Вікіпедыя bewiki https://be.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікіпедыя Размовы пра Вікіпедыю Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Партал Размовы пра партал TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 628 5237789 5202583 2026-11-03T12:46:34Z Autumndancer 168015 /* Нарадзіліся */ 5237789 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ <noinclude>{{каляндар на жнівень}} </noinclude> '''27 жніўня''' — дзвесце трыццаць дзявяты (дзвесце саракавы ў [[высакосны год]]) дзень года па [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскім календары]]. == Падзеі == [[Выява:Coat of Arms of Kapyl, Belarus.svg|thumb|right|120px|Герб Капыля]] * [[479 да н.э.]]: Грэкі перамаглі персаў у [[Бітва пры Платэях|бітве пры Платэях]]. * [[1382]]: Татарскі хан [[Тахтамыш]] захапіў і спаліў [[Масква|Маскву]]. * [[1610]]: [[Уладзіслаў Ваза]] абраны маскоўскім царом. * [[1652]]: [[Капыль|Капылю]] нададзена [[магдэбургскае права]]. Слуцк атрымаў [[герб Слуцка|герб]]. * [[1820]]: У [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ўказам [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра І]] забароненая дзейнасць [[езуіты|езуітаў]]. * [[1883]]: Катастрафічнае [[Вывяржэнне Кракатаў 1883 года|вывяржэнне Кракатаў]]. * [[1928]]: Еўрапейскімі краінамі падпісаны [[Пакт Брыяна — Келага]] аб адмове ад вайны як сродку нацыянальнай палітыкі. * [[1955]]: Выйшла 1-ае выданне [[Кніга рэкордаў Гінеса|Кнігі рэкордаў Гінеса]]. * [[1979]]: Астраномам [[Мікалай Сцяпанавіч Чарных|Мікалаем Чарных]] у Крымскай астранамічнай абсерваторыі адкрыта [[малая планета]] [[(3283) Скарына]]. * [[1991]]: Парламент [[Малдова|Малдовы]] прыняў Дэкларацыю аб незалежнасці. * [[2005]]: Афіцыйнае адкрыццё небаскроба [[Turning Torso]] на шведскім баку [[праліў Эрэсун|праліва Эрэсун]]. == Нарадзіліся == [[Выява:Confucius 02.png|thumb|120px|Канфуцый]] * 551 да н.э.: [[Канфуцый]], кітайскі філосаф * [[1730]]: [[Іаган Георг Гаман]], нямецкі філосаф, пісьменнік (пам. 21.6.1788) * [[1770]]: [[Георг Гегель]], нямецкі філосаф * [[1776]]: [[Бартальд Георг Нібур]], нямецкі гісторык антычнасці * [[1811]]: [[Тадэвуш Лада-Заблоцкі]], беларускі паэт (пам. жн. 1847) * [[1856]]: [[Іван Франко]], украінскі пісьменнік * [[1871]]: [[Тэадор Драйзер]], амерыканскі пісьменнік * [[1878]]: [[Вілі Гейгер]], нямецкі мастак * [[1885]]: [[Георг Вільгельм Пабст]], аўстрыйскі кінарэжысёр * [[1890]]: [[Ман Рэй]], французскі і амерыканскі мастак * [[1896]]: [[Фаіна Ранеўская]], савецкая актрыса * [[1907]]: [[Сяргей Новік-Пяюн]], беларускі паэт (пам. 26.8.1994) * [[1908]]: [[Ліндан Джонсан]], 36-ы прэзідэнт ЗША * [[1936]]: [[Філіп Лабро]], французскі пісьменнік, рэжысёр * [[1941]]: [[Багдан Ступка]], украінскі акцёр * [[1950]]: [[Чарлз Флайшэр]], амерыканскі акцёр * [[1977]]: [[Дэку]], партугальскі футбаліст * [[1992]]: [[Даніэль Столь]], шведскі лёгкаатлет == Памерлі == [[Выява:LopedeVega.jpg|thumb|right|120px|Лопэ дэ Вэга]] * [[479 да н.э.]]: [[Канфуцый]], кітайскі філосаф * [[1574]]: [[Барталамеа Эўстахіа]], італьянскі ўрач, анатам * [[1576]]: [[Тыцыян]], італьянскі мастак * [[1635]]: [[Лопэ дэ Вэга]], іспанскі [[пісьменнік]], [[драматург]] * [[1651]]: [[Якаб Адрыянсзан Бакер]], галандскі мастак * [[1664]]: [[Франсіска дэ Сурбаран]], іспанскі мастак * [[1916]]: [[Уладзіслаў Вярыга]], беларускі філосаф, этнограф, фалькларыст (нар. 9.6.1868) * [[1935]]: [[Чайлд Хэсем]], амерыканскі мастак * [[1937]]: [[Аляксандр Ляўданскі]], беларускі гісторык і археолаг (нар. 10.9.1893) * [[1937]]: [[Сяргей Дубінскі]], беларускі археолаг і гісторык * [[1942]]: [[Іозеф Эберц]], нямецкі мастак * [[1958]]: [[Эрнэст Арланда Лоўрэнс]], амерыканскі [[фізік]], лаўрэат [[Нобелеўская прэмія па фізіцы|Нобелеўскай прэміі па фізіцы]] * [[1965]]: [[Ле Карбюзье]], швейцарскі архітэктар * [[1975]]: [[Хайле Селасіе I]], імператар эфіопскі * [[1971]]: [[Міхаіл Львовіч Співак]], савецкі тэатральны рэжысёр (нар. 6.12.1913) * [[1977]]: [[Язэп Зазека]], беларускі пісьменнік, навуковец, педагог (нар. 24.6.1907) == Святкуюць == * {{Сцяг Малдовы}} [[Малдова]]: Дзень незалежнасці <noinclude>{{Храналагічны пералік}} [[Катэгорыя:Дні па Грыгарыянскім календары|827]] </noinclude> [[Катэгорыя:27 жніўня| ]] dyay7ab6a52n84nmkwzg05n74122ei2 0 2642 5238230 5222998 2026-11-04T10:52:44Z Summershell67 159583 /* */ 5238230 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Савецкі раён}} {{Адміністрацыйная адзінка | Русское название = Савецкі раён | Арыгінальная назва = | Герб = Герб Советского района (Минск).jpg | Сцяг = | Краіна = | Статус = гарадскі раён | Гімн = | Уваходзіць у = | Уключае = | Сталіца = | Глава = Сяргей Анатольевіч Хільман | Назва главы = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = | Насельніцтва = | Год перапісу = | Месца па насельніцтву = | Шчыльнасць = | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = Saviecki District in Minsk.svg | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Заўвагі = }} '''Савецкі раён''' — адміністрацыйны [[Раёны Мінска|раён Мінска]]. Размешчаны ў паўночнай частцы горада паміж вуліцамі Карастаянавай, Крапоткіна, праспектам Машэрава, вуліцамі [[Вуліца Казлова (Мінск)|Казлова]], [[Вуліца Платонава (Мінск)|Платонава]], праспектам Незалежнасці, вуліцамі [[Вуліца Сурганава (Мінск)|Сурганава]], [[Вуліца Якуба Коласа (Мінск)|Якуба Коласа]], [[Лагойскі тракт (Мінск)|Лагойскім трактам]] (у сучасных граніцах з [[1977]]). Асноўныя магістралі — праспект Незалежнасці, вуліцы [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|Багдановіча]], Якуба Коласа, [[Вуліца Веры Харужай (Мінск)|Веры Харужай]], Сурганава (2-е гарадское кольца). [[Файл:Мінск. Вуліца Дарашэвіча (02).jpg|міні|злева|[[Адміністрацыя Савецкага раёна г. Мінска|Адміністрацыя Савецкага раёна]] на [[Вуліца Дарашэвіча (Мінск)|вуліцы Дарашэвіча]]]] Створаны ў 1938 годзе пад назвай Варашылаўскі (адзін з трох старэйшых раёнаў Мінска), у 1961 годзе атрымаў цяперашнюю назву. Плошча: 1,3 тыс. га, у тым ліку больш за 0,5 тыс. га зялёных насаджэнняў. Насельніцтва 153,5 тыс. чал. (2026). == Гісторыя == [[Image:Belarus-Minsk-BSUIR.jpg|200px|right|thumb|Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі ў Савецкім раёне Мінска]] [[1940]] — адкрыццё [[ААТ МПЗ|Мінскага радыёзавода]] (з [[1957]] — МПА імя Леніна, з [[1992]] — ВА «БелВАР», з [[1997]] ААТ МПЗ). <br /> [[1945]] — утвораны інстытут «[[Белсельпраект]]».<br /> [[1956]] — увод першай чаргі [[Паліграфкамбінат імя Я. Коласа|Паліграфкамбіната імя Я. Коласа]]; будуецца завод матэматычных машын (цяпер — [[Мінскі завод імя Арджанікідзэ|завод імя Арджанікідзэ]]; адкрыццё руху трамваяў па тэрыторыі раёна.<br /> [[1958]] — створана школа міліцыі МУС СССР (цяпер — [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў|Акадэмія МУС Беларусі]]).<br /> [[1964]] — створаны РТІ (цяпер — [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]]); адкрыты ЦУМ.<br /> [[1968]] — утвораны інстытут «[[Белкамунпраект]]».<br /> [[1974]] — заснавана [[Мінскае вытворчае аб'яднанне вылічальнай тэхнікі]].<br /> [[1975]] — адкрыццё кінатэатра «[[Кастрычнік (кінатэатр, Мінск)|Кастрычнік]]».<br /> [[1980]] — адкрыццё крытага [[Камароўскі рынак|Камароўскага рынка]] і ўніверсама «[[Рыга (універсам)|Рыга]]».<br /> [[1981]] — увод у дзеянне Цнянскага вадасховішча — першай чаргі [[Сляпянская водная сістэма|Сляпянскай воднай сістэмы]].<br /> [[1983]] — адкрыццё адзінай у краіне студэнцкай паліклінікі.<br /> [[1984]] — увод першай лініі [[Мінскі метрапалітэн|метрапалітэна]].<br /> [[1997]] — завяршэнне будаўніцтва другой чаргі ЦУМ «Мінск». == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == На тэрыторыі раёна размяшчаюцца 16 прамысловых прадпрыемстваў, 14 будаўнічых арганізацый, 4 прадпрыемствы транспарту і сувязі, каля 500 гандлёвых прадпрыемстваў (у тым ліку Камароўскі рынак, ЦУМ «Мінск»). == Культурны ўплыў == У Савецкім раёне знаходзяцца [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]], Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў, 9 праектных і навукова-даследчых інстытутаў, 5 бібліятэк. Дом друку, Дом прэсы, кінатэатр «[[Кастрычнік (кінатэатр, Мінск)|Кастрычнік]]», Белдзяржфілармонія, Палац мастацтваў. == Некаторыя вуліцы == * [[Беламорская вуліца (Мінск)|Беламорская]] * [[Вуліца Лук’яновіча (Мінск)|Лук'яновіча]] * [[Вуліца Лілі Карастаянавай (Мінск)|Лілі Карастаянавай]] * [[Вуліца Міхайлава (Мінск)|Міхайлава]] * [[Пугачоўская вуліца (Мінск)|Пугачоўская]] * [[Вуліца Смалячкова (Мінск)|Смалячкова]] * [[Тульская вуліца (Мінск)|Тульская]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Адміністрацыйны падзел Мінска}} {{Вуліцы Мінска:Савецкі}} [[Катэгорыя:Раёны Мінска]] [[Катэгорыя:Савецкі раён (Мінск)| ]] ckg64hppdrubutd6k4wjzeqp8unotzs 5238232 5238230 2026-11-04T11:06:12Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Summershell67|Summershell67]]) і адноўлена версія 5222998, зробленая Zadorenko V: go to Wikidata 5238232 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Савецкі раён}} {{Адміністрацыйная адзінка | Русское название = Савецкі раён | Арыгінальная назва = | Герб = | Сцяг = | Краіна = | Статус = гарадскі раён | Гімн = | Уваходзіць у = | Уключае = | Сталіца = | Глава = Сяргей Анатольевіч Хільман | Назва главы = | Глава2 = | Назва главы2 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = | Мовы = | Насельніцтва = | Год перапісу = | Месца па насельніцтву = | Шчыльнасць = | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Шырата = | Даўгата = | Карта = Saviecki District in Minsk.svg | Абрэвіятура = | ISO = | FIPS = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Заўвагі = }} '''Савецкі раён''' — адміністрацыйны [[Раёны Мінска|раён Мінска]]. Размешчаны ў паўночнай частцы горада паміж вуліцамі Карастаянавай, Крапоткіна, праспектам Машэрава, вуліцамі [[Вуліца Казлова (Мінск)|Казлова]], [[Вуліца Платонава (Мінск)|Платонава]], праспектам Незалежнасці, вуліцамі [[Вуліца Сурганава (Мінск)|Сурганава]], [[Вуліца Якуба Коласа (Мінск)|Якуба Коласа]], [[Лагойскі тракт (Мінск)|Лагойскім трактам]] (у сучасных граніцах з [[1977]]). Асноўныя магістралі — праспект Незалежнасці, вуліцы [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|Багдановіча]], Якуба Коласа, [[Вуліца Веры Харужай (Мінск)|Веры Харужай]], Сурганава (2-е гарадское кольца). [[Файл:Мінск. Вуліца Дарашэвіча (02).jpg|міні|злева|[[Адміністрацыя Савецкага раёна г. Мінска|Адміністрацыя Савецкага раёна]] на [[Вуліца Дарашэвіча (Мінск)|вуліцы Дарашэвіча]]]] Створаны ў 1938 годзе пад назвай Варашылаўскі (адзін з трох старэйшых раёнаў Мінска), у 1961 годзе атрымаў цяперашнюю назву. Плошча: 1,3 тыс. га, у тым ліку больш за 0,5 тыс. га зялёных насаджэнняў. Насельніцтва 153,5 тыс. чал. (2026). == Гісторыя == [[Image:Belarus-Minsk-BSUIR.jpg|200px|right|thumb|Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі ў Савецкім раёне Мінска]] [[1940]] — адкрыццё [[ААТ МПЗ|Мінскага радыёзавода]] (з [[1957]] — МПА імя Леніна, з [[1992]] — ВА «БелВАР», з [[1997]] ААТ МПЗ). <br /> [[1945]] — утвораны інстытут «[[Белсельпраект]]».<br /> [[1956]] — увод першай чаргі [[Паліграфкамбінат імя Я. Коласа|Паліграфкамбіната імя Я. Коласа]]; будуецца завод матэматычных машын (цяпер — [[Мінскі завод імя Арджанікідзэ|завод імя Арджанікідзэ]]; адкрыццё руху трамваяў па тэрыторыі раёна.<br /> [[1958]] — створана школа міліцыі МУС СССР (цяпер — [[Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў|Акадэмія МУС Беларусі]]).<br /> [[1964]] — створаны РТІ (цяпер — [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі|БДУІР]]); адкрыты ЦУМ.<br /> [[1968]] — утвораны інстытут «[[Белкамунпраект]]».<br /> [[1974]] — заснавана [[Мінскае вытворчае аб'яднанне вылічальнай тэхнікі]].<br /> [[1975]] — адкрыццё кінатэатра «[[Кастрычнік (кінатэатр, Мінск)|Кастрычнік]]».<br /> [[1980]] — адкрыццё крытага [[Камароўскі рынак|Камароўскага рынка]] і ўніверсама «[[Рыга (універсам)|Рыга]]».<br /> [[1981]] — увод у дзеянне Цнянскага вадасховішча — першай чаргі [[Сляпянская водная сістэма|Сляпянскай воднай сістэмы]].<br /> [[1983]] — адкрыццё адзінай у краіне студэнцкай паліклінікі.<br /> [[1984]] — увод першай лініі [[Мінскі метрапалітэн|метрапалітэна]].<br /> [[1997]] — завяршэнне будаўніцтва другой чаргі ЦУМ «Мінск». == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == На тэрыторыі раёна размяшчаюцца 16 прамысловых прадпрыемстваў, 14 будаўнічых арганізацый, 4 прадпрыемствы транспарту і сувязі, каля 500 гандлёвых прадпрыемстваў (у тым ліку Камароўскі рынак, ЦУМ «Мінск»). == Культурны ўплыў == У Савецкім раёне знаходзяцца [[Беларускі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]], [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт інфарматыкі і радыёэлектронікі]], Акадэмія Міністэрства ўнутраных спраў, 9 праектных і навукова-даследчых інстытутаў, 5 бібліятэк. Дом друку, Дом прэсы, кінатэатр «[[Кастрычнік (кінатэатр, Мінск)|Кастрычнік]]», Белдзяржфілармонія, Палац мастацтваў. == Некаторыя вуліцы == * [[Беламорская вуліца (Мінск)|Беламорская]] * [[Вуліца Лук’яновіча (Мінск)|Лук'яновіча]] * [[Вуліца Лілі Карастаянавай (Мінск)|Лілі Карастаянавай]] * [[Вуліца Міхайлава (Мінск)|Міхайлава]] * [[Пугачоўская вуліца (Мінск)|Пугачоўская]] * [[Вуліца Смалячкова (Мінск)|Смалячкова]] * [[Тульская вуліца (Мінск)|Тульская]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Адміністрацыйны падзел Мінска}} {{Вуліцы Мінска:Савецкі}} [[Катэгорыя:Раёны Мінска]] [[Катэгорыя:Савецкі раён (Мінск)| ]] kpq70ne0ab52e8qnrx932s2bobsfy5u 0 16221 5237967 5218130 2026-11-03T20:08:09Z Brololwi 152931 афармленне, дапаўненне 5237967 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Кобрын |арыгінальная назва = Кобрын |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Kobryn.png |сцяг = Flag of Kobryn.png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Kobryn street Suvorovskaya.JPG |подпіс = Плошча Свабоды |вобласць = Брэсцкая |раён = Кобрынскі |дата заснавання = |першае згадванне = [[1287]] |ранейшыя назвы = |статус з = |глава=Аляксандр Уладзіміравіч Майсеюк|від главы=Старшыня райвыканкама}} '''Ко́брын'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Kobryn}}) — [[горад]] у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]], на сутоках [[Кобрынка|Кобрынкі]] і [[Мухавец|Мухаўца]]. За 52 км ад [[Брэст]]а. [[Кобрын (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Брэст]] — [[Гомель]]. Вузел аўтамабільных дарог на [[Мінск]], [[Брэст]], [[Пінск]], [[Ковель]], [[Маларыта|Маларыту]]. == Назва == У 1287 годзе ўпамінаецца з формай назвы ''Кобрынь'', такая ж форма запісана і ў 1589 годзе. Географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што назва паходзіць ад вядомай з «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» назвы племя обраў, а пачатковае ''К-'' называе ўстаўным гукам. У гэтым плане, заўважае ён, можна было бы прасачыць паходжанне літоўскага ''kobrinti'' «цяжка, стомлена ісці, цягнуцца».<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 163—164.</ref> Обры — відазмененая назва [[Авары|авараў]], з якімі з VI стагоддзя н.э. змагалася славянскае племя [[Дулебы|дулебаў]], што былі сярод продкаў сучасных [[Чэхі|чэхаў]]<ref>А. С. Кибинь. Дулебы и обры (авары) Повести временных лет // Петербургский исторический журнал. № 3. 2017. С. 152.</ref>. Існуюць таксама кельцкая ([[Юзаф Сташэўскі]]) — ад кельцкага імя Кобрынус, і славянская ([[Алег Мікалаевіч Трубачоў|Алег Трубачоў]]) — ад складання прэфікса ''к (ко)'' з ''брьние'' «бруд» (як у назве чэшскага [[Брно]]), версіі паходжання назвы, якія згадвае Вадзім Жучкевіч<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 164.</ref>. Назва паселішча ўтвораная ад назвы ракі [[Кобрынка|Кобрынкі]] (< Кобрына), на ўтоку якой у [[Мухавец]] паўстала паселішча{{няма АК|8|06|2025}}. [[Гідраніміка|Гідронім]] [[Балтыйскія мовы|балцкага]] (магчыма, [[Яцвяжская мова|яцвяжскага]]) паходжання{{няма АК|8|06|2025}}. Найбліжэйшы аналаг — назва ракі Кобрына (варыянт: Кобрын), правага прытока [[Дняпро|Дняпра]] адразу на поўдні ад [[Кіеў|Кіева]] (пасля вусця ракі Стугны). Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — {{няма АК 2|рэчка з балцкай назвай |8|06|2025}}Недра<ref>П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.</ref>. Гэта адзін з самых паўднёвых балцкіх гідронімаў{{няма АК|8|06|2025}}. [[Пруская мова|Прускі]] тапонім ''Kobrun'' (назва лесу ў [[Прусы|прускай]] [[Натангія|Натангіі]], засведчаная пад 1354 годзе) паходзіць ад пр. ''kaāubri'' «калючка»<ref>G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.</ref>. {{няма АК 2|Гэтую мясцовую назву звязваюць з прускім ''kāubri'', далей да літоўскага ''kauburys'', ''kūbrys'' «пагорак, узвышша» (супольная з ''kobrinti'', ''kūbrinti'' «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся» семантыка звязаная з адхіленнем ад роўнага руху ці роўнай паверхні). Назва кобрынскай ракі тлумачыцца звілістасцю яе рэчышча.|8|06|2025}} == Гісторыя == Першы пісьмовы ўспамін пра Кобрын як уладанне князёў уладзіміра-валынскіх змяшчаецца ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] і датуецца 1287 годам: {{Цытата|Се аз, князь Володимер, сын Васильков, внук Романов, пишу грамоту: дал есмь княгине своей, по своем животе город свой '''Кобрынь''' и с людьми, и с данью, како при мне даяли, тако и по мне ать дають княгине моей…|[[Іпацьеўскі летапіс]]}} У пачатку XIV стагоддзя паселішча далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1366 года Кобрын знаходзіўся ва ўладанні [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] [[Альгерд]]а. На працягу XIV ст. на месцы старажытнага дзядзінца і [[пасад]]а збудавалі [[Кобрынскі замак|драўляныя замкі]] (існавалі да канца XVIII стагоддзя){{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=116}}. У 1404 годзе горад стаў сталіцай [[Кобрынскае княства|княства]], што знаходзілася ва ўладанні Рамана Ратненскага, пачынальніка роду князёў [[Кобрынскія|Кобрынскіх]]. Пад 1465 годам упершыню згадваецца [[Спаскі манастыр (Кобрын)|Спаскі манастыр]]. У першай палове XVI стагоддзя ў горадзе збудавалі касцёл{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=116}}. У 1519 годзе Кобрын стаў цэнтрам [[Кобрынскае староства|староства]], а ў 1520 годзе — сталіцай [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павета]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскага ваяводства]]. З 1532 года горад знаходзіўся ва ўладанні каралевы і вялікай княгіні [[Бона Сфорца|Боны Сфорца]], за якой юрыдычна аформілася [[Кобрынская эканомія]] і пачаліся меліярацыйныя работы ([[канал каралевы Боны]]){{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=116}}. Станам на 1563 год, паводле рэвізіі, у Кобрыне было 377 двароў; асноўныя вуліцы — Астрамецкая, Балоцкая, Брэсцкая, Пінская, Ратненская, Чаравачыцкая{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=117}}; дзейнічалі касцёл, 3 праваслаўныя царквы, Спаскі манастыр<ref name="Kniazieva"/>. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) горад страціў павятовы статус і ўвайшоў у склад [[Берасцейскі павет|Берасцейскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. У 1586 годзе Кобрын перайшоў да каралевы-ўдавы і вялікай княгіні [[Ганна Ягелонка|Ганны Ягелонкі]], дачкі [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]] і [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]], якая адрознівалася актыўнасцю ў палітычных і гаспадарчых справах. 10 снежня 1589 года яна надала гораду [[магдэбургскае права]], каб стымуляваць развіццё рамёстваў і гандлю і павялічыць даходнасць гарадской гаспадаркі, а таксама пячатку і герб: «''у срэбным полі выява святых Ганны і Марыі з немаўлём Ісусам на руках''»<ref name="HBH"/>. У 1589 годзе Ганна Ягелонка асабіста прыбыла ў горад і ўрачыста ўручыла жыхарам прывілей, падпісаны нядаўна абраным каралём [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам ІІІ Вазам]] (1587—1632). Кобрын меў магдэбургскае права да 1766 года. У 1596 годзе Спаскі манастыр прыняў [[Берасцейская унія|унію]]<ref name="Kniazieva"/>. <center><gallery caption="Сімволіка гістарычнай Кобрыншчыны" widths="150" heights="150"> Выява:Kobrynski COA Pahonia (1387).jpg|Пячатка князя кобрынскага Рамана Фёдаравіча, 1387 Выява:Coat of Arms of Kobryń (1589).png|Рэканструкцыя [[Анатоль Цітоў|А. Цітова]] гістарычнага [[Герб Кобрына|гарадскага герба]], 1589 Выява:Kobryn COA 1662.jpg|Герб Кобрына з прывілея 1662 Выява:Coat of Arms of Kobryń (1792).jpg|Гарадскі герб з прывілея 1792 </gallery></center> У пачатку XVII ст. у Кобрыне было больш за 1,5 тыс. жыхароў, каля 500 дамоў{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=117}}. Станам на 1597 год горад складаўся з асноўнай тэрыторыі і Замухавецкага прадмесця, налічваў 550 сядзібных участкаў. У цэнтры была рыначная плошча з ратушай і 32 участкамі забудовы<ref name="Kniazieva"/>. У 1626 годзе адбыўся [[Кобрынскі сабор (1626)|Кобрынскі сабор]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=117}}, пры Спаскім манастыры адкрылася школа<ref name="Kniazieva"/>. У 2-й палове XVII — пачатку XVIII стагоддзя Кобрын значна пацярпеў ад ваенных канфліктаў і прыйшоў у заняпад. У верасні 1648 года казацкія атрады акружылі Кобрын і разбілі харугву стольніка [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Корвін Гасеўскага]], практычна ўвесь горад быў спалены. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 1700 жыхароў, 478 дамоў. З-за страты эканамічнага значэння ў 1766 годзе яго перавялі ў разрад [[мястэчка|мястэчак]]<ref name="esbe"/>. У 1784 годзе тут знаходзіўся кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які накіроўваўся на адкрыццё Каралеўскага канала. Станам на 1790 год у Кобрыне было 2160 жыхароў і 360 дамоў<ref name="Kniazieva"/>. У 1791 годзе Кобрын зноў стаў сталіцай [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павета]]. 14 верасня 1794 года расійскія войскі [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Аляксандра Суворава]] разбілі пад [[Дзівін]]ам перадавыя аддзелы паўстанцаў [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] і занялі горад. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Кобрын апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам павета<ref name="esbe"/>. Імператрыца расійская [[Кацярына II]] падаравала колішні магдэбургскі горад Сувораву. <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы Кобрына" widths="150" heights="150"> Выява:Kobryń, Gubernia. Кобрынь, Губэрня (XIX).jpg|Гарадская сядзіба, XIX ст. Выява:Kobryń. Кобрынь (N. Orda, 1866).jpg|Былы манастыр. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1866 г. Выява:Kobryń. Кобрынь (N. Orda, XIX).jpg|Касцёл. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1864 г. Выява:Kobryń. Кобрынь (N. Orda, 1864).jpg|Панарама горада. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1864 г. </gallery></center> [[Файл:KobrinBattle-3.JPG|thumb|180пкс|Помнік Кобрынскай бітве (1812)]] У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 27 ліпеня пад Кобрынам расійскія войскі [[Бітва пад Кобрынам (1812)|здабылі першую перамогу]] над арміяй [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Станам на 1817 год тут было 326 будынкаў, з іх 4 камяніцы. У 1845 годзе гораду даравалі новы, расійскі герб. У 1882 годзе пачаўся рух на лініі Палескай чыгункі [[Пінск]] — [[Жабінка]], у Кобрыне з’явілася чыгуначная станцыя. У 1895 годзе пажар знішчыў трэць горада. У пачатку XX стагоддзя ў Кобрыне было 25 камяніц і 1202 драўляныя будынкі, дзейнічалі 2 праваслаўныя царквы, касцёл, сінагога і некалькі яўрэйскіх малітоўных школ, павятовае вучылішча, прыходскае вучылішча з жаночай зменай, прыватнае жаночае 1-класнае вучылішча, яўрэйскае жаночае вучылішча і некалькі хедараў. У 1915 годзе Кобрын быў акупаваны нямецкімі войскамі, а ў 1919 годзе заняты польскай арміяй. Згодна з [[Рыжскі дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Кобрын апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Горад на старых фатаздымках"> Выява:Uniat Monastery in Kobryń.jpg|Манастыр Св. Спаса Выява:Catholic Church in Kobryń.jpg|Касцёл Спачыну Найсвяцейшай Дзевы Марыі Выява:Kobryń. Кобрынь (XX).jpg|Рынак Выява:Gimnazjum Państwowe im. Marii Rodziewiczówny.jpg|Дзяржаўная гімназія </gallery></center> Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе Кобрын увайшоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], дзе ў 1940 годзе стаў цэнтрам раёна. З 23 чэрвеня 1941 года да 20 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. Падчас вайны немцы ўчынілі генацыд яўрэйскага насельніцтва горада, якое складала тады 70 % жыхароў. У паваенны перыяд горад бурна развіваецца, хутка расце насельніцтва. У 1959 годзе ў горадзе было 13,7 тысяч жыхароў, у 1970 годзе — 24,9 тысяч жыхароў. 4 студзеня 2002 года [[Кобрынскі раён]] і горад Кобрын аб’яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — [[Кобрынскі раён]] з адміністрацыйным цэнтрам горад Кобрын<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|title=Указ Президента Республики Беларусь от 4 января 2002 года № 6 "Об объединении районов и городов областного подчинения Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111207/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У ліпені 2024 года вуліца Каліноўскага была перайменавана мясцовым Саветам дэпутатаў у вуліцу Пятра Машэрава, для гэтага існуючую вуліцу Пятра Машэрава перайменавалі ў вуліцу Яловую<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=D924b0132425|title=Информация о документе «О переименовании элементов улично-дорожной сети города Кобрина» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2024-07-13}}</ref>. Перайменаванне адбылося ў межах чарговай хвалі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]], пачатай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]] пасля палітычнага крызісу 2020 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33034874.html|title=У Кобрыне перайменавалі вуліцу Каліноўскага. Дзеля гэтага давялося мяняць назву яшчэ адной вуліцы|first=|last=|website=Радыё Свабода|date=2024-07-13|access-date=2024-07-13}}</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:60000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1817 from:0 till:1427 bar:1848 from:0 till:1673 bar:1878 from:0 till:7789 bar:1897 from:0 till:10355 bar:1907 from:0 till:8754 bar:1921 from:0 till:8208 bar:1931 from:0 till:10101 bar:1956 from:0 till:11000 bar:1972 from:0 till:26300 bar:1991 from:0 till:49400 bar:1996 from:0 till:51600 bar:2004 from:0 till:50751 bar:2009 from:0 till:51166 bar:2017 from:0 till:52964 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text:Дынаміка змянення колькасці насельніцтва Кобрына </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1817 год — 1 427 чал., з іх 899 іўдаісты<ref name="sg"/>; 1848 год — 1 673 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1878 год — 7 789 чал. (4 405 муж. і 3 384 жан.), у тым ліку 2 876 праваслаўных, 473 каталікі, 4 431 іўдзей, 9 магаметан<ref name="sg"/>; 1897 год — 10 355 чал.<ref name="Kniazieva"/> * '''XX стагоддзе''': пачатак ХХ стагоддзя — 8 998 чал., з іх паводле саслоўя: мяшчан 6 131, цэхавых 1 389, шляхты 211, купцоў 204, духоўнікаў 88, ваенных 238, сялян 537, іншых станаў 200; паводле веры: праваслаўных 2 100, каталікоў 585, пратэстантаў 232, іўдзеяў 6 036, іншых веравызнанняў 46<ref name="esbe"/>; 1907 год — 8 754 чал.<ref name="pawet"/>; 1921 год — 8 208 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1931 год — 10 101 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1956 год — 11 тыс. чал.<ref name="narod"/>; 1959 год — 13,7 тыс. чал.; 1970 год — 24,9 тыс. чал.; 1972 год — 26,3 тыс. чал.<ref name="VSE"/>; 1991 год — 49,4 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1996 год — 51,6 тыс. чал.{{sfn|ЭГБ|1997}} * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 50,8 тыс. чал.; 2006 год — 50,5 тыс. чал.; 2008 год — 51,1 тыс. чал.; 2009 год — 51,3 тыс. чал.; 2009 год — 51 166 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 52 655 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 52 964 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудаўнічай, харчовай, лёгкай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Гасцініцы «Беларусь», «Сувораў». Кобрын — цэнтр турызму нацыянальнага значэння. * [[САЛЕА-Кобрын|ААТ «САЛЕА-Кобрын»]] == Культура == [[Файл:Muzeum Suworowa w Kobryniu.JPG|thumb|Дом-музей Суворава]] Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, кінатэатр, дом культуры, [[Кобрынскі ваенна-гістарычны музей імя А. В. Суворава]]. == Адукацыя == [[Файл:Himnazyja_horada_Kobryna.jpg|міні|Гімназія горада Кобрына]] У Кобрыне працуюць: [[Кобрынскі дзяржаўны політэхнічны каледж]], Кобрынскі дзяржаўны каледж сферы абслугоўвання, 8 сярэдніх школ, гімназія, музычная і спартыўная школы, пачатковая школа — дзіцячы садок, школа-інтэрнат, установы дадатковай адукацыі. Працуюць 14 дзіцячых садоў. Найстарэйшай школай Кобрына лічыцца Сярэдняя школа № 1, карані якой узыходзяць да жніўня 1910 года, калі ў будынку былога казённага віннага склада адкрылася 1-е Мужчынскае 2-х класнае вучылішча. На гэтай базе ў лістападзе 1915 года была заснавана першая легальная польская Сумесная школа, ператвораная ў 1917 годзе ў грамадскую гімназію. == Медыцына == Медыцынскія паслугі аказвае гарадская бальніца, паліклініка, дзіцячыя бальніца і паліклініка. == Забудова == [[Файл:Kobryn after Dozhinki2.jpg|міні|злева|Дамы на вуліцы Леніна (Бабруйскай)]] Планаванне і забудова Кобрына маюць шматвекавую гісторыю. Ля месца ўпадзення рэчкі [[Кобрынка|Кобрынкі]] ў [[Мухавец (рака)|Мухавец]] у старажытнасці заклалі першае ўмацаванне, на якім пазней збудавалі Верхні і Ніжні замкі. У канцы XVIII&nbsp;— XIX стагоддзях цэнтр Кобрына забудоўваўся цаглянымі двухпавярховымі жылымі дамамі, ніжнія паверхі якіх прызначаліся для крам і майстэрань. == Славутасці == [[Файл:Кобрынскія краявіды 02.jpg|thumb|Аляксандра-Неўскі сабор]] [[Файл:SuvurovPark-2.JPG|thumb|Гарадскі парк]] * [[Свята-Мікалаеўская царква (Кобрын)|Мікалаеўская царква]] * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Кобрын)|Петра-Паўлаўская царква]] * [[Касцёл Спачыну Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Кобрын)|Касцёл Ушэсця Найсвяцейшай Панны Марыі]] * [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Кобрын)|Аляксандра-Неўскі сабор]] * [[Царква ў гонар Раства Хрыстова (Кобрын)|Царква ў гонар Раства Хрыстова]] * [[Спаскі манастыр (Кобрын)|Спаскі манастыр]] (1497) * [[Свята-Георгіеўская царква (Кобрын)|Свята-Георгіеўская царква]] (1889) * [[Сядзібны дом (Кобрын)|Сядзібны дом]] * [[Кобрынская сінагога]] (другая палова XIX ст.) * [[Паштовая станцыя (Кобрын)|Паштовая станцыя]] (1846) * [[Дняпроўска-Бугскі канал]] * [[Парк імя Суворава (Кобрын)|Парк імя Суворава]] === Страчаная спадчына === [[File:Kobrin - synagogue 1963 Anatoly Nalivaev.jpg|thumb|злева|Будынак былой сінагогі ў Кобрыне.<br />Мастак А. Наліваеў.]] * [[Кобрынскі замак|Замак]] (XIV ст.) * Касцёл (1513) == Узнагароды == У 2025 годзе да 80-й гадавіны заканчэння [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад Кобрын узнагароджаны вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32500144|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 красавіка 2025 года № 144 «Аб узнагароджанні вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»|website=pravo.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belta.by/president/view/vympelom-za-muzhestvo-i-stojkost-v-gody-velikoj-otechestvennoj-vojny-nagrazhdeny-shest-gorodov-belarusi-707785-2025/|title=Вымпелом "За мужество и стойкость в годы Великой Отечественной войны" награждены шесть городов Беларуси|website=[[БелТА]]}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Кобрына}} * [[Міраслаў-Віктар Карлавіч Астрамецкі]] (нар. 1936) — беларускі мастак. * [[Анатоль Міхайлавіч Гуль]] (нар. 1928) — беларускі архітэктар. * [[Оскар Зарыскі]], амерыканскі матэматык * [[Дзмітрый Аляксандравіч Пархачаў]], беларускі футбаліст * [[Наталля Радзіна]], журналістка і галоўны рэдактар апазіцыйнага сайта [[Хартыя'97]] * [[Аляксандр Дзмітрыевіч Сідарук]], беларускі дыпламат * [[Ігар Хведаравіч Сідарук]], беларускі пісьменнік і драматург * [[Алег Анатолевіч Стральчонак]], беларускі вучоны ў галіне біяарганічнай хіміі * [[Аляксандр Паўлавіч Амельянюк]] (нар. 1964) — беларускі палітык. == Ганаровыя грамадзяне Кобрына == * Фёдар Максімавіч Алісіевіч (1964) * [[Праскоўя Сямёнаўна Сідарук]] (1964) * [[Леанід Міхайлавіч Сандалаў]] (1966) * Дзмітрый Кузьміч Барысаў (1974) * [[Ілья Майсеевіч Падбярэзін]] (1974) * [[Уладзімір Мікалаевіч Кірмановіч]] (1987) * Іван Фёдаравіч Мілаянін (1987) * Пётр Дзянісавіч Сялюк (1987) * Аляксей Міхайлавіч Мартынаў (1997) == Гл. таксама == * [[Пазнай Кобрын]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> <ref name="Kniazieva">{{Крыніцы/Падарожжа па Беларусі : гарады і гарадскія пасёлкі|Кобрын}}</ref> <ref name="HBH">[http://knihi.com/hierb/kobry.html Кобрын] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}</ref> <ref name="esbe">{{Крыніцы/ЭСБЕ|Кобрин}}</ref> <ref name="sg">Kobryń // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4}} S. 205</ref> <ref name="pawet">[http://pawet.net/book/przewodnik/k.html Kobryń] // {{Крыніцы/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref> <ref name="narod">[http://horyzont.narod.ru/encyklopedia_3/encyklopedia_03_kyj_kon.htm Кобринь] // {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства|1}}</ref> <ref name="VSE">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/96364/Кобрин Кобрин] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/157870 Кобрин] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="belstat">[http://web.archive.org/web/20111112184828/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-1.pdf Перепись населения — 2009. Брестская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8|Ко́брын|[[Леў Раманавіч Казлоў|Казлоў Л. Р.]]|368—369}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Кобрын|[[Леў Казлоў|Казлоў Л.]]|218}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Кобрын|393}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=116—117|артыкул=Кобрын|аўтар=[[Валерый Грынявецкі|Грынявецкі В.]]}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў|артыкул=Кобрын}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4|205—207|Kobryń}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Ко́брин|240}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Kobryn|Кобрын}} {{OSM relation|6722171|Кобрын}} * [https://kobrintour.by Пазнай Кобрын. Энцыклапедыя і даведнік па гораду Кобрыну] * [http://ikobrin.ru/3dkobrin/ Віртуальнае падарожжа па горадзе на сайце Турыстычны Кобрын] * [http://ikobrin.ru/geokarta.php Мапа славутасцей Кобрына] * {{bis.nlb.by|144703|Кобрын}} {{Кобрынскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кобрын| ]] 2p2c0x7c5ckb3o2gpvi9c9so3wt3eha 5238037 5237967 2026-11-03T22:37:14Z Brololwi 152931 афармленне, арфаграфія, дапаўненне, абнаўленне звестак 5238037 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Кобрын |арыгінальная назва = Кобрын |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Kobryn.png |сцяг = Flag of Kobryn.png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Kobryn street Suvorovskaya.JPG |подпіс = Плошча Свабоды |вобласць = Брэсцкая |раён = Кобрынскі |дата заснавання = |першае згадванне = [[1287]] |ранейшыя назвы = |статус з = |глава=Аляксандр Уладзіміравіч Майсеюк|від главы=Старшыня райвыканкама}} '''Ко́брын'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Kobryn}}) — [[горад]] у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]], на сутоках [[Кобрынка|Кобрынкі]] і [[Мухавец|Мухаўца]]. За 52 км ад [[Брэст]]а. [[Кобрын (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Брэст]] — [[Гомель]]. Вузел аўтамабільных дарог на [[Мінск]], [[Брэст]], [[Пінск]], [[Ковель]], [[Маларыта|Маларыту]]. == Назва == У 1287 годзе ўпамінаецца з формай назвы ''Кобрынь'', такая ж форма запісана і ў 1589 годзе. Географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што назва паходзіць ад вядомай з «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» назвы племя обраў, а пачатковае ''К-'' называе ўстаўным гукам. У гэтым плане, заўважае ён, можна было бы прасачыць паходжанне літоўскага ''kobrinti'' «цяжка, стомлена ісці, цягнуцца».<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 163—164.</ref> Обры — відазмененая назва [[Авары|авараў]], з якімі з VI стагоддзя н.э. змагалася славянскае племя [[Дулебы|дулебаў]], што былі сярод продкаў сучасных [[Чэхі|чэхаў]]<ref>А. С. Кибинь. Дулебы и обры (авары) Повести временных лет // Петербургский исторический журнал. № 3. 2017. С. 152.</ref>. Існуюць таксама кельцкая ([[Юзаф Сташэўскі]]) — ад кельцкага імя Кобрынус, і славянская ([[Алег Мікалаевіч Трубачоў|Алег Трубачоў]]) — ад складання прэфікса ''к (ко)'' з ''брьние'' «бруд» (як у назве чэшскага [[Брно]]), версіі паходжання назвы, якія згадвае Вадзім Жучкевіч<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 164.</ref>. Назва паселішча ўтвораная ад назвы ракі [[Кобрынка|Кобрынкі]] (< Кобрына), на ўтоку якой у [[Мухавец]] паўстала паселішча{{няма АК|8|06|2025}}. [[Гідраніміка|Гідронім]] [[Балтыйскія мовы|балцкага]] (магчыма, [[Яцвяжская мова|яцвяжскага]]) паходжання{{няма АК|8|06|2025}}. Найбліжэйшы аналаг — назва ракі Кобрына (варыянт: Кобрын), правага прытока [[Дняпро|Дняпра]] адразу на поўдні ад [[Кіеў|Кіева]] (пасля вусця ракі Стугны). Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — {{няма АК 2|рэчка з балцкай назвай |8|06|2025}}Недра<ref>П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.</ref>. Гэта адзін з самых паўднёвых балцкіх гідронімаў{{няма АК|8|06|2025}}. [[Пруская мова|Прускі]] тапонім ''Kobrun'' (назва лесу ў [[Прусы|прускай]] [[Натангія|Натангіі]], засведчаная пад 1354 годзе) паходзіць ад пр. ''kaāubri'' «калючка»<ref>G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.</ref>. {{няма АК 2|Гэтую мясцовую назву звязваюць з прускім ''kāubri'', далей да літоўскага ''kauburys'', ''kūbrys'' «пагорак, узвышша» (супольная з ''kobrinti'', ''kūbrinti'' «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся» семантыка звязаная з адхіленнем ад роўнага руху ці роўнай паверхні). Назва кобрынскай ракі тлумачыцца звілістасцю яе рэчышча.|8|06|2025}} == Гісторыя == Першы пісьмовы ўспамін пра Кобрын як уладанне князёў уладзіміра-валынскіх змяшчаецца ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] і датуецца 1287 годам: {{Цытата|Се аз, князь Володимер, сын Васильков, внук Романов, пишу грамоту: дал есмь княгине своей, по своем животе город свой '''Кобрынь''' и с людьми, и с данью, како при мне даяли, тако и по мне ать дають княгине моей…|[[Іпацьеўскі летапіс]]}} У пачатку XIV стагоддзя паселішча далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1366 года Кобрын знаходзіўся ва ўладанні [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] [[Альгерд]]а. На працягу XIV ст. на месцы старажытнага дзядзінца і [[пасад]]а збудавалі [[Кобрынскі замак|драўляныя замкі]] (існавалі да канца XVIII стагоддзя){{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=116}}. У 1404 годзе горад стаў сталіцай [[Кобрынскае княства|княства]], што знаходзілася ва ўладанні Рамана Ратненскага, пачынальніка роду князёў [[Кобрынскія|Кобрынскіх]]. Пад 1465 годам упершыню згадваецца [[Спаскі манастыр (Кобрын)|Спаскі манастыр]]. У першай палове XVI стагоддзя ў горадзе збудавалі касцёл{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=116}}. У 1519 годзе Кобрын стаў цэнтрам [[Кобрынскае староства|староства]], а ў 1520 годзе — сталіцай [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павета]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскага ваяводства]]. З 1532 года горад знаходзіўся ва ўладанні каралевы і вялікай княгіні [[Бона Сфорца|Боны Сфорца]], за якой юрыдычна аформілася [[Кобрынская эканомія]] і пачаліся меліярацыйныя работы ([[канал каралевы Боны]]){{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=116}}. Станам на 1563 год, паводле рэвізіі, у Кобрыне было 377 двароў; асноўныя вуліцы — Астрамецкая, Балоцкая, Брэсцкая, Пінская, Ратненская, Чаравачыцкая{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=117}}; дзейнічалі касцёл, 3 праваслаўныя царквы, Спаскі манастыр<ref name="Kniazieva"/>. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) горад страціў павятовы статус і ўвайшоў у склад [[Берасцейскі павет|Берасцейскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. У 1586 годзе Кобрын перайшоў да каралевы-ўдавы і вялікай княгіні [[Ганна Ягелонка|Ганны Ягелонкі]], дачкі [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]] і [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]], якая адрознівалася актыўнасцю ў палітычных і гаспадарчых справах. 10 снежня 1589 года яна надала гораду [[магдэбургскае права]], каб стымуляваць развіццё рамёстваў і гандлю і павялічыць даходнасць гарадской гаспадаркі, а таксама пячатку і герб: «''у срэбным полі выява святых Ганны і Марыі з немаўлём Ісусам на руках''»<ref name="HBH"/>. У 1589 годзе Ганна Ягелонка асабіста прыбыла ў горад і ўрачыста ўручыла жыхарам прывілей, падпісаны нядаўна абраным каралём [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам ІІІ Вазам]] (1587—1632). Кобрын меў магдэбургскае права да 1766 года. У 1596 годзе Спаскі манастыр прыняў [[Берасцейская унія|унію]]<ref name="Kniazieva"/>. <center><gallery caption="Сімволіка гістарычнай Кобрыншчыны" widths="150" heights="150"> Выява:Kobrynski COA Pahonia (1387).jpg|Пячатка князя кобрынскага Рамана Фёдаравіча, 1387 Выява:Coat of Arms of Kobryń (1589).png|Рэканструкцыя [[Анатоль Цітоў|А. Цітова]] гістарычнага [[Герб Кобрына|гарадскага герба]], 1589 Выява:Kobryn COA 1662.jpg|Герб Кобрына з прывілея 1662 Выява:Coat of Arms of Kobryń (1792).jpg|Гарадскі герб з прывілея 1792 </gallery></center> У пачатку XVII ст. у Кобрыне было больш за 1,5 тыс. жыхароў, каля 500 дамоў{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=117}}. Станам на 1597 год горад складаўся з асноўнай тэрыторыі і Замухавецкага прадмесця, налічваў 550 сядзібных участкаў. У цэнтры была рыначная плошча з ратушай і 32 участкамі забудовы<ref name="Kniazieva"/>. У 1626 годзе адбыўся [[Кобрынскі сабор (1626)|Кобрынскі сабор]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=117}}, пры Спаскім манастыры адкрылася школа<ref name="Kniazieva"/>. У 2-й палове XVII — пачатку XVIII стагоддзя Кобрын значна пацярпеў ад ваенных канфліктаў і прыйшоў у заняпад. У верасні 1648 года казацкія атрады акружылі Кобрын і разбілі харугву стольніка [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Корвін Гасеўскага]], практычна ўвесь горад быў спалены. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 1700 жыхароў, 478 дамоў. З-за страты эканамічнага значэння ў 1766 годзе яго перавялі ў разрад [[мястэчка|мястэчак]]<ref name="esbe"/>. У 1784 годзе тут знаходзіўся кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які накіроўваўся на адкрыццё Каралеўскага канала. Станам на 1790 год у Кобрыне было 2160 жыхароў і 360 дамоў<ref name="Kniazieva"/>. У 1791 годзе Кобрын зноў стаў сталіцай [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павета]]. 14 верасня 1794 года расійскія войскі [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Аляксандра Суворава]] разбілі пад [[Дзівін]]ам перадавыя аддзелы паўстанцаў [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] і занялі горад. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Кобрын апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам павета<ref name="esbe"/>. Імператрыца расійская [[Кацярына II]] падаравала колішні магдэбургскі горад Сувораву. <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы Кобрына" widths="150" heights="150"> Выява:Kobryń, Gubernia. Кобрынь, Губэрня (XIX).jpg|Гарадская сядзіба, XIX ст. Выява:Kobryń. Кобрынь (N. Orda, 1866).jpg|Былы манастыр. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1866 г. Выява:Kobryń. Кобрынь (N. Orda, XIX).jpg|Касцёл. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1864 г. Выява:Kobryń. Кобрынь (N. Orda, 1864).jpg|Панарама горада. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1864 г. </gallery></center> [[Файл:KobrinBattle-3.JPG|thumb|180пкс|Помнік Кобрынскай бітве (1812)]] У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 27 ліпеня пад Кобрынам расійскія войскі [[Бітва пад Кобрынам (1812)|здабылі першую перамогу]] над арміяй [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Станам на 1817 год тут было 326 будынкаў, з іх 4 камяніцы. У 1845 годзе гораду даравалі новы, расійскі герб. У 1882 годзе пачаўся рух на лініі Палескай чыгункі [[Пінск]] — [[Жабінка]], у Кобрыне з’явілася чыгуначная станцыя. У 1895 годзе пажар знішчыў трэць горада. У пачатку XX стагоддзя ў Кобрыне было 25 камяніц і 1202 драўляныя будынкі, дзейнічалі 2 праваслаўныя царквы, касцёл, сінагога і некалькі яўрэйскіх малітоўных школ, павятовае вучылішча, прыходскае вучылішча з жаночай зменай, прыватнае жаночае 1-класнае вучылішча, яўрэйскае жаночае вучылішча і некалькі хедараў. У 1915 годзе Кобрын быў акупаваны нямецкімі войскамі, а ў 1919 годзе заняты польскай арміяй. Згодна з [[Рыжскі дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Кобрын апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Горад на старых фатаздымках"> Выява:Uniat Monastery in Kobryń.jpg|Манастыр Св. Спаса Выява:Catholic Church in Kobryń.jpg|Касцёл Спачыну Найсвяцейшай Дзевы Марыі Выява:Kobryń. Кобрынь (XX).jpg|Рынак Выява:Gimnazjum Państwowe im. Marii Rodziewiczówny.jpg|Дзяржаўная гімназія </gallery></center> Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе Кобрын увайшоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], дзе ў 1940 годзе стаў цэнтрам раёна. З 23 чэрвеня 1941 года да 20 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. Падчас вайны немцы ўчынілі генацыд яўрэйскага насельніцтва горада, якое складала тады 70 % жыхароў. У паваенны перыяд горад бурна развіваецца, хутка расце насельніцтва. У 1959 годзе ў горадзе было 13,7 тысяч жыхароў, у 1970 годзе — 24,9 тысяч жыхароў. 4 студзеня 2002 года [[Кобрынскі раён]] і горад Кобрын аб’яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — [[Кобрынскі раён]] з адміністрацыйным цэнтрам горад Кобрын<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|title=Указ Президента Республики Беларусь от 4 января 2002 года № 6 "Об объединении районов и городов областного подчинения Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111207/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У ліпені 2024 года вуліца Каліноўскага была перайменавана мясцовым Саветам дэпутатаў у вуліцу Пятра Машэрава, для гэтага існуючую вуліцу Пятра Машэрава перайменавалі ў вуліцу Яловую<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=D924b0132425|title=Информация о документе «О переименовании элементов улично-дорожной сети города Кобрина» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2024-07-13}}</ref>. Перайменаванне адбылося ў межах чарговай хвалі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]], пачатай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]] пасля палітычнага крызісу 2020 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33034874.html|title=У Кобрыне перайменавалі вуліцу Каліноўскага. Дзеля гэтага давялося мяняць назву яшчэ адной вуліцы|first=|last=|website=Радыё Свабода|date=2024-07-13|access-date=2024-07-13}}</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:60000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1817 from:0 till:1427 bar:1848 from:0 till:1673 bar:1878 from:0 till:7789 bar:1897 from:0 till:10355 bar:1907 from:0 till:8754 bar:1921 from:0 till:8208 bar:1931 from:0 till:10101 bar:1956 from:0 till:11000 bar:1972 from:0 till:26300 bar:1991 from:0 till:49400 bar:1996 from:0 till:51600 bar:2004 from:0 till:50751 bar:2009 from:0 till:51166 bar:2017 from:0 till:52964 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text:Дынаміка змянення колькасці насельніцтва Кобрына </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1817 год — 1 427 чал., з іх 899 іўдаісты<ref name="sg"/>; 1848 год — 1 673 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1878 год — 7 789 чал. (4 405 муж. і 3 384 жан.), у тым ліку 2 876 праваслаўных, 473 каталікі, 4 431 іўдзей, 9 магаметан<ref name="sg"/>; 1897 год — 10 355 чал.<ref name="Kniazieva"/> * '''XX стагоддзе''': пачатак ХХ стагоддзя — 8 998 чал., з іх паводле саслоўя: мяшчан 6 131, цэхавых 1 389, шляхты 211, купцоў 204, духоўнікаў 88, ваенных 238, сялян 537, іншых станаў 200; паводле веры: праваслаўных 2 100, каталікоў 585, пратэстантаў 232, іўдзеяў 6 036, іншых веравызнанняў 46<ref name="esbe"/>; 1907 год — 8 754 чал.<ref name="pawet"/>; 1921 год — 8 208 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1931 год — 10 101 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1956 год — 11 тыс. чал.<ref name="narod"/>; 1959 год — 13,7 тыс. чал.; 1970 год — 24,9 тыс. чал.; 1972 год — 26,3 тыс. чал.<ref name="VSE"/>; 1991 год — 49,4 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1996 год — 51,6 тыс. чал.{{sfn|ЭГБ|1997}} * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 50,8 тыс. чал.; 2006 год — 50,5 тыс. чал.; 2008 год — 51,1 тыс. чал.; 2009 год — 51,3 тыс. чал.; 2009 год — 51 166 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 52 655 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 52 964 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудаўнічай, харчовай, лёгкай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Гасцініцы «Беларусь», «Сувораў». Кобрын — цэнтр турызму нацыянальнага значэння. * [[САЛЕА-Кобрын|ААТ «САЛЕА-Кобрын»]] == Культура == [[Файл:Muzeum Suworowa w Kobryniu.JPG|thumb|Дом-музей Суворава]] Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, кінатэатр, дом культуры, [[Кобрынскі ваенна-гістарычны музей імя А. В. Суворава]]. == Адукацыя == [[Файл:Himnazyja_horada_Kobryna.jpg|міні|Гімназія горада Кобрына]] У Кобрыне працуюць: [[Кобрынскі дзяржаўны політэхнічны каледж]], Кобрынскі дзяржаўны каледж сферы абслугоўвання, 8 сярэдніх школ, гімназія, музычная і спартыўная школы, пачатковая школа — дзіцячы садок, школа-інтэрнат, установы дадатковай адукацыі. Працуюць 14 дзіцячых садоў. Найстарэйшай школай Кобрына лічыцца Сярэдняя школа № 1, карані якой узыходзяць да жніўня 1910 года, калі ў будынку былога казённага віннага склада адкрылася 1-е Мужчынскае 2-х класнае вучылішча. На гэтай базе ў лістападзе 1915 года была заснавана першая легальная польская Сумесная школа, ператвораная ў 1917 годзе ў грамадскую гімназію. == Медыцына == Медыцынскія паслугі аказвае гарадская бальніца, паліклініка, дзіцячыя бальніца і паліклініка. == Забудова == [[Файл:Kobryn after Dozhinki2.jpg|міні|злева|Дамы на вуліцы Леніна (Бабруйскай)]] Планаванне і забудова Кобрына маюць шматвекавую гісторыю. Ля месца ўпадзення рэчкі [[Кобрынка|Кобрынкі]] ў [[Мухавец (рака)|Мухавец]] у старажытнасці заклалі першае ўмацаванне, на якім пазней збудавалі Верхні і Ніжні замкі. У канцы XVIII&nbsp;— XIX стагоддзях цэнтр Кобрына забудоўваўся цаглянымі двухпавярховымі жылымі дамамі, ніжнія паверхі якіх прызначаліся для крам і майстэрань. == Славутасці == [[Файл:Кобрынскія краявіды 02.jpg|thumb|Аляксандра-Неўскі сабор]] * [[Свята-Мікалаеўская царква (Кобрын)|Мікалаеўская царква]] * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Кобрын)|Петра-Паўлаўская царква]] * [[Касцёл Спачыну Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Кобрын)|Касцёл Ушэсця Найсвяцейшай Панны Марыі]] * [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Кобрын)|Аляксандра-Неўскі сабор]] * [[Царква ў гонар Раства Хрыстова (Кобрын)|Царква ў гонар Раства Хрыстова]] * [[Спаскі манастыр (Кобрын)|Спаскі манастыр]] (1497) * [[Свята-Георгіеўская царква (Кобрын)|Свята-Георгіеўская царква]] (1889) * [[Сядзібны дом (Кобрын)|Сядзібны дом]] * [[Кобрынская сінагога]] (другая палова XIX ст.) * [[Паштовая станцыя (Кобрын)|Паштовая станцыя]] (1846) * [[Дняпроўска-Бугскі канал]] * [[Парк імя Суворава (Кобрын)|Парк імя Суворава]] === Паркі === [[Файл:Парк імя Суворава.jpg|міні|Парк імя Суворава ў Кобрыне]] Парк заснаваны ў 1768 годзе па распараджэнні падскарбія [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]]. У 1795 годзе, пасля трэцяга падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], маёнтак Кобрынскі ключ разам з паркам быў падораны [[Кацярына II|Кацярынай II]] [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Аляксандру Сувораву]]. У 1808 годзе маёнтак прададзены маёру Гельвігу, з сярэдзіны XIX стагоддзя цэнтральная сядзіба належала [[Аляксандр Міцкевіч|Аляксандру Міцкевічу]] – брату польскага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. З 1948 гады – парк культуры і адпачынку ім. А.В.Суворава. === Страчаная спадчына === [[File:Kobrin - synagogue 1963 Anatoly Nalivaev.jpg|thumb|злева|Будынак былой сінагогі ў Кобрыне.<br />Мастак А. Наліваеў.]] * [[Кобрынскі замак|Замак]] (XIV ст.) * Касцёл (1513) == Узнагароды == У 2025 годзе да 80-й гадавіны заканчэння [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад Кобрын узнагароджаны вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32500144|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 красавіка 2025 года № 144 «Аб узнагароджанні вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»|website=pravo.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belta.by/president/view/vympelom-za-muzhestvo-i-stojkost-v-gody-velikoj-otechestvennoj-vojny-nagrazhdeny-shest-gorodov-belarusi-707785-2025/|title=Вымпелом "За мужество и стойкость в годы Великой Отечественной войны" награждены шесть городов Беларуси|website=[[БелТА]]}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Кобрына}} * [[Міраслаў-Віктар Карлавіч Астрамецкі]] (нар. 1936) — беларускі мастак. * [[Анатоль Міхайлавіч Гуль]] (нар. 1928) — беларускі архітэктар. * [[Оскар Зарыскі]], амерыканскі матэматык * [[Дзмітрый Аляксандравіч Пархачаў]], беларускі футбаліст * [[Наталля Радзіна]], журналістка і галоўны рэдактар апазіцыйнага сайта [[Хартыя'97]] * [[Аляксандр Дзмітрыевіч Сідарук]], беларускі дыпламат * [[Ігар Хведаравіч Сідарук]], беларускі пісьменнік і драматург * [[Алег Анатолевіч Стральчонак]], беларускі вучоны ў галіне біяарганічнай хіміі * [[Аляксандр Паўлавіч Амельянюк]] (нар. 1964) — беларускі палітык. == Ганаровыя грамадзяне Кобрына == * Фёдар Максімавіч Алісіевіч (1964) * [[Праскоўя Сямёнаўна Сідарук]] (1964) * [[Леанід Міхайлавіч Сандалаў]] (1966) * Дзмітрый Кузьміч Барысаў (1974) * [[Ілья Майсеевіч Падбярэзін]] (1974) * [[Уладзімір Мікалаевіч Кірмановіч]] (1987) * Іван Фёдаравіч Мілаянін (1987) * Пётр Дзянісавіч Сялюк (1987) * Аляксей Міхайлавіч Мартынаў (1997) == Гл. таксама == * [[Пазнай Кобрын]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> <ref name="Kniazieva">{{Крыніцы/Падарожжа па Беларусі : гарады і гарадскія пасёлкі|Кобрын}}</ref> <ref name="HBH">[http://knihi.com/hierb/kobry.html Кобрын] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}</ref> <ref name="esbe">{{Крыніцы/ЭСБЕ|Кобрин}}</ref> <ref name="sg">Kobryń // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4}} S. 205</ref> <ref name="pawet">[http://pawet.net/book/przewodnik/k.html Kobryń] // {{Крыніцы/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref> <ref name="narod">[http://horyzont.narod.ru/encyklopedia_3/encyklopedia_03_kyj_kon.htm Кобринь] // {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства|1}}</ref> <ref name="VSE">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/96364/Кобрин Кобрин] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/157870 Кобрин] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="belstat">[http://web.archive.org/web/20111112184828/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-1.pdf Перепись населения — 2009. Брестская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8|Ко́брын|[[Леў Раманавіч Казлоў|Казлоў Л. Р.]]|368—369}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Кобрын|[[Леў Казлоў|Казлоў Л.]]|218}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Кобрын|393}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=116—117|артыкул=Кобрын|аўтар=[[Валерый Грынявецкі|Грынявецкі В.]]}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў|артыкул=Кобрын}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4|205—207|Kobryń}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Ко́брин|240}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Kobryn|Кобрын}} {{OSM relation|6722171|Кобрын}} * [https://kobrintour.by Пазнай Кобрын. Энцыклапедыя і даведнік па гораду Кобрыну] * [http://ikobrin.ru/3dkobrin/ Віртуальнае падарожжа па горадзе на сайце Турыстычны Кобрын] * [http://ikobrin.ru/geokarta.php Мапа славутасцей Кобрына] * {{bis.nlb.by|144703|Кобрын}} {{Кобрынскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кобрын| ]] bq7cnogzzj0o68yj7fv7wp7smsjuia2 5238039 5238037 2026-11-03T22:44:13Z Brololwi 152931 дапаўненне 5238039 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Кобрын |арыгінальная назва = Кобрын |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Kobryn.png |сцяг = Flag of Kobryn.png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Kobryn street Suvorovskaya.JPG |подпіс = Плошча Свабоды |вобласць = Брэсцкая |раён = Кобрынскі |дата заснавання = |першае згадванне = [[1287]] |ранейшыя назвы = |статус з = |глава=Аляксандр Уладзіміравіч Майсеюк|від главы=Старшыня райвыканкама}} '''Ко́брын'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Kobryn}}) — [[горад]] у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]], на сутоках [[Кобрынка|Кобрынкі]] і [[Мухавец|Мухаўца]]. За 52 км ад [[Брэст]]а. [[Кобрын (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Брэст]] — [[Гомель]]. Вузел аўтамабільных дарог на [[Мінск]], [[Брэст]], [[Пінск]], [[Ковель]], [[Маларыта|Маларыту]]. == Назва == У 1287 годзе ўпамінаецца з формай назвы ''Кобрынь'', такая ж форма запісана і ў 1589 годзе. Географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што назва паходзіць ад вядомай з «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» назвы племя обраў, а пачатковае ''К-'' называе ўстаўным гукам. У гэтым плане, заўважае ён, можна было бы прасачыць паходжанне літоўскага ''kobrinti'' «цяжка, стомлена ісці, цягнуцца».<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 163—164.</ref> Обры — відазмененая назва [[Авары|авараў]], з якімі з VI стагоддзя н.э. змагалася славянскае племя [[Дулебы|дулебаў]], што былі сярод продкаў сучасных [[Чэхі|чэхаў]]<ref>А. С. Кибинь. Дулебы и обры (авары) Повести временных лет // Петербургский исторический журнал. № 3. 2017. С. 152.</ref>. Існуюць таксама кельцкая ([[Юзаф Сташэўскі]]) — ад кельцкага імя Кобрынус, і славянская ([[Алег Мікалаевіч Трубачоў|Алег Трубачоў]]) — ад складання прэфікса ''к (ко)'' з ''брьние'' «бруд» (як у назве чэшскага [[Брно]]), версіі паходжання назвы, якія згадвае Вадзім Жучкевіч<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 164.</ref>. Назва паселішча ўтвораная ад назвы ракі [[Кобрынка|Кобрынкі]] (< Кобрына), на ўтоку якой у [[Мухавец]] паўстала паселішча{{няма АК|8|06|2025}}. [[Гідраніміка|Гідронім]] [[Балтыйскія мовы|балцкага]] (магчыма, [[Яцвяжская мова|яцвяжскага]]) паходжання{{няма АК|8|06|2025}}. Найбліжэйшы аналаг — назва ракі Кобрына (варыянт: Кобрын), правага прытока [[Дняпро|Дняпра]] адразу на поўдні ад [[Кіеў|Кіева]] (пасля вусця ракі Стугны). Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — {{няма АК 2|рэчка з балцкай назвай |8|06|2025}}Недра<ref>П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.</ref>. Гэта адзін з самых паўднёвых балцкіх гідронімаў{{няма АК|8|06|2025}}. [[Пруская мова|Прускі]] тапонім ''Kobrun'' (назва лесу ў [[Прусы|прускай]] [[Натангія|Натангіі]], засведчаная пад 1354 годзе) паходзіць ад пр. ''kaāubri'' «калючка»<ref>G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.</ref>. {{няма АК 2|Гэтую мясцовую назву звязваюць з прускім ''kāubri'', далей да літоўскага ''kauburys'', ''kūbrys'' «пагорак, узвышша» (супольная з ''kobrinti'', ''kūbrinti'' «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся» семантыка звязаная з адхіленнем ад роўнага руху ці роўнай паверхні). Назва кобрынскай ракі тлумачыцца звілістасцю яе рэчышча.|8|06|2025}} == Гісторыя == Першы пісьмовы ўспамін пра Кобрын як уладанне князёў уладзіміра-валынскіх змяшчаецца ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] і датуецца 1287 годам: {{Цытата|Се аз, князь Володимер, сын Васильков, внук Романов, пишу грамоту: дал есмь княгине своей, по своем животе город свой '''Кобрынь''' и с людьми, и с данью, како при мне даяли, тако и по мне ать дають княгине моей…|[[Іпацьеўскі летапіс]]}} У пачатку XIV стагоддзя паселішча далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1366 года Кобрын знаходзіўся ва ўладанні [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] [[Альгерд]]а. На працягу XIV ст. на месцы старажытнага дзядзінца і [[пасад]]а збудавалі [[Кобрынскі замак|драўляныя замкі]] (існавалі да канца XVIII стагоддзя){{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=116}}. У 1404 годзе горад стаў сталіцай [[Кобрынскае княства|княства]], што знаходзілася ва ўладанні Рамана Ратненскага, пачынальніка роду князёў [[Кобрынскія|Кобрынскіх]]. Пад 1465 годам упершыню згадваецца [[Спаскі манастыр (Кобрын)|Спаскі манастыр]]. У першай палове XVI стагоддзя ў горадзе збудавалі касцёл{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=116}}. У 1519 годзе Кобрын стаў цэнтрам [[Кобрынскае староства|староства]], а ў 1520 годзе — сталіцай [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павета]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскага ваяводства]]. З 1532 года горад знаходзіўся ва ўладанні каралевы і вялікай княгіні [[Бона Сфорца|Боны Сфорца]], за якой юрыдычна аформілася [[Кобрынская эканомія]] і пачаліся меліярацыйныя работы ([[канал каралевы Боны]]){{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=116}}. Станам на 1563 год, паводле рэвізіі, у Кобрыне было 377 двароў; асноўныя вуліцы — Астрамецкая, Балоцкая, Брэсцкая, Пінская, Ратненская, Чаравачыцкая{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=117}}; дзейнічалі касцёл, 3 праваслаўныя царквы, Спаскі манастыр<ref name="Kniazieva"/>. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) горад страціў павятовы статус і ўвайшоў у склад [[Берасцейскі павет|Берасцейскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. У 1586 годзе Кобрын перайшоў да каралевы-ўдавы і вялікай княгіні [[Ганна Ягелонка|Ганны Ягелонкі]], дачкі [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]] і [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]], якая адрознівалася актыўнасцю ў палітычных і гаспадарчых справах. 10 снежня 1589 года яна надала гораду [[магдэбургскае права]], каб стымуляваць развіццё рамёстваў і гандлю і павялічыць даходнасць гарадской гаспадаркі, а таксама пячатку і герб: «''у срэбным полі выява святых Ганны і Марыі з немаўлём Ісусам на руках''»<ref name="HBH"/>. У 1589 годзе Ганна Ягелонка асабіста прыбыла ў горад і ўрачыста ўручыла жыхарам прывілей, падпісаны нядаўна абраным каралём [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам ІІІ Вазам]] (1587—1632). Кобрын меў магдэбургскае права да 1766 года. У 1596 годзе Спаскі манастыр прыняў [[Берасцейская унія|унію]]<ref name="Kniazieva"/>. <center><gallery caption="Сімволіка гістарычнай Кобрыншчыны" widths="150" heights="150"> Выява:Kobrynski COA Pahonia (1387).jpg|Пячатка князя кобрынскага Рамана Фёдаравіча, 1387 Выява:Coat of Arms of Kobryń (1589).png|Рэканструкцыя [[Анатоль Цітоў|А. Цітова]] гістарычнага [[Герб Кобрына|гарадскага герба]], 1589 Выява:Kobryn COA 1662.jpg|Герб Кобрына з прывілея 1662 Выява:Coat of Arms of Kobryń (1792).jpg|Гарадскі герб з прывілея 1792 </gallery></center> У пачатку XVII ст. у Кобрыне было больш за 1,5 тыс. жыхароў, каля 500 дамоў{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=117}}. Станам на 1597 год горад складаўся з асноўнай тэрыторыі і Замухавецкага прадмесця, налічваў 550 сядзібных участкаў. У цэнтры была рыначная плошча з ратушай і 32 участкамі забудовы<ref name="Kniazieva"/>. У 1626 годзе адбыўся [[Кобрынскі сабор (1626)|Кобрынскі сабор]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=117}}, пры Спаскім манастыры адкрылася школа<ref name="Kniazieva"/>. У 2-й палове XVII — пачатку XVIII стагоддзя Кобрын значна пацярпеў ад ваенных канфліктаў і прыйшоў у заняпад. У верасні 1648 года казацкія атрады акружылі Кобрын і разбілі харугву стольніка [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Корвін Гасеўскага]], практычна ўвесь горад быў спалены. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 1700 жыхароў, 478 дамоў. З-за страты эканамічнага значэння ў 1766 годзе яго перавялі ў разрад [[мястэчка|мястэчак]]<ref name="esbe"/>. У 1784 годзе тут знаходзіўся кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які накіроўваўся на адкрыццё Каралеўскага канала. Станам на 1790 год у Кобрыне было 2160 жыхароў і 360 дамоў<ref name="Kniazieva"/>. У 1791 годзе Кобрын зноў стаў сталіцай [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павета]]. 14 верасня 1794 года расійскія войскі [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Аляксандра Суворава]] разбілі пад [[Дзівін]]ам перадавыя аддзелы паўстанцаў [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] і занялі горад. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Кобрын апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам павета<ref name="esbe"/>. Імператрыца расійская [[Кацярына II]] падаравала колішні магдэбургскі горад Сувораву. <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы Кобрына" widths="150" heights="150"> Выява:Kobryń, Gubernia. Кобрынь, Губэрня (XIX).jpg|Гарадская сядзіба, XIX ст. Выява:Kobryń. Кобрынь (N. Orda, 1866).jpg|Былы манастыр. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1866 г. Выява:Kobryń. Кобрынь (N. Orda, XIX).jpg|Касцёл. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1864 г. Выява:Kobryń. Кобрынь (N. Orda, 1864).jpg|Панарама горада. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1864 г. </gallery></center> [[Файл:KobrinBattle-3.JPG|thumb|180пкс|Помнік Кобрынскай бітве (1812)]] У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 27 ліпеня пад Кобрынам расійскія войскі [[Бітва пад Кобрынам (1812)|здабылі першую перамогу]] над арміяй [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Станам на 1817 год тут было 326 будынкаў, з іх 4 камяніцы. У 1845 годзе гораду даравалі новы, расійскі герб. У 1882 годзе пачаўся рух на лініі Палескай чыгункі [[Пінск]] — [[Жабінка]], у Кобрыне з’явілася чыгуначная станцыя. У 1895 годзе пажар знішчыў трэць горада. У пачатку XX стагоддзя ў Кобрыне было 25 камяніц і 1202 драўляныя будынкі, дзейнічалі 2 праваслаўныя царквы, касцёл, сінагога і некалькі яўрэйскіх малітоўных школ, павятовае вучылішча, прыходскае вучылішча з жаночай зменай, прыватнае жаночае 1-класнае вучылішча, яўрэйскае жаночае вучылішча і некалькі хедараў. У 1915 годзе Кобрын быў акупаваны нямецкімі войскамі, а ў 1919 годзе заняты польскай арміяй. Згодна з [[Рыжскі дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Кобрын апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Горад на старых фатаздымках"> Выява:Uniat Monastery in Kobryń.jpg|Манастыр Св. Спаса Выява:Catholic Church in Kobryń.jpg|Касцёл Спачыну Найсвяцейшай Дзевы Марыі Выява:Kobryń. Кобрынь (XX).jpg|Рынак Выява:Gimnazjum Państwowe im. Marii Rodziewiczówny.jpg|Дзяржаўная гімназія </gallery></center> Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе Кобрын увайшоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], дзе ў 1940 годзе стаў цэнтрам раёна. З 23 чэрвеня 1941 года да 20 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. Падчас вайны немцы ўчынілі генацыд яўрэйскага насельніцтва горада, якое складала тады 70 % жыхароў. У паваенны перыяд горад бурна развіваецца, хутка расце насельніцтва. У 1959 годзе ў горадзе было 13,7 тысяч жыхароў, у 1970 годзе — 24,9 тысяч жыхароў. 4 студзеня 2002 года [[Кобрынскі раён]] і горад Кобрын аб’яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — [[Кобрынскі раён]] з адміністрацыйным цэнтрам горад Кобрын<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|title=Указ Президента Республики Беларусь от 4 января 2002 года № 6 "Об объединении районов и городов областного подчинения Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111207/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У ліпені 2024 года вуліца Каліноўскага была перайменавана мясцовым Саветам дэпутатаў у вуліцу Пятра Машэрава, для гэтага існуючую вуліцу Пятра Машэрава перайменавалі ў вуліцу Яловую<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=D924b0132425|title=Информация о документе «О переименовании элементов улично-дорожной сети города Кобрина» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2024-07-13}}</ref>. Перайменаванне адбылося ў межах чарговай хвалі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]], пачатай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]] пасля палітычнага крызісу 2020 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33034874.html|title=У Кобрыне перайменавалі вуліцу Каліноўскага. Дзеля гэтага давялося мяняць назву яшчэ адной вуліцы|first=|last=|website=Радыё Свабода|date=2024-07-13|access-date=2024-07-13}}</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:60000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1817 from:0 till:1427 bar:1848 from:0 till:1673 bar:1878 from:0 till:7789 bar:1897 from:0 till:10355 bar:1907 from:0 till:8754 bar:1921 from:0 till:8208 bar:1931 from:0 till:10101 bar:1956 from:0 till:11000 bar:1972 from:0 till:26300 bar:1991 from:0 till:49400 bar:1996 from:0 till:51600 bar:2004 from:0 till:50751 bar:2009 from:0 till:51166 bar:2017 from:0 till:52964 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text:Дынаміка змянення колькасці насельніцтва Кобрына </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1817 год — 1 427 чал., з іх 899 іўдаісты<ref name="sg"/>; 1848 год — 1 673 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1878 год — 7 789 чал. (4 405 муж. і 3 384 жан.), у тым ліку 2 876 праваслаўных, 473 каталікі, 4 431 іўдзей, 9 магаметан<ref name="sg"/>; 1897 год — 10 355 чал.<ref name="Kniazieva"/> * '''XX стагоддзе''': пачатак ХХ стагоддзя — 8 998 чал., з іх паводле саслоўя: мяшчан 6 131, цэхавых 1 389, шляхты 211, купцоў 204, духоўнікаў 88, ваенных 238, сялян 537, іншых станаў 200; паводле веры: праваслаўных 2 100, каталікоў 585, пратэстантаў 232, іўдзеяў 6 036, іншых веравызнанняў 46<ref name="esbe"/>; 1907 год — 8 754 чал.<ref name="pawet"/>; 1921 год — 8 208 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1931 год — 10 101 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1956 год — 11 тыс. чал.<ref name="narod"/>; 1959 год — 13,7 тыс. чал.; 1970 год — 24,9 тыс. чал.; 1972 год — 26,3 тыс. чал.<ref name="VSE"/>; 1991 год — 49,4 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1996 год — 51,6 тыс. чал.{{sfn|ЭГБ|1997}} * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 50,8 тыс. чал.; 2006 год — 50,5 тыс. чал.; 2008 год — 51,1 тыс. чал.; 2009 год — 51,3 тыс. чал.; 2009 год — 51 166 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 52 655 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 52 964 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудаўнічай, харчовай, лёгкай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Гасцініцы «Беларусь», «Сувораў». Кобрын — цэнтр турызму нацыянальнага значэння. * [[САЛЕА-Кобрын|ААТ «САЛЕА-Кобрын»]] == Культура == [[Файл:Muzeum Suworowa w Kobryniu.JPG|thumb|Дом-музей Суворава]] Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, кінатэатр, дом культуры, [[Кобрынскі ваенна-гістарычны музей імя А. В. Суворава]]. == Адукацыя == [[Файл:Himnazyja_horada_Kobryna.jpg|міні|Гімназія горада Кобрына]] У Кобрыне працуюць: [[Кобрынскі дзяржаўны політэхнічны каледж]], Кобрынскі дзяржаўны каледж сферы абслугоўвання, 8 сярэдніх школ, гімназія, музычная і спартыўная школы, пачатковая школа — дзіцячы садок, школа-інтэрнат, установы дадатковай адукацыі. Працуюць 14 дзіцячых садоў. Найстарэйшай школай Кобрына лічыцца Сярэдняя школа № 1, карані якой узыходзяць да жніўня 1910 года, калі ў будынку былога казённага віннага склада адкрылася 1-е Мужчынскае 2-х класнае вучылішча. На гэтай базе ў лістападзе 1915 года была заснавана першая легальная польская Сумесная школа, ператвораная ў 1917 годзе ў грамадскую гімназію. == Медыцына == Медыцынскія паслугі аказвае гарадская бальніца, паліклініка, дзіцячыя бальніца і паліклініка. == Забудова == [[Файл:Kobryn after Dozhinki2.jpg|міні|злева|Дамы на вуліцы Леніна (Бабруйскай)]] Планаванне і забудова Кобрына маюць шматвекавую гісторыю. Ля месца ўпадзення рэчкі [[Кобрынка|Кобрынкі]] ў [[Мухавец (рака)|Мухавец]] у старажытнасці заклалі першае ўмацаванне, на якім пазней збудавалі Верхні і Ніжні замкі. У канцы XVIII&nbsp;— XIX стагоддзях цэнтр Кобрына забудоўваўся цаглянымі двухпавярховымі жылымі дамамі, ніжнія паверхі якіх прызначаліся для крам і майстэрань. == Славутасці == [[Файл:Кобрынскія краявіды 02.jpg|thumb|Аляксандра-Неўскі сабор]] * [[Свята-Мікалаеўская царква (Кобрын)|Мікалаеўская царква]] * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Кобрын)|Петра-Паўлаўская царква]] * [[Касцёл Спачыну Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Кобрын)|Касцёл Ушэсця Найсвяцейшай Панны Марыі]] * [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Кобрын)|Аляксандра-Неўскі сабор]] * [[Царква ў гонар Раства Хрыстова (Кобрын)|Царква ў гонар Раства Хрыстова]] * [[Спаскі манастыр (Кобрын)|Спаскі манастыр]] (1497) * [[Свята-Георгіеўская царква (Кобрын)|Свята-Георгіеўская царква]] (1889) * [[Сядзібны дом (Кобрын)|Сядзібны дом]] * [[Кобрынская сінагога]] (другая палова XIX ст.) * [[Паштовая станцыя (Кобрын)|Паштовая станцыя]] (1846) * [[Дняпроўска-Бугскі канал]] * [[Парк імя Суворава (Кобрын)|Парк імя Суворава]] === Паркі === [[Файл:Парк імя Суворава.jpg|міні|Парк імя Суворава ў Кобрыне]] Парк заснаваны ў 1768 годзе па распараджэнні падскарбія [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага княства Літоўскага]] [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]]. У 1795 годзе, пасля трэцяга падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], маёнтак Кобрынскі ключ разам з паркам быў падораны [[Кацярына II|Кацярынай II]] [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Аляксандру Сувораву]]. У 1808 годзе маёнтак прададзены маёру Гельвігу, з сярэдзіны XIX стагоддзя цэнтральная сядзіба належала [[Аляксандр Міцкевіч|Аляксандру Міцкевічу]] – брату польскага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. З 1948 гады – парк культуры і адпачынку ім. А.В.Суворава. Рашэннем дзяржкамітэта [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] па ахове прыроды ад 27 снежня 1963 года Кобрынскі парк зацверджаны помнікам прыроды і садова-паркавага мастацтва. === Страчаная спадчына === [[File:Kobrin - synagogue 1963 Anatoly Nalivaev.jpg|thumb|злева|Будынак былой сінагогі ў Кобрыне.<br />Мастак А. Наліваеў.]] * [[Кобрынскі замак|Замак]] (XIV ст.) * Касцёл (1513) == Узнагароды == У 2025 годзе да 80-й гадавіны заканчэння [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад Кобрын узнагароджаны вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32500144|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 красавіка 2025 года № 144 «Аб узнагароджанні вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»|website=pravo.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belta.by/president/view/vympelom-za-muzhestvo-i-stojkost-v-gody-velikoj-otechestvennoj-vojny-nagrazhdeny-shest-gorodov-belarusi-707785-2025/|title=Вымпелом "За мужество и стойкость в годы Великой Отечественной войны" награждены шесть городов Беларуси|website=[[БелТА]]}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Кобрына}} * [[Міраслаў-Віктар Карлавіч Астрамецкі]] (нар. 1936) — беларускі мастак. * [[Анатоль Міхайлавіч Гуль]] (нар. 1928) — беларускі архітэктар. * [[Оскар Зарыскі]], амерыканскі матэматык * [[Дзмітрый Аляксандравіч Пархачаў]], беларускі футбаліст * [[Наталля Радзіна]], журналістка і галоўны рэдактар апазіцыйнага сайта [[Хартыя'97]] * [[Аляксандр Дзмітрыевіч Сідарук]], беларускі дыпламат * [[Ігар Хведаравіч Сідарук]], беларускі пісьменнік і драматург * [[Алег Анатолевіч Стральчонак]], беларускі вучоны ў галіне біяарганічнай хіміі * [[Аляксандр Паўлавіч Амельянюк]] (нар. 1964) — беларускі палітык. == Ганаровыя грамадзяне Кобрына == * Фёдар Максімавіч Алісіевіч (1964) * [[Праскоўя Сямёнаўна Сідарук]] (1964) * [[Леанід Міхайлавіч Сандалаў]] (1966) * Дзмітрый Кузьміч Барысаў (1974) * [[Ілья Майсеевіч Падбярэзін]] (1974) * [[Уладзімір Мікалаевіч Кірмановіч]] (1987) * Іван Фёдаравіч Мілаянін (1987) * Пётр Дзянісавіч Сялюк (1987) * Аляксей Міхайлавіч Мартынаў (1997) == Гл. таксама == * [[Пазнай Кобрын]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> <ref name="Kniazieva">{{Крыніцы/Падарожжа па Беларусі : гарады і гарадскія пасёлкі|Кобрын}}</ref> <ref name="HBH">[http://knihi.com/hierb/kobry.html Кобрын] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}</ref> <ref name="esbe">{{Крыніцы/ЭСБЕ|Кобрин}}</ref> <ref name="sg">Kobryń // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4}} S. 205</ref> <ref name="pawet">[http://pawet.net/book/przewodnik/k.html Kobryń] // {{Крыніцы/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref> <ref name="narod">[http://horyzont.narod.ru/encyklopedia_3/encyklopedia_03_kyj_kon.htm Кобринь] // {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства|1}}</ref> <ref name="VSE">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/96364/Кобрин Кобрин] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/157870 Кобрин] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="belstat">[http://web.archive.org/web/20111112184828/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-1.pdf Перепись населения — 2009. Брестская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8|Ко́брын|[[Леў Раманавіч Казлоў|Казлоў Л. Р.]]|368—369}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Кобрын|[[Леў Казлоў|Казлоў Л.]]|218}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Кобрын|393}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=116—117|артыкул=Кобрын|аўтар=[[Валерый Грынявецкі|Грынявецкі В.]]}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў|артыкул=Кобрын}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4|205—207|Kobryń}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Ко́брин|240}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Kobryn|Кобрын}} {{OSM relation|6722171|Кобрын}} * [https://kobrintour.by Пазнай Кобрын. Энцыклапедыя і даведнік па гораду Кобрыну] * [http://ikobrin.ru/3dkobrin/ Віртуальнае падарожжа па горадзе на сайце Турыстычны Кобрын] * [http://ikobrin.ru/geokarta.php Мапа славутасцей Кобрына] * {{bis.nlb.by|144703|Кобрын}} {{Кобрынскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кобрын| ]] 6m036ivhafiuiyt1sg49npkbb7cu4cl 5238209 5238039 2026-11-04T09:35:35Z M.L.Bot 261 5238209 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = Горад |беларуская назва = Кобрын |арыгінальная назва = Кобрын |краіна = Беларусь |падначаленне = |герб = Coat of Arms of Kobryn.png |сцяг = Flag of Kobryn.png |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Kobryn street Suvorovskaya.JPG |подпіс = Плошча Свабоды |вобласць = Брэсцкая |раён = Кобрынскі |дата заснавання = |першае згадванне = [[1287]] |ранейшыя назвы = |статус з = |глава=Аляксандр Уладзіміравіч Майсеюк|від главы=Старшыня райвыканкама}} '''Ко́брын'''<ref name="NNP"/> ({{lang-be-trans|Kobryn}}) — [[горад]] у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Кобрынскі раён|Кобрынскага раёна]], на сутоках [[Кобрынка|Кобрынкі]] і [[Мухавец|Мухаўца]]. За 52 км ад [[Брэст]]а. [[Кобрын (станцыя)|Чыгуначная станцыя]] на лініі [[Брэст]] — [[Гомель]]. Вузел аўтамабільных дарог на [[Мінск]], [[Брэст]], [[Пінск]], [[Ковель]], [[Маларыта|Маларыту]]. == Назва == У 1287 годзе ўпамінаецца з формай назвы ''Кобрынь'', такая ж форма запісана і ў 1589 годзе. Географ [[Вадзім Андрэевіч Жучкевіч|Вадзім Жучкевіч]] лічыў, што назва паходзіць ад вядомай з «[[Аповесць мінулых часоў|Аповесці мінулых часоў]]» назвы племя обраў, а пачатковае ''К-'' называе ўстаўным гукам. У гэтым плане, заўважае ён, можна было бы прасачыць паходжанне літоўскага ''kobrinti'' «цяжка, стомлена ісці, цягнуцца».<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 163—164.</ref> Обры — відазмененая назва [[Авары|авараў]], з якімі з VI стагоддзя н.э. змагалася славянскае племя [[Дулебы|дулебаў]], што былі сярод продкаў сучасных [[Чэхі|чэхаў]]<ref>А. С. Кибинь. Дулебы и обры (авары) Повести временных лет // Петербургский исторический журнал. № 3. 2017. С. 152.</ref>. Існуюць таксама кельцкая ([[Юзаф Сташэўскі]]) — ад кельцкага імя Кобрынус, і славянская ([[Алег Мікалаевіч Трубачоў|Алег Трубачоў]]) — ад складання прэфікса ''к (ко)'' з ''брьние'' «бруд» (як у назве чэшскага [[Брно]]), версіі паходжання назвы, якія згадвае Вадзім Жучкевіч<ref>В. А. Жучкевич. Краткий топонимический словарь Белоруссии. Минск, 1974. С. 164.</ref>. Назва паселішча ўтвораная ад назвы ракі [[Кобрынка|Кобрынкі]] (< Кобрына), на ўтоку якой у [[Мухавец]] паўстала паселішча{{няма АК|8|06|2025}}. [[Гідраніміка|Гідронім]] [[Балтыйскія мовы|балцкага]] (магчыма, [[Яцвяжская мова|яцвяжскага]]) паходжання{{няма АК|8|06|2025}}. Найбліжэйшы аналаг — назва ракі Кобрына (варыянт: Кобрын), правага прытока [[Дняпро|Дняпра]] адразу на поўдні ад [[Кіеў|Кіева]] (пасля вусця ракі Стугны). Недалёка ад Кобрыны (цераз Дняпро) — {{няма АК 2|рэчка з балцкай назвай |8|06|2025}}Недра<ref>П. Л. Маштаков. Список рек днепровского бассейна. С.-Петербург, 1913. С. 52—53.</ref>. Гэта адзін з самых паўднёвых балцкіх гідронімаў{{няма АК|8|06|2025}}. [[Пруская мова|Прускі]] тапонім ''Kobrun'' (назва лесу ў [[Прусы|прускай]] [[Натангія|Натангіі]], засведчаная пад 1354 годзе) паходзіць ад пр. ''kaāubri'' «калючка»<ref>G. Gerullis. Die altpreußischen Ortsnamen. Berlin / Leipzig, 1922. C. 67.</ref>. {{няма АК 2|Гэтую мясцовую назву звязваюць з прускім ''kāubri'', далей да літоўскага ''kauburys'', ''kūbrys'' «пагорак, узвышша» (супольная з ''kobrinti'', ''kūbrinti'' «ісці сагнуўшыся, пахіліўшыся» семантыка звязаная з адхіленнем ад роўнага руху ці роўнай паверхні). Назва кобрынскай ракі тлумачыцца звілістасцю яе рэчышча.|8|06|2025}} == Гісторыя == Першы пісьмовы ўспамін пра Кобрын як уладанне князёў уладзіміра-валынскіх змяшчаецца ў [[Іпацьеўскі летапіс|Іпацьеўскім летапісе]] і датуецца 1287 годам: {{Цытата|Се аз, князь Володимер, сын Васильков, внук Романов, пишу грамоту: дал есмь княгине своей, по своем животе город свой '''Кобрынь''' и с людьми, и с данью, како при мне даяли, тако и по мне ать дають княгине моей…|[[Іпацьеўскі летапіс]]}} У пачатку XIV стагоддзя паселішча далучылася да [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. З 1366 года Кобрын знаходзіўся ва ўладанні [[Вялікія князі літоўскія|вялікага князя]] [[Альгерд]]а. На працягу XIV ст. на месцы старажытнага дзядзінца і [[пасад]]а збудавалі [[Кобрынскі замак|драўляныя замкі]] (існавалі да канца XVIII стагоддзя){{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=116}}. У 1404 годзе горад стаў сталіцай [[Кобрынскае княства|княства]], што знаходзілася ва ўладанні Рамана Ратненскага, пачынальніка роду князёў [[Кобрынскія|Кобрынскіх]]. Пад 1465 годам упершыню згадваецца [[Спаскі манастыр (Кобрын)|Спаскі манастыр]]. У першай палове XVI стагоддзя ў горадзе збудавалі касцёл{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=116}}. У 1519 годзе Кобрын стаў цэнтрам [[Кобрынскае староства|староства]], а ў 1520 годзе — сталіцай [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павета]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскага ваяводства]]. З 1532 года горад знаходзіўся ва ўладанні каралевы і вялікай княгіні [[Бона Сфорца|Боны Сфорца]], за якой юрыдычна аформілася [[Кобрынская эканомія]] і пачаліся меліярацыйныя работы ([[канал каралевы Боны]]){{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=116}}. Станам на 1563 год, паводле рэвізіі, у Кобрыне было 377 двароў; асноўныя вуліцы — Астрамецкая, Балоцкая, Брэсцкая, Пінская, Ратненская, Чаравачыцкая{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=117}}; дзейнічалі касцёл, 3 праваслаўныя царквы, Спаскі манастыр<ref name="Kniazieva"/>. Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай (1565—1566) горад страціў павятовы статус і ўвайшоў у склад [[Берасцейскі павет|Берасцейскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. У 1586 годзе Кобрын перайшоў да каралевы-ўдавы і вялікай княгіні [[Ганна Ягелонка|Ганны Ягелонкі]], дачкі [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]] і [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]], якая адрознівалася актыўнасцю ў палітычных і гаспадарчых справах. 10 снежня 1589 года яна надала гораду [[магдэбургскае права]], каб стымуляваць развіццё рамёстваў і гандлю і павялічыць даходнасць гарадской гаспадаркі, а таксама пячатку і герб: «''у срэбным полі выява святых Ганны і Марыі з немаўлём Ісусам на руках''»<ref name="HBH"/>. У 1589 годзе Ганна Ягелонка асабіста прыбыла ў горад і ўрачыста ўручыла жыхарам прывілей, падпісаны нядаўна абраным каралём [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонтам ІІІ Вазам]] (1587—1632). Кобрын меў магдэбургскае права да 1766 года. У 1596 годзе Спаскі манастыр прыняў [[Берасцейская унія|унію]]<ref name="Kniazieva"/>. <center><gallery caption="Сімволіка гістарычнай Кобрыншчыны" widths="150" heights="150"> Выява:Kobrynski COA Pahonia (1387).jpg|Пячатка князя кобрынскага Рамана Фёдаравіча, 1387 Выява:Coat of Arms of Kobryń (1589).png|Рэканструкцыя [[Анатоль Цітоў|А. Цітова]] гістарычнага [[Герб Кобрына|гарадскага герба]], 1589 Выява:Kobryn COA 1662.jpg|Герб Кобрына з прывілея 1662 Выява:Coat of Arms of Kobryń (1792).jpg|Гарадскі герб з прывілея 1792 </gallery></center> У пачатку XVII ст. у Кобрыне было больш за 1,5 тыс. жыхароў, каля 500 дамоў{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=117}}. Станам на 1597 год горад складаўся з асноўнай тэрыторыі і Замухавецкага прадмесця, налічваў 550 сядзібных участкаў. У цэнтры была рыначная плошча з ратушай і 32 участкамі забудовы<ref name="Kniazieva"/>. У 1626 годзе адбыўся [[Кобрынскі сабор (1626)|Кобрынскі сабор]]{{sfn|ЭнцВКЛ|2005|с=117}}, пры Спаскім манастыры адкрылася школа<ref name="Kniazieva"/>. У 2-й палове XVII — пачатку XVIII стагоддзя Кобрын значна пацярпеў ад ваенных канфліктаў і прыйшоў у заняпад. У верасні 1648 года казацкія атрады акружылі Кобрын і разбілі харугву стольніка [[Вінцэнт Гасеўскі|Вінцэнта Корвін Гасеўскага]], практычна ўвесь горад быў спалены. У сярэдзіне XVII стагоддзя ў горадзе налічвалася каля 1700 жыхароў, 478 дамоў. З-за страты эканамічнага значэння ў 1766 годзе яго перавялі ў разрад [[мястэчка|мястэчак]]<ref name="esbe"/>. У 1784 годзе тут знаходзіўся кароль і вялікі князь [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]], які накіроўваўся на адкрыццё Каралеўскага канала. Станам на 1790 год у Кобрыне было 2160 жыхароў і 360 дамоў<ref name="Kniazieva"/>. У 1791 годзе Кобрын зноў стаў сталіцай [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|павета]]. 14 верасня 1794 года расійскія войскі [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Аляксандра Суворава]] разбілі пад [[Дзівін]]ам перадавыя аддзелы паўстанцаў [[Тадэвуш Касцюшка|Тадэвуша Касцюшкі]] і занялі горад. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай]] (1795) Кобрын апынуўся ў складзе [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]], дзе стаў цэнтрам павета<ref name="esbe"/>. Імператрыца расійская [[Кацярына II]] падаравала колішні магдэбургскі горад Сувораву. <center><gallery caption="Даўнія графічныя выявы Кобрына" widths="150" heights="150"> Выява:Kobryń, Gubernia. Кобрынь, Губэрня (XIX).jpg|Гарадская сядзіба, XIX ст. Выява:Kobryń. Кобрынь (N. Orda, 1866).jpg|Былы манастыр. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1866 г. Выява:Kobryń. Кобрынь (N. Orda, XIX).jpg|Касцёл. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1864 г. Выява:Kobryń. Кобрынь (N. Orda, 1864).jpg|Панарама горада. [[Напалеон Орда|Н. Орда]], 1864 г. </gallery></center> [[Файл:KobrinBattle-3.JPG|thumb|180пкс|Помнік Кобрынскай бітве (1812)]] У [[Вайна 1812 года|вайну 1812 года]] 27 ліпеня пад Кобрынам расійскія войскі [[Бітва пад Кобрынам (1812)|здабылі першую перамогу]] над арміяй [[Напалеон I Банапарт|Напалеона]]. Станам на 1817 год тут было 326 будынкаў, з іх 4 камяніцы. У 1845 годзе гораду даравалі новы, расійскі герб. У 1882 годзе пачаўся рух на лініі Палескай чыгункі [[Пінск]] — [[Жабінка]], у Кобрыне з’явілася чыгуначная станцыя. У 1895 годзе пажар знішчыў трэць горада. У пачатку XX стагоддзя ў Кобрыне было 25 камяніц і 1202 драўляныя будынкі, дзейнічалі 2 праваслаўныя царквы, касцёл, сінагога і некалькі яўрэйскіх малітоўных школ, павятовае вучылішча, прыходскае вучылішча з жаночай зменай, прыватнае жаночае 1-класнае вучылішча, яўрэйскае жаночае вучылішча і некалькі хедараў. У 1915 годзе Кобрын быў акупаваны нямецкімі войскамі, а ў 1919 годзе заняты польскай арміяй. Згодна з [[Рыжскі дагавор 1921 года|Рыжскім мірным дагаворам]] (1921) Кобрын апынуўся ў складзе міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], дзе стаў цэнтрам павета [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. <center><gallery widths="150" heights="150" caption="Горад на старых фатаздымках"> Выява:Uniat Monastery in Kobryń.jpg|Манастыр Св. Спаса Выява:Catholic Church in Kobryń.jpg|Касцёл Спачыну Найсвяцейшай Дзевы Марыі Выява:Kobryń. Кобрынь (XX).jpg|Рынак Выява:Gimnazjum Państwowe im. Marii Rodziewiczówny.jpg|Дзяржаўная гімназія </gallery></center> Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] ў 1939 годзе Кобрын увайшоў у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], дзе ў 1940 годзе стаў цэнтрам раёна. З 23 чэрвеня 1941 года да 20 ліпеня 1944 года горад знаходзіўся пад нямецкай акупацыяй. Падчас вайны немцы ўчынілі генацыд яўрэйскага насельніцтва горада, якое складала тады 70 % жыхароў. У паваенны перыяд горад бурна развіваецца, хутка расце насельніцтва. У 1959 годзе ў горадзе было 13,7 тысяч жыхароў, у 1970 годзе — 24,9 тысяч жыхароў. 4 студзеня 2002 года [[Кобрынскі раён]] і горад Кобрын аб’яднаны ў адну адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку — [[Кобрынскі раён]] з адміністрацыйным цэнтрам горад Кобрын<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|title=Указ Президента Республики Беларусь от 4 января 2002 года № 6 "Об объединении районов и городов областного подчинения Республики Беларусь, имеющих общий административный центр"|archive-url=https://web.archive.org/web/20240408111207/https://etalonline.by/document/?regnum=p30200006&q_id=10531831|archive-date=8 красавіка 2024|access-date=|url-status=dead}}</ref>. У ліпені 2024 года вуліца Каліноўскага была перайменавана мясцовым Саветам дэпутатаў у вуліцу Пятра Машэрава, для гэтага існуючую вуліцу Пятра Машэрава перайменавалі ў вуліцу Яловую<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://pravo.by/document/?guid=3961&p0=D924b0132425|title=Информация о документе «О переименовании элементов улично-дорожной сети города Кобрина» – Pravo.by|website=pravo.by|access-date=2024-07-13}}</ref>. Перайменаванне адбылося ў межах чарговай хвалі [[Русіфікацыя Беларусі|русіфікацыі]], пачатай [[Рэжым Лукашэнкі|рэжымам Лукашэнкі]] пасля палітычнага крызісу 2020 года<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://www.svaboda.org/a/33034874.html|title=У Кобрыне перайменавалі вуліцу Каліноўскага. Дзеля гэтага давялося мяняць назву яшчэ адной вуліцы|first=|last=|website=Радыё Свабода|date=2024-07-13|access-date=2024-07-13}}</ref>. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:200 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:30 right:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:60000 ScaleMajor = unit:year increment:10000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:2000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1817 from:0 till:1427 bar:1848 from:0 till:1673 bar:1878 from:0 till:7789 bar:1897 from:0 till:10355 bar:1907 from:0 till:8754 bar:1921 from:0 till:8208 bar:1931 from:0 till:10101 bar:1956 from:0 till:11000 bar:1972 from:0 till:26300 bar:1991 from:0 till:49400 bar:1996 from:0 till:51600 bar:2004 from:0 till:50751 bar:2009 from:0 till:51166 bar:2017 from:0 till:52964 TextData= fontsize:10px pos:(20,195) text:Дынаміка змянення колькасці насельніцтва Кобрына </timeline></center> </div> * '''XIX стагоддзе''': 1817 год — 1 427 чал., з іх 899 іўдаісты<ref name="sg"/>; 1848 год — 1 673 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1878 год — 7 789 чал. (4 405 муж. і 3 384 жан.), у тым ліку 2 876 праваслаўных, 473 каталікі, 4 431 іўдзей, 9 магаметан<ref name="sg"/>; 1897 год — 10 355 чал.<ref name="Kniazieva"/> * '''XX стагоддзе''': пачатак ХХ стагоддзя — 8 998 чал., з іх паводле саслоўя: мяшчан 6 131, цэхавых 1 389, шляхты 211, купцоў 204, духоўнікаў 88, ваенных 238, сялян 537, іншых станаў 200; паводле веры: праваслаўных 2 100, каталікоў 585, пратэстантаў 232, іўдзеяў 6 036, іншых веравызнанняў 46<ref name="esbe"/>; 1907 год — 8 754 чал.<ref name="pawet"/>; 1921 год — 8 208 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1931 год — 10 101 чал.<ref name="Kniazieva"/>; 1956 год — 11 тыс. чал.<ref name="narod"/>; 1959 год — 13,7 тыс. чал.; 1970 год — 24,9 тыс. чал.; 1972 год — 26,3 тыс. чал.<ref name="VSE"/>; 1991 год — 49,4 тыс. чал.<ref name="VES"/>; 1996 год — 51,6 тыс. чал.{{sfn|ЭГБ|1997}} * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 50,8 тыс. чал.; 2006 год — 50,5 тыс. чал.; 2008 год — 51,1 тыс. чал.; 2009 год — 51,3 тыс. чал.; 2009 год — 51 166 чал. (перапіс)<ref name="belstat"/>; 2016 год — 52 655 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 52 964 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == Прадпрыемствы машынабудаўнічай, харчовай, лёгкай прамысловасці, вытворчасці будаўнічых матэрыялаў. Гасцініцы «Беларусь», «Сувораў». Кобрын — цэнтр турызму нацыянальнага значэння. * [[САЛЕА-Кобрын|ААТ «САЛЕА-Кобрын»]] == Культура == [[Файл:Muzeum Suworowa w Kobryniu.JPG|thumb|Дом-музей Суворава]] Дзейнічаюць 2 бібліятэкі, кінатэатр, дом культуры, [[Кобрынскі ваенна-гістарычны музей імя А. В. Суворава]]. == Адукацыя == [[Файл:Himnazyja_horada_Kobryna.jpg|міні|Гімназія горада Кобрына]] У Кобрыне працуе [[Кобрынскі дзяржаўны політэхнічны каледж]], Кобрынскі дзяржаўны каледж сферы абслугоўвання, 8 сярэдніх школ, гімназія, музычная і спартыўная школы, пачатковая школа — дзіцячы садок, школа-інтэрнат, установы дадатковай адукацыі. Працуе 14 дзіцячых садоў. Найстарэйшай школай Кобрына лічаць Сярэднюю школу № 1, яе гісторыю вядуць са жніўня 1910 года, калі ў будынку былога казённага віннага склада адкрылася 1-е мужчынскае двухкласнае вучылішча. На яго базе ў лістападзе 1915 года заснавана першая легальная польская сумесная школа, ператвораная ў 1917 годзе ў грамадскую гімназію. == Медыцына == Медыцынскія паслугі аказвае гарадская бальніца, паліклініка, дзіцячыя бальніца і паліклініка. == Забудова == [[Файл:Kobryn after Dozhinki2.jpg|міні|злева|Дамы на вуліцы Леніна (Бабруйскай)]] Планаванне і забудова Кобрына маюць шматвекавую гісторыю. Ля месца ўпадзення рэчкі [[Кобрынка|Кобрынкі]] ў [[Мухавец (рака)|Мухавец]] у старажытнасці заклалі першае ўмацаванне, на якім пазней збудавалі Верхні і Ніжні замкі. У канцы XVIII&nbsp;— XIX стагоддзях цэнтр Кобрына забудоўваўся цаглянымі двухпавярховымі жылымі дамамі, ніжнія паверхі якіх прызначаліся для крам і майстэрань. == Славутасці == [[Файл:Кобрынскія краявіды 02.jpg|thumb|Аляксандра-Неўскі сабор]] * [[Свята-Мікалаеўская царква (Кобрын)|Мікалаеўская царква]] * [[Свята-Петра-Паўлаўская царква (Кобрын)|Петра-Паўлаўская царква]] * [[Касцёл Спачыну Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Кобрын)|Касцёл Ушэсця Найсвяцейшай Панны Марыі]] * [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Кобрын)|Аляксандра-Неўскі сабор]] * [[Царква ў гонар Раства Хрыстова (Кобрын)|Царква ў гонар Раства Хрыстова]] * [[Спаскі манастыр (Кобрын)|Спаскі манастыр]] (1497) * [[Свята-Георгіеўская царква (Кобрын)|Свята-Георгіеўская царква]] (1889) * [[Сядзібны дом (Кобрын)|Сядзібны дом]] * [[Кобрынская сінагога]] (другая палова XIX ст.) * [[Паштовая станцыя (Кобрын)|Паштовая станцыя]] (1846) * [[Дняпроўска-Бугскі канал]] * [[Парк імя Суворава (Кобрын)|Парк імя Суворава]] === Паркі === [[Файл:Парк імя Суворава.jpg|міні|Парк імя Суворава ў Кобрыне]] Парк у Кобрыне заснаваны ў 1768 годзе распараджэннем падскарбія вялікага літоўскага [[Антоні Тызенгаўз|Антонія Тызенгаўза]]. У 1795 годзе, пасля трэцяга падзелу [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], маёнтак Кобрынскі ключ разам з паркам быў падораны [[Кацярына II|Кацярынай II]] [[Аляксандр Васільевіч Сувораў|Аляксандру Сувораву]]. У 1808 годзе маёнтак прададзены маёру Гельвігу, з сярэдзіны XIX стагоддзя цэнтральная сядзіба належала [[Аляксандр Міцкевіч|Аляксандру Міцкевічу]] — брату польскага паэта [[Адам Міцкевіч|Адама Міцкевіча]]. З 1948 года — парк культуры і адпачынку ім. А. В. Суворава. Рашэннем дзяржкамітэта [[Савет Міністраў БССР|Савета Міністраў БССР]] па ахове прыроды ад 27 снежня 1963 года Кобрынскі парк зацверджаны помнікам прыроды і садова-паркавага мастацтва. === Страчаная спадчына === [[Файл:Kobrin - synagogue 1963 Anatoly Nalivaev.jpg|thumb|злева|Будынак былой сінагогі ў Кобрыне.<br />Мастак А. Наліваеў.]] * [[Кобрынскі замак|Замак]] (XIV ст.) * Касцёл (1513) == Узнагароды == У 2025 годзе да 80-й гадавіны заканчэння [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] горад Кобрын узнагароджаны вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»<ref>{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=P32500144|title=Указ Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 8 красавіка 2025 года № 144 «Аб узнагароджанні вымпелам «За мужнасць і стойкасць у гады Вялікай Айчыннай вайны»|website=pravo.by}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://belta.by/president/view/vympelom-za-muzhestvo-i-stojkost-v-gody-velikoj-otechestvennoj-vojny-nagrazhdeny-shest-gorodov-belarusi-707785-2025/|title=Вымпелом "За мужество и стойкость в годы Великой Отечественной войны" награждены шесть городов Беларуси|website=[[БелТА]]}}</ref>. == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Кобрына}} * [[Міраслаў-Віктар Карлавіч Астрамецкі]] (нар. 1936) — беларускі мастак. * [[Анатоль Міхайлавіч Гуль]] (нар. 1928) — беларускі архітэктар. * [[Оскар Зарыскі]], амерыканскі матэматык * [[Дзмітрый Аляксандравіч Пархачаў]], беларускі футбаліст * [[Наталля Радзіна]], журналістка і галоўны рэдактар апазіцыйнага сайта [[Хартыя'97]] * [[Аляксандр Дзмітрыевіч Сідарук]], беларускі дыпламат * [[Ігар Хведаравіч Сідарук]], беларускі пісьменнік і драматург * [[Алег Анатолевіч Стральчонак]], беларускі вучоны ў галіне біяарганічнай хіміі * [[Аляксандр Паўлавіч Амельянюк]] (нар. 1964) — беларускі палітык. == Ганаровыя грамадзяне Кобрына == * Фёдар Максімавіч Алісіевіч (1964) * [[Праскоўя Сямёнаўна Сідарук]] (1964) * [[Леанід Міхайлавіч Сандалаў]] (1966) * Дзмітрый Кузьміч Барысаў (1974) * [[Ілья Майсеевіч Падбярэзін]] (1974) * [[Уладзімір Мікалаевіч Кірмановіч]] (1987) * Іван Фёдаравіч Мілаянін (1987) * Пётр Дзянісавіч Сялюк (1987) * Аляксей Міхайлавіч Мартынаў (1997) == Гл. таксама == * [[Пазнай Кобрын]] == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> <ref name="Kniazieva">{{Крыніцы/Падарожжа па Беларусі : гарады і гарадскія пасёлкі|Кобрын}}</ref> <ref name="HBH">[http://knihi.com/hierb/kobry.html Кобрын] // {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх гарадоў}}</ref> <ref name="esbe">{{Крыніцы/ЭСБЕ|Кобрин}}</ref> <ref name="sg">Kobryń // {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4}} S. 205</ref> <ref name="pawet">[http://pawet.net/book/przewodnik/k.html Kobryń] // {{Крыніцы/Даведнік па Літве і Беларусі}}</ref> <ref name="narod">[http://horyzont.narod.ru/encyklopedia_3/encyklopedia_03_kyj_kon.htm Кобринь] // {{Крыніцы/Энцыклапедыя ўкраіназнаўства|1}}</ref> <ref name="VSE">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/96364/Кобрин Кобрин] // {{Крыніцы/Вялікая Савецкая Энцыклапедыя (3 выданне)}}</ref> <ref name="VES">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc3p/157870 Кобрин] // {{Крыніцы/Вялікі энцыклапедычны слоўнік}}</ref> <ref name="belstat">[http://web.archive.org/web/20111112184828/http://belstat.gov.by/homep/ru/perepic/2009/vihod_tables/1.2-1.pdf Перепись населения — 2009. Брестская область]{{Ref-ru}} [[Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь]]</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|8|Ко́брын|[[Леў Раманавіч Казлоў|Казлоў Л. Р.]]|368—369}} * {{Крыніцы/ЭГБ|4|Кобрын|[[Леў Казлоў|Казлоў Л.]]|218}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Кобрын|393}} * {{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=116—117|артыкул=Кобрын|аўтар=[[Валерый Грынявецкі|Грынявецкі В.]]}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў|артыкул=Кобрын}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|4|205—207|Kobryń}} * {{крыніцы/ГЭС (1989)|Ко́брин|240}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Kobryn|Кобрын}} {{OSM relation|6722171|Кобрын}} * [https://kobrintour.by Пазнай Кобрын. Энцыклапедыя і даведнік па гораду Кобрыну] * [http://ikobrin.ru/3dkobrin/ Віртуальнае падарожжа па горадзе на сайце Турыстычны Кобрын] * [http://ikobrin.ru/geokarta.php Мапа славутасцей Кобрына] * {{bis.nlb.by|144703|Кобрын}} {{Кобрынскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кобрын| ]] 2u0c42gg4ljmvja43uenz4edls3jrn1 0 16227 5238000 5087491 2026-11-03T21:28:12Z IshaBarnes 124956 спасылка 5238000 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = горад |беларуская назва = Пружаны |арыгінальная назва = Пружаны |краіна = Беларусь |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 33|lat_sec = 24 |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 27|lon_sec = 52 |CoordAddon = type:city(14600)_region:BY |вобласць = Брэсцкая |раён = Пружанскі |першае згадванне = [[1487]] |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +375 1632 |паштовы індэкс = 225133 |аўтамабільны код = 1 |катэгорыя ў Commons = Pružany |OpenStreetMap = 242978895 }} '''Пружа́ны'''<ref name="NNP"/> ({{Lang-be-trans|Pružany}}), мясцовае: '''Пружа́на''' — горад у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[Беларусь|Беларусі]], адміністрацыйны цэнтр [[Пружанскі раён|Пружанскага раёна]], на сутоцы ракі [[Рака Муха|Муха]] і канала [[Вец]] — пачатку [[Мухавец (рака)|р. Мухавец]], за 89 км на паўночны захад ад [[Брэст]]а, за 13 км ад чыгуначнай станцыі Аранчыцы на лініі Брэст — [[Баранавічы]]. Вузел аўтадарог на Брэст, [[Высокае]], [[Кобрын]], [[Слонім]], [[Бяроза|Бярозу]], [[Поразава]]. Насельніцтва 18&nbsp;515 чалавек (2017)<ref name="2017-Estimate"/>. == Гісторыя == {{Асноўны|Гісторыя Пружанаў}} Вядомы з [[1487]] года як Дабучын, княжацкі двор у складзе [[Кобрынскае княства|Кобрынскага княства]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]. Пасля смерці кобрынскага князя [[Іван Сямёнавіч Кобрынскі|Івана Сямёнавіча]] Дабучын перайшоў да ягонай жонкі Фядоры, у 1519 годзе паводле прывілея вялікага князя [[Жыгімонт I Стары|Жыгімонта Старога]] перайшоў да маршалка [[Вацлаў Касцевіч|Вацлава Касцевіча]] і ўвайшоў у Кобрынскае староства. З 1520 года ў [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Кобрынскім павеце]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшкага ваяводства]]. З 1532 года належаў каралеве [[Бона Сфорца|Боне Сфорцы]], да сярэдзіны XVI стагоддзя пераўтварыўся ў цэнтр ганчарнага рамяства і гандлю, потым належала дачцэ Боны [[Ганна Ягелонка|Ганне Ягелонцы]]. У 1563 годзе — 1250 жыхароў, 7 вуліц, 278 гаспадарак. Існаваў [[Каралеўскі двор (Пружаны)|«каралеўскі двор»]] — драўляны палац з гаспадарчымі пабудовамі. З 1566 года ў [[Берасцейскі павет|Берасцейскім павеце]] Вялікага Княства Літоўскага. [[Ганна Ягелонка]] 3 мая 1588 года надала гораду [[магдэбургскае права]], герб і дазвол на 2 кірмашы на год, прывілеем замацавана сучасная назва ''Пружаны'', вядомая і раней. На гербе (які некалі перайшоў да роду [[Сфорца]] ад роду [[Вісконці]]) выяўлены ў срэбраным полі звілісты блакітны вуж з залатой каронай, з пашчы якога з’яўляецца дзіця бачнае ўжо на палову. На думку некаторых гісторыкаў паходжанне назвы Пружаны звязана з пасяленнем каля Дабучына прусаў. Прывілей пацверджаны 6 мая 1589 года граматай [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта Вазы]] з наданнем дадатковых прывілеяў (4 кірмашы на год). У інвентары Пружан за 1597 год адзначаны палац, 2 флігелі, гаспадарчыя пабудовы, млын. З пачатку XVII стагоддзя Пружаны славіліся вытворчасцю задымленага чорнага глінянага посуду і кафлі. Горад моцна разбураны падчас войнаў XVII—XVIII стагоддзяў (ацалела 1/5 пабудоў), да канца XVIII стагоддзя адноўлены, у 1791 годзе — 2094 жыхароў. З 1795 года ў складзе [[Расія|Расійскай імперыі]], горад, цэнтр [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскага павета]]; [[Кацярына II]] падаравала Пружанскі ключ графу, генералу-фельдмаршалу [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцаву-Задунайскаму]], які хутка распрадаў іх Трэнбіцкаму, Булгарыну, Улодкам і Швыкоўскаму. У [[Вайна 1812 года|руска-французскую вайну]] (1812) Пружаны занятыя і разрабаваныя [[Напалеон Банапарт|напалеонаўскімі]] войскамі. У 1817 годзе ў горадзе налічваецца 824 жыхары. У 1838 годзе ў горадзе тры забрукаваныя вуліцы; дзейнічала дваранскае вучылішча (130 вучняў), бальніца, аптэка. Каля горада працавала цагельня. Сярод павятовых гарадоў Гродзенскай губерні з’яўляюцца самым бедным, але нягледзячы на гэта ў сярэдзіне XIX стагоддзя ў Пружанах кожную зіму адбываліся тэатральныя пастаноўкі. У 1845 годзе атрымаў іншы герб (у светла-карычневым полі яліна, на галінах якой вісіць паляўнічая труба). У 1857 годзе — 5665 жыхароў, працавалі бровар, гарбарны і мукамольны заводы. У час [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] на Пружаншчыне дзейнічалі аддзелы [[Раман Рагінскі|Рамана Рагінскага]], [[Станіслаў Сангін|Станіслава Сангіна]] і [[Браніслаў Рыльскі|Браніслава Рыльскага]], 13 лютага 1863 года Пружаны былі заняты паўстанцамі. У 1897 годзе ў горадзе 7634 жыхары, з якіх 67,5 % іўдзеяў, 25,6 % праваслаўных, 6,2 % католікаў; 14 дробных прадпрыемстваў, павятовае і прыходскае вучылішчы, 2 [[Царква (збудаванне)|царквы]], [[касцёл]], [[сінагога]], некалькі іудзейскіх малітоўных дамоў, 6 бальніц. У XIX — першай палове XX стагоддзяў Пружаны вядомы як цэнтр ганчарнага рамяства. У студзені 1919 года Пружаны на некалькі дзён занялі бальшавікі. 30 студзеня 1919 года з рук бальшавікоў адбіў яе Віленскі атрад Польскага войска пад кіраўніцтвам ротмістра Уладзіслава Дамброўскага<ref name="Wyszczelski"/>. 7 чэрвеня 1919 года Пружаны увайшлі ў склад [[Брэсцкая акруга|Брэсцкай акругі]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|Грамадзянскага ўпраўлення Усходніх зямель]] — часовай польскай адміністрацыйнай адзінкі<ref name="DU"/>. У 1921—1939 гадах у складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]], цэнтр [[Пружанскі павет (1921—1940)|Пружанскага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]]. Дзейнічала [[Таварыства беларускай школы]] і райком [[Камуністычная партыя Заходняй Беларусі|Камуністычнай партыі Заходняй Беларусі]]. З верасня 1939 года ў [[БССР]], з 15 студзеня 1940 года цэнтр [[Пружанскі раён|Пружанскага раёна]]. У час [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]] акупаваны 23 чэрвеня 1941 года, акупанты стварылі тут [[Пружанскае гета|гета]], дзе ўтрымлівалі да 10 тыс. чалавек і загубілі больш за 4 тыс. чалавек. Падчас вайны на 70 % былі знішчаны жылыя пабудовы. Вызвалены 17 ліпеня 1944 года. == Насельніцтва == <div style="float:right;margin:0 0.5em 1em;" class="toccolours"> <center><timeline> ImageSize = width:auto height:180 barincrement:27 PlotArea = left:50 bottom:20 top:15 right:15 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = late Colors = id:linegrey2 value:gray(0.9) id:linegrey value:gray(0.7) id:cobar value:rgb(0.0,0.7,0.8) id:cobar2 value:rgb(0.6,0.9,0.6) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:26000 ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0 gridcolor:linegrey ScaleMinor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:linegrey2 PlotData = color:cobar width:15 bar:1563 from:0 till:1250 bar:1791 from:0 till:2094 bar:1817 from:0 till:824 bar:1857 from:0 till:5665 bar:1897 from:0 till:7634 bar:1995 from:0 till:25200 bar:2004 from:0 till:19800 bar:2006 from:0 till:19300 bar:2016 from:0 till:18459 bar:2017 from:0 till:18515 TextData= fontsize:10px pos:(10,195) text: </timeline></center> </div> * '''XVI стагоддзе''': 1563 год — 1250 чал. * '''XVIII стагоддзе''': 1791 год — 2094 чал. * '''XIX стагоддзе''': 1817 год — 824 чал.; 1857 год — 5665 чал.; 1897 год — 7634 чал. * '''XX стагоддзе''': 1995 год — 25,2 тыс. чал.{{sfn|Беларусь|1995}} * '''XXI стагоддзе''': 2004 год — 19,8 тыс. чал.; 2006 год — 19,3 тыс. чал.; 2016 год — 18&nbsp;459 чал.<ref name="2016-Estimate"/>; 2017 год — 18&nbsp;515 чал.<ref name="2017-Estimate"/> == Эканоміка == У 1998 годзе ў Пружанах дзейнічалі прадпрыемствы машынабудавання, харчовай (масласырзавод, кансервавы і плодакансервавы заводы), лёгкай, будматэрыялаў (камбінаты будаўнічых матэрыялаў) прамысловасці, завод радыёдэталей. Ільнозавод, лясгас, друкарня. Гасцініцы «Верас», «Мухавец». Сядзіба «Пружанская» (турыстычныя паслугі). Пружаны — цэнтр ганчарнага рамяства. == Культура == Музей-сядзіба «[[Сядзібна-паркавы ансамбль Швыкоўскіх (Пружаны)|Пружанскі палацык]]». У горадзе праводзіцца фестываль звышлёгкай авіяцыі (ўзлётна-пасадачная паласа «Вялікія Якавічы»). 5 сярэдніх, вочна-завочная, музычная, юнацка-спартыўная школы, 8 дашкольных устаноў, 2 бібліятэкі, Дом культуры, бальніца. == Этнаграфія == У Пружанах у 1928 годзе фалькларыстам і кампазітарам [[Зінаіда Мажэйка|Рыгорам Шырмам]] запісана [[Калядкі|калядка]] «[[s:На_нова_лета|На нова лета]]»<ref>Хрэстаматыя [Ноты] : па беларускай народнай музычнай творчасці : для ўстаноў адукацыі сферы культуры : [для спеваў (сола, хор) без суправаджэння / аўтар-укладальнік Зыкава Л. В.] ; Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь, Дзяржаўная ўстанова адукацыі «Інстытут культуры Беларусі»; [прадмова ад укладальніка]. — Мінск : Інстытут культуры Беларусі, 2012. — 208 с.</ref>. == Славутасці == [[File:Pruzhany palace.jpg|thumb|250px|[[Сядзібна-паркавы ансамбль Швыкоўскіх (Пружаны)|Пружанскі сядзібна-паркавы ансамбль]]]] * [[Сядзібна-паркавы ансамбль Швыкоўскіх (Пружаны)|Пружанскі сядзібна-паркавы ансамбль Швыкоўскіх]] (сярэдзіна XIX ст.) {{Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ 4|112Г000585}} * Капліца на каталіцкіх могілках (1852) {{Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ 4|113Г000586}} * Пружанская Спаса-Праабражэнская царква на праваслаўных могілках (1875—1878; абкладзена цэглай у 2003) * [[Свята-Аляксандра-Неўскі сабор (Пружаны)|Пружанскі сабор Аляксандра Неўскага]] (1866—1880) * [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Пружаны)|Пружанскі касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] (1883) * Пружанскія гандлёвыя рады (1896) {{Гісторыка-культурная каштоўнасць РБ 4|112Г000588}} * Памятны знак «Нараджэнне р. Мухавец» — усталяваны каля месца зліцця р. Муха і канала Вец === Нематэрыяльная спадчына === 20 сакавіка 2023 года [[Беларускі народны роспіс на шкле|традыцыйнаму роспісу на шкле]] ў горадзе [[Бяроза (горад)|Бярозе]], аграгарадку [[Спорава|Спораве]], аграгарадку [[Стрыгінь]] Бярозаўскага раёна і горадзе Пружаны, вёсцы [[Слабудка]], вёсцы [[Новыя Засімавічы]] Пружанскага раёна быў нададзены статус нематэрыяльнай [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь|гісторыка-культурнай каштоўнасці Беларусі]]<ref name="kašt">{{cite web|url=https://heritage.gov.by/news/tradytcyiny-rospis-pa-shkle-i-tkatctva-kazhushkom-atrymali-status-gistoryka-kulturnykh-kashtounastcei|title=Традыцыйны роспіс па шкле і ткацтва «кажушком» атрымалі статус гісторыка-культурных каштоўнасцей|author=|authorlink=|date=2023|publisher=heritage.gov.by|language=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230504231600/https://heritage.gov.by/news/tradytcyiny-rospis-pa-shkle-i-tkatctva-kazhushkom-atrymali-status-gistoryka-kulturnykh-kashtounastcei|archivedate=4 мая 2023|accessdate=|url-status=dead}}</ref>. == Вядомыя асобы == {{main|Вядомыя асобы Пружанаў}} * [[Люцыян Крашэўскі]] (1820—1892) — беларускі і польскі [[мастак]], [[Фатаграфія|фатограф]]. * [[Соф’я Аляксандраўна Яноўская]] (1896—1966) — расійскі [[матэматык]], логік, [[філосаф]], [[педагог]], заснавальнік рускай школы філасофіі матэматыкі. * [[Мікола Ільяшэвіч]] (1903—1934) — беларускі грамадскі дзеяч, гісторык, настаўнік. * [[Раіса Мікалаеўна Жук-Грышкевіч]] (Жукоўская; 1919—2009) — беларуская грамадская дзеячка. * [[Францішак Ляхоцкі]] (1899—1988) — польскі паэт-эмігрант беларускага паходжання. * [[Казімір Пацэвіч]] (1895—1974) — афіцэр кавалерыі войска Польскага, мастак. * [[Уладзімір Міхайлавіч Шышко]] (нар. 1949) — беларускі палітык. == Гл. таксама == * [[Будынак земскага і гродскага судоў (Пружаны)|Жылы дом (Пружаны)]] == Зноскі == {{Reflist|refs= <ref name="2017-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2017}}</ref> <ref name="NNP">{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> <ref name="Wyszczelski">Lech Wyszczelski: Wstępna faza walk. W: Lech Wyszczelski: Wojna polsko-rosyjska 1919—1920. Wyd. 1. Warszawa: Bellona, 2010, ss. 52-53. ISBN 978-83-11-11934-5.</ref> <ref name="DU">Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 41</ref> <ref name="2016-Estimate">{{Крыніцы/Насельніцтва Беларусі 2016}}</ref> }} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|5}} * {{Крыніцы/Геральдыка беларускіх местаў|артыкул=Сімвалы незалежнасці}} * {{Крыніцы/БелЭн|13|||50—51}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Пружаны|601}} == Спасылкі == {{Commonscat-inline|Pružany|Пружаны}} {{OSM relation|6722278|Пружаны}} {{Пружанскі раён}} {{Брэсцкая вобласць}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Пружаны| ]] pa2bzeyod4hs5dyuis7avabbr92p9tz 4 16411 5237979 5236613 2026-11-03T20:27:56Z JerzyKundrat 174 у архіў 5237979 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{shortcut|ВП:ДВ}} {{/Шапка}} == [[Урунхайка]] == : {{Выдаліць}} памылка: гл.арыгінал назвы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:11, 2 лістапада 2026 (+03) == [[Чардаяк]] == : {{Выдаліць}} памылка: гл.арыгіналы назвы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:49, 2 лістапада 2026 (+03) == [[Падсцяпное (Паўладарская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} памылка: гл.арыгінал назвы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:00, 2 лістапада 2026 (+03) == [[Талубай]] == : {{Выдаліць}} памылка: у арыгінале Тал'''ы'''бай. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:53, 2 лістапада 2026 (+03) == [[Чаглінка (Чаглінская сельская акруга)]] == : {{Выдаліць}} памылка: гл.намінацыі раней. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:44, 2 лістапада 2026 (+03) == [[Чаглінка]] == : {{Выдаліць}} памылка: гл.арыгінал, руск.разд.Вікіпедыі.--[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:42, 2 лістапада 2026 (+03) == [[Чаглінка (Аляксееўская пасялковая адміністрацыя)]] == : {{Выдаліць}} памылка: гл.арыгінал, руск.разд.Вікіпедыі.--[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:42, 2 лістапада 2026 (+03) == [[Малыя Цюкты]] == : {{Выдаліць}} Памылка: крывы пераклад з казахскай. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:20, 30 кастрычніка 2026 (+03) == [[Тохта (Паўладарская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} памылка: у арыгінале - Токты. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:12, 30 кастрычніка 2026 (+03) == [[Тагузак (Паўладарская вобласць)]] == : {{Выдаліць}}памылка: ёсць Тагызкудык. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:09, 30 кастрычніка 2026 (+03) == [[Селеты]] == : {{Выдаліць}} памылка: ёсць рака С'''і'''леты. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:04, 30 кастрычніка 2026 (+03) == [[Гу га]] == : {{Выдаліць}} Прапаную перанесці ў Вікі-слоўнік.--[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:30, 29 кастрычніка 2026 (+03) == [[Сарнагай]] == : {{Выдаліць}} Памылка: пропуск літары. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:25, 29 кастрычніка 2026 (+03) == [[Нова-Васільеўка]] == : {{Выдаліць}} Назвы не перакладаюцца. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:59, 29 кастрычніка 2026 (+03) == [[Аксіння]] == : {{Выдаліць}} народная форма імені "Ксенія", тады варта "Аксіння" зрабіць рэдырэктам. Прапаную перанесці ў Вікі-слоўнік. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:31, 28 кастрычніка 2026 (+03) == [[Бель-Агач]] == : {{Выдаліць}} Памылка: у Вікіпедыі ўжо існавалі 4 НП з карэктнай назвай. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:16, 28 кастрычніка 2026 (+03) == [[Падгасп Бярозаўка]] == : {{Выдаліць}} памылка бота пры перакладзе "''подхоз''" --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:51, 28 кастрычніка 2026 (+03) == [[Церсакан (сяло)]] == : {{Выдаліць}} Памылка: пропуск літары, ёсць НП пад карэктнай назвай. Створана неадназначнасць, даданыя інтэрвікі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:30, 28 кастрычніка 2026 (+03) == [[Кііма]] == : {{Выдаліць}} Лішняе "і". --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:11, 28 кастрычніка 2026 (+03) == [[Жана Кііма]] == : {{Выдаліць}} памылка: прабел + '''іі'''.--[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:58, 28 кастрычніка 2026 (+03) == [[Авідзій (імя)]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Вікіпедыя - не слоўнік. Прапаную ўсю бота-заліўку імён змясціць у Вікі-слоўнік. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:32, 28 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў]] хутка выдаліў старонку 28 кастрычніка 2026 года. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:15, 2 лістапада 2026 (+03) == [[Рыжагаловая даўгахвостая сініца]] == : {{Выдаліць}} Адсутнасць АК на назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 28 кастрычніка 2026 (+03) == [[Кацярына Шабельская]] == Падобна на рэкламны артыкул без вікіфікацыі і міжмоўных спасылак. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 00:48, 28 кастрычніка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэклама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:31, 28 кастрычніка 2026 (+03) == [[Умурзак (Усходне-Казахстанская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} памылка: існаваў іншы НП пад карэктнай назвай (гл.неандазначнасць "Умірзак". --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:50, 27 кастрычніка 2026 (+03) == [[Цегістык (Паўладарская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} '''Тэ'''гізжол, '''Тэ'''гішылдзік. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:16, 27 кастрычніка 2026 (+03) == [[Тлеубай]] == : {{Выдаліць}} Памылка: пропуск літары. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:07, 27 кастрычніка 2026 (+03) == [[Малыя Беразнякі]] == : {{Выдаліць}} Арыгінал назвы не пакраладаецца. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:56, 27 кастрычніка 2026 (+03) == [[Жанакурлыс]] == : {{Выдаліць}} Памылка ў назве: пропуск літары. Існуе 2 НП пад карэктнай назвай. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:34, 27 кастрычніка 2026 (+03) == [[Кігач (Атыраўская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} У арыгінале "Кігаш". --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:04, 26 кастрычніка 2026 (+03) == [[Кудрашава]] == : {{Выдаліць}} У арыгінале "Кудряшов". --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:03, 26 кастрычніка 2026 (+03) == [[Вялікі Куйген]] == : {{Выдаліць}} назвы не перакладаюцца. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:42, 26 кастрычніка 2026 (+03) == [[Жанаауыл]] == : {{Выдаліць}} У арыгінале ''Жанаауыл'', бот пераклаў і як Жанаа'''уы'''л, як Жанаа'''у'''л. Усё перанесена пад Жанааул. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:37, 26 кастрычніка 2026 (+03) == [[Байчунас]] == : {{Выдаліць}} Памылка. У арыгінале "Байшонас". --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:44, 26 кастрычніка 2026 (+03) == [[Іскене]] == : {{Выдаліць}} Памылка. Ёсць '''Е'''скенебулагы--[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:40, 26 кастрычніка 2026 (+03) == [[Архат (сяло)]] == : {{Выдаліць}} У гэтым жа раёне Ка'''к'''бай, а не Ка''х''бай. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:21, 26 кастрычніка 2026 (+03) == [[Ушкулун]] == : {{Выдаліць}} памылка, у арыгінале Ушкул'''ы'''н. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:10, 26 кастрычніка 2026 (+03) == [[Узунбулак]] == * {{Выдаліць}} памылка, ёсць Уз'''ы'''нколь, Уз'''ы'''нжал і інш. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:01, 26 кастрычніка 2026 (+03) == [[Гара самацветаў]] == Не артыкул, абрывак іншамоўнага тэксту, мае быць хутка выдалены без абмеркавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:40, 25 кастрычніка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Фрагмент іншамоўнага тэксту. Такое варта хутка выдаляць. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:02, 26 кастрычніка 2026 (+03) == [[Рахманаўскія ключы]] == : {{Выдаліць}} Калі перакладаць, дык "Рахманаўскія крыніцы". --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:37, 23 кастрычніка 2026 (+03) == [[Нова-Хайрузаўка]] == : {{Выдаліць}} як і Новапалякоўка. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:33, 23 кастрычніка 2026 (+03) == [[Жана-Ульга]] == : {{Выдаліць}} па аналогіі з Жанаталап. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:21, 23 кастрычніка 2026 (+03) == [[Дашына (Атыраўская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} да 2018 года - аул Дашын, а не Дашын'''а'''. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:47, 23 кастрычніка 2026 (+03) == [[Карашокы (Паўладарская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} Яскравы прыклад бота-стварэння: 2 НП пад карэктнай назвай Караш'''а'''кы і потым, па незразумелых прычынах, гэта.--[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:30, 23 кастрычніка 2026 (+03) == [[Бясюй]] == : {{Выдаліць}} памылка: у гэтым жа раёне Ушб'''у'''лак, а не Ушб'''ю'''лак.--[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:24, 23 кастрычніка 2026 (+03) == [[Маланарымка]] == : {{Выдаліць}} Назвы не перакладаюцца. У гэтым жа раёне Улкен Нарын, а не Вялікае Нарынскае. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:19, 23 кастрычніка 2026 (+03) == [[Курчумкістауы]] == : {{Выдаліць}} Абракадабра - цэнтр раёна - '''Куршым'''. Перанесены пад новую назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:41, 20 кастрычніка 2026 (+03) == [[Буран (сяло)]] == : {{Выдаліць}} Верагодна, памылка перакладу з украінскай. Перанесены пад новую назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:23, 20 кастрычніка 2026 (+03) == [[Булгартабыты]] == : {{Выдаліць}} Памылковая назва, перанесена пад карэктную назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:12, 20 кастрычніка 2026 (+03) == [[Правы Усць-Кальжыр]] == : {{Выдаліць}} Тапонімы не перакладаюцца. Нават пры бота-заліўцы НП Казахстана 80% пад правільнымі назвамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:58, 20 кастрычніка 2026 (+03) == [[Акчый (Казахстан)]] == : {{Выдаліць}} Памылка. Перанесены пад правільную назву. У Вікіпедыі 7 НП з карэктнай назвай. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:43, 20 кастрычніка 2026 (+03) == [[Сарбулак (Кызылардзінская вобласць)]] == : {{Выдаліць}} пропуск літары. Ёсць яшчэ 3 НП Сарыбулак. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:53, 20 кастрычніка 2026 (+03) == [[Сяло імя Жанкожа батыра]] == : {{Выдаліць}} у гэтым жа раёне Жалантос батыр і тут жа грувасткая "Сяло імя Жанкожа батыра". Прапаную выдаліць, як і дзясятак рэдырэктаў з "Сяло імя...". --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:31, 20 кастрычніка 2026 (+03) == [[Айында]] == : {{Выдаліць}} у гэтым жа раёне ёсць Аранд'''ы''', а не Аранд'''а'''. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:17, 20 кастрычніка 2026 (+03) == [[Малая Буконь]] == : {{Выдаліць}} у гэтым жа раёне ёсць НП пад нармальнай назвай Улкен Бакен, тут відавочная памылка. Перанесена пад слушную назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:55, 19 кастрычніка 2026 (+03) == [[Караткуль]] == : {{Выдаліць}} Памылка. Існавала 2 НП пад слушнай назвай.--[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:26, 19 кастрычніка 2026 (+03) == [[Жабаглы]] == : {{Выдаліць}} памылка: пропуск літары. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:02, 16 кастрычніка 2026 (+03) == [[Аку (Казахстан)]] == : {{Выдаліць}} памылка, знік канчатак слова. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:57, 16 кастрычніка 2026 (+03) == [[Естая]] == : {{Выдаліць}} памылка ў рэдырэкце. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:58, 16 кастрычніка 2026 (+03) == [[Есентэрэк]] == : {{Выдаліць}} Памылковы рэдырэкт. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 13:55, 16 кастрычніка 2026 (+03) == [[Гарбата кітайская]] == : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Альбо перанесці ў асабістую прастору рэдактара. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:28, 11 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03) == [[Міхаіл Канстанцінавіч Лазар]] == : {{Выдаліць}} Ні публікацый, ні АК. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:30, 23 чэрвеня 2026 (+03) : <s>{{Выдаліць}}</s>. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:17, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} З аднаго боку па правілах трэба выдаляць дый крыніца звестак незразумелая. Аднак можа ўсё ж у скарочаным выглядзе уціснуць у [[Хатляны#Вядомыя асобы]]? Як лакальны дзеяч вядомы, узгадкі ў мясцовых крыніцах ёсць: [https://zorkanews.by/25012020/vsyo-slozhilos-tak-kak-nado-pochemu-lyud/ 1], [https://nastavnica.by/mechta-kotoraya-sby-las-muzej/ 2], [https://zorkanews.by/13062022/v-muzee-hotlyanskoj-shkoly-hranitsya-eksponat-kotoromu-svyshe-chetyreh-tysyach-let/ 3]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:18, 27 ліпеня 2026 (+03) == [[Праваабаронцы за свабодныя выбары]] == Значнасць сумнеўная, ніякіх крыніц, апроч афіляваных інфастаронак, але ёсць некалькі спасылак з іншых артыкулаў на яго. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:54, 4 чэрвеня 2026 (+03) * Яго дублікат «[[Лагон]]», ці то ЛагоС, выставіў да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:10, 4 чэрвеня 2026 (+03) == [[Максім Андрэевіч Крупейчанка]] == : артыкул [https://ru.wikipedia.org/wiki/Крупейченко,_Максим_Андреевич Крупейченко, Максим Андреевич] выдалены з РуВікі праз адстутнасць доказаў энцыклапедычнай значнасці, стаіць забарона стварэння, меліся спробы несанкцыянаванага аднаўлення старонкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:07, 27 мая 2026 (+03) :: Паводле інфармацыі: "член президиума '''Минского городского отделения''' Белорусской партии «Белая Русь»", а не прэзідыума ўсёй партыі. Але ганаровы консул (не Пасол) Гамбіі. З іншага боку ў нас ёсць артыкул пра Аляксандра Машэнскага: і тут, і там - генеральны дырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:01, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Як і Машэнскі - генеральны консул, гендрырэктар. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:48, 2 кастрычніка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Autumndancer]], пра Аляксандра Машэнскага артыкула няма, ёсць пра бацьку, у гонар якога названа вуліца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:53, 2 кастрычніка 2026 (+03) {{/Падвал}} n92zf4sv9osiuhax4o0omqttcvurx93 0 16772 5237771 4813701 2026-11-03T12:24:07Z Rommmmmka 78299 5237771 wikitext text/x-wiki {{фарматаванне}} {{Узброены канфлікт |канфлікт = Палескае паўстанне |частка = [[Грамадзянская вайна ў Расіі]] |выява = |памер = |загаловак = Удзельнікі Палескага паўстання |дата = 1918 — люты 1919 |месца = [[Палеская акруга]] |прычына = Стварэнне савецкай рэспублікі |casus belli = |вынік = Паўстанне было задушана польскай арміяй |змены = |праціўнік1 = {{Сцяг СССР}} [[Бальшавікі]] |праціўнік2 = {{Сцяг Украіны}} [[Украінская Народная Рэспубліка|УНР]]<br/>{{Сцяг Польшчы}} [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшча]]<br/>{{Сцяг Расіі}} [[Белая армія]] |праціўнік3 = |праціўнік4 = |камандзір1 = |камандзір2 = |камандзір3 = |камандзір4 = |сілы1 = {{Сцяг СССР}} [[Рыгор Астроўскі]] <br/>{{Сцяг СССР}} [[Ігнат Дзікавіцкі]]<br/>{{Сцяг СССР}} [[Фёдар Казубоўскі]]<br/>{{Сцяг СССР}} [[Аляксей Карась]]<br/>{{Сцяг РСФСР}} [[Аляксандр Мікалаевіч Ільін|Аляксандр Ільін]] |сілы2 = {{Сцяг Украіны}} [[Антон Бахенскі]]<br/>{{Сцяг Польшчы}} [[Антоній Лістоўскі]]<br/>{{Сцяг Расіі}} [[Ян Гедройц]] |сілы3 = |сілы4 = |страты1 = 10 000 чал. |страты2 = ''невядома'' |страты3 = |страты4 = |агульныя страты = |заўвага = |Commons = }} '''Палескае паўстанне ([[1918]]—[[1919]])''' — [[паўстанне]] пад кіраўніцтвам бальшавіцкай партыі супраць перадачы шэрагу раёнаў Брэстчыны і Гомельшчыны пад уладу [[Украінская Народная Рэспубліка|Украінскай Народнай Рады]], потым [[Сымон Васільевіч Пятлюра|Пятлюры]]. == Ход паўстання == У кастрычніку 1918 г. у раёне [[Лунінец]] — [[Ганцавічы]] — [[Целяханы]] — [[Лагішын]] — [[Пінск]] — [[Сарны]] дзейнічала шмат узброеных партызанскіх атрадаў, якія змагаліся супраць нямецкіх акупантаў і ўкраінскіх нацыяналістаў. Былі створаны цэнтральны Палескі і валасныя рэўкомы. Да канца 1918 г. партызанскія атрады аб’ядналіся ў паўстанцкія палкі: 2-і Палескі (камандзір [[Ф. А. Казубоўскі]]), 1-ы Палескі (камандзір [[А. Ф. Разановіч]]), 1-ы Дубровіцкі (камандзір [[М. Я. Ляскавец]]). Пасля лістападаўскай рэвалюцыі 1918 г. у [[Германія|Германіі]] Лунінецкі рэўком заключыў пагадненне з салдацкім камітэтам нямецкай дывізіі, паводле якога немцы 7 студзеня 1919 г., пакідаючы Лунінец, павінны перадаць рэўкому ваенныя склады былой царскай арміі на станцыях [[Ганцавічы (станцыя)|Ганцавічы]], [[Відзібор (станцыя)|Відзібор]], [[Лунінец (станцыя)|Лунінец]], чыгуначны транспарт і вузел. Партызаны кантралявалі ўчастак чыгункі Лунінец — Ганцавічы і Лунінец — Сарны. У канцы снежня 1918 г. у перафарміраваны Палескі рэўком быў уведзены прадстаўнік ЦК РКП(б) Аляксандр Мікалаевіч Ільін. Старшынёй рэўкома быў абраны Рыгор Максімавіч Астроўскі. У студзені 1919 г. нямецкае камандаванне перадало ўладу ў [[Пінск]]у пятлюраўцам, раззброіла роты 152-га палка, якія былі пасланы заняць Пінск, а таксама атрады 2-га Палескага палка. У адказ на гэту правакацыю паўстанцы спынілі пропуск эшалонаў з нямецкімі войскамі праз [[Лунінец]], што вымусіла немцаў вярнуць зброю чырвонаармейцам і паўстанцам. 25 студзеня 1919 г. Пінск быў канчаткова вызвалены ад заваёўнікаў. Адметна, што ў гэтай барацьбе актыўны ўдзел прымалі партызаны Ганцаўшчыны, якія забяспечвалі абарону з поўначы і пастаянна кантралявалі чыгунку ад Баранавіч да Лунінца. Пра трагічнасць таго моманту сведчыць тэлеграма А. М. Ільіна аб дапамозе, накіраваная ім у адрас [[У. І. Ленін|У. І. Леніна]] і [[Я. Свярдлоў|Я. М. Свярдлова]], на гэтым гістарычным дакуменце захаваўся подпіс У. І. Леніна сінім алоўкам: «Склянскому. На отзыв. Что сделано». Склянскі на тэлеграме напісаў: «Запросить т. Антонова и Реввоенсоветы, какая нужна помощь. Склянский. 9.1.1919 г.»<ref>Расійскі дзяржаўны ваенны архіў. Ф. 33 998. Воп. 2. Спр. 41. Л. 14-15.</ref>. Рэакцыя на тэлеграму Э. Склянскага была адразу. Аб гэтым сведчыць тэлеграма намесніка старшыні ОВСР Э. М. Склянскага ў РВС Заходняй арміі, датаваная 16 студзеня 1919 г. У ёй зроблены запыт, што канкрэтна зроблена для аказання дапамогі паўстанцкім войскам. У другой тэлеграме ўпаўнаважаных НК (Надзвычайнай Камісіі) па забеспячэнні Чырвонай Арміі Дзмітрыева і Гросмана ва ўсерасійскі генеральны штаб І. І. Вацэцісу адзначаецца, што паўстанцкі атрад Ільіна, які налічвае больш за 3 тысячы чалавек, з’яўляецца амаль што адзіным абаронцам Лунінецкага ўчастка, у якім засталася каласальная колькасць маёмасці. Але атраду, які мае добрага палітычнага кіраўніка ў асобе Ільіна, не хапае вопытнага начальніка штаба, ваенрука, атрад дрэнна ўзброены, распрануты, разуты. Тут жа адзначаецца, што атрад мае ўсяго толькі па 10 рублёў на чатыры месяцы на кожнага паўстанца… Дзмітрыеў і Гросман з прычыны гэтага просяць Рэвалюцыйны ваенны Савет аказаць тэрміновае садзейнічанне Ільіну людзьмі і маёмасцю, а таксама прыслаць яму без прамаруджвання добрых баявых кіраўнікоў. Штабу 17-й стралковай дывізіі аддадзены загад аб аказанні Ільіну ў неабходны момант узброенай падтрымкі. У тэлеграме адзначалася, што ўсё гэта трэба зрабіць як мага хутчэй, бо нават самы лёгкі націск паўстанцаў абяцае поўны разгром гайдамакаў. 3 вышэй сказанага можна зрабіць вывад, што аказанне дапамогі паўстанцам мае прамыя адносіны і да партызан Ганцаўшчыны. Многія дакументы сведчаць, што пасля звароту Ільіна партызаны в. Люсіна і іншых вёсак атрымлівалі ад палкоў [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] боепрыпасы і дзейнічалі пад кіраўніцтвам вопытных чырвонаармейскіх інструктараў, атрымлівалі са штаба палка баявыя загады, а ў некаторых выпадках нават мелі катловае забеспячэнне ад кухні. 1919 г. быў цяжкім, нямецкіх інтэрвентаў змянілі польскія легіянеры, якія пачалі ваенныя дзеянні і праводзілі рэйды ў тылы Чырвонай Арміі. Баі вяліся з пераменным поспехам. 17 лютага чырвонымі заняты [[Драгічын]], што ў 60 вярстах ад Пінска. 18 лютага, як стала вядома з аператыўнай зводкі Штаба Заходняй арміі, польскія легіянеры, пераапранутыя ў форму германскіх салдат у складзе каля 2 тысяч чалавек пяхоты з кулямётамі, 200 кавалерыстамі і бронецягніком, перайшлі ў наступленне ўздоўж дарогі [[Кобрын]] — [[Пінск]] і завалодалі Драгічынам. Перадавыя часці праціўніка занялі Іванава. Чырвоныя адышлі да Юхновіч, што ў 25 вёрстах ад Пінска. 12 сакавіка 1919 г. пачалася мабілізацыя ў Чырвоную Армію, якая, дарэчы, праходзіла надзвычай паспяхова. Яшчэ ў пачатку сакавіка пачалі даходзіць чуткі аб наступленні польскіх войскаў, таму і рыхтаваліся даць ім дастойны адпор. Нягледзячы на гэта, палякі прарваліся праз лінію фронту і пачалі грабеж насельніцтва і масавыя забойствы. На Ганцаўшчыне акупанты расстралялі 20 чалавек, арыштавалі 150, забралі 300 коней, спалілі в. Ганцавічы. Неўзабаве яны авалодалі [[Пінск]]ам, [[Сіняўка]]й, [[Баранавічы|Баранавічамі]], [[Клецк]]ам, [[Нясвіж]]ам. Карыстаючыся панікай, контррэвалюцыянеры ўзнялі кулацкія мяцяжы ў Сіняўцы, Клецку, Нясвіжы і ў іншых месцах. Небяспека пагражала і Ганцавічам. Польскія войскі з раёна в. [[Пласкінь]] ([[Пінскі раён]]) пачалі разведку ў напрамку р. [[Бобрык]] і далей на [[Ганцавічы]]. Савецкае камандаванне, каб узмацніць абарону Лунінецкага чыгуначнага вузла, перакінула сюды з-пад Нясвіжа 1-ы, 2-і і 3-і батальёны пагранічнага палка (камандзір Л. М. Зацяплінскі). Першы батальён пад камандаваннем Цімафеева быў накіраваны непасрэдна ў Ганцавічы для адбіцця магчымых нападаў белапалякаў на Лунінец з боку Баранавіч. Ім на падмогу былі накіраваны два бронецягнікі, якія ўзялі на сябе кантроль дарогі Сарны — Лунінец — Ганцавічы. Калі толькі пачалося наступленне польскіх легіянераў, Круговіцкі рэўком атрымаў заданне пачаць падрыхтоўку да эвакуацыі ўсёй дакументацыі, людзей і адступаць у бок шашы Масква—Брэст. Раніцой рэўком выехаў з Круговіч. У Лактышах стала вядома, што паблізу вёскі з’явіліся варожыя кавалерысты. Як даведаліся пазней, гэта была разведка польскіх войскаў. Ва ўрочышчы Дубнякі рэўкомаўцы зрабілі засаду і адкрылі агонь па паляках са станковага кулямёта і вінтовак, расстралялі іх і ўзялі курс на [[Морач (Клецкі раён)|Морач]] ([[Клецкі раён]]). Але хутка рэўкомаўцы даведаліся, што дарога Масква—Брэст перарэзана непрыяцелем і пачалі праз Заастравечча і Макранскі лес прабівацца на ўсход. У Філіповічах рэўком злучыўся з часцямі Чырвонай Арміі. В. Л. Мышкаўца (камісара рэўкома) і яго таварышаў накіравалі спачатку ў [[Рослаўль]], пазней у [[Смаленск]], са Смаленска — у [[Чырвоная Слабада (Салігорскі раён)|Вызну]]. У Вызне Мышкавец быў абраны старшынёй валаснога Савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў. Непадалёку ад месца знаходжання Савета быў маёнтак памешчыка Сасноўскага, сын якога служыў афіцэрам у [[Булак-Балаховіч|С. Н. Булак-Балаховіча]] (былы камандзір Чырвонай Арміі, які потым перайшоў на бок праціўнікаў савецкай улады). Становішча валаснога камітэта пагаршалася і тым, што тут жа, у в. Морач, амаль па суседству размясціўся штаб польскіх войскаў. Гэта і адыграла ракавую ролю ў лёсе В. Л. Мышкаўца і яго паплечнікаў па барацьбе. У канцы 1920 г. старшыня валаснога камітэта быў схоплены [[Булак-Балаховіч|булак-балахоўцамі]] і пасля катаванняў расстраляны ў [[Морач (Клецкі раён)|Морачы]], былі забіты рэўкомаўцы Пішч, Уласевіч, Коўш і інш. На Пінска-Лунінецкім, а таксама Ганцавіцкім напрамках надыходзіў час, калі палескія сяляне возьмуцца за зброю. У Ганцавіцкім напрамку і дзейнічалі тады камісар 152-га палка [[С. К. Дзергачоў]], камандзір гэтага палка [[Я. В. Шэк]]а і кіраўнік паўстанцкіх войскаў на Палессі А. М. Ільін. Яны неаднойчы былі ў Ганцавіцкім і іншых рэўкомах з мэтай арганізацыі барацьбы супраць наступаючых з захаду палякаў. == Вынікі == Нягледзячы на тое, што паўстанне пацярпела поўнае паражэнне і асаблівага плёну не прынесла, з’явіліся новыя ідэалагічныя плюсы бальшавікоў. Выступленне бальшавікоў 1918—1919 гадоў часцяком называюць акцыяй эсэраў-бальшавікоў. У выпадку поспеху выступу, бальшавікі мелі намер стварыць Палескую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку або аўтаномію. {{зноскі}} == Літаратура == * Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Лунінецкага раёна. — Мінск, Беларусь, 1995. {{Пратэсты ў Беларусі}} {{Грамадзянская вайна і інтэрвенцыя ў Беларусі}} [[Катэгорыя:Гісторыя Украіны]] [[Катэгорыя:Паўстанні ў Беларусі]] [[Катэгорыя:Грамадзянская вайна ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1919 год у Беларусі]] [[Катэгорыя:1920 год у Беларусі]] 17aagop8f6lxn9hfq33g2v9zzke2iwm 0 17426 5238242 5055549 2026-11-04T11:49:54Z JerzyKundrat 174 5238242 wikitext text/x-wiki {{Таксон | name = | regnum = Расліны | image file = Pear tree.jpg | image title = | image descr = | parent = | ref = | comment = | rang = Род | latin = Pyrus | author = [[L.]] | syn = | typus = {{bt-latbel|Pyrus communis|aut=L.|txt=<ref name="ING">{{ING|Pyrus}}</ref>|Груша звычайная}} | children name = | children = | range map = | range map caption = | range map width = | range legend = | wikispecies = Pyrus }} {{значэнні}} '''Груша'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|107}}</ref>, '''ігру{{націск}}ша'''<ref>{{крыніцы/Раслінны свет: Тэматычны слоўнік|}}</ref> (''Pyrus'') — [[Род (біялогія)|род]] дрэвавых раслін сямейства ружавых. Каштоўная пладовая культура. == Апісанне == [[Дрэвы]] рознай вышыні (да 15—20 м), часам высокія кусты, нярэдка з калючкамі. [[Крона дрэва]] пірамідальная. Корань стрыжнёвы, слаба галінасты, глыбока пранікае ў глебу. Ствол і галіны пакрыты цёмна-шэрай, светла-карычневай ці светла-чырвонай карой, якая з узростам у некаторых форм аддзяляецца ў выглядзе буйных палос. Аднагадовыя парасткі голыя ці апушаныя. [[Лісце]] яйкападобнае, шчыльнае, бліскучае. [[Кветкі]] белыя або ружаватыя, у шчытках. [[Плады]] мясістыя, з камяністымі клеткамі, жоўтыя ці зялёныя, з румянцам або без яго. Плады ўтрымліваюць [[цукры]], [[арганічныя кіслоты]], вітаміны [[Вітаміны групы B|В]], [[Вітамін С|С]], [[карацін]]. <gallery> Груша, маладыя плады.jpg|Маладыя плады грушы Pears.jpg|Плады грушы </gallery> == Пашырэнне == Дзікія віды пашыраны ў Еўразіі і на паўночным захадзе Афрыкі. У [[Беларусь|Беларусі]] ў дзікай прыродзе 1 від<ref>{{Cite web |url=http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantras.php?aaafam=-+%F1%E5%EC%E5%E9%F1%F2%E2%EE+-&gen=Pyrus |title=База Растения Беларуси |access-date=23 чэрвеня 2011 |archive-date=6 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306060135/http://hbc.bas-net.by/plantae/allplantras.php?aaafam=-+%F1%E5%EC%E5%E9%F1%F2%E2%EE+-&gen=Pyrus |url-status=dead }}</ref> — {{bt-bellat|Груша лясная|Pyrus pyraster}}, часам разглядаецца, як падвід {{bt-bellat|Груша звычайная{{!}}грушы звычайнай|Pyrus communis}} — распачынальнік многіх культурных сартоў. Расце ў лісцевых лясах, хмызняках, на ўзлесках. Культывуецца ў розных раёнах Беларусі: у большай ступені на паўднёвым захадзе, у паўночна-ўсходніх рэгіёнах менш пашыраная з-за недастатковай халадаўстойлівасці. Дрэва пачынае пладаносіць на 3-4-ы год, перыяд гаспадарчага выкарыстання да 50—60 гадоў. Плады выспяваюць у [[жнівень|жніўні]] — [[верасень|верасні]]. == Класіфікацыя == Род уключае 69 відаў<ref name="TPL">[[The Plant List]] (2013): [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Rosaceae/Pyrus/ ''Pyrus'']</ref>, якія размеркаваны ў дзвюх секцыях ''Pashia'' і ''Pyrus''<ref>Згодна GRIN (гл. картку расліны)</ref>. [[Файл:Pýrus 1325.JPG|міні|300px|[[Суквецце]] грушы]] {| !align="center"|sect. ''Pashia'' !align="center"|sect. ''Pyrus'' |- |valign="top"| * {{bt-latbel|Pyrus armeniacifolia|aut=[[T.T.Yu]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus betulifolia|aut=[[Bunge (ботаник)|Bunge]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus calleryana|aut=[[Decne.]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus cossonii|aut=[[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus dimorphophylla|aut=[[Makino]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus fauriei|aut=[[C.K.Schneid.]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus hondoensis|aut=[[Nakai]] & [[Kikuchi]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus koehnei|aut=[[C.K.Schneid.]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus pashia|aut=[[Buch.-Ham.]] ex [[D.Don]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus pseudopashia|aut=[[T.T.Yu]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus pyrifolia|aut=([[Burm.f.]]) [[Nakai]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus taiwanensis|aut=[[Iketani]] & [[H.Ohashi]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus ussuriensis|aut=[[Maxim.]]|Груша ўсурыйская}} * {{bt-latbel|Pyrus xerophila|aut=[[T.T.Yu]]|}} | * {{bt-latbel|Pyrus boissieriana|aut=[[Buhse]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus communis|aut=[[L.]]|txt={{Typus}}<ref name="ING" />|Груша звычайная|Дулі|Ігруша|Груша звычайная{{!}}Касцянка|Дуля}} ** {{bt|Pyrus communis|aut1=[[L.]]|subsp=caucasica|([[Fed.]]) [[Browicz]]}} {{bt-latbel|s=2|[[Pyrus caucasica]]|aut=[[Fed.]]|}}{{basionym}} ** {{bt|Pyrus communis|aut1=[[L.]]|subsp=pyraster|([[L.]]) [[Ehrh.]]}} {{bt-latbel|s=2|[[Pyrus pyraster]]|aut=([[L.]]) [[Burgsd.]]|[[Груша лясная]]}} * {{bt-latbel|Pyrus cordata|aut=[[Desv.]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus elaeagrifolia|aut=[[Pall.]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus gharbiana|aut=[[Trab.]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus glabra|aut=[[Boiss.]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus korshinskyi|aut=[[Litv.]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus mamorensis|aut=[[Trab.]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus regelii|aut=[[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus sachokiana|aut=[[Kuth.]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus salicifolia|aut=[[Pall.]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus spinosa|aut=[[Forssk.]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus syriaca|aut=[[Boiss.]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus turcomanica|aut=[[Maleev]]|}} |} ; Гібрыды * {{bt-latbel|Pyrus ×bretschneideri|aut=[[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus ×canescens|aut=[[Spach]]|}} [ = {{btname|Pyrus ×nivalis}} × {{btname|Pyrus salicifolia}}] * {{bt-latbel|Pyrus ×complexa|aut=[[Rubtzov]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus ×lecontei|aut=[[Rehder]]|}} [ = {{btname|Pyrus communis}} × {{btname|Pyrus pyrifolia}}] * {{bt-latbel|Pyrus ×michauxii|aut=[[Bosc]] ex [[Poir.]]|}} [ = {{btname|Pyrus amygdaliformis}} × {{btname|Pyrus ×nivalis}}] * {{bt-latbel|Pyrus ×nivalis|aut=[[Jacq.]]|}} [ = {{btname|Pyrus communis}} × {{btname|Pyrus elaeagrifolia}}] * {{bt-latbel|Pyrus ×phaeocarpa|aut=[[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus ×serrulata|aut=[[Rehder]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus ×sinkiangensis|aut=[[T.T.Yu]]|}} * {{bt-latbel|Pyrus ×uyematsuana|aut=[[Makino]]|}} [ = {{btname|Pyrus dimorphophylla}} × {{btname|Pyrus hondoensis}}] ; Гібрыдныя роды з удзелам прадстаўнікоў роду Груша * ''[[×Sorbopyrus]]'' (= ''[[Sorbus]]'' × ''Pyrus'') {{зноскі}} {{Грушы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Дрэвы]] [[Катэгорыя:Садавіна]] [[Катэгорыя:Груша| ]] 40bz7pm49pkb75u0hnay7ng1uq4onmd 10 18643 5237931 5165981 2026-11-03T18:36:39Z DBatura 73587 5237931 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца | імя = Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі | загаловак = [[Нацыя]]нальны склад [[насельніцтва Беларусі|насельніцтва]] [[Беларусь|Беларусі]] | стыль_асноўнага_загалоўка = | клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap | спіс1 = * '''[[Беларусы]]''' * [[Азербайджанцы Беларусі|Азербайджанцы]] * [[Армяне ў Беларусі|Армяне]] * [[Асеціны ў Беларусі|Асеціны]] * [[Грузіны Беларусі|Грузіны]] * [[Грэкі Беларусі|Грэкі]] * [[Казахі Беларусі|Казахі]] * [[Карэйцы ў Беларусі|Карэйцы]] * [[Латышы Беларусі|Латышы]] * [[Літоўцы ў Беларусі|Літоўцы]] * [[Малдаване ў Беларусі|Малдаване]] * [[Немцы ў Беларусі|Немцы]] * [[Палякі на Беларусі|Палякі]] * [[Рускія ў Беларусі|Рускія]] <small>([[Стараверы ў Беларусі|Стараверы]])</small> * [[Сербы ў Беларусі|Сербы]] * [[Таджыкі Беларусі|Таджыкі]] * [[Беларускія татары|Татары]] * [[Туркмены Беларусі|Туркмены]] * [[Украінцы ў Беларусі|Украінцы]] * [[Цыганы на Беларусі|Цыганы]] * [[Чувашы Беларусі|Чувашы]] * [[Чэхі і славакі на Беларусі|Чэхі і славакі]] * [[Эстонцы Беларусі|Эстонцы]] * [[Яўрэі ў Беларусі|Яўрэі]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Беларусь]] </noinclude> l7tj88g0r5ad1mgqa2xi6xvjkrsjuq4 0 19649 5237974 5003050 2026-11-03T20:15:33Z Vitaly Zdanevich 16158 Ілюстрацыя працы акупацыйных банкаў у раздзеле пра гаспадарку: абвестка аб абмене манет, з крыніцай 5237974 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Беларусь}} {{Гістарычная дзяржава |назва = Генеральная акруга Беларусь |саманазва = Generalbezirk Weißruthenien |статус = Ваенна-адміністрацыйная адзінка Нацысцкай Германіі |гімн = |сцяг = Flag of German Reich (1935–1945).svg |апісанне_сцяга = |герб = Reichsadler der Deutsches Reich (1933–1945).svg |апісанне_герба = |карта = Пашырэнне рэйхскамісарыята Остланд. Генеральная акруга Беларусь. 1941.jpg |апісанне = Генеральная акруга "Беларусь" у складзе рэйхскамісарыята "Остланд" у 1941 годзе |p1 = Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка |flag_p1 = Flag of the Byelorussian SSR (1940).svg |утворана = [[1941]] |ліквідавана = [[1944]] |s1 = Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка |flag_s1 = Flag of the Byelorussian SSR (1940).svg |дэвіз = |у_складзе = {{Сцяг Германіі (1933-1945)}} [[Остланд]]а |сталіца = [[Мінск]] |гарады = [[Мінск]], [[Слуцк]], [[Барысаў]], [[Вілейка]], [[Баранавічы]] |мова = [[Нямецкая мова|Нямецкая]] (афіцыйна), [[беларуская мова|беларуская]] (фактычна) |валюта = [[Акупацыйная рэйхсмарка]] |дадатковы_параметр = |змесціва_параметру = |плошча = 53 тыс. км²<ref>https://wwhp.ru/belru.htm</ref> |насельніцтва = |форма_кіравання = |дынастыя = |тытул_кіраўнікоў = Генеральны камісар |кіраўнік1 = [[Вільгельм Кубэ]] |год_кіраўніка1 = [[1941]] – [[1943]] |кіраўнік2 = [[Курт фон Готберг]] |год_кіраўніка2 = [[1943]] – [[1944]] |тытул_кіраўнікоў3 = |кіраўнік3 = |год_кіраўніка3 = |тытул_кіраўнікоў4 = |кіраўнік4 = |год_кіраўніка4 = |тытул_кіраўнікоў5 = |кіраўнік5 = |год_кіраўніка5 = |тытул_кіраўнікоў6 = |кіраўнік6 = |год_кіраўніка6 = |рэлігія = |дадатковы_параметр1 = |змесціва_параметру1 = |Этап1 = |Дата1 = |Год1 = |Этап2 = |Дата2 = |Год2 = |Этап3 = |Дата3 = |Год3 = |Этап4 = |Дата4 = |Год4 = |Этап5 = |Дата5 = |Год5 = |Этап6 = |Дата6 = |Год6 = |дадатковы_параметр2 = |змесціва_параметру2 = |да = |д1 = |д2 = |д3 = |д4 = |д5 = |д6 = |д7 = |пасля = |п1 = |п2 = |п3 = |п4 = |п5 = |п6 = |п7 = |сёння = {{Сцяг Беларусі}} [[Беларусь]] |заўв = }} '''Генеральная акруга Беларусь''' ({{lang-de|Generalbezirk Weißruthenien}}) — ваенна-адміністрацыйная адзінка на занятай нацысцкай Германіяй тэрыторыі [[Беларусь|Беларусі]] падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Была арганізаваная [[17 ліпеня]] [[1941]], і разам з генеральнымі акругамі [[генеральная акруга Літва|Літва]], [[генеральная акруга Латвія|Латвія]] і [[генеральная акруга Эстонія|Эстонія]] ўваходзіла ў склад рэйхскамісарыята [[Рэйхскамісарыят Остланд|Остланд]], які падпарадкоўваўся Рэйхсміністэрству па справах акупіраваных усходніх абласцей. == Адміністрацыя == У склад генеральнай акругі Беларусь увайшла тэрыторыя [[БССР]] па лініі [[Полацк]] — [[Барысаў]] на ўсходзе, [[Старыя Дарогі]] — [[Чырвонае (возера)|возера Чырвонае]] на поўдні, [[Зэльвянка|рака Зальвянка]] — усходняя ўскраіна [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] на захадзе, што складала прыкладна чацвёртую частку тэрыторыі Беларусі з насельніцтвам 3158 тыс. чал. (на 4.12.1941). Вышэйшым органам акупацыйнай улады на тэрыторыі акругі з’яўляўся [[Генеральны камісарыят Беларусі]] на чале з генеральным камісарам. Тэрыторыя генеральнай акругі была падзелена на 10 акруг (гебітаў): Баранавіцкая, Барысаўская, Вілейская, Ганцавіцкая, Глыбоцкая, Лідская, Менская, Навагрудская, Слонімская, Слуцкая. У кожнай з іх быў створаны гарадскі камісарыят (гебітскамісарыят), у Мінску дзейнічаў асобны гарадскі камісарыят. [[Файл:Генеральная акруга Беларусь пасля скасавання галоўных акруг. 1943.jpg|злева|міні|Генеральная акруга Беларусь пасля скасавання галоўных акруг у сакавіку 1943 года]] У якасці дапаможных мясцовых устаноў ствараліся гарадскія і раённыя ўправы, у якіх працавалі прадстаўнікі мясцовага насельніцтва. Звычайна аддзелы ўправы дубліравалі назвы і функцыі нямецкіх аддзелаў акруговых камісарыятаў. Напрыклад, у складзе Мінскай гарадской управы былі створаны аддзелы прамысловасці, гаспадаркі, працы і аховы здароўя. Аднак без санкцыі нямецкіх акупацыйных уладаў адміністрацыя ўправы не магла вырашаць нават самыя звычайныя пытанні гаспадарчага і грамадскага жыцця ў гарадах і іншых населеных пунктах адміністрацыйных акругаў. На чале ўсёй гарадской і раённай адміністрацыі стаяў бургамістр. Звычайна бургамістры прызначаліся з ліку беларускіх эмігрантаў. На тэрыторыі былых сельскіх саветаў былі створаны воласці, якія ўзначальвалі прызначаныя акупантамі валасныя старшыні. У вёсках акупацыйную ўладу прадстаўлялі старасты. Уся вертыкаль створанай сістэмы ўлады кантралявалася нямецкімі чыноўнікамі. Генеральным камісарам Беларусі з 1 верасня 1941 па 22 верасня 1943 быў гаўляйтар [[Вільгельм Кубэ]]. З верасня 1943 да чэрвеня 1944 выконваў абавязкі генеральнага камісара генерал-лейтэнант паліцыі [[Курт фон Готберг]]. == Гаспадарка == Каб паставіць на службу Рэйху эканоміку Беларусі, акупанты ўжо з ліпеня 1941 г. пачалі рэгістрацыю працаздольнага насельніцтва ў гарадах. Усе прадпрыемствы і ўстановы Беларусі былі ўзяты на ўлік, была праведзена іх дэталёвая інвентарызацыя. [[Файл:Паведамленьне аб абмене дробнай манэты. Менск, 25 сакавіка 1942--moneymuseum-by.jpg|міні|upright=0.75|alt=Беларускамоўная друкаваная абвестка з арлом і свастыкай над тэкстам пра абмен манет.|Абвестка генеральнага камісара пра абмен манет праз Райхскрэдыткасу, банкі і грамадскія касы, 25 сакавіка 1942 года<ref>А. Орлов. [https://moneymuseum.by/upload/iblock/ab7/4c7dxvlto85ge4c4finu2y4zirujpijs/2003.pdf#page=63 Оккупационные деньги в Беларуси] // Банкаўскі веснік. Лістапад 2003. С. 61, илл. 8.</ref>]] 1 снежня 1941 г. у Мінску працавалі 73 прадпрыемствы, а ў красавіку 1943 г. — 150. Рабочыя і служачыя падвяргаліся жорсткай эксплуатацыі. Усё насельніцтва ва ўзросце ад 14 да 65 гадоў у абавязковым парадку прыцягвалася да прымусовых работ, плаціла шматлікія падаткі. Акупанты выкарыстоўвалі і эканамічныя метады кіравання гаспадаркай. На тэрыторыі генеральнай акругі Беларусь працавалі банкі, у 1943 г. іх было каля 100. Вясной 1942 г. на тэрыторыі генеральнай акругі Беларусь акупацыйныя ўлады правялі зямельную рэформу. Усе калгасы, іх праўленні, рэвізійныя камісіі былі ліквідаваны, а іх зямля і інвентар перайшлі да ўжытку сялян у рамках так званых «абшчынных гаспадарак». З чэрвеня 1943 года абвяшчалася раздача зямлі сялянам, але яна так і засталася дэкларацыяй. На тэрыторыі Усходняй Беларусі калгасы па-ранейшаму існавалі дзеля забеспячэння харчовых патрэб фронту. Кіраўніцтва рэйха выкарыстоўвала працоўныя рэсурсы акупіраваных тэрыторый, у тым ліку і Беларусі, у якасці рабочай сілы для прамысловасці і сельскай гаспадаркі Германіі. Працэс гэты пачаўся з канца 1941 г., але буйныя памеры набыў на пачатку 1943 г. Усяго за гады вайны нямецкія акупацыйныя ўлады накіравалі на работы ў Германію звыш 400 тыс. жыхароў Беларусі. == Адносіны да мясцовага насельніцтва == {{Гісторыя Беларусі}} У адносінах да мясцовага насельніцтва нямецкія ўлады з першых дзён свайго гаспадарання распачалі палітыку генацыду яўрэйскага насельніцтва. Планы некаторых нацыстаў прадугледжвалі перасяленне 75 % насельніцтва Беларусі і засяленне «вызваленых» зямель нямецкімі каланістамі. Існавалі, з іншага боку, супрацьлеглыя планы па стварэнні буфернай асобнай беларускай дзяржавы, якая б была залежнай ад Нямеччыны. У 1942 г. у сувязі з разгортваннем партызанскага руху забойствы і катаванні мірнага насельніцтва Беларусі набылі сістэмны характар, акупанты спалілі 772 вёскі, разам з 46 992 жыхарамі. Беларуская зямля ў гэты час вайны была пакрыта густой сеткай лагераў ваеннапалонных і лагераў смерці, дзе за гады варожага панавання было знішчана звыш мільёна савецкіх ваеннапалонных і жыхароў Беларусі. Для яўрэйскага насельніцтва былі створаны гета. Яны сталі месцам масавай бойні, дзе загінулі сотні тысяч яўрэяў. З набліжэннем лініі фронту да Беларусі акупанты ўзмацнілі расправу з насельніцтвам, вывозілі ў рэйх тэхналагічнае абсталяванне і сыравіну. 7 верасня 1943 г. нямецкая армія атрымала загад ператварыць тэрыторыю, якую яна пакідае, у «зону пустыні». Нямецкія войскі з педантычнасцю выконвалі гэты загад. За перыяд нямецкага генацыду на Беларусі гарадское насельніцтва рэспублікі страціла звыш 1063 тыс. жыхароў, беларуская вёска — 445 594 мірных жыхароў. На беларускай зямлі нямецкія акупанты закатавалі 810 000 савецкіх ваеннапалонных. Як і ў іншых краінах Еўропы ў Беларусі немцы спрабавалі выкарыстаць калабарацыянісцкі рух. Да калабарацыяністаў на Беларусі можна аднесці супрацоўнікаў інстытутаў мясцовага самакіравання і паліцыі, у іх ліку [[Беларуская народная самапомач|Беларускай народнай самадапамогі (БНС)]], [[Беларускі корпус самааховы|Беларускага корпуса самааховы (БКС)]], [[Саюз беларускай моладзі|Саюза беларускай моладзі (СБМ)]], [[Беларуская цэнтральная рада|Беларускай цэнтральнай рады (БЦР)]] і [[Беларуская краёвая абарона|Беларускай краёвай абароны (БКА)]]. Па розных звестках, калабарацыянісцкі рух на Беларусі налічваў 80-100 тыс. чалавек, значная колькасць з якіх была далучана да яго акупантамі і іх памагатымі шляхам прымусу. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|2|Генеральная акруга Беларусь|Літвін А. М.}} == Спасылкі == * {{belarusenc|slovnik/809/|ГЕНЕРАЛЬНАЯ АКРУГА «БЕЛАРУСЬ»}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)]] [[Катэгорыя:Гісторыя Беларусі (1939—1945)]] [[Катэгорыя:Генеральная акруга Беларусь]] cojgiilldf04506itejct43vv47lfs5 0 30421 5237819 5210560 2026-11-03T14:16:05Z Ellis Novak 30436 /* Навуковая дзейнасць */ 5237819 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Юндзіл}} {{Навуковец |Імя = Станіслаў Баніфацы Юндзіл |Арыгінал імя = {{lang-pl|Stanisław Bonifacy Jundziłł}} |Фота = Stanisłaŭ Jundził. Станіслаў Юндзіл (J. Rustem, 1822).jpg |Шырыня = |Подпіс = [[Ян Рустэм]]. Партрэт С. Юндзіла, 1822 |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = |Месца працы = |Навуковая ступень = доктар філасофіі і тэалогіі |Навуковае званне = {{Навуковае званне||0}} |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Вядомая як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікітэка = }} {{Сістэматык | Шырыня = | Батанік = S.B.Jundz. | IPNI = | List IPNI = + | Заўв_батанік = | Заолаг = | Мікрабіёлаг = | wikispecies = | commons =Category:Stanisław Bonifacy Jundziłł }} '''Станіслаў Баніфацы Юндзіл''' ({{lang-pl|Stanisław Bonifacy Jundziłł}}; {{ДН|6|5|1761}}, в. [[Ясенцы]], [[Лідскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Лідскі павет]] (цяпер [[Воранаўскі раён]]) — {{ДС|15|4|1847}}) — батанік, заолаг і прыродазнавец, адзін з першых даследчыкаў расліннага і жывёльнага свету [[Беларусь|Беларусі]], доктар філасофіі і тэалогіі (1798), прафесар батанікі і заалогіі [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], загадчык кафедры гісторыі прыроды<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Юндзилл Станислав Бонифаций |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 711 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. Станіслаў Юндзіл — адзін з першых даследчыкаў расліннага і жывёльнага свету [[Беларусь|Беларусі]]; будучы тэолагам, у ліку першых тлумачыў працэсы жыцця з [[Матэрыялізм|матэрыялістычных]] пазіцый<ref name="savuk">Антось Савук. [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/jundzill/02/Станіслаў_Юндзіл.html Паслядоўнік Лінэя: 240 год з дня нараджэння С. Б. Юндзіла] // «Лідскі летапісец» № 14, 2000.</ref>. == Біяграфія == [[Выява:Stanisłaŭ Jundził. Станіслаў Юндзіл (U. Valkievič, 1858).jpg|thumb|250px|Уладзіслаў Валькевіч. Партрэт С. Юндзіла, да [[1859]]]] === Паходжанне і адукацыя === Прадстаўнік шляхецкага роду [[Род Юндзілаў|Юндзілаў]] гербу «[[Лебедзь (герб)|Лебедзь]]», сын Бенедыкта і Ружы з [[Род Даўгялаў|Даўгялаў]]. Пачатковую адукацыю Станіслаў Баніфацы Юндзіл атрымаў у бацькоўскім доме ад хатніх настаўнікаў. Затым тры першыя класы скончыў у піярскім калегіуме ў [[Ліда|Лідзе]], тады юнак намерыўся пасвяціць сябе ў духоўны сан у [[Піяры|ордэне піяраў]]. У Любяшоў на Валыні ([[Украіна]]) у 1777 ён прыехаў для праходжання ордэнскага навіцыяту. Атрымаўшы пасвячэнне на ксяндза, 2 гады настаўнічаў у піярскіх школах, спачатку ў Расенях, а потым у [[Вільнюс|Вільні]]. У 1781-84 C. Б. Юндзіл працягвае вучобу ў Віленскай акадэміі, дзе вывучае філасофію, геалогію, фізіку, хімію, тэалогію. Яму давялося слухаць лекцыі па гісторыі прыроды ў запрошанага працаваць ва ўніверсітэт вядомага французскага вучонага, біёлага і ўрача [[Жан Эмануэль Жылібер|Жана Эмануэля Жылібера]], які першы пачаў сістэматычнае вывучэнне [[флора|флоры]] і [[Фаўна|фаўны]] [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref name="БС"/>. У 1781—1782 гадах Э. Жылібер выдаў 5-томную працу «Флора Літвы», да якой С. Юндзіл неаднойчы звяртаўся ў сваіх даследаваннях. === Праца ў піярскай школе === У 1785 C. Б. Юндзіл адбывае ў [[Шчучын]], дзе прыняў кіраўніцтва школай піяраў. Рэфармаваў у ёй выкладанне ў адпаведнасці з новым статутам Адукацыйнай камісіі, увёў курс батанікі і заклаў батанічны садок, пачаў ствараць навуковы [[гербарый]] мясцовай флоры. У выніку рэформ, праведзеных Юндзілам, Шчучынская школа ў хуткім часе стала адной з лепшых піярскіх школ. У наступным годзе ён працягвае сваю выкладчыцкую працу ў Вільні ў піярскай школе, дзе выкладае логіку і метафізіку для яе вучняў. Але хутка ў выніку намаганняў уладальнікаў Шчучына [[Сцыпіёны дэль Кампа|Сцыпіёнаў]], згадзіўся заняцца адукацыяй іх дзяцей, і таму перабраўся жыць у акадэмічныя сцены. Тут Юндзіл прыступіў да калекцыянавання насякомых і птушак, ён займаецца перакладамі, бярэ ў наваколлі Вільні, Ліды і Шчучына ўзоры мясцовых флоры і фаўны (сабраныя ім багатыя калекцыі загінулі ў час [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830-31]]). === Навуковая дзейнасць === [[Файл:Opisanie roslin.jpg|thumb|250px|Тытульная старонка {{langi|pl|«Opisanie roslin w prowincyi W.&nbsp;K.&nbsp;L. naturalnie rosnących według układu Linneusza»}}]] З 1790 Юндзіл распачынае чытаць лекцыі па заалогіі і гісторыі прыроды ў піярскіх школах. Яго педагагічная дзейнасць ускладнялася адсутнасцю неабходнага дыдактычнага матэрыялу і падручнікаў. Гэта падштурхнула вучонага да складання адпаведных настаўленняў-дапаможнікаў, у якіх даў звесткі пра лекавыя расліны Беларусі, Літвы і Польшчы і іх выкарыстанне. Разам з настаўленнем быў створаны і навуковы трактат па батаніцы, бібліяграфічны нарыс. Другой і найбольш значнай працай стала «Апісанне літоўскіх раслін паводле сістэмы Лінея» (Вільня, 1811)<ref name="БС"/>, за якую кароль [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі]] ўзнагародзіў Юндзіла залатым медалём «Merentibus». Другі такі медаль Юндзіл атрымаў за даследванне «Аб саляных радовішчах і солі ў Стоклішках» (Вільня, 1792), якое ён прадставіў каралю разам з пробамі солі<ref name="БС"/>, атрыманай шляхам вымарожвання з вады. [[Файл:Stanisłaŭ Jundził. Станіслаў Юндзіл (1835).jpg|250px|міні|злева|Партрэт невядомага аўтара, 1835]] У 1792 Станіслаў Баніфацы Юндзіл становіцца экстраардынарным прафесарам натуральнай гісторыі ў Галоўнай школе Вялікага княства Літоўскага (Віленскай акадэміі). Яму былі выдаткаваны сродкі на паездку за мяжу з мэтай удасканалення ў навуках. Юндзіл у [[Кракаў|Кракаве]] і [[Вена|Вене]] слухаў лекцыі па хіміі і мінералогіі, знаёміўся з аўстрыйскай флорай, пабываў у наваколлі [[Карпаты|Карпат]]. Затым вывучаць мінералогію паехаў ў Саксонію, дзе таксама знаёміўся з мясцовымі металургічнымі заводамі, наведаў [[Прага|Прагу]], [[Дрэздэн]] і інш. У 1793 ён наведвае руднікі і горнымі заводы ў [[Венгрыя|Венгрыі]], вывучае досвед Венгерскай ветэрынарнай школы, на ўзор якой меў намер стварыць школу ў Вільні<ref name="savuk"/>. Але ў сувязі са змяненнем палітычных абставін, выкліканых трэцім падзелам [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], вярнуцца своечасова Юндзілу ў Вільню не ўдалося. Застаўшыся ў Вене без матэрыяльных сродкаў, ён заняўся прыватнымі ўрокамі па батаніцы і мінералогіі, паралельна 2 гады вывучаў ветэрынарыю. У Вене Юндзіл заклаў сад лекавых раслін. Толькі ў кастрычніку 1797 Юндзіл вяртаецца на пасаду экстраардынатарнага прафесара на кафедры натуральнай гісторыі ў Віленскай акадэміі, дзе і заставаўся да канца свайго жыцця. На ўзор убачаных у Еўропе ён заняўся ў 1799 арганізацыяй батанічнага саду, які ўзначальваў 27 год. Адначасова па даручэнні Адукацыйнай камісіі Юндзіл займаецца стварэннем кабінета гісторыі прыроды, экспанаты для якога між іншым паступілі з калекцый і ўзораў, падараваных [[Жан Эмануэль Жылібер|Ж. Жыліберам]], [[Георг Форстэр|Г. Форстэрам]] і былым вялікім гетманам літоўскім [[Міхал Казімір Агінскі|М. Агінскім]]. Ужо ў 1801 кабінет пачаў працаваць. У ім былі выстаўлены і сістэматызаваны ўсякія дары і набыткі, атрыманыя ў розныя часы ад шматлікіх асоб. Некаторыя з іх трапілі ў кабінет не столькі па шчодрасці ахвярадаўцаў, колькі дзякуючы старанням Юндзіла. Яны і надалі кабінету матэрыяльную і навуковую вартасць. Апошнім і надта рэдкім набыткам для кабінета сталі дзве вялізныя глыбы метэарытнага жалеза, упаўшыя на Валыні. У 1801 годзе, калі нашэсці саранчы сталі сапраўдным бедствам у паўднёвых раёнах краіны, вучоны-практык быў запрошаны для абмеркавання сродкаў ад пагрозы распаўсюджання насякомых. Ім былі распрацаваны метады знішчэння гэтага шкодніка, якія, размножаныя друкам, былі разасланы па ўсіх паветах. Матэрыялы выступлення былі надрукаваны пад назвай «Дысертацыя аб саранчы і спосабах яе знішчэння». [[Файл:Stanisłaŭ Jundził. Станіслаў Юндзіл (F. Romanowski, 1855).jpg|250px|thumb|[[Ян Рустэм]]. Партрэт С. Юндзіла, [[1822]]]] Заслугі С. Б. Юндзіла былі прызнаныя сярод вучоных. У 1798 ён атрымаў ступень доктара філасофскіх навук, у 1800 — ступень доктара тэалогіі, з 1800 выконваў абавязкі цэнзара духоўнай літаратуры і гэтай справай займаўся два гады, у 1799 годзе выдаў кнігу «Прыкладная батаніка, ці звесткі аб уласцівасцях і ўжытку раслін у гандлі, эканоміцы, рукадзеллі, аб іх радзіме, размнажэнні і даглядзе»<ref name="БС"/>. Юндзіл таксама займаўся выкладаннем у Акадэміі курсу мінералогіі. У 41 год (1802) ён атрымаў пасаду прафесара гісторыі прыроды, якую займаў да 1824, узначаліў аднайменную кафедру, заснаваную Жыліберам<ref name="БС"/>. У 1804-05 у Варшаве выходзяць «Асновы батанікі» Юндзіла ў 2-х частках (2-е выд. ў 1818, 3-е — у 1829). А ў 1807 — «Кароткі курс заалогіі»<ref name="БС"/> ў чатырох частках (2-е выд. — 1827). Гэтая праца ўжывалася ў якасці падручніка ўва ўсіх школах, падпарадкаваных Віленскаму ўніверсітэту, а таксама ў Варшаўскім герцагстве. Станіслаў Баніфацы па роду сваіх з’яўляўся сябрам многіх таварыстваў, у тым ліку Варшаўскага таварыства сяброў навукі (з 1801), Маскоўскага таварыства натуралістаў (з 1807), Сельскагаспадарчага таварыства ў Варшаве (з 1811), Пецярбургскага фармацэўтычнага таварыства. У 1805-06 быў сурэдактарам «[[Dziennik Wileński|Дзенніка Віленскага]]», дзе змяшчалася шмат артыкулаў самога Юндзіла. У 1810 дабраахвотна адмовіўся на карысць заняткаў навукай ад абрання і зацверджання віленскім кафедральным канонікам. У 1812 Аляксандр II, будучы ў Вільні, адарыў сваёй ласкай Юндзіла, а граф Румянцаў падараваў вучонаму бронзавы бюст Лінэя, які потым упрыгожыў батанічны сад. === Апошнія гады жыцця === [[Выява:Bonifacy Jundzill (5553233).jpg|250px|left|thumb|{{нп3|Антоній Аляшчынскі||ru|Олещинский, Антоний}}. Партрэт Станіслава Баніфацы Юндзіла, [[1850]]]] [[Выява:Bernardine Cemetery9b.jpg|thumb|250px|Надмагілле С. Юндзіла на Бернардынскіх могілках у Вільні]] У 1824 ў 63-гадовым узросце Станіслаў Баніфацы Юндзіл пакідае працу ва ўніверсітэце ў сувязі з слабым здароўем. Апошнія гады жыцця ён часта друкаваў у перыёдыцы свае лісты, успаміны. Пад псеўданімам Ваўрынец Кастрыца выдаваў сатырычны часопіс «Bibliafobia» («Бібліяфобія»). Пакінуў мемуары — каштоўную крыніцу з гісторыі [[Вільнюскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] і культурнага жыцця [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]]<ref>{{Крыніцы/ЭнцВКЛ|том=2|старонкі=771|артыкул=Юндзілы|аўтар=[[Валерый Сямёнавіч Пазднякоў|Пазднякоў В.]]}}</ref>. На схіле дзён Юндзіл цалкам страціў зрок; пражыўшы 86 год, ён скончыў свой жыццёвы шлях. Пахаваны вучоны на [[Бернардынскія могілкі|могілках]] [[Касцёл Святых Францыска і Бернарда (Вільнюс)|Бернардынскага касцёла]] ў [[Вільнюс|Вільні]]{{efn|У шматлікіх беларускіх энцаклапедычных выданнях, у т. л. у 11-м томе «Беларускай энцыклапедыі» (2000) гаворыцца, што ў в. [[Нача (Воранаўскі раён)|Начы]] знаходзіцца магіла С. Б. Юндзіла, аднак мясцовым краязнаўцам яна невядомая. У кнізе «''Wklad pijarow do nauki i kultury w Polsce XVII—XIX w.''» змешчаны фотаздымак помніка на магіле С. Б. Юндзіла на Бернардынскіх могілках у Вільні.}}. == Заўвагі == {{notelist}} == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=|старонкі=783}} * Мысліцелі і асветнікі Беларусі. Энцыклапедычны даведнік / Беларусь, Энцыклапедыя, Мн.; 1995; * Очерки истории науки и культуры Беларуси IX — начала XX в. / П. Т. Петриков, Д. В. Карев, А. А. Гусак и др. — Мн.: Наука и техника, 1996; * ''[[Святлана Валянцінаўна Марозава|Палуцкая С. В.]]'', С. Б. Юндзіл: жыццё і творчасць; Славутыя людзі Воранаўшчыны. / Матэрыялы навукова-практычнай канферэнцыі ў в. Нача Воранаўскага раёна, Гродна — Нача, 1994; * ''Папко І. В.'' Педагагічная і навуковая дзейнасць М. Догеля, А. Доўгірда, К. Нарбута і С. Юндзіла ў Шчучыне./ Шчучыншчына: мінулае і сучаснасць: Матэрыялы навукова-практычнай краязнаўчай канферэнцыі, прысвечанай знакамітым людзям, помнікам гісторыі і культуры, гіста-рычным падзеям і мясцінам Шчучыншчыны. — Ліда: 1997; * {{ВТ-РБС|Юндзил, Станислав Бонифаций|А. Г.}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Юндзил, Станислав-Бонифаций}} * Кіркор Адам. [https://www.academia.edu/172314044/%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%BE%D1%80_%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D0%97_%D1%83%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%9E_%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%9B%D1%96%D1%82%D0%BE%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%8F_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%86%D1%96%D0%BD%D1%8B_2026_204_%D1%81 З успамінаў беспрытульнага Сабары : Літоўскія карціны.] 2026. (У кнізе надрукаваны главы з успамінаў Станіслава Юндзіла) == Спасылкі == {{Commons|Category:Stanisław Bonifacy Jundziłł}} * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/jundzill/02/Станіслаў_Юндзіл.html Савук А. Паслядоўнік Лінэя: 240 год з дня нараджэння С. Б. Юндзіла / Лідскі летапісец № 14;] * Grębecka W. Stanisław Bonifacy Jundziłł — wybitny uczony polskiego oswiecenia (1761—1847) / Wklad pijarow do nauki i kultury w Polsce XVII—XIX w. — Warszawa — Krakow 1993; * Grębecka W. Stanislaw Bonifacy Jundziłł. — Warszawa-Lida 2003. * [http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/jundzill/01/Станіслаў_Баніфацый_Юндзіл.html Ванда Грамбецка. Станіслаў Баніфацый Юндзіл;] * [https://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/jundzill/10/pami%C4%99tniki_ks._stanislawa_jundzi%C5%82%C5%82a.html PAMIĘTNIKI Ks. Stanislawa Jundziłła profesora uniw. wilenskiego;] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120209171519/http://pawet.net/library/history/city_district/data_people/scientists/jundzill/10/%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BB%D0%B0.html |date=9 лютага 2012 }} *[https://www.academia.edu/165700443/%D0%97_%D0%BA%D0%BD%D1%96%D0%B3%D1%96_%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BC%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B3%D0%B0_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B1%D1%96%D1%8F%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D1%96%D1%96%D1%96_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%B0_%D0%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B7%D1%96%D0%BB%D0%B0_%D0%A3%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%96%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%B9%D0%B3%D0%BE_%D0%B6%D1%8B%D1%86%D1%86%D1%8F_ З кнігі знакамітага прафесара біялогііі Станіслава Юндзіла "Успаміны майго жыцця"] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Юндзіл Станіслаў Баніфацы}} [[Катэгорыя:Філосафы Беларусі]] [[Катэгорыя:Юндзілы (род)|Станіслаў Баніфацы]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Воранаўскім раёне]] [[Катэгорыя:Багасловы Беларусі]] [[Катэгорыя:Батанікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Заолагі Беларусі]] [[Катэгорыя:Батанікі Літвы]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на Бернардзінскіх могілках]] ekdeio9skw0u1o5zbwllhpbqt5d8vjy 0 32401 5237965 4871181 2026-11-03T20:02:10Z Vitaly Zdanevich 16158 Выява ліста пра прызначэнне ў банк каля звестак пра працоўную дзейнасць; дададзена музейная крыніца 5237965 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Багдановіч}} {{Навуковец |Імя = Адам Ягоравіч Багдановіч |Арыгінал імя = |Фота = Adam Bagdanovich.jpg |Шырыня = |Подпіс = |Месца нараджэння = |Месца смерці = |Грамадзянства = |Навуковая сфера = [[этнаграфія]], [[фалькларыстыка]], [[гісторыя]] |Месца працы = |Навуковая ступень = |Навуковае званне = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Роспіс = |Шырыня роспісу = |Сайт = |Вікікрыніцы = }} '''Адам (Адольф) Ягоравіч Багдановіч''' ({{ДН|1|4|1862|20|3}} (паводле аўтабіяграфіі 25.3 (6.4)), мяст. [[Халопенічы]], [[Барысаўскі павет]], [[Мінская губерня]], цяпер [[Крупскі раён]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]] — {{ДС|16|4|1940}}, [[Яраслаўль]]) — беларускі [[этнограф]], [[фалькларыст]], [[мемуарыст]], [[гісторык]], [[мовазнавец]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Богданович Адам (Адольф) Егорович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 63 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Сям’я == [[Выява:Сям’я Багдановічаў.jpg|left|thumb|Адам і Марыя Багдановічы з сынамі]] [[Выява:Bahdanovič's brothers.jpg|thumb|Марыя Ягораўна Багдановіч з пляменнікамі: (злева направа) Вадзім, Леў, Максім Багдановічы]] Нарадзіўся ў [[Халопенічы|Халопенічах]] у сям’і Юрыя (Ягора) Лук’янавіча Багдановіча і яго жонкі Анэлі, народжанай Асьмак. У маленстве насіў імя Адольф (Адоль, Адолік). Імя Адам ён атрымаў у 16 год, пры аднаўленні дакументаў, бо імя Адольф кансісторыя палічыла непадыходзячым для праваслаўнага хлопчыка. Значны ўдзел у яго выхаванні брала бабка па матычнай лініі, [[Рузаля Асьмак]] — варажбітка і таленавітая казачніца, ад якой Багдановіч завучыў многія народныя казкі і на якую пазней часта спасылаўся як на крыніцу сваіх ведаў аб народных павер’ях. У 1888 годзе настаўнік 1-га гарадскога вучылішча [[Мінск]]а Адам Ягоравіч Багдановіч ажаніўся з Марыяй Апанасаўнай Мякотай (1869—1896). Яны былі матэрыяльна забяспечаны: Адам зарабляў да 1500 рублёў у год пры гатовай кватэры з ацяпленнем і асвятленнем, якая размяшчалася на [[Траецкая гара|Траецкай гары]] на вуліцы Аляксандраўскай у доме Карказовіча, што ў двары, у другім паверсе, у той час у ім змяшчалася 1-е прыходскае вучылішча і настаўніцкія кватэры, пазней гэта быў дом 25 (цяпер тут участак [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|вуліцы М. Багдановіча]] насупраць сквера каля [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета Рэспублікі Беларусь|Тэатра оперы і балета]]. 6 (18) сакавіка 1890 года ў сям’і нарадзіўся першынец — Вадзім, а 27 лістапада (9 снежня) 1891 года другі сын — [[Максім Адамавіч Багдановіч|Максім]]. З 1892 года А. Багдановіч служыў у [[Гродна|Гродзенскім]] аддзяленні [[Сялянскі пазямельны банк|Сялянскага пазямельнага банка]]. Быў карэспандэнтам вядомага фалькларыста [[Павел Васілевіч Шэйн|Паўла Шэйна]]. Некаторы час кіраваў публічнай бібліятэкай. У Гродне сям’я жыла на ўскраіне горада, на Садовай. Тут 14 (26) лістапада 1894 года нарадзіўся трэці сын — Леў, а ў маі 1896 года — дачка Ніна. Неўзабаве пасля родаў дачкі хвароба Марыі Апанасаўны ўзмацнілася і хутка сухоты сталі прычынай яе смерці. Пасля смерці жонкі Адам Ягоравіч пажыў у Гродна літаральна некалькі тыдняў. У лістападзе 1896 ён быў пераведзены па службе ў [[Ніжні Ноўгарад]]. Маці дзецям замяніла цётка па бацьку Марыя Ягораўна Багдановіч, але самая малодшая дачка Ніна не дажыла і да году. [[Выява:Адам Багдановіч.jpg|150px|thumb|left|А. Багдановіч у Ніжнім Ноўгарадзе]] [[File:Portrait of Adam Bahdanovich by Fedor Pankov from Yaroslavl Art Museum.jpg|thumb|left|Партрэт Адама Багдановіча. Мастак Фёдар Панкоў. [[Яраслаўскі мастацкі музей]].]] [[Выява:Адам Ягоравіч Багдановіч з Аляксандрай Паўлаўнай Волжынай.jpg|thumb|Адам Ягоравіч Багдановіч з Аляксандрай Паўлаўнай Волжынай]] У Ніжнім Ноўгарадзе ў А. Багдановіча завязаліся сяброўскія адносіны з [[Максім Горкі|М. Горкім]], з якім яны неўзабаве парадніліся, ажаніўшыся на сёстрах — [[Кацярына Паўлаўна Пяшкова|Кацярыне]] (Горкі) і Аляксандры (Багдановіч) Волжыных. А. Багдановіч узяў шлюб з Аляксандрай у пачатку 1899 года, у канцы таго ж году яна памёрла ад родаў, пакінуўшы яшчэ аднаго сірату — сына Аляксандра, які рос у сям’і М. Горкага і памёр у Крыме ад [[дызентэрыя|дызентырыі]] ў чатырохгадовым узросце. [[Выява:Аляксандра Апанасаўна Мякота.jpg|thumb|Аляксандра Апанасаўна Мякота]] [[Выява:Павел, Аляксей, Вячаслаў і Мікалай Багдановічы.jpg|thumb|Павел, Аляксей, Вячаслаў і Мікалай Багдановічы]] У 1908 годзе сям’я пераязжае ў Яраслаўль. Трэцяй жонкай (больш дакладна — яны проста сталі жыць разам) Адама Багдановіча стала сястра яго першай жонкі Аляксандра Апанасаўна Мякота. У гэтым шлюбе нарадзілася яшчэ пяцёра сыноў — Павел, Аляксей, Вячаслаў, Мікалай, Раман. Памёр у Яраслаўлі ў 1940 годзе == Працоўная дзейнасць == У 1882 годзе скончыў [[Нясвіжская настаўніцкая семінарыя|Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю]]. Падчас вучобы там арганізаваў гурток самаразвіцця і самаадукацыі, пачаў збіраць фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы. У жніўні 1882 года ўступіў у «семінарскую» групу нарадавольцаў [[Мінск]]а. На працягу 3 гадоў вёў прапагандысцкую работу ў вёсках Ігуменшчыны (цяпер Чэрвеньшчына). У 1885—1891 гадах загадчык 1-га гарадскога пачатковага вучылішча ў Мінску. З 1886 года выступаў у перыядычным друку з артыкуламі па этнаграфічнай тэматыцы («Минские губернские ведомости», «[[Мінскі лісток (1886)|Минский листок]]», «[[Гродзенскія губернскія ведамасці|Гродненские губернские ведомости]]», «Виленский календарь», «Нижегородский листок» і інш.). Уваходзіў у кіраўніцтва мінскай арганізацыі «[[Народная воля]]»<ref name="БС"/>. Пасля рэзкага пагаршэння здароўя адышоў ад рэвалюцыйнай дзейнасці. [[Файл:Письмо Крестьянского поземельного банка Адаму Богдановичу. 12 июня 1892--moneymuseum-by.jpg|міні|upright=0.8|alt=Рукапісны ліст на друкаваным бланку банка; правы край тэксту абрэзаны.|Ліст Сялянскага пазямельнага банка пра прызначэнне Багдановіча памочнікам бухгалтара Гродзенскага аддзялення, 12 чэрвеня 1892 года (стары стыль)<ref>І. Шорац. [https://moneymuseum.by/upload/iblock/e18/xjxonmqagun0sp6lxyklq4p4m55uw46w/2011-1.pdf#page=22 Адам Багдановіч — супрацоўнік Сялянскага пазямельнага банка] // Банкаўскі веснік. Студзень 2012. С. 18–20.</ref>]] У 1892 годзе пераехаў у [[Гродна]], дзе паступіў на службу ў мясцовае аддзяленне Сялянскага пазямельнага банка<ref name="БС"/>. Адначасова быў дырэктарам публічнай бібліятэкі. З 1896 года жыў у [[Ніжні Ноўгарад|Ніжнім Ноўгарадзе]], з 1907 года ў Яраслаўлі. У 1920—1931 гадах загадчык навуковай бібліятэкі Яраслаўскага дзяржаўнага музея. Адначасова выкладаў гісторыю культуры ў мастацкім, музычным і тэатральным тэхнікумах. У 1932 годзе арыштаваны ДПУ. Правёў у зняволенні 3 тыдні, вызвалены па хадайніцтве Кацярыны Пешкавай. Багдановіч быў сябрам [[Максім Горкі|М. Горкага]] і яго сям’і<ref name="БС"/>, вёў актыўную перапіску з дзеячамі беларускай і рускай культуры, напісаў успаміны пра М. Горкага, сына Максіма, [[Фёдар Іванавіч Шаляпін|Ф. Шаляпіна]]<ref name="БС"/>. Рукапісы А. Багдановіча захоўваюцца ў Інстытуце літаратуры АН БССР<ref name="БС"/>. [[Файл:Леонтьевское кладбище Богданович.jpg|міні]] == Памяць == У [[Халопенічы|Халопенічах]], дзе нарадзіўся, жыў і настаўнічаў Адам Багдановіч, у 1998 годзе ўстаноўлены [[помнік Адаму Багдановічу|помнік]] (скульптар [[У. Лятун]], архітэктары [[С. Малюк]], [[Юрый Іванавіч Казакоў|Ю. Казакоў]]). == Найбольш важныя творы == * Нарыс становішча жанчыны ў сялянскім асяродзьдзі беларускага краю, 1886 * Про панщину: Рассказ из белорусской жизни времён крепостного права, 1894 * Про женщину * Пережитки древнего миросозерцания у белорусов: Этнографический очерк, 1895 * Национальный склад белорусского народа * Язык земли: Этнологический очерк * Страницы из жизни Максима Горького * Богданович, А. Е. Материалы к биографии Максима Адамовича Богдановича / А. Е. Богданович. — Минск : Наука и техника, 1965. — 29 с. * Мои воспоминания == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Мінска. У 4 кн. Кн. 1-я. — Мн.: БЕЛТА, П15 2001. — 576 с.: іл. ISBN 985-6302-33-1. * ''Бандарчык В. К.'' Гісторыя беларускай этнаграфіі XIX ст. Мн., 1964 * ''Пширков, Ю. С.'' А. Е. Богданович / Ю. С. Пширков. — Мінск : Наука и техника, 1966. — 128 с. * Шлях паэта / Склад. Н. Б. Ватацы. Мн., 1975 * ''Зуборев Л. И.'' Крик буревестника: Ист.-докум. повесть о М. Горьком и Богдановичах. Мн., 1989; БП, т.1 * ''Богданович А. Е.'' Материалы к биографии Максима Адамовича Богдановича // Шлях паэта. Успаміны і біяграфічныя матэрыялы пра Максіма Багдановіча. — Мн.: Маст. літ., 1975. * Шлях паэта / Склад. [[Ніна Барысаўна Ватацы|Н. Б. Ватацы]]. Мн., 1975 == Спасылкі == {{commonscat|Adam Bahdanovich}} * [http://pakutniki.narod.ru/ Пакутнікі Беларусі] * [http://adradjency.narod.ru/nashaniusky/bagdanovich_a.html БАГДАНОВІЧ Адам Ягоравіч] {{DEFAULTSORT:Багдановіч Адам Ягоравіч}} [[Катэгорыя:Этнографы Беларусі]] [[Катэгорыя:Фалькларысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Беларусі]] [[Катэгорыя:Мемуарысты Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Мінска]] [[Катэгорыя:Постаці Гродна]] [[Катэгорыя:Даследчыкі славянскага паганства]] eulufoftbbgc78i9xfocoe0irseu1zo 0 43057 5237924 5231431 2026-11-03T17:57:17Z -wuppertaler 150477 changed one image (better quality and resolution) 5237924 wikitext text/x-wiki [[Файл:Transylvania.png|thumb|250px|Трансільванія на карце Румыніі]] '''Трансільва́нія'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''Залессе'''{{sfn|БелЭн|2002}}, '''Сяміграддзе''' — гістарычная і геаграфічная вобласць, якая ахоплівае паўночна-заходнюю частку сучаснай [[Румынія|Румыніі]]. Назва вобласці існуе з рымскіх часоў і паходзіць ад лацінскіх ''trans silva'' або ''ultra silvas'' (за лесам). У вобласці пражываюць [[румыны]], [[немцы]], [[венгры]] і іншыя этнічныя групы. == Назва == Назва Трансільванія ўвайшла ў старажытнарымскую геаграфію ў I—III стагоддзях да н. э., як назва адной з абласцей (Transilvania), якія складалі рымскую правінцыю [[Дакія|Дакію]]. Назву '''Сяміград''' ({{lang-de|Siebenbürgen}} — Сямігорад) вобласць атрымала ад немцаў, якія пачалі сяліцца тут у XII стагоддзі. == Гісторыя == [[Файл:Coat of arms of Transylvania.svg|120px|thumb|Гістарычны герб Трансільваніі]] У [[антычнасць]] Трансільванію засялялі [[дакі]], у [[106]]—[[271]] гадах Трансільванія была рымскай правінцыяй (тады яна падверглася частковай [[раманізацыя|раманізацыі]]), пасля заваявана [[готы|готамі]], [[геты|гетамі]], [[авары|аварамі]] і [[балгары|балгарамі]], з VI стагоддзя ў Трансільванію пачалі перасяляцца [[славяне]]. З канца IX стагоддзя Трансільванія была заваявана [[венгры|венграмі]], з пачатку XI стагоддзя стала часткай [[венгерскае Каралеўства|Венгерскага Каралеўства]], у складзе якога мела шырокую аўтаномію. З X стагоддзя ў Трансільваніі пачалі сяліцца венгры (з канца XI стагоддзя ва Усходняй Трансільваніі венгерскія вольныя сяляне, так званыя [[секеі]]), з XII стагоддзя — немцы. Пасля распаду Венгерскага Каралеўства Трансільванія аформілася, як аўтаномнае княства (1541—1687) пад пратэктаратам [[Асманская імперыя|Асманскай імперыі]]. У XVII стагоддзі Трансільванія была аб’ектам змагання паміж Асманскай і [[Аўстрыйская імперыя|Аўстрыйскай імперыямі]]. У 1699—1867 гадах Трансільванія — правінцыя Аўстрыі, пасля Венгрыі, з 1918 года Трансільванія — частка Румыніі (у 1940—1944 паўночная частка адышла да [[Венгрыя|Венгрыі]]). Частка, якая адышла да Румыніі, не мае ніякага адміністрацыйна-палітычнага статуту, вобласць падзелена на 16 акруг. == Эканоміка == Трансільванія багатая карыснымі выкапнямі, асабліва частыя [[жалеза]], [[марганец]], [[золата]], [[медзь]], [[прыродны газ]], [[соль]] і [[сера]]. Ёсць цяжкая, хімічная і тэкстыльныя галіны прамысловасці. [[Сельская гаспадарка]], [[вінная вытворчасць]] і [[садаводства]] — важныя заняткі. Драўніна — іншы каштоўны рэсурс. Трансільванія складае прыблізна 35 % [[ВУП|валавога ўнутранага прадукта]] Румыніі і мае валавы ўнутраны прадукт на чалавека прыблізна 11 500 $, што прыблізна на 10 % вышэй чым агульны румынскі лік. == Гарады == [[Файл:ROM Sibiu, Turnul Sfatului, View 0021.jpg|thumb|230px|Панарама Сібіу]] Самы вялікі горад Трансільваніі гэта — [[Клуж-Напока]] (318 027). Астатнія: [[Сігішаара]] (317 651), [[Брашоў]] (283 901), [[Арадзя]] (206 527), [[Арад (Румынія)|Арад]] (172 824), [[Сібіу]] (155 045), [[Тыргу-Мурэш]] (149 577), [[Бая-Марэ]] (137 976) і [[Сату-Марэ]] (115 630). == Насельніцтва == Па апошніх даных перапісу ў Трансільваніі пражываюць: * [[румыны]] — 5 684 142 — 73,6 %; * [[венгры]] — 1 603 926 — 20,8 %; * [[цыгане]] — 202 665 — 2,6 %; * іншыя ([[украінцы]], [[сербы]], [[балгары]], [[харваты]], [[чэхі]], [[яўрэі]], і інш.) — 123 563 — 1,6 %. Пераважную большасць насельніцтва складаюць румыны, але ў акругах [[Харгіта]] (85 %), [[Кавасна]] (74 %) і [[Мурэш]] значны лік складаюць [[секеі]] (венгерская этнічная група). У перыяд 1952—1968 гадоў ва Усходняй Трансільваніі існавала — [[Венгерская аўтаномная вобласць]]. Галоўным горадам вобласці быў горад [[Тыргу-Мурэш]] з пераважна венгерскім насельніцтвам, сёння асноўным насельніцтвам горада з’яўляюцца румыны. == Цікавыя месцы == [[Файл:Bran Castle TB1.jpg|left|thumb|Замак Бран]] * [[Замак Бран]], таксама вядомы як Замак Дракулы * Сярэдневяковыя гарады [[Алба-Юлія]], [[Клуж-Напока]], Сібіу і Сігішаара (месца нар. [[У. Дракула|Улада Дракулы]]) * [[Царква ў Дэнсушы]], самая старая царква ў Румыніі * Драўляныя Цэрквы * [[Вёскі з умацаванымі цэрквамі ў Трансільваніі|Саксонскія ўмацаваныя цэрквы]] * Румынскія традыцыі і народная культура, Нацыянальны Комплекс Музеяў, Сібіу * Венгерскія традыцыі і народная культура == Гл. таксама == * [[Дакія]] * [[Валахія]] * [[Дракула]] * [[Джуртэлеку-Шымлеўлуй]] * [[Арад (Румынія)|Горад Арад]] * [[Трансфэгэрашская шаша]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{крыніцы/БелЭн|15|Трансільва́нія, Залессе||506}} * {{крыніцы/БСГН|Трансильва́ния|650}} * {{крыніцы/ГНМ (2002)|Трансильва́ния|421}} * {{ВСЭ3|Трансильва́ния|26|148|аўтар=Семёнова Л. Е., Виноградов В. Н.}} * {{ВТ-ЭСБЕ|Трансильвания}} {{Гістарычныя вобласці Румыніі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Румыніі]] [[Катэгорыя:Трансільванія| ]] [[Катэгорыя:Гісторыя Еўропы]] 8zekhta55yn5kst45mxlwv7l1o3qoo4 3 43629 5237982 5230502 2026-11-03T20:36:54Z JerzyKundrat 174 /* Далматоў */ 5237982 wikitext text/x-wiki == Шаблон Вучоны == Вітаю. Пры папярэднім праглядзе праўкі артыкулаў пра вучоных (напр. [[ Мікалай Аляксеевіч Горскі‎]]) заўважыў, што з'явілася папярэджанне: '''Увага: Шаблон:Вучоны выклікае Шаблон:Картка з больш чым адным значэннем для параметра "тэкст5". Толькі апошняе з пададзеных значэнняў будзе ўжытае'''. А таксама, у картках не адлюстроўваецца радок ''Прыналежнасць''. Гэта не вынік апошніх правак шаблона {{ш|Вучоны}}?--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 18:21, 2 студзеня 2017 (+03) :Так, выправіў --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:12, 2 студзеня 2017 (+03) == Мбошы == Як далучыць арт. "Мбоши" з Рускай Вікіпедыі да астатніх? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:55, 3 студзеня 2017 (+03) :Атрымалася? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:18, 3 студзеня 2017 (+03) :: Дзякуй, усё звязана. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 11:23, 3 студзеня 2017 (+03) == Шаблон:Узброены канфлікт == Спадар Чаховіч, я вяртаю сваю адкочаную праўку шаблона «Узброены канфлікт», бо ў гэтай версіі пры адсутнасці інфармацыі, напрыклад, пра страты, графа «страты» не адлюстроўваецца. Здаецца, я ўздымаў гэта пытанне ўжо даўно, і ў тым шаблоне, які існаваў і які вярнулі Вы, адкаціўшы маю праўку, праблема да сённяшняга дня не вырашана. --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 12:45, 6 студзеня 2017 (+03) : Ён блага выглядае, упішыце патрэбныя параметры ў існуючы шаблон --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:01, 6 студзеня 2017 (+03) :: Так у мяне не атрымлівалася, бо я не ведаю асаблівасцяў шаблону «Картка» і ніколі не карыстаюся ім. Калі Вы можаце, то зрабіце, але ж функцыянальнасць важней за знешні выгляд, хоць я і не разумею, чаму ён блага выглядае :) --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 14:41, 6 студзеня 2017 (+03) ::: {{у|Kalinowski}}, не зразумеў, дык якія праблемы былі са старым, акрамя таго, што пры адсутнасці інфармацыі не адлюстроўваецца адапаведны радок (як і ва ўсіх іншых шаблонах-картках)? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:42, 15 студзеня 2017 (+03) :::: Гэта асноўнае. Можа, было нешта, але не памятаю. --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 09:13, 16 студзеня 2017 (+03) ::::: {{у|Kalinowski}}, дык а што павінна адлюстроўвацца? У новым шаблоне таксама не адлюстроўваецца. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:38, 16 студзеня 2017 (+03) :::::: У тым шаблоне, калі інфармацыі пра страты няма, усё роўна адлюстроўвалася графа «Страты». Зараз, калі інфармацыі няма, графа не адлюстроўваецца. Атрымоўвалася, што, калі інфармацыі не было наогул у шаблоне, адлюстроўвалася пэўная колькасць пустых радкоў без інфармацыі. --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 12:00, 16 студзеня 2017 (+03) ::::::: Выправіў --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:13, 16 студзеня 2017 (+03) :::::::: Напр. [[Слуцкае паўстанне]]. «Праціўнікі» засталіся. --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 13:29, 16 студзеня 2017 (+03) == Інкубатар == Вітаю! Існуюць два раздзелы Вікіінкубатара на беларускай мове — вікінавіны і віківандроўка. А ці існуе (ці можа існаваў) беларускамоўны віківерсітэт? Пытаюся, бо бачу Вашу актыўнасць і дасведчаннасць па працы ў Вікіраздзелах. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 11:36, 12 студзеня 2017 (+03) :Наколькі я ведаю - не --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 17:03, 13 студзеня 2017 (+03) == Уімблдан == Можаце дапамагчы з пераносамі старонак, злучаных з Уімблданскім турнірам? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 12:42, 12 студзеня 2017 (+03) :Не знайшоў, што пераносіць, але прайшоўся ботам --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:31, 12 студзеня 2017 (+03) == Атык == Сп.Уладзіслаў, ці ёсць у Вас здымкі атыка (беларуская архітэктура), каб замяніць схему на англійскай? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 17:34, 14 студзеня 2017 (+03) [[Файл:Byhawskaja synagoga 01.Jpg|thumb|]] :Першае што прыйшло ў галаву - Быхаўская сінагога, там выразна бачны атык, але стан будынка не вельмі --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 17:55, 14 студзеня 2017 (+03) :: Дзякуй, замяніў. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 17:58, 14 студзеня 2017 (+03) == Галіён / Галеён == Ці ёсць у Вас крыніцы, як пісаць? Ні ў СІС, ні ў БЭ, ні ў Руска-Беларускім слоўніку няма. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 19:10, 15 студзеня 2017 (+03) : БЭ, т. 8, артыкул Карабель, подпіс да ілюстрацыі: ''7 — галіён (16—17 ст.; паказаны 3-мачтавы іспанскі галіён, 1567).'' --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:19, 15 студзеня 2017 (+03) :::: Дзякуй, бо ў ВМС: галион. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 19:22, 15 студзеня 2017 (+03) == Новы гаджэт == Дзіўна. Уключыў яго, перасталі працаваць спасылкі ў панэлі рэдагавання (прылады, фарматаванне, зноскі і крыніцы і г. д.) --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 15:58, 16 студзеня 2017 (+03) :У мяне ўсё працуе акрамя самога гаджэта :( --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:10, 16 студзеня 2017 (+03) :: Выключыў яго - усе спасылкі сталі працаваць. Нешта незразумелае адбываецца. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 16:45, 16 студзеня 2017 (+03) :::Шаблон таксама працуе, праўда, акрамя веравызнання яму ў нас, відаць, няма што выцягваць --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:52, 16 студзеня 2017 (+03) == Катэгорыя:Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка == : Трэба выправіць назву катэгорыі на "Цэнтральнаафрыканская Рэспубліка", а таксама назву ўсіх падкатэгорый. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:59, 18 студзеня 2017 (+03) == Кеміярві == : Сп.Уладзіслаў, а што з карткай? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:22, 18 студзеня 2017 (+03) ::Карта выцягвае назвы на мясцовых мовах з Вікідадзеных, але некаторыя рэдкія мовы не ўлічаны, таму выкарыствоўваецца код mis - вось гэты {{ш|lang-mis}} і патрабуе шаблон. Звярнуўся па дапамогу на тэхнічны форум у Рускай Вікіпедыі, бо ў іх таксама ў артыкулах пра індзейцаў вылазіць гэты шаблон. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:34, 19 студзеня 2017 (+03) == Астэроіды і NGC == # Можаце дадаць у маю АП астэроідаў? І пажадана стварыць спісы. # Колькі трэба аб'ектаў NGC для поўнага шчасця? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 13:33, 19 студзеня 2017 (+03) ::Нешта я прызабыў, што да чаго. АП? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:31, 19 студзеня 2017 (+03) ::: Асабістую прастору. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 19:36, 19 студзеня 2017 (+03) ::::Нешта ніяк не магу ўспомніць, якім чынам мы працавалі. Я выцягваў артыкулы з катэгорыі ў рувікі, аддзяляў назвы, а астятняе перакладаў Белазарам? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2017 (+03) ::::: Збольшага так. Але з назвамі былі памылкі, напрыклад [[(917) Ліка]] быў перацягнуты як (917) Аблічча. Але то такое, не страшна. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 15:04, 22 студзеня 2017 (+03) == Commons.js == Паляцела згортванне навігацыйных шаблонаў унізе старонак, можа таму, што ў [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.js&curid=16462&diff=2456786&oldid=2343198 гэтай Вашай праўкі] незразумела дзе зачыняецца першая ж адкрытая круглая дужка? Адразу пасля новага коду ідзе логіка згортвання.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:09, 19 студзеня 2017 (+03) : Быццам бы [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.js&diff=2457095&oldid=2457088 выправіў] (кавалак коду не ўставіў) і на ўсялякі выпадак змясціў у канцы старонкі. : {{у|Artsiom91}}, не па тэме, але калі ўжо зайшлі — можа наствараць для Вас стабаў беларускіх футбалістаў, якія гуляюць у гэтым сезоне? Плыўцы стамілі мяне, а базу валейбалістаў яшчэ не давёў да розуму. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:29, 19 студзеня 2017 (+03) :: Згортванне, здаецца, працуе, будзем сачыць. Наконт футбалістаў — для нашай Вышэйшай лігі абсалютная большасць артыкулаў існуе (ды і "гэтага" сезону няма — скончыўся, каманды зараз толькі камплектуюцца на наступны). Калі хочаце, стварыце некалькі (3-5) у асабістай прасторы, пагляджу ці ёсць сэнс. Увогуле, кароткія артыкулы пра футбалістаў накшталт [[:Катэгорыя:Футбалісты Японіі|японскіх]] мяне задавальняюць, толькі б дадаць катэгорыі "Ігракі ФК ...".--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:39, 19 студзеня 2017 (+03) :::{{у|Artsiom91}}, неяк так: :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Ілья Балтрушэвіч]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Павел Бардукоў]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Пётр Зыль]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Уладзіслаў Казакоў]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Дзяніс Лявіцкі]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Аляксандр Майбарада]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Дзмітрый Падстрэлаў]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Павел Паўлючэнка]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Максім Рыбакоў]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Уладзіслаў Фядосаў]] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:22, 19 студзеня 2017 (+03) :::: Нармальна, такія можна і ў асноўную прастору, мне зараз толькі шаблон "Бібліяінфармацыя" ўнізе не падабаецца (што пустой паласой). Я ствараю артыкулы толькі для дэбютаваўшых у Вышэйшай лізе, сярод дняпроўцаў гэта пакуль толькі Бардукоў і Рыбакоў, калі іншыя дэбютуюць — перанясу. Буду не супраць стварэння такіх накідаў для чырвоных спасылак [[Удзельнік:Artsiom91/Футбол/Футбалісты|з гэтай старонкі]]. Статыстыку можна браць у "Прессбола", напрыклад тут: [http://www.pressball.by/articles/football/belarus/92465], [http://www.pressball.by/articles/football/belarus/96725], [http://www.pressball.by/articles/football/belarus/96684], [http://www.pressball.by/articles/football/belarus/92637].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:48, 19 студзеня 2017 (+03) :::::У маю асабістую прастору? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:00, 22 студзеня 2017 (+03) :::::: Для дэбютаваўшых у Вышэйшай лізе можна адразу ў асноўную, для не дэбютаваўшых лепш пакуль у асабістую.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:07, 22 студзеня 2017 (+03) == Сартыроўка населеных пунктаў == Сваімі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шаблон:НП&action=history нядаўнімі] шаблона {{Ш|НП}} Вы прыбралі DEFAULTSORT па беларускай назве. Калі ласка, вярніце на месца (можна і вікідата туды паспрабаваць усунуць).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:17, 21 студзеня 2017 (+03) == Заўвагі да польскіх паветаў == Пажаданні, асабліва ў выпадку калі будзе аўтаматычная заліўка: # Не дадаваць катэгорыі рукамі — шаблон {{Ш|Павет Польшчы}} дадае неабходныя аўтаматычна # Выраўняць параметры гэтага шаблона ў артыкуле, каб "=" ішлі ў адзін слупок. Дадаць параметр "ваяводства" (патрэбны для катэгорыі). # Спіск гарадоў/гмін адсартаваць на алфавіце. Гарадам дадаць вікіфікацыю ("Горад Тамашаў|Тамашаў" замест "Тамашаў"). # Замест шаблона "Паветы Лодзьскага ваяводства" пісаць проста "Лодзьскае ваяводства" (думаю, лепш зрабіць адзін шаблон, дзе будуць і паветы і гарады, як ва Украіне). Паставіць яго ніжэй за шаблон павета (спачатку павет, потым ваяводства). --[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:44, 9 лютага 2017 (+03) : Пункт 3 навучыў рабіць бота (прыклады [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Любэльскі_павет&type=revision&diff=2601948&oldid=2469443], [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Тамашоўскі_павет%2C_Лодзьскае_ваяводства&type=revision&diff=2601947&oldid=2469450]), так што змагу потым прайсціся і паправіць (калі ўсе артыкулы будуць мець адзіную структуру). Магчыма, аналагічна можна бота навучыць і іншыя пункты выканаць.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:05, 26 сакавіка 2017 (+03) ::Я не планаваў заліўку паветаў, але, відаць, прыйдзецца яе зрабіць, раз боты ўжо і сартаваць спасылкі навучыліся :))) --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:39, 26 сакавіка 2017 (+03) == Шаблоны {{ш|Спіс астэроідаў/Шапка}} і {{ш|Спіс астэроідаў/Паказальнік}} == Што з імі не так? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 13:16, 13 лютага 2017 (+03) :А што не так? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:13, 14 лютага 2017 (+03) :: Бачыце розніцу? [[Спіс астэроідаў (101—200)|Раз]] і [[:ru:Список астероидов (101—200)|два]]. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 22:35, 14 лютага 2017 (+03) ::: Паправіў.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:10, 14 лютага 2017 (+03) == Request == Hello. Could you create the article [[:ru:Азербайджанский театр]]/[[:en:Theatre in Azerbaijan]] in Belorussian Wikipedia just like the article [[Тэатр Эстоніі]] which you created? Thank you. [[Адмысловае:Contributions/31.200.13.197|31.200.13.197]] 15:05, 17 лютага 2017 (+03) == Request == Hello. Could you create the article [[Культура Азербайджана]] ([[:ru:Культура Азербайджана|ru]]) ([[:en:Culture of Azerbaijan|en]]) in Belorussian Wikipedia? Thank you. [[Адмысловае:Contributions/31.200.22.41|31.200.22.41]] 12:07, 28 лютага 2017 (+03) == Шаблон-картка "мадыфікацыя аўтамабіля" == Навошта вы стварылі шаблон? Як яго выкарыстоўваць? [[Удзельнік:Medzianowsky|Medzianowsky]] ([[Размовы з удзельнікам:Medzianowsky|размовы]]) 23:19, 6 сакавіка 2017 (+03) == З'явіліся ў XX-стагоддзі == Навошта ты выдаліў катэгорыю, дурань?! [[Удзельнік:Medzianowsky|Medzianowsky]] ([[Размовы з удзельнікам:Medzianowsky|размовы]]) 18:32, 7 сакавіка 2017 (+03) == Гміны Польшчы == Праглядзеў усе гміны Польшчы, высветлілася, што некаторыя па тых ці іншых прычынах не былі залітыя. Калі маеце магчымасць, стварыце/дапоўніце артыкулы, каб яны выглядалі аднастайна з іншымі. Неіснуючыя артыкулы: * [[Гміна Бабова, Паморскае ваяводства]] — [[:pl:Bobowo (gmina)]] — не была заліта з-за неўлічанай неадназначнасці (у польскім Bobowo/Bobowa, а ў нас аднолькава) * [[Гміна Брадніца, Куяўска-Паморскае ваяводства]] — [[:pl:Brodnica (gmina wiejska w województwie kujawsko-pomorskim)]] — не была заліта з-за неўлічанай неадназначнасці * [[Гміна Броды, Свентакшыскае ваяводства]] — [[:pl:Brody (gmina w województwie świętokrzyskim)]] — не была заліта з-за неўлічанай неадназначнасці * [[Гміна Шчытна, Вармінска-Мазурскае ваяводства]] — [[:pl:Szczytno (gmina wiejska)]] — не была заліта з-за неўлічанай неадназначнасці (у польскім Szczytno/Szczytna, а ў нас аднолькава) * [[Гміна Ястарня]] — [[:pl:Jastarnia (gmina)]] — новая гміна з 2017 года Існуючыя артыкулы (у асноўным існавалі да заліўкі і не былі змененыя). Некаторыя трэба дапоўніць, некаторыя можна поўнасцю замяніць. * [[Гміна Вэнгажына]] — [[:pl:Węgorzyno (gmina)]] — дапоўніць * [[Гміна Гродзіск]] — [[:pl:Grodzisk (gmina)]] — замяніць * [[Гміна Карыцін]] — [[:pl:Korycin (gmina)]] — замяніць * [[Гміна Крынкі]] — [[:pl:Krynki (gmina)]] — замяніць * [[Гміна Сідра]] — [[:pl:Sidra (gmina)]] — замяніць * [[Гміна Чыжы]] — [[:pl:Czyże (gmina)]] — дапоўніць * [[Гміна Штабін]] — [[:pl:Sztabin (gmina)]] — замяніць Таксама, калі будзе заліўка паветаў Польшчы, варта спачатку дапоўніць/перапісаць існуючыя артыкулы [[:Катэгорыя:Паветы Польшчы|з гэтай катэгорыі]], каб потым не шукаць недаробленыя агрызкі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:44, 18 сакавіка 2017 (+03) == Ерэван == : Сп. Уладзіслаў, ці не маглі б перакласці з Рускай Вікіпедыі раздзелы «Геаграфія і клімат» для арт. «Горад Ерэван»? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:18, 30 сакавіка 2017 (+03) == Галасаванне за статусныя артыкулы == == Галасаванне за статусныя артыкулы == Вітаю Вас! Калі Вы прапаноўваеце нейкі артыкул на статусны, калі ласка, стаўце адразу жа голас "за", каб мяне не папракалі тым, што я [[Удзельнік:Artsiom91|займаюся самадурствам]]. Дзякую. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 21:29, 8 красавіка 2017 (+03) == Напісанне бенгальскіх імён прозвішчаў == Праглядаў бангладэшскіх прэзідэнтаў, як перадаваць іх прозвішчы: Шахабу'''ддз'''ін / Шахабу'''дз'''ін, Яджу'''ддз'''ін / Яджу'''дз'''ін?--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:39, 18 красавіка 2017 (+03) :Дакладна не ведаю. А у артыкуле Бангладэш у БЭ яны не згадваюцца? Калі не - трэба глядзець як перадаюць імя Салахад(д)зіна --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:03, 18 красавіка 2017 (+03) == Шаблон Рака2 == Вітаю! Калі не цяжка, гляньце на шаблон {{ш|Рака2}}. Напрыклад, у артыкуле [[Рака Пурус]]. Тут і ў іншых артыкулах штосьці не так са спасылкай на Вікісховішча (там, дзе ёсць адпаведныя катэгорыі).--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 09:15, 23 красавіка 2017 (+03) :{{зроблена}}--[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:47, 23 красавіка 2017 (+03) :Дзякую. Тая ж справа з шаблонам {{ш|Вадасховішча}}. Напрыклад, артыкулы [[Брацкае вадасховішча]], [[Рыбінскае вадасховішча]]. Як мне здаецца, Wikidata стварае некалькі, калі не больш, праблем?--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 13:06, 24 красавіка 2017 (+03) ::Гэта не з-за Wikidata, гэта з-за абнаўлення кода --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:13, 24 красавіка 2017 (+03) Вітаю яшчэ раз! А калі не цяжка, выпраўце і шаблон {{ш|Возера}}.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 09:08, 25 красавіка 2017 (+03) == Сцягнуць з тарашкевiцкага раздела == Добры дзень! Цi не маглi б вы пакрысе пры дапамозе АВБ перацягнуць змест наступных артыкулаў з раздзела тарашкевiцай: [[:be-x-old:Фрыдрых Шылер]], [[:be-x-old:Тэрарыстычны акт у менскім мэтро]] , [[:be-x-old:Замак]] , [[:be-x-old:Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1792 году]], бо значна больш змястоўныя. Дапамагу з канчатковай вычыткай. Дзякую! --[[Адмысловае:Contributions/46.133.64.252|46.133.64.252]] 17:54, 29 красавіка 2017 (+03) :Дадаў тэкст у арт. [[Фрыдрых Шылер]], можаце пачынаць працаваць --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:14, 29 красавіка 2017 (+03) ::Зроблена з Шылерам, толькі вялікая просьба выдаліць са свайго спіса замен замены сябра->член, бо гэта сорам і жах што атрымліваецца (глядзіце у гісторыі версіі), да таго ж няма ніякай патрэбы у змене сінанімічных слоў, лепш дадаць яшчэ ў замены Ч(_ч)ымся_->Ч(_ч)ым_ , П(_п)атас_(сн+)->П(_п)афас_(сн+) , Л(_л)ябірын+->Л(_л)абірын+ --[[Адмысловае:Contributions/46.56.175.35|46.56.175.35]] 17:31, 8 мая 2017 (+03) == Насельніцтва Беларусі == Просьба сцягнуць [[:be-x-old:Насельніцтва Беларусі|адсюль]]. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 13:49, 2 мая 2017 (+03) == Зноскі == Навошта [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%8D%D1%86%D0%BA%D1%96&diff=2632863&oldid=2613792 гэта]?----[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 15:15, 11 мая 2017 (+03) :Няўлічаны шаблон у тэксце быў --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:22, 11 мая 2017 (+03) == [[Універсітэт штата Аява]] == Пан [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], а навошта гэты агрызак, калі ёсць [[:en:Iowa State University|Універсітэт штата Аява]]? З якога магчыма і перакласці?--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 16:00, 12 мая 2017 (+03) :Ведаеце англійскую мову — калі ласка, бо я не ведаю. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:32, 12 мая 2017 (+03) == Дэфіс vs працяжнік == Прашу не ляніцца і пісаць, як патрабуецца, доўгі працяжнік "—" замест кароткага дэфіса "-", напрыклад пры даданні інфармацыі пра знакамітых землякоў у артыкулах пра вёскі. Я звычайна яго стаўлю з дапамогай меню "Спецыяльныя сімвалы" — "Сімвалы" ў панелі рэдагавання, можна таксама капіраваць з іншага месца (напрыклад з пачатку артыкула).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 14:10, 10 чэрвеня 2017 (+03) :А я звычайна націскаю на Вікіфікатар, які працуе цераз раз, а то і радзей. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 14:20, 10 чэрвеня 2017 (MSK) ::Можаце ўсталяваць маю раскладку, з доўгім працяжнікам і яшчэ парай сімвалаў праз altgr. [Скрын http://imageshack.com/a/img922/5855/8XOupU.png], [https://www.dropbox.com/s/1zzjwddjxc1n1i7/bielaruskaja%20klavijatura.rar?dl=0 раскладка]--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 15:43, 14 чэрвеня 2017 (MSK) :::Дзякуй, працуе --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 17:50, 14 чэрвеня 2017 (MSK) == Шаблон == * А што гэта за шаблон - {{крыніцы/ЭКБ|1|Асядоўскі Леанід Мікалаевіч}}?--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 14:59, 14 чэрвеня 2017 (MSK) ::Энцыклапедыя культуры Беларусі --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 17:49, 14 чэрвеня 2017 (MSK) ::: Угу, дзякую.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:48, 14 чэрвеня 2017 (MSK) == [[Вікіпедыя:Кандыдаты_ў_добрыя_артыкулы|"Чак Паланік" у добрыя]] == Спадар Уладзіслаў, калі ласка, выкажыце сваё меркаванне наконт артыкула пра Чака Паланіка, як выдатнага. --[[Удзельнік:Alokim22|Алокім Дваццаь Другі Зава]] ([[Размовы з удзельнікам:Alokim22|размовы]]) 14:44, 27 чэрвеня 2017 (MSK) == Квір-гісторыя == Шаноўны Чаховіч Уладзіслаў, вы неяк былі рэдагавалі артыкул пра Кіма Хадзеева і ўставілі туды спасылку на брашуру "Квір-гісторыя". Толькі вось раскрыць крыніцы/Квір-гісторыя Беларусі| забыліся. Можа, выправіце гэты недахоп? --[[Удзельнік:Uladz_v|Uladz_v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz_v|размовы]]) 15:23, 4 ліпеня 2017 (MSK) :Не забыўся, а не было жадання. Зрабіў --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:27, 4 ліпеня 2017 (MSK) :: Дзякуй! --[[Удзельнік:Uladz_v|Uladz_v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz_v|размовы]]) 20:54, 6 ліпеня 2017 (MSK) == [[Марыя Магдалена Радзівіл]] == Нейкая блытаніна. Вось так яе зваць, і гэта ў іншых віках. Добра б змяніць. У мяне не атрымліваецца.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 16:46, 10 ліпеня 2017 (MSK) == [[Кім Хадзееў]] == Калі ёсць магчымасць, даглядзіце, калі ласка, артыкул. Справа ў тым, што Ohlumon яго рэгулярна вандаліць, прычым акурат тую частку, якую напісалі былі Вы. Заадно можаце выказацца на старонцы запытаў да адміністратараў у абмеркаванні дзеянняў Ohlumon'а.--[[Удзельнік:Uladz_v|Uladz_v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz_v|размовы]]) 20:10, 23 ліпеня 2017 (MSK) :: Заадно дадаць, што тэму Хадзеева увёў ў рувікі (2011 год) Ohlumon, і ведае ён гэту тэму дасканальна))--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:45, 24 ліпеня 2017 (MSK) :::: О, у "кампетэнтнасці" Ohlumon'а я ўжо меў магчымасць пераканацца на прыкладзе артыкула пра Купалаў верш "Жыды" - памылка на памылцы (як у фактаграфіі, так і ў арфаграфіі), выдача ўласных "твораў" за тэксты Купалы і г.д. Вашае меркаванне пра ўласную асобу завышанае. Больш самакрытыкі.--[[Удзельнік:Uladz_v|Uladz_v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz_v|размовы]]) 00:27, 25 ліпеня 2017 (MSK) :{{У|Uladz_v}}, як аўтар часткі тэксту, якая выклікала вайну правак, я з'яўляюся зацікаўленай асобай, таму лепей Вам звярнуцца да іншых адміністратараў. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 17:31, 24 ліпеня 2017 (MSK) :: Зразумела, такі давядзецца звярнуцца, бо не перастае вандаліць.--[[Удзельнік:Uladz_v|Uladz_v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz_v|размовы]]) 00:29, 25 ліпеня 2017 (MSK) == Пераносы == Думаю, пакуль абсалютная большасць артыкулаў маюць "старыя" назвы, няма сэнсу насільна пераносіць новыя артыкулы — яны нічым не адрозніваюцца ад астатніх у той жа катэгорыі, акрамя таго што створаны пасля "дня X". Лепш іх пакідаць, хай будуць перанесены ботам разам з астатнімі, а ўжо пасля ботапераносаў новыя старонкі пераносіць рукамі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:54, 25 жніўня 2017 (MSK) :Пераношу, каб звярнуць увагу стваральнікаў на новыя правілы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:59, 25 жніўня 2017 (MSK) :: Калі хочаце звярнуць увагу, напішыце на старонках размоў. А так удзельнікі глядзяць не на правілы, а на тое як падобныя артыкулы зроблены.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:19, 25 жніўня 2017 (MSK) == "Вяліка-Тырнава" і падобнае == Уладзіслаў, калі я не памыляюся, у адпаведнасці з правіламі беларускай мовы было бы "Вялікая Тырнава", але "Вяліка-Тырнава"; "Ніжэн-Град", але "Ніжні Град". Карацей кажучы, калі няма поўнага прыметніка (які граматычна супадае канчаткам з беларускай мовай), то пішуцца гарады праз злучок. Ці маю я рацыю, скажыце, калі ласка? Гэта я да таго, што заўважыў перанесены артыкул пра царкву ў згаданай Тырнаве. Злучок знік. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 23:00, 2 верасня 2017 (MSK) : [[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]], а Вы паглядзіце гісторыю правак артыкула і ўбачыце, хто злучок у свой час прыбраў. Пры жаданні можна таксама знайсці чаму (я ўжо знайшоў).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:12, 2 верасня 2017 (MSK) :: [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], ха) Анекдатычная сітуацыя))) Ну я гэтаму ідыёту ўжо ўзбучку правёў))) Я памятаю. Быў у мяне тады перыяд неразумення гэтых падыходаў. Тады ўсе пытанні здымаюцца))) --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 23:32, 2 верасня 2017 (MSK) == Нова Прылука ці Новая Прылука? == Прывітанне! Дзякуй за перанос старонкі, але не разумею чаму Нова, а не Новая як вось [[Новая Гута (Гомельскі раён)|Новая Гута]]? --[[Удзельнік:Visem|Visem]] ([[Размовы з удзельнікам:Visem|размовы]]) 20:48, 5 верасня 2017 (MSK) :{{ТКП-Украіна}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:52, 5 верасня 2017 (MSK) :: Дзякуй! --[[Удзельнік:Visem|Visem]] ([[Размовы з удзельнікам:Visem|размовы]]) 20:56, 5 верасня 2017 (MSK) == Мацільда (фільм, 2017) == : Ці можаце дадаць у фільм картку-шаблон і постар? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:20, 2 лістапада 2017 (MSK) == Каго жонка? == : Лідзія Кукраш - жонка Мікалая ці Сяргея Кукраша? Гл. картку-шаблон. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:28, 2 лістапада 2017 (MSK) ::Праблему вырашыла нулявая праўка артыкула пра Сяргея Кукраша --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:39, 2 лістапада 2017 (MSK) == Мсціслаўскі музей == Добра б неяк выбраць - ці рымскія лічбы, ці арабскія. Магчыма, рымскія - як і ў большасці энцыклапедый. А за артыкул дзякуй, для [[Краязнаўства Беларусі|беларускага краязнаўства]] гэта вельмі патрэбна! Ваш паплечнік--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 16:08, 7 лістапада 2017 (MSK) == Пытанне == Вітаю. [[:m:List of Wikipedias by sample of articles/Source code|Тут]] код праграмы, якая робіць агляд спіса істотных артыкулаў і вылічвае статыстыку. Але чамусьці нават пасля дадання інфармацыі ў артыкулы каэфіцыент не мяняецца. Маеце ўяўленне, чаму? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 15:12, 18 лістапада 2017 (MSK) :Не сяку ў гэтым, проста капірую з іншых раздзелаў --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:03, 13 снежня 2017 (MSK) == Мірсаід Міршакар == : Сп.Уладзіслаў, ці магчыма змяніць ДН у картцы-шаблоне з 5 мая на 6 мая? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:15, 13 снежня 2017 (MSK) ::Толькі калі ён нарадзіўся не 22 красавіка, а 23 красавіка --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:04, 13 снежня 2017 (MSK) == Нужна ваша помощь == Уважаемый [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], не могли бы вы мне помочь добавить в вашу Википедию статью о фильме «СОТКА» (https://uk.m.wikipedia.org/wiki/СОТКА_(фільм))? Дело в том, что я не знаю белорусского, а Вы знаете и русский и украинский, поэтому именно к Вам я и обращаюсь. Вы мне сможете помочь или мне перенаправить свой вопрос к кому-нибудь другому? [[Удзельнік:Ilay007|Ilay007]] ([[Размовы з удзельнікам:Ilay007|размовы]]) 23:02, 17 снежня 2017 (MSK) == Выбарчыя акругі == Прашу перанесці шаблон [[Шаблон:Выбарчыя акругі ў Палату Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] таксама ў асабістую прастору, напрыклад [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Выбарчыя акругі ў Палату Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], і выправіць спасылкі на гэты шаблон у старонках.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:47, 13 студзеня 2018 (MSK) :Навошта? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:47, 13 студзеня 2018 (MSK) :: Таму што ў асноўнай прасторы гэты шаблон не мае сэнсу і абмеркаваннем ён выдалены таксама. Калі старонкі пра акругі будуць існаваць у асабістай прасторы, то і шаблон для іх лагічна мець таксама там. Калі старонкі будуць вернутыя ў асноўную прастору, то спасылку на шаблон лёшка выправіць робатам.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:52, 13 студзеня 2018 (MSK) :::Не бачу ніякай логікі ў пераносе шаблону, на які можна патрапіць толькі з падстаронак --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:55, 13 студзеня 2018 (MSK) :::: Я перанёс, і ў вяртанні яго ў асноўную прастору Вы таксама не будзеце бачыць логікі. Яшчэ старонкі ў асабістай прасторы не павінны трапляць у катэгорыі — праставіў ім <nowiki><nowiki></nowiki>.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:03, 13 студзеня 2018 (MSK) == Шаблон:Воласць Эстоніі == Вітаю. Можаце зрабіць {{ш|Воласць Эстоніі}}, каб выглядаў прыкладна як {{ш|Правінцыя Ірана}}, але з параметрамі [[ru:Шаблон:Волость Эстонии|адсюль]]? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 17:18, 25 студзеня 2018 (MSK) == [[Сянас Дукштас]] == Як правільна называецца населены пункт — [[Сянас Дукштас]] ці [[Дукшцяляй]], і чаму?--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:12, 28 студзеня 2018 (MSK) :Не ведаю, сам галаву паламаў. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:54, 28 студзеня 2018 (MSK) == Масты == Адкуль Шаблон:Масты цераз Заходнюю Дзвіну ў Беларусі? У Бешанковічах пантонны мост не дзейнічае. Значнасць мастоў у Рубе, Віцебскім раёне, а таксама чыгуначных пад сумневам. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:24, 6 лютага 2018 (MSK) * Жлобінскі пешаходны мост (Віцебск)? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:24, 6 лютага 2018 (MSK) ::З карт. Пантонны мост у Бешанковічах разбіраецца на зіму кожны года. У чым нязначаць буйных інжынерных збудаванняў цераз буйную раку? Жлобінскіх мастоў 2, адзін застаўся чыгуначным, па іншым праходзіць нейкая сцежка, можна адб'яднаць пад агульнай назвай Жлобінскія масты. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:53, 6 лютага 2018 (MSK) == Азеляненне == : Сп.Уладзіслаў, выдаліце, калі ласка, рэдырэкт з Елагі на Юр'ева горка. Юр'ева горка - гэта лесапарк з арыгінальнай назвай. Елагі - гэта першапачатковая назва (ад імя ўласніцы) сённяшняга парка Чыгуначнікаў. + подпіс пад фотаздымкам трэба змяніць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:17, 1 сакавіка 2018 (MSK) == Гаджет == Коллега, добрый день! Вы умеете добавлять гаджеты? Я перенёс гаджет «сообщение об ошибке». Можете протестировать его. Для этого установите себе в common.js и нажмите в сайдбаре «сообщить об ошибке». [[Удзельнік:OlegCinema/common.js]] — сам скрипт. --[[Удзельнік:OlegCinema|OlegCinema]] ([[Размовы з удзельнікам:OlegCinema|размовы]]) 12:45, 4 сакавіка 2018 (MSK) :[[Удзельнік:OlegCinema|OlegCinema]], обратитесь, пожалуйста, к кому-нибудь еще, я сейчас выпал из этой сферы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:40, 10 сакавіка 2018 (MSK) == Выпускнікі калегіумаў == Для абсалютнай большасці вялікалітоўскіх і польскіх дзеячоў крыніцы даюць інфармацыю "вучыўся ў калегіуме" (ці еўрапейскім універсітэце). Пра "паступленне" ці "заканчэнне" згадкі адзінкавыя, што можа тлумачыцца проста нефармальнасцю пачатку і заканчэння працэсу навучання (у адрозненне ад сучаснікаў, якім канкрэтна пішуць "скончыў такісьці ўніверсітэт"). Магчыма, катэгорыі кшталту [[:Катэгорыя:Выпускнікі Полацкага езуіцкага калегіума]] з гэтай нагоды было б лепей неяк перанесці пад назвы [[:Катэгорыя:Навучэнцы Полацкага езуіцкага калегіума]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:48, 13 сакавіка 2018 (MSK) == Віківясна-2018 == Можаце дапоўніць спіс артыкулаў нашы? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 18:46, 14 сакавіка 2018 (MSK) :Не, я не хачу гэтым займацца. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 09:04, 17 сакавіка 2018 (MSK) == Чэлюскін / Чалюскін == : Як правільна? У БЭ Чэлюскін... Калі першы варыянт, трэба іншыя артыкулы пераносіць: пра парк і станцыю метро. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:41, 21 сакавіка 2018 (MSK) :: Супярэчыць правілам. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 09:44, 21 сакавіка 2018 (MSK) ::: Што супярэчыць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:54, 21 сакавіка 2018 (MSK) :::: Ч'''э'''люскін. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 09:56, 21 сакавіка 2018 (MSK) ::Парк і станцыя метро маюць афіцыяльна зацверджаныя назвы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 07:16, 23 сакавіка 2018 (MSK) == [[:Файл:Somelikeithot bw poster.jpg‎]] == Загружаны Вамі файл выстаўлены на выдаленне, бо з’яўляецца несвабодным і не выкарыстоўваецца (у артыкул, дзе ён быў раней, пастаўлена іншая выява). Калі файл не будзе выкарыстаны цягам месяца, ён будзе выдалены.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:41, 18 чэрвеня 2018 (MSK) == Дабужынскі == У прэамбуле: МН: вёска Шчаглоўка, Касцюковіцкі раён. Як я разумею, памылка? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:40, 26 чэрвеня 2018 (MSK) :Мабыць, афармленне было скапіравана ў арт. [[Антон Стафанавіч Бархаткоў]], а тэкст не выпраўлены --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 14:44, 26 чэрвеня 2018 (MSK) == [[Дагу Перынчэк]] == : Вітаю, паважаны ўдзельнік! У мяне ёсць 3 беларускамоўных крыніцы на імя "Догу", калі ласка вы падайце свае крыніцы ці проста паясніць. Дзякуй. З павагай, [[Удзельнік:Севастополец|Севастополец]] ([[Размовы з удзельнікам:Севастополец|размовы]]) 19:28, 7 ліпеня 2018 (MSK) :І гэта дзіўна, таму што ў туркаў націск звычайна на апошнім складзе. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 11:43, 8 ліпеня 2018 (MSK) :: Тады пытанне знятае. З павагай, [[Удзельнік:Севастополец|Севастополец]] ([[Размовы з удзельнікам:Севастополец|размовы]]) 11:52, 8 ліпеня 2018 (MSK) == Памылковыя назвы == Калі ласка, растлумачце, а чаму вы падтрымліваеце памылковыя назвы населеных пунктаў і адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак у гэтым разьдзеле? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Размовы з удзельнікам:Ліцьвін|размовы]]) 16:33, 12 жніўня 2018 (MSK) :Таму што існуе [[ВП:Да перайменавання]] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:39, 12 жніўня 2018 (MSK) :: Вы добра разумееце, што гэта не адказ. Я ў абмеркаваньнях прывёў крыніцы і пры гэтым асноўныя назвы і дагэтуль памылковыя. Вядома, можна напісаць і ў [[ВП:Да перайменавання]]. Але мабыць гэта для складаных выпадкаў, а тутака маем відавочныя памылкі. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Размовы з удзельнікам:Ліцьвін|размовы]]) 18:09, 12 жніўня 2018 (MSK) ::: Я амаль усюды адказаў. Вы, відавочна, не азнаёміліся з афіцыйнымі назвамі, а ўсе яны адпавядаюць Вікіпедыйным.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 21:57, 12 жніўня 2018 (MSK) :::: «Вікіпедыйным». Цікава-цікава. У гэтым разьдзеле карыстаюцца вікіпэдыйнай мовай? Прабачце, я ня ведаў. Пакажыце, калі ласка, дзе можна пачытаць правілы гэтай мовы. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Размовы з удзельнікам:Ліцьвін|размовы]]) 13:19, 13 жніўня 2018 (MSK) ::::: Усё ясна. Пытанняў больш няма.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 00:26, 17 жніўня 2018 (MSK) == Несвабодныя невыкарыстаныя файлы == Наступныя загружаныя Вамі файлы выстаўлены на выдаленне, бо з’яўляюцца несвабоднымі і не выкарыстоўваюцца (у артыкулы, дзе яны былі раней, пастаўлены іншыя выявы). Калі файлы не будуць выкарыстаны цягам месяца, яны будуць выдалены. * [[:Файл:Fantastic Beasts and Where to Find Them poster.png]] * [[:Файл:Фантастычныя звяры OST.jpg]] * [[:Файл:Reuters logo.svg]] --[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:56, 10 верасня 2018 (MSK) == Партал:Інданезія == Вітаю! Ці стваралі Вы партал з такой назвай? Ці можа ёсць нарыхтоўкі? Пытаюся, бо існуюць старонкі [[Партал:Інданезія/Чырвоныя спасылкі]], [[Партал:Інданезія/Новыя артыкулы/Параметры]], [[Партал:Інданезія/Новыя артыкулы]], і [[Партал:Інданезія/Як я магу дапамагчы]]. Я зацікаўлены ў стварэнні партала. <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 11:52, 18 верасня 2018 (MSK) : Існавала старонка [[Вікіпедыя:Праект:Інданезія]], якая па змесце фактычна была парталам, сапраўды створаная спадаром Чаховічам. Акрамя спісу новых артыкулаў і "чырвоных спасылак" там нічога не было.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:38, 18 верасня 2018 (MSK) :: Вось бы аднавіць яе ў маёй асабістай прасторы альбо ў асноўнай, калі складана з технічнага пункту гледжання. Я яе перайменую з «Вікіпедыя:Праект:» ў «Партал:» і папрацую. <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 15:11, 18 верасня 2018 (MSK) ::: Аднавіў і перанёс пад назву [[Партал:Інданезія]]. Гэта не асноўная прастора, таму можна працаваць. Аднак, зараз ён варты выдалення і патрабуе істотнага дапаўнення.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:09, 18 верасня 2018 (MSK) == Трубяцкія == Бастыён Трубяцкі, а чалавек Трубяцкой? Мне здаецца, что чалавек будзе ТрубяцкІ. Гл. [[Дзмітрый Данскі]].--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 08:59, 31 кастрычніка 2018 (MSK) : Прозвішча [[Трубяцкой]], як і [[Талстой]], а вось наконт бастыёна не ўпэўнены, усё ж такі гэта ж ужо не прозвішча, а прыметнік, які мусіць падпарадкоўвацца нейкім законам беларускай мовы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:42, 31 кастрычніка 2018 (MSK) ::: А гэта што? — [[Род Трубяцкіх]]?--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:22, 31 кастрычніка 2018 (MSK) :::: Без крыніц --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 07:16, 1 лістапада 2018 (MSK) ::::: Не зразумеў. Якое напісанне канчатковае па вашаму? І чаму?--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 15:52, 1 лістапада 2018 (MSK) == Мікалай Рыгоравіч Алексяюк == Ну, пане Уладзіслаў... Дык чым ён значым?..--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 15:48, 1 лістапада 2018 (MSK) == Открою Вам страшную тайну == До 1991 года была такая страна, как СССР, возможно, Вы о ней слышали. Так вот, БССР была лишь одной из республик Советского Союза, и все лица, зарегистрировнные на территории БССР, были именно гражданами СССР, а не БССР. Как и РСФСР, и УССР, ГрузССР и прочих республик. Это касательно Вашей правки в Викиданных [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q6542892&type=revision&diff=789818645&oldid=789818600]. Категория называется ''страна гражданства'', либо же более простым языком ''гражданство какой страны''. Гражданином БССР не были, были гражданами СССР (у всех был один паспорт). Так что не правьте на неверное то, что изначально написано првильно. Всего доброго.--[[Удзельнік:РОЛД|РОЛД]] ([[Размовы з удзельнікам:РОЛД|размовы]]) 19:02, 15 лістапада 2018 (MSK) :Указание СССР не несет никакой смысловой нагрузки, да и сам параметр использует более широко, чем гражданство. Кроме того, по старой традиции всё СССРовское у людей на Западе со временем становиться русским - уже не раз встречал, что ботом проставлялись описания для белорусов, у которых в гражданстве стоит СССР - Russian, Russian, Russian. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:14, 15 лістапада 2018 (MSK) :: А указание гражданство БССР несёт смысловую нагрузку — только ошибочную, во многих контекстах, юридическом в том числе. То есть слудуя Вашей «логике», якутам, бурятам, латышам, молдаванам и прочим тоже не нужно указывать гражднство СССР, так как они тогда автоматически становятся ''этими'' русскими. Знаете, то, что граждане западных и прочих стран (и боты, которых они настраивают) не знают о Белоруссии — это их проблемы, да и наличие '''гражданства СССР — это факт''', да и белорусские литература и искусство были неотъемлимой частью советской культуры. Принадлежность к белорусской литературе читатель может вынести через гражданство, полученное позже, белорусское, которое тоже выражено в Викиданных, а так же по языку, на котором он писал. Если захотите убрать моё изменение, то найдутся люди, которые меня поддержут, а Ваш правка сочтётся неконструктивной.--[[Удзельнік:РОЛД|РОЛД]] ([[Размовы з удзельнікам:РОЛД|размовы]]) 19:32, 15 лістапада 2018 (MSK) ::: Адкрыю вам вялікі сакрэт, [https://www.pinterest.com/pin/236157574195453320/ вось пашпарт БССР].--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 19:51, 15 лістапада 2018 (MSK) :::: Очень милая клоунада, дзякуй, Вы бы ещё какой-нибудь паспорт Речи Посполитой выписали, и гражданство тому писателю влепили. А вот паспорт гражданина СССР, выданный в БССР [https://euroradio.fm/sites/default/files/styles/gallery_main/public/legacy_articles/miniatures/2015/03/pasver_2.jpg?itok=vHYpEzGO], предположу, что в 1980 году (стандарт такого оформления введён в 1974 году). Такой же был и у писателя. Надпись указывает на '''С'''ССР, а не '''Б'''ССР. : Для английских/шотландских футболистов в Викиданных указано гражданство "Великобритания" и "страна для спорта" уже Англия или Шотландия. Можно было бы что-то такое использовать. Вот только для клубов так не работает, [https://www.wikidata.org/wiki/Q5794 Эвертон] из Великобритании и привязки к Англии явной нет.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:12, 15 лістапада 2018 (MSK) :: [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], здесь хотелось бы отметить, что спортивное гражданство идёт от того, что нет сборной Великобритании по футболу (сейчас), но есть Северной Ирландии, Уэльса, Шотландии и Англии, за которые футболисты и выступают. Причём здесь писатель??? Это некорректное сравнение.--[[Удзельнік:РОЛД|РОЛД]] ([[Размовы з удзельнікам:РОЛД|размовы]]) 20:17, 15 лістапада 2018 (MSK) ::: Я и не говорю что прям корректное. Но вообще тут дело не в самой сборной, а в том что есть такое понятие "спортивное гражданство", которое может отличаться от паспортного. Хотел обратить внимание что для всех важно что футболист английский/штоландский, но гражданство обозначается всё равно британское.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:20, 15 лістапада 2018 (MSK) :::: [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на практике российской сборной по футболу могу сказать, что Ваше утверждение неверно. Гражданство обычное и гражданство спортивное должны совпадать, это решается получением второго гражданства (частник ЧМ от России Марио Фернандес, бразилец по происхождению). Но тут вопрос насчёт ''писателя'', у которого образовалось гражданство БССР, хотя такового у него не было: он родился советским гражданином, а затем стал гражданином Республики Беларусь. И спортсменом он не был)--[[Удзельнік:РОЛД|РОЛД]] ([[Размовы з удзельнікам:РОЛД|размовы]]) 20:33, 15 лістапада 2018 (MSK) ::::: Чытайце [http://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/konstitutsiya-1937-goda/ Канстытуцыю БССР], артыкул 93 і далей, тады вы даведаецеся ці было грамадзянства БССР. --[[Удзельнік:Yakudza|Yakudza]] ([[Размовы з удзельнікам:Yakudza|размовы]]) 16:41, 23 лістапада 2018 (MSK) == Hair Peace Salon == Прывітанне, Уладзіслаў! Тут замежнікі наехалі на старонку [[Hair Peace Salon]] на '''ангельскай''' мове: https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Hair_Peace_Salon?fbclid=IwAR2ygn3TucuKGURgHPSWDGxfgb87fQzs1RyPqiiTde8TUOksQTl3JwBYCDg. Хочуць хуценька выдаліць з-за «нявартасці». ⁎⁍̴̆＿⁍̴̆⁎ Там тэкст у артыкуле такі жа, як на беларускай Wikipedia, калі не ўсё зразумела. Па-першае, не валодаюць мовай, каб спрачацца за якасць спасылак ''("I can't evaluate the Belarussian or Russian sources").'' Якія могуць быць пазіцыі ў чартах продажу, калі чартаў у Беларусі няма? Альбомы, самотнікі і сінглы гурт выкладваў у вольны доступ, быў выдадзены сумесны альбом з [[Jitters]] на [[West Records]], некаторыя CD рабілі самі і прадавалі на канцэртах у дробных колькасцях фанатам. У конкурсах, дзе ўдзельнічалі музыкі, амаль заўсёды бралі 1–2 месца, не ведаю, што там "''load of contests they didn't win, album s & EPs which didn't make an impact on the charts".'' Па тым жа крытэрыям [[WP:NMUSIC]] (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability_(music)) гурт "жалезна" мае па меншае №1 (дастаткова незалежных і аўтарытэтных крыніц-спасылкак), №7 (выдатны прадстаўнік жанру), №11 (ратацыя на радыё і ТВ), №12 (радыё + ТВ перадачы з удзелам музыкантаў і пра гурт). Дапамагі, калі ласка, «адбіць» напад. (◡ ‿ ◡ ✿) Калі што трэба будзе перакласці на англійскую мову, пішы ў размовах, я перакладу. '''P.S.''' Я лічу, што гэта ў тым ліку і персанальны «напад». Справу распачаў «юзэр» [[Удзельнік:Cabayi|Cabayi]]. Пару дзён таму ён паставіў на хуткае выдаленне распрацаваны мною на месяц [[Азія|Азіі]] (лістапад 2018) англамоўны артыкул пра [[Кірстэн Німвэй]], бо «няма камерцыйных выдавецтваў для тых з паўтузіна раманаў», які ўмомант выдаліў другі адмін. Я адразу ў размовах адпісаў [[Удзельнік:Cabayi|Cabayi]], што "колькі камерцыйных выдавецтваў кніг можна прыцягнуць, калі пісаць мастацкую літаратуру на [[Тагальская мова|тагальскай мове]], калі гэта не пераклад [[Біблія|Бібіліі]] альбо падручнік для школы, на друк якога грошы дае ўрад"? [[Тагальская мова]] на [[Філіпіны|Філіпінах]], як беларуская, мае праблемы з ужываннем: паўсюль [[Англійская мова|англійская]], а свая ў большасці ў вусным ужытку яшчэ трошкі захоўваецца ад бацькоў і дзядоў. Ён не адказаў у размовах, пачаў «дурыцца». Зараз буду спрачацца і спрабаваць выратаваць артыкул са сметніка на агульных пачатках. (*´Д｀*) : не валодаюць англійскай мовай, каб спрачацца --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:01, 6 снежня 2018 (MSK) == Вітаўт (значэнні) == На старонку [[Вітаўт (значэнні)]], якая пералічвае неадназначнасці, Вы дадалі інфармацыю пра [[Вітаўт Станіслававіч Чыж|Вітаўта Станіслававіча Чыжа]]. Для асоб з імем Вітаўт ёсць асобны артыкул [[Вітаўт (імя)]]. Разумееце, ёсць яшчэ [[Вітаўт Кіпель]], член Прэзідыюму Рады БНР, могуць знайсціся і іншыя істотныя асобы. Усіх асоб з імем Вітаўт цягнуць на старонку [[Вітаўт (значэнні)]] немэтазгодна. Лічу гэту праўку залішняй і прапаную яе адмяніць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:46, 7 снежня 2018 (MSK) == Падстаронкі ўдзельніка == Прапаную разабрацца з закінутымі падстаронкамі ўдзельніка, якія ўжо непатрэбныя і могуць быць выдаленыя. Прапаную выдаліць наступныя падстаронкі: Неактуальныя тэставыя старонкі: * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Арэна для ботаў]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Арэна для ботаў1]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Арэна для ботаў2]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Арэна для ботаў3]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Арэна для ботаўУдзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Арэна для ботаў]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Мінская]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Магілёўская]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Гродзенская]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Гомельская]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Віцебская]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Брэсцкая]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Жыткавіцкі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Бурбалка1]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Бурбалка2]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Бурбалка3]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/sandbox/Teinostomops]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Шаблоны камун]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Узнагароды]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Тэрытарыяльныя змены]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Спіс праваслаўных храмаў Беларусі]] (ёсць спісы славутасцей; аднак можна вынесці ў прастору праекта) * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Пясочніца]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Раёны Беларусі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Пераносы]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Заказнікі Беларусі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Горы Беларусі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Вікіпедыя:Артыкулы рускай Вікіпедыі без беларускіх інтэрвік]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Вярхоўны савет]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Вуліцы Быхава]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Аграгарадкі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Арменія]] Ужо існуючыя ў асноўнай прасторы: * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Спіс Герояў Савецкага Саюза, Беларусь]] — існуе [[Спіс Герояў Савецкага Саюза (Беларусь)]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Справа «Белага легіёна»]] — існуе [[Справа «Белага легіёна»]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Пасёлак Абілейкс4]] — існуе [[Абілейкс]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Паазер'е]] — існуе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)]] (трэба дапоўніць змест) * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Беларуская готыка]] — існуе [[Беларуская готыка]] Перанесці ў асноўную ці іншую прастору без захавання перасылкі: * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Чэмпіянат Беларусі па цяжкай атлетыцы 2015]] → [[Чэмпіянат Беларусі па цяжкай атлетыцы 2015]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/symbal.by]] → [[symbal.by]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Суд апеляцыйнай інстанцыі]] → [[Суд апеляцыйнай інстанцыі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Пакланенне вешчуноў, Дрысвяты]] → [[Пакланенне вешчуноў (Дрысвяты)]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Мастацтва Польшчы]] → [[Мастацтва Польшчы]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Архітэктура Мінска]] → [[Архітэктура Мінска]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Архітэктура Віцебска]] → [[Архітэктура Віцебска]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Эстонска-беларуская практычная транскрыпцыя]] → [[Эстонска-беларуская практычная транскрыпцыя]] (ці [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Эстонска-беларуская практычная транскрыпцыя]]) * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Нідэрландска-беларуская практычная транскрыпцыя]] → [[Нідэрландска-беларуская практычная транскрыпцыя]] (ці [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Нідэрландска-беларуская практычная транскрыпцыя]]) * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Нарвежска-беларуская практычная транскрыпцыя]] → [[Нарвежска-беларуская практычная транскрыпцыя]] (ці [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Нарвежска-беларуская практычная транскрыпцыя]]) * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Венгерска-беларуская практычная транскрыпцыя]] → [[Венгерска-беларуская практычная транскрыпцыя]] (ці [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Венгерска-беларуская практычная транскрыпцыя]]) * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Беларускія таксоны]] → [[Вікіпедыя:Праект:Біялогія/Беларускія таксоны]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Беларускі тыдзень/Гарады Беларусі]] → [[Вікіпедыя:Праект:Беларускі тыдзень/Гарады Беларусі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/БЭ Трыпалі-Хвіліна]] → [[Вікіпедыя:Праект:Словаспісы/БелЭН/16]] У выпадку адсутнасці заўваг праз тыдзень зраблю прапанаваныя выдаленні і пераносы. Пры наяўнасці заўваг і пажаданняў па канкрэтным старонкам яны будуць пакінуты.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:43, 24 снежня 2018 (MSK) == НП == Вітаю. Будзеце дазаліваць НП-Літва і НП-Арменія? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 18:11, 3 студзеня 2019 (MSK) :Літву так, Арменію не --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:11, 3 студзеня 2019 (MSK) :: Можаце даць свае дапрацоўкі Арменіі, калі ёсць? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 18:13, 3 студзеня 2019 (MSK) :::Не захаваліся --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:42, 3 студзеня 2019 (MSK) == Спіс храмаў Мінска == Пане Уладзіслаў, вельмі добры пачын. Але падназва ''Беларуская праваслаўная царква'' — сінагогі і мячэць якім тут боком?--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 20:58, 30 студзеня 2019 (MSK) == Карта Беларусі 2019 года == Прывітаньне. Вы пішаце: паводле карты Беларусі 2019 года. А што гэта за карта і дзе яе можна пабачыць? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Размовы з удзельнікам:Ліцьвін|размовы]]) 03:41, 9 лютага 2019 (MSK) :{{у|Ліцьвін}}, у кнігарнях. [https://ibb.co/hWPHh43 Фота] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 09:27, 9 лютага 2019 (MSK) :: Дзякуй! --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Размовы з удзельнікам:Ліцьвін|размовы]]) 16:44, 9 лютага 2019 (MSK) == Gentleman (альбом) == Прывітанне, [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]]! Напішы, калі ласка, на [[Вікіпедыя:Рэцэнзаванне/Gentleman (альбом)|падстаронцы рэцэнзіі]] артыкула [[Gentleman (альбом)|Gentleman]], што можна палепшыць? Я бачу, яшчэ ў нас не было добрых артыкулаў пра [[Музычны альбом|музычныя альбомы]], няма прыкладу 1:1. Зразумела, тут будзе і свая спецыфіка вольнага распаўсюду плыты і, магчыма, мы ведаем, пірацтва: не як у замежных альбомах і перакладзеных артыкулах з занесенымі ў табліцы пазіцыямі ў чартах і накладамі продажаў. Удалага дню! -- [[Удзельнік:Pr12402|pr12402]], 1 мая 2019. == Беларусь (кінатэатр, Віцебск) == : Добры дзень, сп. Уладзіслаў! Ці ёсць у свабодным доступе выявы кінатэатра да рэканструкцыі? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 мая 2019 (MSK) :: Такіх, каб можна было загрузіць на Вікісховішча ў прынцыпе быць не можа, бо будынак узведзены толькі ў 1972 годзе, тэрмін аўтарскага права не сышоў. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:45, 11 мая 2019 (MSK) == Тусналобава-Марчанка == : Тусналобавай-Марчанк'''і''' ці Тусналобавай-Марчанк'''а'''? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:20, 15 мая 2019 (MSK) ::Тусналобавай-Марчанк'''а''' --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:03, 15 мая 2019 (MSK) == вуліца Кіжаватава == У Брэсце вуліца Кіжаватава ці поўная назва, як у Мінску: Лейтэнанта Кіжаватава? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:24, 20 мая 2019 (+03) : Гл. [[Вуліцы Брэста]], там афіцыйныя назвы --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 20 мая 2019 (MSK) == гасцініца "Буг" == : Добры дзень! Ці ёсць выява ў свабодным доступе? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:18, 21 мая 2019 (MSK) == Славутасці Брэста == Добры дзень, звяртаюся да Вас, бо Вы — аўтар навігацыйная шаблона «Славутасці Брэста». На Вашу думку, можа, варта ўключыць у яго кінатэатры і гасцініцы? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:30, 22 мая 2019 (+03) :Калі яны нечым адметныя, гасцініцу "Буг", напэўна, можна, а "Інтурыст" не. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:41, 22 мая 2019 (MSK) :: А "Інтурыст" чаму? Усё ж узор будаўніцтва 1970-х. Яшчэ пытанне: адкуль інфармацыя па страчаных культавых пабудовах? Кірха, сінагога, каталіцкія храмы. Бо некаторыя не магу знайсці. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:47, 22 мая 2019 (+03) :::У агульным успрыманні мадэрністычная каробка 1970-х уяўляе малую цікаваць як славутасць для турыстаў, хіба што для даследчыкаў эпохі. Ужо не памятаю дзе, з розных крыніц, пашукаю сам пасля. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 14:02, 22 мая 2019 (MSK) :: Калі для турыстаў малацікавы "Інтурыст", тады Дом культуры чыгуначнікаў таксама варта прыбраць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:06, 22 мая 2019 (+03) == Алтайскі раён == Вітаю. Перанясіце, к. л., усе сёлы Зыранаўскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці пад назвы з Алтайскім раёнам у сувязі з перайменаваннем. Дзякуй. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 10:15, 7 ліпеня 2019 (MSK) : {{Зроблена}}.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:30, 16 ліпеня 2019 (MSK) == Сельсаветы Украіны == Калі пачыналі ручную заліўку, то спачатку ствараліся катэгорыі і шаблоны сельсаветаў, але выстветлілася што менавіта для Украіны гэта нязручна, аб гэтым я пісаў [[Размовы з удзельнікам:Zelyoniy.anton#Катэгорыі і шаблоны населеных пунктаў Украіны|на гэтай старонцы]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:03, 13 ліпеня 2019 (MSK) : Яшчэ не ўпэўнены, ці правільна напаўняць у картцы поле "заснаваны". Бо пераважна гэта насамрэч дата першага згадвання (што можна прасачыць у тэксце ўкраінамоўных артыкулаў), магчыма дакладней будзе напаўняць поле "першае згадванне".--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:22, 13 ліпеня 2019 (MSK) ::Там ёсць населеныя пункты і сярэдзіны 20 стагоддзя. Заліваць НП-Украіны не збіраюся, проста прыкладам дапамагаю іншаму удзельніку. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 17:03, 13 ліпеня 2019 (MSK) == Дубраўскае вадасховішча і Дубраўская ГЭС == Паважаны Ўладзіслаў! Мне здаецца, Вы паспяшаліся перайменаваць [[Дубраўскае_вадасховішча|Дуброўскае вадасховішча]] ў Дубраўскае. І адпаведную гідраэлектрастанцыю таксама - https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%93%D0%AD%D0%A1&diff=1628401&oldid=1622973 У Смалявіцкім раёне мы маем вёску [[Дубраўка (Смалявіцкі раён)|Дубраўка]], але на беразе вадасховішча вырасла вёска з іншай назвай - [[Дуброва (Азярыцкаслабадскі сельсавет)|Дуброва]], а не Дубраўка. Я на днях бачыў гэта асабістымі вачыма. І рэчка носіць назву [[Дуброўка (рака)|Дуброўка]] з націскам на другі склад. Таму, мне здаецца, трэба выправіць назву вадаёма і электрастанцыі на папярэднія. ==[[Удзельнік:Da voli|Da voli]] ([[Размовы з удзельнікам:Da voli|размовы]]) 00:26, 24 ліпеня 2019 (MSK) :[http://maps.by/viewfgo/9111 Ду́браўскае] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 07:59, 24 ліпеня 2019 (+03) ::Цяпер зразумела, дзякуй. --[[Удзельнік:Da voli|Da voli]] ([[Размовы з удзельнікам:Da voli|размовы]]) 22:51, 25 ліпеня 2019 (MSK) == Злучэнне новых старонак з элементам Вікідадзеных == Прывітанне! Я бачыў паведамленне у сябе аб тым, што Вы злучылі новую катэгорыю [[Вікіпедыя:Праект:Футбол]] з элементам Вікідадзеных. Я таксама хачу злучыць сам праект, але не ведаю як гэта робіцца. Не падкажыце? З аналагічнымі праектамі на іншых мовах я сам злучу, і апісанне таксама зраблю. --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 12:40, 24 жніўня 2019 (MSK) : {{у|Football Beetle}}, [https://www.wikidata.org/wiki/Special:NewItem можна так] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:00, 24 жніўня 2019 (MSK) Дзякуй! --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 21:02, 24 жніўня 2019 (+03) == Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey about your experience with {{SITENAME}} and Wikimedia. The purpose of this survey is to learn how well the Foundation is supporting your work on wiki and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(ceewps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 17:48, 6 верасня 2019 (+03) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(cee_wps,act5)&oldid=19352615 --> == Змены ў шаблоне == Вітаю! Я зараз пішу новы тэкст для стадыёна [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]] і заўважыў вось што. Шаблон пад карткай аб гістарычнай каштоўнасці непрыгожа адлюстроўваецца ў мабільнай версіі. Я паглядзеў рускі артыкул пра стадыён, там шаблон акуратна размешчаны пад карткай, у мабільнай версіі назвы раздзелаў пад шаблонам. Адзіны недахоп, гэта дрэнны падзел месца для выявы і для тэксту (там 50 на 50, але лепш 30 на 70). Вы не маглі б паглядзець у вольны час, што можна зрабіць, каб шаблон адлюстроўваўся карэктна пад карткай і ў мабільнай версіі (накшталт Вонкавыя выявы)? Сам не зраблю, таму што не ведаю як. А гэта папулярны і важны [[Шаблон:Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|шаблон]] не толькі для футбола. --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 15:24, 16 верасня 2019 (+03) == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, A couple of weeks ago, we invited you to take the Community Insights Survey. It is the Wikimedia Foundation’s annual survey of our global communities. We want to learn how well we support your work on wiki. We are 10% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! '''Your voice matters to us.''' Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(ceewps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 18:14, 20 верасня 2019 (+03) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(cee_wps,act5)&oldid=19395316 --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, There are only a few weeks left to take the Community Insights Survey! We are 30% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! With this poll, the Wikimedia Foundation gathers feedback on how well we support your work on wiki. It only takes 15-25 minutes to complete, and it has a direct impact on the support we provide. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(ceewps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 22:52, 3 кастрычніка 2019 (+03) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(cee_wps,act5)&oldid=19433656 --> == Нямецкія прозвішчы == Паважаны Уладзіслаў, калі ласка адкажыце, чаму Вы змянілі прозвішча Харпэ на Гарпэ, калі першая літара там вымаўляецца '''Х'''? Калі ёсць адмысловыя правілы транслітэрацыі буду ўдзячны--[[Удзельнік:Igro by|Igro by]] ([[Размовы з удзельнікам:Igro by|размовы]]) 16:00, 16 лістапада 2019 (+03) Нямецкае h паслядоўна перадаецца на беларускую мову як Г. [[Гофбург]], [[Брэмергафен]], [[Гітлер]]. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:10, 16 лістапада 2019 (+03) :Тады прашу Вас праглядзець [[Шаблон:Генерал-палкоўнікі нацысцкай Германіі]] і выправіць ці падказаць мне мае памылкі, бо там дастаткова прозвішчаў, пачынаючыхся на Н. Дзякуй за ўвагу :)--[[Удзельнік:Igro by|Igro by]] ([[Размовы з удзельнікам:Igro by|размовы]]) 16:15, 16 лістапада 2019 (+03) :Дарэчы, ёсць прозвішчы ў нашай Вікі, якія былі перакладзены (у тым ліку і мною), на мой сучасны погляд, некарэктна — Вейхс, а не Вайхс, Клейст, а не Кляйст. Ці трэба іх адаптаваць, ці не?--[[Удзельнік:Igro by|Igro by]] ([[Размовы з удзельнікам:Igro by|размовы]]) 16:33, 16 лістапада 2019 (+03) ::Дакладна В'''ай'''хс, наконт Кляйст трэба глядзець БЭ, здаецца, там гэтае спалучэнне праз -ей- перадаецца.--[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:41, 16 лістапада 2019 (+03) == Шаблоны Датанараджэння і Датасмерці == Вітаю! Пасля Вашай праўкі на старонцы [[Васіль Фёдаравіч Чарвакоў]] я заўважыў, што асноўнай становіцца дата старога стылю. Здаецца, то так не павінна быць? --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 20:07, 17 лістапада 2019 (+03) :У дужках мусіць быць большая дата. Недакладнасць выявіў, калі дадаў дату нараджэння ў ВД, якія аўтаматычна пераводзяць і афармляюць дату юліянскага календара ў дату грыгарыянскага. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:10, 17 лістапада 2019 (+03) ::Але ж дата нараджэння (напрыклад Чарвакова), па якой ствараецца спасылка і ўключаецца ў катэгорыю, павінна быць па новым стылю, не 16, а 4 красавіка?--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 20:53, 17 лістапада 2019 (+03) :::Дык у дужках новы стыль --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:03, 17 лістапада 2019 (+03) ::::І сапраўды так. У такім выпадку, верагодна памылка ў выкарыстанай мною спасылцы на сайт БДМУ. Магчыма, патрэбна выдаліць дату 16 красавіка?--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 21:13, 17 лістапада 2019 (+03) ::::: 16 красавіка па новым стылі, 4 красавіка па старым. Дата новага стылю пазначаецца ў дужках, але менавіта на яе ідуць усе спасылкі і катэгорыі. З такога пункту гледжання зараз усюды ўсё слушна — і ў Вікіпедыі, і ў Вікідадзеных, і на сайце БДМУ — і выдаляць ці штосьці яшчэ змяняць не трэба.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:02, 17 лістапада 2019 (+03) ::::::У тым і справа, што ў БелЭн дата нараджэння 4 красавіка. У тэксце на сайце БДМУ нават прозвішча ў загалоўку з памылкай!--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 22:21, 17 лістапада 2019 (+03) == Популярные 2019 == [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Популярные 2019|Готово]]. --[[Удзельнік:Emaus|Emaus]] ([[Размовы з удзельнікам:Emaus|размовы]]) 00:43, 4 студзеня 2020 (+03) == Афармленне літаратуры == У артыкуле [[Дом па Рэвалюцыйнай вуліцы, 12 (Мінск)]] і некаторых іншых у раздзеле літаратуры бачым: "271. Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай // Збор помнікаў..." Што такое 271? Калі нумар старонкі, то, пэўна, варта яго размясціць у належным месцы, наладзіўшы адпаведным чынам шаблон.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 15:51, 5 студзеня 2020 (+03) :Нумар помніка --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:52, 5 студзеня 2020 (+03) == Старшыні мясцовых органаў улады == Добры вечар. Усё ж мы будзем ствараць артыкулы пра старшыняў райвыканкамаў і г.д.? Проста не памятаю, дзе і калі, але гэта пытанне ўзнімалася, і было даволі шмат праціўнікаў. На маю думку, трэба неяк вызначыцца ў значнасці асоб рэгіянальнай наменклатуры. Напрыклад, дэпутат раённага Савета дэпутатаў, адначасова, можа быць старшынёй сельскага Савета дэпутатаў. Патрэбна акрэсліць нейкія межы.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 23:31, 20 студзеня 2020 (+03) :Не памятаю такога. Кіраўнікі органаў выканаўчай улады вышэй за сельсавет маюць значасць, дэпутаты - не (дастаткова спісаў), але яны з большага сфарміраваныя з людзей, якія займаюць нейкія пасады. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2020 (+03) == Вікіслоўнік == Добры дзень! Я збіраюся палепшыць Вікіслоўнік, ствараючы артыкулы. Ці трэба там паказваць крыніцу, па якой буду ствараць артыкулы. Вось яна: '''Баханькоў А. Я. і інш.''' ''Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: Для сярэд. школы. — 3-е выд., перапрац. і дап. — Мн.: Нар. асвета, 1979. — 334 с.'' З павагай. --[[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 15:45, 16 лютага 2020 (+03) :трэба --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:06, 16 лютага 2020 (+03) == Белорусский вестник == Перад тым, як перанесці, Вы звярнулі ўвагу, што існуе дзве газеты з такой назвай?--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 17:58, 24 сакавіка 2020 (+03) :на якім месцы я мусіў звярнуць увагу? {{ш|значэнні}} не стаіць --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:07, 24 сакавіка 2020 (+03) :: Ну вы ж з чагосьці ўзялі, што гэты артыкул трэба перанесці? У назве якога нездарма было ўказана ўдакладненне ў выглядзе даты. А {{ш|значэнні}}, па-першае, не абавязковы, па-другое, кожны ўдзельнік можа быць абмежаваны часам працы ў Вікіпедыі і банальна не паспець.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 18:32, 24 сакавіка 2020 (+03) :::Бо была дурная традыцыя да кожнай газеты ці часопіса дату ляпіць --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:02, 24 сакавіка 2020 (+03) == Андрэй Аркадзевіч Шпунт == * Зноска куды вядзе? І ці гэтага хопіць для АК? Пане Уладзіслаў, я вас не пазнаю.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 15:10, 6 красавіка 2020 (+03) == [[Шаблон:Рака3]] == Паважаны Ўладзіслаў. Год таму Вы працавалі над шаблонам Рака3. У якой ступені гатоўнасці ён? Шаблоны [[Шаблон:Рака|Рака]] і [[Шаблон:Рака2|Рака2]] маюць хібы. Напрыклад, у апошнім дагэтуль фігуруюць малазразумелыя тэрміны Басейн і Басейн рэк, з абодвух ідзе перанакіраванне на артыкул "[[Вадазбор]]". Ці розныя гэты паняцці, ці павінны азначаць нешта адно? Хацелася б дачакацца больш дасканалага шаблона "Рака". --[[Удзельнік:Da voli|Da voli]] ([[Размовы з удзельнікам:Da voli|размовы]]) 23:17, 9 красавіка 2020 (+03) == Пераклад параметраў == Калі ласка, папраўце пераклад шаблона Спасылка з тарашкевіцы (у нас {{Ш|Cite web}}). Зараз у тарашкевіцы маюцца два параметры «дата публікацыі» і «дата», якія абодва перакладаюцца як «date». Трэба «дата публікацыі» перакладаць як «date», а «дата» як «accessdate».--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:50, 9 мая 2020 (+03) : Дзякуй --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:15, 9 мая 2020 (+03) ==Translation Isabelle de Charière == Hello Чаховіч Уладзіслаў Could you write translate the article of Isabelle de Charrière (Q123386) for the BEwiki? That would be appreciated. [[Удзельнік:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Размовы з удзельнікам:Boss-well63|размовы]]) 19:48, 9 мая 2020 (+03) == Праца бота == Вітаю, можа я не першы, хто заўважае, але Ваш бот стварае дублі картак ў артыкулах. Штосьці з гэтым будзеце рабіць? https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Полымя_(часопіс)&diff=3315502&oldid=3313106&diffmode=visual : Гэта было аднамаментнае даданне картак да артыкулаў пра газеты і часопісы, бо большасць з іх не мелі картак увогуле, а капіраваць кожны раз «нарыхтоўку» рукамі моташна. Спісы былі разлічаны так, каб адсеяць артыкулы пра часопісы, дзе ёсць {{ш|Часопіс}}, і артыкулы пра газеты, дзе ёсць {{ш|Газета}}, таму часам у артыкул да няправільнай карткай дадавалася пустая правільная. А вось такога як тут быць не павінна. Я нічога не буду рабіць, калі бачыце — выдаляйце пустышку.--[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 14:07, 10 мая 2020 (+03) == Гіпалімніён == : Ці можаце дапамагчы звязаць артыкул з іншымі інтэрвікамі? анг.Hypolimnion. Дзякуй. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:17, 27 мая 2020 (+03) == Перанакіраванні == Вітаю! Прапаную абмеркаваць патрэбу ў стварэнні перанакіраванняў кшталту [[А. Няўзораў]]. У дадзеным выпадку ёсць яшчэ і [[Аляксандр Глебавіч Няўзораў]]. І такіх выпадкаў з шырока распаўсюджанымі прозвішчамі напэўна будзе яшчэ.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 06:22, 19 ліпеня 2020 (+03) : Неадназначныя ініцыялы мусяць перанакіроўваць да неадназначнасцей прозвішчаў. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:49, 19 ліпеня 2020 (+03) == Месячнік Вікіслоўніка == Вітаю! У мяне ёсць прапанова правесці '''Месячнік Вікіслоўніка'''. Мне патрэбна некалькі чалавек, якія гатовыя непасрэдна ўдзельнічаць там (ствараць і паляпшаць артыкулы). Можна карыстацца любымі слоўнікамі, папяровымі і электроннымі. Вы зможаце непасрэдна ўдзельнічаць у Вікіслоўніку? Калі да, тады задавайце мне пытанні наконт праекта. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 18:27, 6 верасня 2020 (+03) : Не, я тут не дапамагу. Лічу, што Вікіслоднік варта напаўняць праз ботазаліўкі, але ў нас там ні адміністратараў, ні ботаў, здаецца, няма. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:23, 6 верасня 2020 (+03) == Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 1994 == Добры дзень, вы зрабілі праўку на старонцы выбару прэзідэнта 1994 г. у Беларусі і напісалі што Генадзь Карпенка здаў крыху больш за 108 тысяч подпісаў. Прашу пакінуць тут крыніца бо я сам не змог знайсці што Генадзь Карпенка здаў столькі подпісаў. :гэта быў пераклад артыкула тарашкевіцай, крыніцы ў арыгінале, на жаль, няма. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:29, 9 верасня 2020 (+03) == Лія Авейсаўна Каджар - правки == В статье [[Лія Авейсаўна Каджар]] есть несколько неточностей. Я их поправил, пожалуйста, подтвердите изменения. Основания для правок: это моя бабушка ;) И, да, спасибо за статью! {{unsigned|United walrus}} : [[У:United walrus|Уважаемый United walrus]], здорово, что вы пришли поправить статью про свою бабушку, но ваши правки я отменила, потому что в этом разделе Википедии мы пользуемся верифицируемыми авторитетными источниками и белорусским языком. А ваши правки, к сожалению, на русском, нарушают орфографию и правила раздела. Если вы хотите уточнить, что бабушка официально носила статус принцессы в какой-то период своей жизни, то нужно указать источник этих сведений в какой-нибудь онлайн или оффлайн-публикации, можете даже прямо сюда же дописать. Спасибо.--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 12:20, 2 лістапада 2020 (+03) : [[У:Хомелка|Уважаемая Хомелка]], в самом деле, я пропустил несколько грамматических ошибок. Mea culpa, исправил. Также, поскольку я не являюсь постоянно пишущим автором википедии я, честно говоря, не вполне понимаю где именно и в каком формате происходит обсуждение правок. Я размещу свои комментарии к правкам здесь, но, если это неверно, то подскажите, пожалуйста, где и как это лучше делать ;) Относительно содержания правок - всего их 4 штуки, а именно: 1) Начало статьи: "Лія Авейсаўна Каджар, або Лія-ханум". Я убрал "Лія-ханум", так как, а)"ханум" это попросту уважительное обращение к женщине, как, например, "сударыня", "товарищ Иванова", "госпожа Парафернальная" и т.п. б) за крайне редкими исключениями никто и никогда так к Лие Овейсовне не обращался и, насколько мне известно, в таком виде она ни в каких источниках не фигурировала. 2) "Принцесса персидская" - как вы понимаете, в советское время подобного рода уточнения к имени хождения не только не имели, но и были прямо противопоказаны (именно из-за этого титула бабушкиной семье во время войны пришлось скрываться в отдаленной горной грузинской деревне, НКВД их, в конце концов, оставило в покое только по чистому везению). Поэтому ни в один из периодов своей жизни официально носить этот титул она не могла, что, однако, никак не отменяет факта принадлежности Лии Овейсовны к династии Каджар, а также, собственно, права на титул. Подтверждением тому могут быть как книга Исмаилова (упоминается в источниках к статье), так и, например, архивные документы из Санкт-Петербургской политехнической академии, в которых имеются записи о зачислении и обучении там отца Лии Овейсовны, Овейса Каджара с указанием полного титула, а именно "принц персидский". Также подтверждение принадлежности этого титула можно легко найти в многочисленных списках дворянства Российской Империи (хотя это и не принципиальное подтверждение, т.к., к получению этого титула российская корона никакого отношения не имела, так что это скорее просто фиксация факта). Этот же титул указан и на могиле Лии Овейсовны. 3) В разделе "Биография" была допущена фактическая ошибка в написании имени отца Лии Овейсовны, а именно: "...Авейса Мірзы Алі Кулі Мірзы аглы Каджара", в то время как правильное имя "Султан Овейс Али Кули Мирза оглы Каджар" или для краткости "Султан Овейс Каджар". Я поправил имя, хотя, да, невнимательно. 4) В том же разделе была приведена пустая ссылка на вики-страницу брата Лии Овейсовны, Чингиза Овейсовича Каджар. Я попросту вставил ссылку. Не вполне понимаю зачем её было убирать. Примерно так. Не поймите меня неправильно, я действительно благодарен автору за то, что эта статья появилась в Википедии. Мои исправления продиктованы исключительно желанием её улучшить и донести до читателей факты в неискаженном виде. Думаю, все согласны, что это важно. Я буду признателен, если вы подскажете, как лучше вносить правки, в том случае, если мои каким-то образом нарушают общепринятую систему. == Ордэн святой праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай == [[Файл:Ордэн святой праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай.svg|thumb|150пкс]] Вітаю. Ці можаце стварыць піктаграму [[Ордэн святой праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай|ордэна святой праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай]] і загрузіць яе на Вікісховішча, каб потым дадаць на Вікідадзеныя? --[[Удзельнік:Krylowicz|Krylowicz]] ([[Размовы з удзельнікам:Krylowicz|размовы]]) 23:17, 14 лістапада 2020 (+03) :{{зроблена}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:20, 17 лістапада 2020 (+03) :: Дзякуй. --[[Удзельнік:Krylowicz|Krylowicz]] ([[Размовы з удзельнікам:Krylowicz|размовы]]) 22:35, 17 лістапада 2020 (+03) == ping == [[:ru:Обсуждение участника:Чаховіч Уладзіслаў#Ваша правка]]. [[Адмысловае:Contributions/217.117.125.72|217.117.125.72]] 18:34, 20 лістапада 2020 (+03) == [[Святлана Уладзіміраўна Анікей]] == Вітаю, [[user:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]]! Калі можна, пакінь два слова ў абарону старонкі сюды: https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Svetlana_Anikey. -- [[user:pr12402|pr12402]], 25 лістапада 2020 * UP! -- [[user:pr12402|pr12402]], 1 снежня 2020 == Ферара-Фларэнційскі сабор == Пане Уладзіслаў, па ЭВКЛ і беларускім навуковым артікулам, і па здраваму сэнсу — Ферара-Фларэнтыйскі.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:40, 5 студзеня 2021 (+03) : Фларэнцыя — Фларэнційскі, Далмацыя — Далмацінскі, Візантыя — Візантыйскі. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:32, 5 студзеня 2021 (+03) * Гл. тут: [https://www.skarnik.by/rusbel/100252 Переклад], [[Чацвёрты Латэранскі сабор]], [https://belreferat.com/143993-Hozhdenie-na-Ferraro-Florentiiyskiiy-sobor.html Хаджэнне на Ферара-Фларэнтыйскі сабор], [https://catholic.by/3/pub/auth/8657-gistoryya-kastsjola-ferara-flarentyjski-sabor Усход і Захад], [http://www.vkl.by/articles/2194 ЭВКЛ- Фларэнтыйская унія], [https://nn.by/?c=ar&i=165262 Наша ніва]. Хаджэнне на Ферара-Фларэнтыйскі сабор — вядомая назва.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:30, 5 студзеня 2021 (+03) :: Дакладна той жа артыкул Белага ў Беларускай энцыклапедыі мае назву Фларэнційская унія. А Наша Ніва за год да артыкула выпраўлялася на [https://nn.by/?c=ar&i=161629 фларэнЦІйскі]. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:40, 5 студзеня 2021 (+03) ::: Алесь Белы. Хроніка Белай Русі. 2-выд. 2013. У тэксце — Фларэнтыйскі сабор!!!--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 11:37, 6 студзеня 2021 (+03) * Перанёс у перамайнаванне.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 14:24, 6 студзеня 2021 (+03) == Шаблон:Іерарх == Паважаны Уладзіслаў, дапамажыце, калі ласка, дадаць нейкі параметр у шаблон "Іерарх", каб пад імем у самым версе таблічкі можна было пазначыць прыналежнасць да манаскага ордэну ці святарскай кангрэгацыі (як у англійскай Вікі): вельмі актуальна для многіх біскупаў (Велікаселец - ОР, Яшэўскі - SDB і так далей). Шчыра дзякую. Каб гэта быў просты радок, я бы сам дадаў, але там складаныя параметры, таму не асіліў. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 18:28, 6 студзеня 2021 (+03) : Ці гэта лепей пазначаць подпісам пад выявай? Паглядзіце, калі ласка, картку ў артыкуле "[[Казімір Свёнтак]]" (я яе амаль цалкам запоўніў) і выкажыцеся, калі Вам не цяжка. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:07, 6 студзеня 2021 (+03) == Калі не цяжка, прагаласуйце, калі ласка == [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Хрысціянская лексіка ў кантэксце розных абрадавых і канфесійных традыцый|'''Вось тут''']] я ініцыянаваў пэўнае ўпарадкаванне ў рэлігійную тэматыку на Беларускай Вікі. Бо цяпер усё існуе па прынцыпе "хто як любіць, той так піша". --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 19:12, 7 студзеня 2021 (+03) == Уладзімір Аляксандравіч Арлоў == Вітаю! Калі ласка, не выдаляйце спасылкі на фільмы з артыкулаў. Дзякуй. <span style="font-family: Segoe Script">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 13:42, 7 лютага 2021 (+03) == Выбачэнні == Паважаны Уладзіслаў, сёння я (у Вашу адсутнасць) падчас абмеркавання ў адным Тэлеграм-канале праблемы імя па бацьку ў назвах артыкулаў трапіў у стан ажытацыі і эмацыянальнага запалу. У выніку гэтага, я дазволіў сабе недапушчальныя (асабліва ў Вашую адсутнасць) абразлівыя абвінавачанні Вас (а таксама спадарыні Вольгі С.) у дыктатарскіх замашках, нежаданні прыслухоўвацца да меркавання большасці, скажэнні правілаў у патрэбны бок. Дайшло ажно да таго, што я напісаў аб тым, што толькі Ваша смерць можа вырашыць праблему, звязаную з патэнцыйнай магчымасцю перайменавання артыкулаў пра асоб. Я нават дазволіў сабе фразу, што "мёртвы Чаховіч палепшыў бы праект". Так, гэта можна было трактаваць як пажаданне Вам смерці, хаця я шчыра жадаю Вам толькі здароўя... Потым эмацыйны запал прайшоў, я ўсвядоміў усю нізкасць і ўбоства свайго ўчынку, адчуў глыбокую віну і страшэнны сорам за тое, што я, дарослы чалавек, каталік, так абразіў на пустым месцы іншых добрых людзей (а Вас дык завочна), дайшоўшы ажно да выказвання шалёных думак аб тым, што толькі іх фізічная адсутнасць можа змяніць сітуацыю, якая мне не да спадобы. Паколькі гэта справа тычылася, у тым ліку, Вас, а значыць, закранула Ваш гонар і Вашу годнасць, я шчыра хацеў бы папрасіць у Вас прабачэння і пажадаць доўгіх гадоў жыцця. Упэўнены, больш падобныя нягодныя ўчынкі з майго боку не паўтарацца. Калі я яшчэ раз дазволю сабе публічна выказацца пра Вас блага ў Вашую адсутнасць, няхай мне спасцігне смерць ці цяжкая хвароба. Прыношу Вам публічныя прабачэнні за гэты інцыдэнт (нават калі Вы пра яго не ведалі). [[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 16:57, 2 сакавіка 2021 (+03) : Я вас пачуў. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:59, 2 сакавіка 2021 (+03) == [[EcooM]] == Вітаю, [[user:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]]! Артыкул карысны. Будзем цяпер ведать, што за центр. Калі ёсць жаданне, можна праз пару дзён кінуць 5 капеек сюды: https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_оценке_источников#БелТА,_EcooM_(белор.)русск. Жадаю бяспекі! -- [[user:pr12402|pr12402]], 15 сакавіка 2021 == Cэрвіс WRating - ацэньвае ўклад удзельнікаў Вікіпедыі ў яго папулярнасць == '''Аўтаматычны пераклад''' Добры дзень. Украінскі сэрвіс WRating (https://wrating.ukrface.org), які ацэньвае ўклад удзельнікаў Вікіпедыі ў яго папулярнасць, цяпер працуе з беларускім раздзелам.<br> Сістэма ўжо ацаніла ваш уліковы запіс ( https://wrating.ukrface.org/?action=rating&lang=be&lang_envirement=be&user_name=%D0%A7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87+%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E ).<br> Дзякуючы вашым праўкам Вікіпедія (be.wikipedia.org) за май 2021 года атрымала +243 973 праглядаў. А гэта 21.5264% ад агульнай колькасці праглядаў. Ваша пазіцыя ў рэйтынгу не змянілася, цяпер 1 месца. Калі ўзяць ваш унёсак толькі за май то +8 497 праглядаў. '''Оригінал''' Добрий день. Український сервіс WRating ( https://wrating.ukrface.org ), який оцінює внесок дописувачів Вікіпедії в її популярність, тепер працює і з білоруським розділом.<br> Система вже оцінила ваш акаунт ( https://wrating.ukrface.org/?action=rating&lang=be&lang_envirement=be&user_name=%D0%A7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87+%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E ).<br> Завдяки вашим дописам Вікіпедія (be.wikipedia.org) за травень 2021 року отримала +243 973 переглядів. А це 21.5264% від загальної кількості переглядів. Ваша позиція в рейтингу не змінилася, зараз 1 місце. Якщо взяти ваш внесок тільки за травень то +8 497 переглядів. [[Удзельнік:UkrFace|UkrFace]] ([[Размовы з удзельнікам:UkrFace|размовы]]) 19:50, 8 чэрвеня 2021 (+03) == [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] == Прывітанне, абнавіце, калі ласка, артыкул. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 1 кастрычніка 2021 (+03) :Праўце смела! --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:12, 1 кастрычніка 2021 (+03) :: калі змяшчаем спасылку на галоўнай старонцы, то інфармацыя належным чынам мае знаходзіцца ў пазначаным артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:15, 1 кастрычніка 2021 (+03) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 21:10, 4 студзеня 2022 (+03) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(1)&oldid=22532492 --> == Шеломенцева Людмила Сергеевна == Добрый день. Писал статью о Шеломенцевой Людмиле Сергеевне и нашёл вашу. Есть [[:ru:Участник:Alexeysobol/Черновик|Черновик]]. Можно объединить? Не перевожу на белорусский. {{unsigned|Alexeysobol}} : Уважаемый [[user:Alexeysobol|Алексей]]. Добрый день, объединять статьи из основного пространства и подстраницы в личном пространстве интервиками нельзя. Когда ваша статья будет перенесена из черновиков в основное пространство, обратитесь к любому опытному участнику для объединения, или сделайте это сами. Спасибо за работу--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 11:57, 16 лютага 2022 (+03) Да, но её не размещают категорически! Что можно сделать? В переписке несколько дней! == [[Шаблон:Крыніцы/ГККРБ-2018]] == Стварыў шаблон, запатрабаваны ў артыкулах [[Дом па вуліцы Гарадскі Вал, 5]] і [[Кажан-Гарадок (археалагічныя помнікі)]] для пазначэння даты выключэння аб’екта са спісу, але не знайшоў, што гэта канкрэтна за дакумент і ці ёсць на яго спасылка. Ці можаце дапрацаваць шаблон, напрыклад накшталт [[Шаблон:Крыніцы/ГККРБ-2018]]? [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:56, 4 красавіка 2022 (+03) :Не памятаю, не істотна, бо тая ж інфармацыя ёсць у {{ш|Крыніцы/ГККРБ-2019}}, куды і перанакіраваў. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:21, 5 красавіка 2022 (+03) == Бярозаўка (Вендаражскі сельсавет) == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%8F%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D1%9E%D0%BA%D0%B0_%28%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B6%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%29&type=revision&diff=3920245&oldid=2726548 Это было круто] --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:11, 28 мая 2022 (+03) : [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], а што не так? З артыкула не відавочна, навошта вёску вярталі назад, калі яе заснавалі ў РСФСР. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:24, 30 мая 2022 (+03) :: Было ўзбуйненне БССР за кошт тэрыторыі РСФСР. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:26, 30 мая 2022 (+03) :::[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], але непасрэдна заснаванню папярэднічала адбіранне зямлі ад БССР. Ці мы ўжо не пішам у гісторыі гарадоў, што да заснавання горада тут жылі такія і такія плямёны, знойдзены такія і такія арх. культуры? Тады чаму б у гісторыі вёскі на напісаць пра падзеі, якія адбываліся з тэрыторыяй за год-два да заснавання? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:21, 5 чэрвеня 2022 (+03) :::: Гэта спам. Пісаць мы маем згодна з аўтарытэтнымі крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:37, 5 чэрвеня 2022 (+03) ::::: У нас мала крыніц, што гэтая тэрыторыя была абвешчана БНР, пасля стала часткай БССР, а потым была адабраная ў склад РСФСР??? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:41, 5 чэрвеня 2022 (+03) :::::: Канкрэтна пра вёску — ніводнай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:47, 5 чэрвеня 2022 (+03) ::::::: Навошта пра вёску, калі ёсць крыніцу на цэлую тэрыторыю, у складзе якой яна была? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 5 чэрвеня 2022 (+03) :::::::: ''Навошта пра вёску'' — таму што гэты артыкул пра вёску; ''на цэлую тэрыторыю, у складзе якой яна была'' ёсць асобны артыкул, туды і пішыце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 5 чэрвеня 2022 (+03) == [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Ліда)]] == У вялікм аб’ёме цытаваны нядаўнія працы аднаго аўтара, варта было б істотна скараціць тэкст, бо выглядае гэта на парушэнне аўтарскіх правоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:23, 28 мая 2022 (+03) : Падарожжа па старадаўніх вуліцах Ліды. 21 ліпеня 2016 ў «Лідскай газеце» — капіпаст з прац Л. Лаўрэша, трэба разабрацца з якіх менавіта. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:39, 28 мая 2022 (+03) «Католікі на абшарах Панізоўя і Севершчыны (гісторыя гомельскага рыма-каталіцкага дэканата)» ў адным файле [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=46216 знаходзіцца тут]. [[Антушаўскі касцёл]] варта перанесці пад афіцыйную назву. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:28, 15 жніўня 2022 (+03) :Можа яшчэ пра Люшаўскі касцёл напішаце тады? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:17, 15 жніўня 2022 (+03) :: Ой, не знаю. Шчыра кажучы, на Вас спадзяваўся ) Будзем чакаць адпаведнага настрою. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:19, 15 жніўня 2022 (+03) == Заліўка вуліц == Створаныя робатам нарыхтоўкі артыкулаў без карыснага зместу будуць выдаляцца. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:29, 27 ліпеня 2022 (+03) : [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дык праца яшчэ не скончаная, вяртайце назад. Праўда хз, як цепер з ВД іх наноў злучыць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 07:09, 28 ліпеня 2022 (+03) :: Варта ўсё рабіць адразу, а калі не атрымоўваецца — то папярэдзіць аб тым, што будзе весціся пэўны тэрмін заліўка, і ў канцы атрымаюцца атрыкулы пэўнага зместу. Адміністратары не могуць ведаць гэтага загаддзя і рэагуюць на тое, што ёсць па факце.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:07, 28 ліпеня 2022 (+03) ::: Тут іншы падыход да напаўнення. Рэагаваць можна менш паспешна, спытаць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 09:55, 28 ліпеня 2022 (+03) : Праўкі не ананімныя і нават без [[ВП:СУ]] можна было б думаць, што не шкодныя і нешта запланавана з імі далей, хоць пра гэта і не паведамлена прынамсі на форуме, не спяшацца з выдаленнем. Не такая вялікая ў нас супольнасць, каб здараліся праблемы са звычайнай камунікацыяй, але вось. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 10:56, 28 ліпеня 2022 (+03) :: Падтрымаю тут Максіма. Пайшла мода без абвяшчэння вайны выдаляць артыкулы, нават не спытаўшы. Адна справа, калі ананімны ўдзельнік нешта лепіць, зусім іншая - калі дасведчаны ўдзельнік, які ўжо не першы раз і заліўкі робіць, і фактычна спецыялізуецца ў гэтай тэме, і на сувязі ёсць і тут, і ў тэлеграме, а спытаць - вусны баляць.--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 11:47, 29 ліпеня 2022 (+03) :: Створаныя ботам артыкулы зместу "Вуліца Леніна — вуліца ў Магілёве" падпадаюць пад хуткае выдаленне, таму і былі выдаленыя. З-за вялікай колькасці няма магчымасці чагосьці чакаць ці абмяркоўваць, бо калі 20 артыкулаў будуць дапоўнены, а астатнія не, то вельмі цяжка будзе потым разбірацца, што варта выдаляць, а што не. Зараз жа можна канкрэтныя старонкі аднаўляць і напаўняць зместам.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:25, 28 ліпеня 2022 (+03) :::Але немагчыма іх напаўняць паўаўтаматычна. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:51, 28 ліпеня 2022 (+03) == Вялікалітоўскія ўраднікі == Калі цікава, у сетцы ў свабодным доступе ёсць даведнікі пра ўраднікаў [https://www.academia.edu/45014532/Urzędnicy_Wielkiego_Księstwa_Litewskiego_spisy_w_X_t_T_VIII_Ziemia_brzeska_i_województwo_brzeskie_XIV_XVIII_wiek_IH_PAN_red_A_Rachuba_oprac_H_Lulewicz_T_Jaszczołt_A_Radaman_A_Rachuba_P_P_Romaniuk_A_Macuk_A_Danilczyk_A_Haratym_Warszawa_IH_PAN_2020_405_s Берасцейскага], [https://www.academia.edu/41172962/Urzędnicy_Wielkiego_Księstwa_Litewskiego_spisy_w_X_t_Т_V_Ziemia_połocka_i_województwo_połockie_XIV_XVIII_wiek_pod_red_Henryka_Lulewicza_opracowali_H_Lulewicz_A_Rachuba_A_Haratym_A_Macuk_i_A_Radaman_przy_współpracy_W_Hałubowicza_i_P_P_Romaniuka_Warszawa_IH_PAN_2018_305_s Полацкага] і [https://www.academia.edu/42153499/Urzędnicy_Wielkiego_Księstwa_Litewskiego_spisy_w_X_t_Т_IX_Województwo_mścisławskie_XVI_XVIII_wiek_pod_red_Andrzeja_Rachuby_opracowali_H_Lulewicz_T_Jaszczołt_A_Radaman_A_Rachuba_P_P_Romaniuk_A_Macuk_A_Danilczyk_A_Haratym_Warszawa_IH_PAN_2019_262_s Мсціслаўскага] ваяводстваў (таксама ў бліжэйшы час рыхтуюцца да выпуску Віцебскае і Новагародскае). Там даволі поўныя звесткі, нярэдка даецца інфармацыя пра бацькоў і жонак, думаю можна ўжываць для ўдакладнення ці стварэння артыкулаў. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 10:42, 4 жніўня 2022 (+03) : Я адзін спампаваў калісьці, але ў гэтых «намінацыях», «актывацыях» і іншых лацінізмах пакуль не вельмі разбіраюся. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:48, 4 жніўня 2022 (+03) == Вандал == {{У|‎86.57.248.43}}. [[Удзельнік:Mykola7|Mykola7]] ([[Размовы з удзельнікам:Mykola7|размовы]]) 22:18, 2 верасня 2022 (+03) == Паэткі == А як жа - [[Раіса Баравікова]], [[Вольга Гапеева]], [[Таццяна Зіненка]], [[Людміла Рублеўская]]? Андрэй Вазнясенскі некалі пісаў: Нет у поэтов отчества! Творчество - это отрочество... [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:08, 29 верасня 2022 (+03) :Усіх пераносіць пад варыянт з імем па бацьку, калі яно вядомае --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:17, 29 верасня 2022 (+03) :А Людміла Рублеўская гэта псеўданім. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:18, 29 верасня 2022 (+03) :: Недарэчнае правіла. Anna Akhmatova і шмат інш. - адміны ў ангельскай вікі не дурнее нас.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:09, 30 верасня 2022 (+03) ::: Англійская Вікі ніякага дачынення да беларускай іменаслоўнай традыцыі не мае. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:21, 30 верасня 2022 (+03) == Соскава == : Пры стварэнні арт."Соскава" з'яўляецца тэкст "Назва «Соскава» забароненая для стварэння. Яна адпавядае наступнаму элементу спісу забароненых назваў: .*\bсоск.*" Ці магчыма зняць забарону? [[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:02, 30 верасня 2022 (+03) ::Паставіў кропку, паспрабуйце рэдагаваць [[Соскава]]. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 09:07, 30 верасня 2022 (+03) ::: Дзякуй! Зрабіў. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:12, 30 верасня 2022 (+03) == Ляхавічы (Іванаўскі раён) == Прывітанне. На пачатку хачу папрасіць прабачэння за сваю мову - я пішу з перакладчыкам. Звяртаюся да Вас, бо Вы адрэдагавалі запіс «Ляхавічы (Іванаўскі раён)». Ёсць нататка «Рэшткі сядзібна-паркавага комплексу Друцкіх-Лубецкіх». На мой погляд, гаворка ідзе пра іншае месца: [[Ляхавічы (Драгічынскі раён)]]. Крыніца: [[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]] ([http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/56 Lachowicze (3), pow. piński] - [[Ляхавічы (Іванаўскі раён)]]) ([http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.2/208 Lachowicze (1), pow kobryński] - [[Ляхавічы (Драгічынскі раён)]]). Ці ёсць у вас іншыя звесткі пра гэту сядзібу? [[Удзельнік:Tomasz91|Tomasz91]] ([[Размовы з удзельнікам:Tomasz91|размовы]]) 23:02, 10 лістапада 2022 (+03) == Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Візіт == Вітаю пана! Прапаную перанесці ў асноўную прастору гэты стаб. Тэма досыць падрабязна раскрыта ў СМІ і артыкул мае права на існаванне. Я асабіста гатовы паляпшаць яго ў выпадку чаго. Як Вы ставіцеся да пераноса? [[Удзельнік:Brubaker610|Brubaker610]] ([[Размовы з удзельнікам:Brubaker610|размовы]]) 17:46, 26 лістапада 2022 (+03) : [[Удзельнік:Brubaker610|Brubaker610]], перанёс. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:54, 26 лістапада 2022 (+03) == Бахун Interwiki == Ад вашага імя старонка [[Бахун]] была перанесена з цэдліку Interwiki Q13183983 у пусты цэдлік Q115485430. Чаму? [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 01:09, 29 лістапада 2022 (+03) :Так разумею гэта ананім павандаліў, выдаліўшы беларускую спасылку. Зараз аб’яднаў. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:41, 29 лістапада 2022 (+03) == навошта == ...вы 10 гадоў таму масава {{diff|1286316||прыбралі даныя з дэмаграфіі ў артыкул аб населеных пунктах італіі}}. Ці не хочаце вярнуць? [[Адмысловае:Contributions/46.211.64.77|46.211.64.77]] 14:36, 12 лютага 2023 (+03) :Напэўна, у такім выглядзе не варта вяртаць, бо зараз яно мусіла б дадавацца на Вікіданыя, а адтуль падцягвацца праз шаблон, які абнаўляецца пры абнаўленні Вікіданых. І мы не можам спраўдзіць ці слушныя лічбы, крыніц на іх няма, то інфармацыя ў такім разе прынамсі малакарысная. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 10:57, 13 лютага 2023 (+03) ::Бачым, што на ІтВікі адкуль гэты графік узяты з па ланцужку ў многія Вікі таксама ніякіх крыніц, зыходна іх нармальных не было, і звесткі там не абнаўляюцца 12+ гадоў як. Рашэнне выдаліць гэта адразу было слушным, на маю прынамсі думку. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:03, 13 лютага 2023 (+03) == Сувязь перасылак з Вікіданымі == Калі ласка, звярніце ўвагу, што зараз ужо няма неабходнасці [[Special:Diff/4484673|часова псаваць перасылкі]], каб злучыць іх з Вікіданымі. Замест гэтага можна карыстацца метадам, апісаным на [[Шаблон:Wikidata redirect#Ужыванне]] (як [[:d:Special:Diff/1883480357|тут]]). [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 15:32, 27 красавіка 2023 (+03) == Перенос файлов на Викисклад == Привет! Я создал парочку страниц, созданную для складирования файлов, которые переносятся из белорусского раздела Википедии на Викисклад - [[:Катэгорыя:NowCommons]] и откорректировал [[Шаблон:NowCommons]]. Вы не можете проверить правильность моих правок? — [[Удзельнік:MasterRus21thCentury|MasterRus21thCentury]] ([[Размовы з удзельнікам:MasterRus21thCentury|размовы]]) 19:21, 20 мая 2023 (+03) == Translation request == Hello. Can you create the article [[:ru:Лахер-Зе]], which is the third most powerful volcano in Europe after Campi Flegrei and Santorini, in Belarusian Wikipedia? Yours sincerely, [[Удзельнік:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Размовы з удзельнікам:Multituberculata|размовы]]) 11:25, 12 чэрвеня 2023 (+03) == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 02:02, 8 ліпеня 2023 (+03) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_1&oldid=25272788 --> == Мікалай_Іванавіч_Пашкевіч == Як знавиць фота, письменник заслау мне новае, но не бачу рэдактавання файла? [[Удзельнік:Inry|Inry]] ([[Размовы з удзельнікам:Inry|размовы]]) 09:54, 23 ліпеня 2023 (+03) :[[Удзельнік:Inry|Inry]], https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 09:56, 23 ліпеня 2023 (+03) : You cannot overwrite this file.[[Удзельнік:Inry|Inry]] ([[Размовы з удзельнікам:Inry|размовы]]) 10:25, 23 ліпеня 2023 (+03) ::Новы файл трэба грузіць пад іншай назвай. Калі хочаце замяніць існуючы файл, то трэба на старонцы [[:c:File:PashkevichMikolaiI.jpg]] націснуць на "Upload a new version of this file". [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:36, 24 ліпеня 2023 (+03) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 13 August 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translators/20&oldid=25451577 --> == Назвы гарадоў Беларусі па-руску == Прывітанне, на [[Вікіпедыя:Форум#Назвы гарадоў Беларусі па-руску]] разрадзілася дыскусія, усплываюць адсылкі да заліўкі НП Беларусі. Буду ўдзячны за Ваш удзел у размове. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:26, 21 верасня 2023 (+03) == Навігацыйныя акенцы == Зараз інструмент [[Вікіпедыя:Гаджэты/Навігацыйныя акенцы|Навігацыйныя акенцы]] зроблены агульнадаступным гаджэтам, на старонку [[MediaWiki:Gadget-popups.js]] вынесены пераклад яго паведамленняў, у сувязі з гэтым прапаную выдаліць старонку [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/strings-be.js]] і прыбраць два апошнія радкі з [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/vector.js]], замест гэтага падключыць гаджэт у настройках, калі гэтага яшчэ не зроблена. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 15:38, 20 кастрычніка 2023 (+03) Быццам на працоўным месцы, але хочуць ад мяне проста вельмі багата. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 12:45, 24 студзеня 2024 (+03) : [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]], грошай? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:55, 24 студзеня 2024 (+03) ::Так. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 14:11, 24 студзеня 2024 (+03) == [[Сілаційская мова]] - syl == прывітанне [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], Гэтая мова ўжо перакладзена на асноўныя еўрапейскія мовы.  Каму цікава перакласці на беларускую мову?  Было б выдатна і мовы, і культуры.  Я спадзяюся, што хтосьці прыйдзе наперад і зробіць гэта.  Ці можа быць проста чарнавіком або заглушкай.  Я магу дапамагчы са спасылкамі.  Вы можаце знайсці больш інфармацыі на Вікідадзеных ([[d:Q2044560]]). --[[Удзельнік:ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ|ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ]] ([[Размовы з удзельнікам:ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ|размовы]]) 14:54, 17 снежня 2023 (+03) :[[:w:ru:Силхетский язык]] -- [[Удзельнік:ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ|ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ]] ([[Размовы з удзельнікам:ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ|размовы]]) 14:59, 17 снежня 2023 (+03) == A barnstar for you! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''The Original Barnstar''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Thank you for your contribution to BE WP and creating [[Сілхецкая мова]] article. You are doing amazing, keep up the good work! --[[Удзельнік:ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ|ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ]] ([[Размовы з удзельнікам:ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ|размовы]]) 14:33, 7 студзеня 2024 (+03) |} == Галоўныя рэдактары часопіса "Алеся" == : Добры дзень! Ці не маглі б стварыць навігацыйную паласу "Галоўныя рэдактары часопіса "Алеся""? [[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:59, 8 лютага 2024 (+03) :: [[Удзельнік:Rymchonak|Вітаю]], {{tl|Галоўныя рэдактары часопіса Алеся}}. Зрабіла і зараз сама па артыкулах дадам--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 14:34, 8 лютага 2024 (+03) :::Дзякуй вялікі! [[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:38, 8 лютага 2024 (+03) == [[Уладзімір Сцяпанавіч Казачонак]] == Артыкул выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:53, 29 лютага 2024 (+03) : Асоба, пра якую Вамі створаны артыкул, мае значнасць як ключавая постаць у арганізацыі падпольнага антыфашысцкага друку ў акупаваным Мінску. Аднак артыкул грунтуецца выключна на газетным артыкуле, вялікія кавалкі тэкста проста скапіраваны з гэтай крыніцы, захаваўшы публіцыстычны стыль. Ёсць граматычныя памылкі. Калі ласка, дапрацуйце артыкул. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 06:55, 1 сакавіка 2024 (+03) == Батанічны сад Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта == : Добры дзень! Трэба аб'яднаць Батанічны сад Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта і Батанічны сад ВДУ імя П. М. Машэрава [[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 6 сакавіка 2024 (+03) == [[Люцыян Узембла]] == ''Зэмбы'', але не ''зембы'', пэўна трэба змяніць напісанне прозвішча. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:50, 15 сакавіка 2024 (+03) :Так у БЭ --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:52, 15 сакавіка 2024 (+03) ::А можна пацікавіцца, чаму пацёрлі вялікі кавалак [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9B%D1%8E%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD_%D0%A3%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B0&diff=4694703&oldid=4694700] [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 03:08, 16 сакавіка 2024 (+03) :::Убачыў другі артыкул, выбачайце [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 03:53, 16 сакавіка 2024 (+03) == Вікі-мерапрыемствы == : Па вынікі заўтрашняй сустрэчы варта было б напісаць у WikiGap 2024 Belarus. Калі будуць яшчэ вікіпедысты, то ў Вікісустрэчах запланаваць падзею можна і сёння. З павагай, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:28, 5 красавіка 2024 (+03) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear Wikimedian, You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process. This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:16, 3 мая 2024 (+03) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list&oldid=26721206 --> == Афармленне раздзелаў зносак == Добры дзень, калі ласка, майце на ўвазе, што быў падведзены вынік абмеркавання [[Вікіпедыя:Форум/2023 #Афармленне раздзелаў зносак]]. Падтрымана адмовіцца ад псеўдараздзела на карысць паўнавартаснага раздзела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:38, 31 мая 2024 (+03) :Ну дык зрабіце так, каб гэты раздзел устаўляўся адным клікам. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:50, 31 мая 2024 (+03) Згодна з [[Вікіпедыя:Унутраныя спасылкі]], не варта спасылацца на ''даты — акрамя асноўных дат, якія паказваюцца ў прэамбуле пасля загалоўка, і дат энцыклапедычна значных падзей, непасрэдна апісаных у артыкуле.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:11, 31 мая 2024 (+03) == Людвік Красінскі == Картка: гэта іншае [https://pl.wikipedia.org/wiki/Krasne_(gmina_w_wojew%C3%B3dztwie_mazowieckim) Краснэ], яно ў Мазавецкім ваяводстве. [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 04:54, 2 чэрвеня 2024 (+03) : [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], ён не быў унукам Юзафа Ваўжынца Красінскага, ён унук іншага Юзафа. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:51, 2 чэрвеня 2024 (+03) == Назвы рэк па-беларуску == Добры дзень. Прашу прыняць удзел у [[Вікіпедыя:Да перайменавання#Заходняя_Дзвіна_→_Дзвіна|абмеркаванні перайменавання]] некалькіх рэк на іх беларускія назвы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:04, 25 чэрвеня 2024 (+03) == {{tl|Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)}} == Вітаю. Створаны сёння гэты шаблон не на замену шаблона {{tl|Крыніцы/ТСБМ}}?--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 16:24, 14 ліпеня 2024 (+03) :А як яго адшукаць, калі не ведаеш кадзіроўкі? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:50, 14 ліпеня 2024 (+03) ::І гэта не адзіны выпадак. Ёсць, напрыклад, {{tl|Крыніцы/ЭСБМ}}. Я яго знайшоў амаль выпадкова (гл. [[Вікіпедыя:Размовы пра шаблоны]]). Нядрэнна было б пачаць даводзіць да ладу назвы шаблонаў крыніц разам з ключамі іх сартавання ў катэгорыі. А ТСБМы трэба як-небудзь аб'яднаць.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 16:59, 14 ліпеня 2024 (+03) == Вандалізм ад JerzyKundrat == Добры дзень! Звяртаю вашу ўвагу на вандальныя дзеянні ад JerzyKundrat : * https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=4714914 * https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=4714953 * https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=4714950 * https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=4714914 Дзеянні зрабілі артыкул меней інфарматыўным і невыразным. А блакіроўка ім артыкула робіць гэта полем толькі для сябе. --[[Адмысловае:Contributions/80.94.174.135|80.94.174.135]] 19:38, 15 ліпеня 2024 (+03) * Гэты артыкул мае патрэбу ў вельмі вялікай карэкціроўцы. У такім выглядзе ён проста недарэчны. Дзеянні Jerzy Kundrat — гэта лоўля блох.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 07:42, 16 ліпеня 2024 (+03) ** Калега @[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], рабіць праўкі ў артыкуле могуць усе зарэгістраваныя ўдзельнікі, так што [[Вікіпедыя:Праўце смела]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:20, 16 ліпеня 2024 (+03) ** На працу з такой тэмай пажаданы асобны грант. Тут 3 месяцы штодзённай працы. А жыць калі? Выклікае здзіўленне адсутнасць класічных рускіх і заходніх крыніц, а таксама сучасных польскіх, украінскіх і літоўскіх інтэрпрэтацый... ну, і г. д.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 16:45, 16 ліпеня 2024 (+03) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:07, 26 ліпеня 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Ала Валерыеўна Навуменка == Афіцыйнае імя па бацьку той жанчыны не “Валер’еўна”, а “Валерыеўна”. Вось спасылка https://house.gov.by/special/by/deputies-by/view/navumenka-ala-1395/. Трэба перайменаваць артыкул на правільнае вызначэнне асобы: Ала Валерыеўна Навуменка. --[[Адмысловае:Contributions/46.53.240.226|46.53.240.226]] 14:21, 16 верасня 2024 (+03) == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:09, 7 кастрычніка 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Абвальванне навеса на чыгуначнай станцыі Новы Сад == Калі ласка, выпраў памылкі ў арфаграфіі. Зараней дзякуй. [[Адмысловае:Contributions/188.255.145.157|188.255.145.157]] 03:52, 4 лістапада 2024 (+03) == belarusenc.by == Прывітанне. Адрэдагаваў артыкул [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў]] на падставе гэтай крыніцы. Як лепш было б падаць яе ў спасылках? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:04, 15 лістапада 2024 (+03) :Праз шаблон {{ш|Belarusenc}}, як [[Абразеева|тут]] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:07, 15 лістапада 2024 (+03) == Шаблон:Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы == Вітаю! Пасля Вашай праўкі шаблон не адлюстроўвае нумары старонак. Як бы выправіць? [[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 08:53, 29 снежня 2024 (+03) :|с= --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:59, 29 снежня 2024 (+03) == Karte == Was ist die Quelle dieser Karte? [[:File:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР. 1940.svg]]--[[Удзельнік:Antemister|Antemister]] ([[Размовы з удзельнікам:Antemister|размовы]]) 23:14, 9 красавіка 2025 (+03) == [[Аляксандр Арсенавіч Варанецкі]] і [[Фёдар Фёдаравіч Гулевіч]] == Прывітанне. Магчыма, гэтая інфармацыя здасца вам годнай занясення інфармацыі ў артыкулы. Абодва маюць званне народнага артыста БССР: [https://www.ruscircus.ru/encyc?func=text&sellet=%C3&selword=1334]. Гулевіч памёр не ў Мінску, а ў Севастопалі: [https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/star/17377/bio/], пацвярджаецца на сайце Федэральнай натарыяльнай палаты Расіі: [https://notariat.ru/ru-ru/help/probate-cases/] (Дата смерці: 26.05.2022. Нумар спадчыннай справы: 32729631-59/2022. Натарыус: Яфрэменка Анжаліка Юр'еўна, Натарыяльная палата горада Севастопаля, 299011, г. Севастопаль, Ленінскі р-н, вул Леніна, в. 33.). Варанецкі - Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі (7 мая 2001): [https://ru.nagrady.by/persona/299466/]. [[Удзельнік:Romano1981|Romano1981]] ([[Размовы з удзельнікам:Romano1981|размовы]]) 11:48, 7 мая 2025 (+03) == Юзаф Сцыпіён == Прывітанне. Як бы назваць артыкул пр асобу? Ён быў сынам [[Ігнацы Сцыпіён]]а, памёр у 1802 годзе, менш вядомы, чым ягоны дзед [[Юзаф Сцыпіён]], што займаў тую ж пасаду старосты лідскага. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:57, 28 мая 2025 (+03) :Юзаф Сцыпіён (пам. 1802) ці Юзаф Сцыпіён (сын Ігнацыя). Але тады лепш зрабіць з удакладненнямі абодва артыкулы [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:03, 28 мая 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 07:50, 27 ліпеня 2025 (+03) :Не, не маю ніякай магчымасці дапамагчы. Магу толькі даслаць ліст вам на пошту, можа тады пабачыце якая пошта. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 09:57, 27 ліпеня 2025 (+03) ::Дзякую за адказ. Чакаю ліст на пошту.--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 20:38, 27 ліпеня 2025 (+03) :::Паведамленні ад Вас і Вікіпедыі былі ў спаме. І як я не дадумаўся раней праверыць папку са спамам. == Абнавіць [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json]] == Вітаю! Можаш абнавіць спіс [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json]], каб гаджэт [[Вікіпедыя:Гаджэты/Сцягі ўдзельнікаў]] працаваў нармальна? Апошні раз спіс быў рэдагаваны ў 2023, спіс адмінаў і іншых вышэйшых сцягаў моцна змяніўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 16 жніўня 2025 (+03) : Праз [[Адмысловае:ListUsers]] можна праверыць актуальны стан па групах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 16 жніўня 2025 (+03) == Мы — нашы горы == Hello. In the article [[Мы — нашы горы]], can you add current-day information post-2023 about this monument? According to reports, the monument has been vandalized and its surroundings also have been damaged. Damage in the front and in the back of the monument is clearly visible in the photos and videos. According to reports, the Azerbaijani government is considering demolishing the monument. This has been added in [[:en:We Are Our Mountains]]. Yours sincerely, [[Адмысловае:Contributions/78.174.55.43|78.174.55.43]] 12:55, 27 жніўня 2025 (+03) == Мінская група АБСЕ == Hello. Can you update the article [[Мінская група АБСЕ]] with new sources? It was dissolved on 1 September 2025, as a requisite of the peace agreement signed by Azerbaijan and Armenia on 8 August 2025. Can you also update the article [[Мы — нашы горы]]? Yours sincerely, [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-54394-3|&#126;2025-54394-3]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-54394-3|размова]]) 09:29, 8 верасня 2025 (+03) == Сардэчны дзякуй! == {| width="100%" align="center" style="border: 1px solid gray; width=100%; background-color: #fffced;" |rowspan="2" valign="middle" width="50px" align="center"| [[Image:{{#switch: 1 | 1 = Арнамент3.png | 2 = Арнамент1.png | 3 = Арнамент2.png }}|50px]] |style="font-size: large; padding: 0; align:center; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | <div align="center">[[Image:{{#switch: 1 | 1 = Арнамент3.png | 2 = Арнамент1.png | 3 = Арнамент2.png }}|10px]] [[Вікіпедыя:Ордэны/Беларускі|'''{{#if:Ордэн за велізарны ўклад|Ордэн за велізарны ўклад|Беларускі ордэн}}''']] [[Image:{{#switch: 1 | 1 = Арнамент3.png | 2 = Арнамент1.png | 3 = Арнамент2.png }}|10px]]</div> |rowspan="2" valign="middle" width="50px" | <div align="right">[[Image:{{#switch: 1 | 1 = Арнамент3.png | 2 = Арнамент1.png | 3 = Арнамент2.png }}|50px]]</div> |- |style="vertical-align: middle; align:center;" |<div align="center">{{#if:Нізкі паклон за вашую працу на працягу доўгіх гадоў 🤍|Нізкі паклон за вашую працу на працягу доўгіх гадоў 🤍}}</div> |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7; width: 88%; padding: 2px;" |rowspan="2" valign="middle" width=110px | [[Файл:Mediaster Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Вікіпедыя:Ордэны/Прызнанне прэсы|Ордэн «Прызнанне прэсы»]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | З пажаданнем, каб [https://www.svaboda.org/a/33422252.html такіх навінаў] больш не было ніколі {{абдымкі}} [[Удзельнік:Shabe|𝐒𝐡𝐚𝐛𝐞]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 00:36, 13 лістапада 2025 (+03) |} == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:45, 7 лютага 2026 (+03) == [[Размовы:Ужупіс]] == Пане Уладзіслаў, зрабі, калі ласка, адміністрацыйнае дзеянне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 28 лютага 2026 (+03) [[Размовы:Генрых Хрыстафоравіч Татур]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:54, 6 сакавіка 2026 (+03) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 21:30, 28 красавіка 2026 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Схавальнік == Вітаю! Ідзе галасаванне на [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|гэтай старонцы]]. Што б абраць новага схавальніка, патрэбна не менш за 25 галасоў. Прашу аддаць свой голас на старонцы да 10 мая. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:48, 5 мая 2026 (+03) == [[Ганна з Друцкіх-Любецкіх]] == Вітаю, мабыць усё ж сваякі абвінавацілі Ганну ў ''атручванні'', а не ''атручэнні'' мужа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 8 мая 2026 (+03) == Порты == гл. [https://slounik.org/nazounik/l17_16/8 Граматычны слоўнік назоўніка]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:54, 4 ліпеня 2026 (+03) :мн. НВ парты (з ліч. 2, 3, 4 порты) [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:57, 4 ліпеня 2026 (+03) Вітаю! У гэтым артыкуле (або на старонцы Вікідадзеных) адбылася памылка: палац Эстэрхазі на плошчы Людавіта Штура (Námestie Ľudovíta Štúra, дзе цяпер размяшчаецца Славацкая нацыянальная галерэя) быў пераблытаны з палацам Эстэрхазі на Панскай вуліцы (Panská). Гэта два розныя будынкі ў Браціславе. Калі ласка, выпраўце тэкст, спасылкі або ілюстрацыі адпаведна. Дзякуй за вашу працу!--[[Удзельнік:Luppus|Luppus]] ([[Размовы з удзельнікам:Luppus|размовы]]) 07:35, 14 ліпеня 2026 (+03) == Вандальны бот == Прашу часова заблакаваць бота [[Удзельнік:M.L.Bot|М.Л.Bot]], так як ён сцірае частку змесціва артыкулаў, у тым ліку абзацы, што з'яўляецца вандалізмам. [[Удзельнік:Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя|Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя]] ([[Размовы з удзельнікам:Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя|размовы]]) 17:42, 8 верасня 2026 (+03) == Суд Жлобінскага раёна == У вас тут [[Суд Жлобінскага раёна]] нешта не тое, змест пра [[суд Жыткавіцкага раёна]]. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 16:40, 25 кастрычніка 2026 (+03) == [[Антон Антонавіч Грыневіч]] == Вітаю, [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]]! У раздзеле «Выданні і рукапісы» артыкула вы дадалі новыя выявы, за што дзякуй. Аднак па нейкім прычынам не выводзіцца выява над подпісам ''«Фальклорныя запісы песень з нотамі, зробленыя Я. Драздовічам»''. З чым гэта можа быць звязана? Вы можаце выправіць гэтую памылку? Буду ўдзячны. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:45, 28 кастрычніка 2026 (+03) :Дыякрытыка з’елася [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:52, 28 кастрычніка 2026 (+03) == [[Далматоў]] == Мабыць, Далматаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:36, 3 лістапада 2026 (+03) kd0zy4crtr4ccnjge6yyb3yhx79o4vn 5238043 5237982 2026-11-03T22:54:57Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Далматоў */ Адказ 5238043 wikitext text/x-wiki == Шаблон Вучоны == Вітаю. Пры папярэднім праглядзе праўкі артыкулаў пра вучоных (напр. [[ Мікалай Аляксеевіч Горскі‎]]) заўважыў, што з'явілася папярэджанне: '''Увага: Шаблон:Вучоны выклікае Шаблон:Картка з больш чым адным значэннем для параметра "тэкст5". Толькі апошняе з пададзеных значэнняў будзе ўжытае'''. А таксама, у картках не адлюстроўваецца радок ''Прыналежнасць''. Гэта не вынік апошніх правак шаблона {{ш|Вучоны}}?--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 18:21, 2 студзеня 2017 (+03) :Так, выправіў --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:12, 2 студзеня 2017 (+03) == Мбошы == Як далучыць арт. "Мбоши" з Рускай Вікіпедыі да астатніх? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:55, 3 студзеня 2017 (+03) :Атрымалася? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:18, 3 студзеня 2017 (+03) :: Дзякуй, усё звязана. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 11:23, 3 студзеня 2017 (+03) == Шаблон:Узброены канфлікт == Спадар Чаховіч, я вяртаю сваю адкочаную праўку шаблона «Узброены канфлікт», бо ў гэтай версіі пры адсутнасці інфармацыі, напрыклад, пра страты, графа «страты» не адлюстроўваецца. Здаецца, я ўздымаў гэта пытанне ўжо даўно, і ў тым шаблоне, які існаваў і які вярнулі Вы, адкаціўшы маю праўку, праблема да сённяшняга дня не вырашана. --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 12:45, 6 студзеня 2017 (+03) : Ён блага выглядае, упішыце патрэбныя параметры ў існуючы шаблон --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:01, 6 студзеня 2017 (+03) :: Так у мяне не атрымлівалася, бо я не ведаю асаблівасцяў шаблону «Картка» і ніколі не карыстаюся ім. Калі Вы можаце, то зрабіце, але ж функцыянальнасць важней за знешні выгляд, хоць я і не разумею, чаму ён блага выглядае :) --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 14:41, 6 студзеня 2017 (+03) ::: {{у|Kalinowski}}, не зразумеў, дык якія праблемы былі са старым, акрамя таго, што пры адсутнасці інфармацыі не адлюстроўваецца адапаведны радок (як і ва ўсіх іншых шаблонах-картках)? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:42, 15 студзеня 2017 (+03) :::: Гэта асноўнае. Можа, было нешта, але не памятаю. --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 09:13, 16 студзеня 2017 (+03) ::::: {{у|Kalinowski}}, дык а што павінна адлюстроўвацца? У новым шаблоне таксама не адлюстроўваецца. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:38, 16 студзеня 2017 (+03) :::::: У тым шаблоне, калі інфармацыі пра страты няма, усё роўна адлюстроўвалася графа «Страты». Зараз, калі інфармацыі няма, графа не адлюстроўваецца. Атрымоўвалася, што, калі інфармацыі не было наогул у шаблоне, адлюстроўвалася пэўная колькасць пустых радкоў без інфармацыі. --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 12:00, 16 студзеня 2017 (+03) ::::::: Выправіў --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:13, 16 студзеня 2017 (+03) :::::::: Напр. [[Слуцкае паўстанне]]. «Праціўнікі» засталіся. --[[Удзельнік:Kalinowski|Kalinowski]] ([[Размовы з удзельнікам:Kalinowski|размовы]]) 13:29, 16 студзеня 2017 (+03) == Інкубатар == Вітаю! Існуюць два раздзелы Вікіінкубатара на беларускай мове — вікінавіны і віківандроўка. А ці існуе (ці можа існаваў) беларускамоўны віківерсітэт? Пытаюся, бо бачу Вашу актыўнасць і дасведчаннасць па працы ў Вікіраздзелах. <font face="Century Gothic">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 11:36, 12 студзеня 2017 (+03) :Наколькі я ведаю - не --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 17:03, 13 студзеня 2017 (+03) == Уімблдан == Можаце дапамагчы з пераносамі старонак, злучаных з Уімблданскім турнірам? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 12:42, 12 студзеня 2017 (+03) :Не знайшоў, што пераносіць, але прайшоўся ботам --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:31, 12 студзеня 2017 (+03) == Атык == Сп.Уладзіслаў, ці ёсць у Вас здымкі атыка (беларуская архітэктура), каб замяніць схему на англійскай? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 17:34, 14 студзеня 2017 (+03) [[Файл:Byhawskaja synagoga 01.Jpg|thumb|]] :Першае што прыйшло ў галаву - Быхаўская сінагога, там выразна бачны атык, але стан будынка не вельмі --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 17:55, 14 студзеня 2017 (+03) :: Дзякуй, замяніў. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 17:58, 14 студзеня 2017 (+03) == Галіён / Галеён == Ці ёсць у Вас крыніцы, як пісаць? Ні ў СІС, ні ў БЭ, ні ў Руска-Беларускім слоўніку няма. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 19:10, 15 студзеня 2017 (+03) : БЭ, т. 8, артыкул Карабель, подпіс да ілюстрацыі: ''7 — галіён (16—17 ст.; паказаны 3-мачтавы іспанскі галіён, 1567).'' --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:19, 15 студзеня 2017 (+03) :::: Дзякуй, бо ў ВМС: галион. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 19:22, 15 студзеня 2017 (+03) == Новы гаджэт == Дзіўна. Уключыў яго, перасталі працаваць спасылкі ў панэлі рэдагавання (прылады, фарматаванне, зноскі і крыніцы і г. д.) --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 15:58, 16 студзеня 2017 (+03) :У мяне ўсё працуе акрамя самога гаджэта :( --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:10, 16 студзеня 2017 (+03) :: Выключыў яго - усе спасылкі сталі працаваць. Нешта незразумелае адбываецца. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 16:45, 16 студзеня 2017 (+03) :::Шаблон таксама працуе, праўда, акрамя веравызнання яму ў нас, відаць, няма што выцягваць --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:52, 16 студзеня 2017 (+03) == Катэгорыя:Цэнтральна-Афрыканская Рэспубліка == : Трэба выправіць назву катэгорыі на "Цэнтральнаафрыканская Рэспубліка", а таксама назву ўсіх падкатэгорый. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:59, 18 студзеня 2017 (+03) == Кеміярві == : Сп.Уладзіслаў, а што з карткай? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:22, 18 студзеня 2017 (+03) ::Карта выцягвае назвы на мясцовых мовах з Вікідадзеных, але некаторыя рэдкія мовы не ўлічаны, таму выкарыствоўваецца код mis - вось гэты {{ш|lang-mis}} і патрабуе шаблон. Звярнуўся па дапамогу на тэхнічны форум у Рускай Вікіпедыі, бо ў іх таксама ў артыкулах пра індзейцаў вылазіць гэты шаблон. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:34, 19 студзеня 2017 (+03) == Астэроіды і NGC == # Можаце дадаць у маю АП астэроідаў? І пажадана стварыць спісы. # Колькі трэба аб'ектаў NGC для поўнага шчасця? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 13:33, 19 студзеня 2017 (+03) ::Нешта я прызабыў, што да чаго. АП? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:31, 19 студзеня 2017 (+03) ::: Асабістую прастору. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 19:36, 19 студзеня 2017 (+03) ::::Нешта ніяк не магу ўспомніць, якім чынам мы працавалі. Я выцягваў артыкулы з катэгорыі ў рувікі, аддзяляў назвы, а астятняе перакладаў Белазарам? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:04, 22 студзеня 2017 (+03) ::::: Збольшага так. Але з назвамі былі памылкі, напрыклад [[(917) Ліка]] быў перацягнуты як (917) Аблічча. Але то такое, не страшна. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 15:04, 22 студзеня 2017 (+03) == Commons.js == Паляцела згортванне навігацыйных шаблонаў унізе старонак, можа таму, што ў [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.js&curid=16462&diff=2456786&oldid=2343198 гэтай Вашай праўкі] незразумела дзе зачыняецца першая ж адкрытая круглая дужка? Адразу пасля новага коду ідзе логіка згортвання.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:09, 19 студзеня 2017 (+03) : Быццам бы [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.js&diff=2457095&oldid=2457088 выправіў] (кавалак коду не ўставіў) і на ўсялякі выпадак змясціў у канцы старонкі. : {{у|Artsiom91}}, не па тэме, але калі ўжо зайшлі — можа наствараць для Вас стабаў беларускіх футбалістаў, якія гуляюць у гэтым сезоне? Плыўцы стамілі мяне, а базу валейбалістаў яшчэ не давёў да розуму. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:29, 19 студзеня 2017 (+03) :: Згортванне, здаецца, працуе, будзем сачыць. Наконт футбалістаў — для нашай Вышэйшай лігі абсалютная большасць артыкулаў існуе (ды і "гэтага" сезону няма — скончыўся, каманды зараз толькі камплектуюцца на наступны). Калі хочаце, стварыце некалькі (3-5) у асабістай прасторы, пагляджу ці ёсць сэнс. Увогуле, кароткія артыкулы пра футбалістаў накшталт [[:Катэгорыя:Футбалісты Японіі|японскіх]] мяне задавальняюць, толькі б дадаць катэгорыі "Ігракі ФК ...".--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:39, 19 студзеня 2017 (+03) :::{{у|Artsiom91}}, неяк так: :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Ілья Балтрушэвіч]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Павел Бардукоў]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Пётр Зыль]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Уладзіслаў Казакоў]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Дзяніс Лявіцкі]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Аляксандр Майбарада]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Дзмітрый Падстрэлаў]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Павел Паўлючэнка]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Максім Рыбакоў]] :::*[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Уладзіслаў Фядосаў]] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:22, 19 студзеня 2017 (+03) :::: Нармальна, такія можна і ў асноўную прастору, мне зараз толькі шаблон "Бібліяінфармацыя" ўнізе не падабаецца (што пустой паласой). Я ствараю артыкулы толькі для дэбютаваўшых у Вышэйшай лізе, сярод дняпроўцаў гэта пакуль толькі Бардукоў і Рыбакоў, калі іншыя дэбютуюць — перанясу. Буду не супраць стварэння такіх накідаў для чырвоных спасылак [[Удзельнік:Artsiom91/Футбол/Футбалісты|з гэтай старонкі]]. Статыстыку можна браць у "Прессбола", напрыклад тут: [http://www.pressball.by/articles/football/belarus/92465], [http://www.pressball.by/articles/football/belarus/96725], [http://www.pressball.by/articles/football/belarus/96684], [http://www.pressball.by/articles/football/belarus/92637].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:48, 19 студзеня 2017 (+03) :::::У маю асабістую прастору? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:00, 22 студзеня 2017 (+03) :::::: Для дэбютаваўшых у Вышэйшай лізе можна адразу ў асноўную, для не дэбютаваўшых лепш пакуль у асабістую.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:07, 22 студзеня 2017 (+03) == Сартыроўка населеных пунктаў == Сваімі [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Шаблон:НП&action=history нядаўнімі] шаблона {{Ш|НП}} Вы прыбралі DEFAULTSORT па беларускай назве. Калі ласка, вярніце на месца (можна і вікідата туды паспрабаваць усунуць).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:17, 21 студзеня 2017 (+03) == Заўвагі да польскіх паветаў == Пажаданні, асабліва ў выпадку калі будзе аўтаматычная заліўка: # Не дадаваць катэгорыі рукамі — шаблон {{Ш|Павет Польшчы}} дадае неабходныя аўтаматычна # Выраўняць параметры гэтага шаблона ў артыкуле, каб "=" ішлі ў адзін слупок. Дадаць параметр "ваяводства" (патрэбны для катэгорыі). # Спіск гарадоў/гмін адсартаваць на алфавіце. Гарадам дадаць вікіфікацыю ("Горад Тамашаў|Тамашаў" замест "Тамашаў"). # Замест шаблона "Паветы Лодзьскага ваяводства" пісаць проста "Лодзьскае ваяводства" (думаю, лепш зрабіць адзін шаблон, дзе будуць і паветы і гарады, як ва Украіне). Паставіць яго ніжэй за шаблон павета (спачатку павет, потым ваяводства). --[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 19:44, 9 лютага 2017 (+03) : Пункт 3 навучыў рабіць бота (прыклады [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Любэльскі_павет&type=revision&diff=2601948&oldid=2469443], [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Тамашоўскі_павет%2C_Лодзьскае_ваяводства&type=revision&diff=2601947&oldid=2469450]), так што змагу потым прайсціся і паправіць (калі ўсе артыкулы будуць мець адзіную структуру). Магчыма, аналагічна можна бота навучыць і іншыя пункты выканаць.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:05, 26 сакавіка 2017 (+03) ::Я не планаваў заліўку паветаў, але, відаць, прыйдзецца яе зрабіць, раз боты ўжо і сартаваць спасылкі навучыліся :))) --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:39, 26 сакавіка 2017 (+03) == Шаблоны {{ш|Спіс астэроідаў/Шапка}} і {{ш|Спіс астэроідаў/Паказальнік}} == Што з імі не так? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 13:16, 13 лютага 2017 (+03) :А што не так? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:13, 14 лютага 2017 (+03) :: Бачыце розніцу? [[Спіс астэроідаў (101—200)|Раз]] і [[:ru:Список астероидов (101—200)|два]]. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 22:35, 14 лютага 2017 (+03) ::: Паправіў.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:10, 14 лютага 2017 (+03) == Request == Hello. Could you create the article [[:ru:Азербайджанский театр]]/[[:en:Theatre in Azerbaijan]] in Belorussian Wikipedia just like the article [[Тэатр Эстоніі]] which you created? Thank you. [[Адмысловае:Contributions/31.200.13.197|31.200.13.197]] 15:05, 17 лютага 2017 (+03) == Request == Hello. Could you create the article [[Культура Азербайджана]] ([[:ru:Культура Азербайджана|ru]]) ([[:en:Culture of Azerbaijan|en]]) in Belorussian Wikipedia? Thank you. [[Адмысловае:Contributions/31.200.22.41|31.200.22.41]] 12:07, 28 лютага 2017 (+03) == Шаблон-картка "мадыфікацыя аўтамабіля" == Навошта вы стварылі шаблон? Як яго выкарыстоўваць? [[Удзельнік:Medzianowsky|Medzianowsky]] ([[Размовы з удзельнікам:Medzianowsky|размовы]]) 23:19, 6 сакавіка 2017 (+03) == З'явіліся ў XX-стагоддзі == Навошта ты выдаліў катэгорыю, дурань?! [[Удзельнік:Medzianowsky|Medzianowsky]] ([[Размовы з удзельнікам:Medzianowsky|размовы]]) 18:32, 7 сакавіка 2017 (+03) == Гміны Польшчы == Праглядзеў усе гміны Польшчы, высветлілася, што некаторыя па тых ці іншых прычынах не былі залітыя. Калі маеце магчымасць, стварыце/дапоўніце артыкулы, каб яны выглядалі аднастайна з іншымі. Неіснуючыя артыкулы: * [[Гміна Бабова, Паморскае ваяводства]] — [[:pl:Bobowo (gmina)]] — не была заліта з-за неўлічанай неадназначнасці (у польскім Bobowo/Bobowa, а ў нас аднолькава) * [[Гміна Брадніца, Куяўска-Паморскае ваяводства]] — [[:pl:Brodnica (gmina wiejska w województwie kujawsko-pomorskim)]] — не была заліта з-за неўлічанай неадназначнасці * [[Гміна Броды, Свентакшыскае ваяводства]] — [[:pl:Brody (gmina w województwie świętokrzyskim)]] — не была заліта з-за неўлічанай неадназначнасці * [[Гміна Шчытна, Вармінска-Мазурскае ваяводства]] — [[:pl:Szczytno (gmina wiejska)]] — не была заліта з-за неўлічанай неадназначнасці (у польскім Szczytno/Szczytna, а ў нас аднолькава) * [[Гміна Ястарня]] — [[:pl:Jastarnia (gmina)]] — новая гміна з 2017 года Існуючыя артыкулы (у асноўным існавалі да заліўкі і не былі змененыя). Некаторыя трэба дапоўніць, некаторыя можна поўнасцю замяніць. * [[Гміна Вэнгажына]] — [[:pl:Węgorzyno (gmina)]] — дапоўніць * [[Гміна Гродзіск]] — [[:pl:Grodzisk (gmina)]] — замяніць * [[Гміна Карыцін]] — [[:pl:Korycin (gmina)]] — замяніць * [[Гміна Крынкі]] — [[:pl:Krynki (gmina)]] — замяніць * [[Гміна Сідра]] — [[:pl:Sidra (gmina)]] — замяніць * [[Гміна Чыжы]] — [[:pl:Czyże (gmina)]] — дапоўніць * [[Гміна Штабін]] — [[:pl:Sztabin (gmina)]] — замяніць Таксама, калі будзе заліўка паветаў Польшчы, варта спачатку дапоўніць/перапісаць існуючыя артыкулы [[:Катэгорыя:Паветы Польшчы|з гэтай катэгорыі]], каб потым не шукаць недаробленыя агрызкі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:44, 18 сакавіка 2017 (+03) == Ерэван == : Сп. Уладзіслаў, ці не маглі б перакласці з Рускай Вікіпедыі раздзелы «Геаграфія і клімат» для арт. «Горад Ерэван»? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:18, 30 сакавіка 2017 (+03) == Галасаванне за статусныя артыкулы == == Галасаванне за статусныя артыкулы == Вітаю Вас! Калі Вы прапаноўваеце нейкі артыкул на статусны, калі ласка, стаўце адразу жа голас "за", каб мяне не папракалі тым, што я [[Удзельнік:Artsiom91|займаюся самадурствам]]. Дзякую. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 21:29, 8 красавіка 2017 (+03) == Напісанне бенгальскіх імён прозвішчаў == Праглядаў бангладэшскіх прэзідэнтаў, як перадаваць іх прозвішчы: Шахабу'''ддз'''ін / Шахабу'''дз'''ін, Яджу'''ддз'''ін / Яджу'''дз'''ін?--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:39, 18 красавіка 2017 (+03) :Дакладна не ведаю. А у артыкуле Бангладэш у БЭ яны не згадваюцца? Калі не - трэба глядзець як перадаюць імя Салахад(д)зіна --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:03, 18 красавіка 2017 (+03) == Шаблон Рака2 == Вітаю! Калі не цяжка, гляньце на шаблон {{ш|Рака2}}. Напрыклад, у артыкуле [[Рака Пурус]]. Тут і ў іншых артыкулах штосьці не так са спасылкай на Вікісховішча (там, дзе ёсць адпаведныя катэгорыі).--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 09:15, 23 красавіка 2017 (+03) :{{зроблена}}--[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:47, 23 красавіка 2017 (+03) :Дзякую. Тая ж справа з шаблонам {{ш|Вадасховішча}}. Напрыклад, артыкулы [[Брацкае вадасховішча]], [[Рыбінскае вадасховішча]]. Як мне здаецца, Wikidata стварае некалькі, калі не больш, праблем?--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 13:06, 24 красавіка 2017 (+03) ::Гэта не з-за Wikidata, гэта з-за абнаўлення кода --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:13, 24 красавіка 2017 (+03) Вітаю яшчэ раз! А калі не цяжка, выпраўце і шаблон {{ш|Возера}}.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 09:08, 25 красавіка 2017 (+03) == Сцягнуць з тарашкевiцкага раздела == Добры дзень! Цi не маглi б вы пакрысе пры дапамозе АВБ перацягнуць змест наступных артыкулаў з раздзела тарашкевiцай: [[:be-x-old:Фрыдрых Шылер]], [[:be-x-old:Тэрарыстычны акт у менскім мэтро]] , [[:be-x-old:Замак]] , [[:be-x-old:Вайна Расеі з Рэччу Паспалітай 1792 году]], бо значна больш змястоўныя. Дапамагу з канчатковай вычыткай. Дзякую! --[[Адмысловае:Contributions/46.133.64.252|46.133.64.252]] 17:54, 29 красавіка 2017 (+03) :Дадаў тэкст у арт. [[Фрыдрых Шылер]], можаце пачынаць працаваць --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:14, 29 красавіка 2017 (+03) ::Зроблена з Шылерам, толькі вялікая просьба выдаліць са свайго спіса замен замены сябра->член, бо гэта сорам і жах што атрымліваецца (глядзіце у гісторыі версіі), да таго ж няма ніякай патрэбы у змене сінанімічных слоў, лепш дадаць яшчэ ў замены Ч(_ч)ымся_->Ч(_ч)ым_ , П(_п)атас_(сн+)->П(_п)афас_(сн+) , Л(_л)ябірын+->Л(_л)абірын+ --[[Адмысловае:Contributions/46.56.175.35|46.56.175.35]] 17:31, 8 мая 2017 (+03) == Насельніцтва Беларусі == Просьба сцягнуць [[:be-x-old:Насельніцтва Беларусі|адсюль]]. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 13:49, 2 мая 2017 (+03) == Зноскі == Навошта [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%BC_%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%93%D0%B0%D1%80%D1%8D%D1%86%D0%BA%D1%96&diff=2632863&oldid=2613792 гэта]?----[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 15:15, 11 мая 2017 (+03) :Няўлічаны шаблон у тэксце быў --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:22, 11 мая 2017 (+03) == [[Універсітэт штата Аява]] == Пан [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], а навошта гэты агрызак, калі ёсць [[:en:Iowa State University|Універсітэт штата Аява]]? З якога магчыма і перакласці?--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 16:00, 12 мая 2017 (+03) :Ведаеце англійскую мову — калі ласка, бо я не ведаю. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:32, 12 мая 2017 (+03) == Дэфіс vs працяжнік == Прашу не ляніцца і пісаць, як патрабуецца, доўгі працяжнік "—" замест кароткага дэфіса "-", напрыклад пры даданні інфармацыі пра знакамітых землякоў у артыкулах пра вёскі. Я звычайна яго стаўлю з дапамогай меню "Спецыяльныя сімвалы" — "Сімвалы" ў панелі рэдагавання, можна таксама капіраваць з іншага месца (напрыклад з пачатку артыкула).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 14:10, 10 чэрвеня 2017 (+03) :А я звычайна націскаю на Вікіфікатар, які працуе цераз раз, а то і радзей. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 14:20, 10 чэрвеня 2017 (MSK) ::Можаце ўсталяваць маю раскладку, з доўгім працяжнікам і яшчэ парай сімвалаў праз altgr. [Скрын http://imageshack.com/a/img922/5855/8XOupU.png], [https://www.dropbox.com/s/1zzjwddjxc1n1i7/bielaruskaja%20klavijatura.rar?dl=0 раскладка]--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 15:43, 14 чэрвеня 2017 (MSK) :::Дзякуй, працуе --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 17:50, 14 чэрвеня 2017 (MSK) == Шаблон == * А што гэта за шаблон - {{крыніцы/ЭКБ|1|Асядоўскі Леанід Мікалаевіч}}?--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 14:59, 14 чэрвеня 2017 (MSK) ::Энцыклапедыя культуры Беларусі --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 17:49, 14 чэрвеня 2017 (MSK) ::: Угу, дзякую.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:48, 14 чэрвеня 2017 (MSK) == [[Вікіпедыя:Кандыдаты_ў_добрыя_артыкулы|"Чак Паланік" у добрыя]] == Спадар Уладзіслаў, калі ласка, выкажыце сваё меркаванне наконт артыкула пра Чака Паланіка, як выдатнага. --[[Удзельнік:Alokim22|Алокім Дваццаь Другі Зава]] ([[Размовы з удзельнікам:Alokim22|размовы]]) 14:44, 27 чэрвеня 2017 (MSK) == Квір-гісторыя == Шаноўны Чаховіч Уладзіслаў, вы неяк былі рэдагавалі артыкул пра Кіма Хадзеева і ўставілі туды спасылку на брашуру "Квір-гісторыя". Толькі вось раскрыць крыніцы/Квір-гісторыя Беларусі| забыліся. Можа, выправіце гэты недахоп? --[[Удзельнік:Uladz_v|Uladz_v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz_v|размовы]]) 15:23, 4 ліпеня 2017 (MSK) :Не забыўся, а не было жадання. Зрабіў --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:27, 4 ліпеня 2017 (MSK) :: Дзякуй! --[[Удзельнік:Uladz_v|Uladz_v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz_v|размовы]]) 20:54, 6 ліпеня 2017 (MSK) == [[Марыя Магдалена Радзівіл]] == Нейкая блытаніна. Вось так яе зваць, і гэта ў іншых віках. Добра б змяніць. У мяне не атрымліваецца.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 16:46, 10 ліпеня 2017 (MSK) == [[Кім Хадзееў]] == Калі ёсць магчымасць, даглядзіце, калі ласка, артыкул. Справа ў тым, што Ohlumon яго рэгулярна вандаліць, прычым акурат тую частку, якую напісалі былі Вы. Заадно можаце выказацца на старонцы запытаў да адміністратараў у абмеркаванні дзеянняў Ohlumon'а.--[[Удзельнік:Uladz_v|Uladz_v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz_v|размовы]]) 20:10, 23 ліпеня 2017 (MSK) :: Заадно дадаць, што тэму Хадзеева увёў ў рувікі (2011 год) Ohlumon, і ведае ён гэту тэму дасканальна))--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 09:45, 24 ліпеня 2017 (MSK) :::: О, у "кампетэнтнасці" Ohlumon'а я ўжо меў магчымасць пераканацца на прыкладзе артыкула пра Купалаў верш "Жыды" - памылка на памылцы (як у фактаграфіі, так і ў арфаграфіі), выдача ўласных "твораў" за тэксты Купалы і г.д. Вашае меркаванне пра ўласную асобу завышанае. Больш самакрытыкі.--[[Удзельнік:Uladz_v|Uladz_v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz_v|размовы]]) 00:27, 25 ліпеня 2017 (MSK) :{{У|Uladz_v}}, як аўтар часткі тэксту, якая выклікала вайну правак, я з'яўляюся зацікаўленай асобай, таму лепей Вам звярнуцца да іншых адміністратараў. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 17:31, 24 ліпеня 2017 (MSK) :: Зразумела, такі давядзецца звярнуцца, бо не перастае вандаліць.--[[Удзельнік:Uladz_v|Uladz_v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz_v|размовы]]) 00:29, 25 ліпеня 2017 (MSK) == Пераносы == Думаю, пакуль абсалютная большасць артыкулаў маюць "старыя" назвы, няма сэнсу насільна пераносіць новыя артыкулы — яны нічым не адрозніваюцца ад астатніх у той жа катэгорыі, акрамя таго што створаны пасля "дня X". Лепш іх пакідаць, хай будуць перанесены ботам разам з астатнімі, а ўжо пасля ботапераносаў новыя старонкі пераносіць рукамі.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:54, 25 жніўня 2017 (MSK) :Пераношу, каб звярнуць увагу стваральнікаў на новыя правілы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:59, 25 жніўня 2017 (MSK) :: Калі хочаце звярнуць увагу, напішыце на старонках размоў. А так удзельнікі глядзяць не на правілы, а на тое як падобныя артыкулы зроблены.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:19, 25 жніўня 2017 (MSK) == "Вяліка-Тырнава" і падобнае == Уладзіслаў, калі я не памыляюся, у адпаведнасці з правіламі беларускай мовы было бы "Вялікая Тырнава", але "Вяліка-Тырнава"; "Ніжэн-Град", але "Ніжні Град". Карацей кажучы, калі няма поўнага прыметніка (які граматычна супадае канчаткам з беларускай мовай), то пішуцца гарады праз злучок. Ці маю я рацыю, скажыце, калі ласка? Гэта я да таго, што заўважыў перанесены артыкул пра царкву ў згаданай Тырнаве. Злучок знік. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 23:00, 2 верасня 2017 (MSK) : [[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]], а Вы паглядзіце гісторыю правак артыкула і ўбачыце, хто злучок у свой час прыбраў. Пры жаданні можна таксама знайсці чаму (я ўжо знайшоў).--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:12, 2 верасня 2017 (MSK) :: [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], ха) Анекдатычная сітуацыя))) Ну я гэтаму ідыёту ўжо ўзбучку правёў))) Я памятаю. Быў у мяне тады перыяд неразумення гэтых падыходаў. Тады ўсе пытанні здымаюцца))) --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 23:32, 2 верасня 2017 (MSK) == Нова Прылука ці Новая Прылука? == Прывітанне! Дзякуй за перанос старонкі, але не разумею чаму Нова, а не Новая як вось [[Новая Гута (Гомельскі раён)|Новая Гута]]? --[[Удзельнік:Visem|Visem]] ([[Размовы з удзельнікам:Visem|размовы]]) 20:48, 5 верасня 2017 (MSK) :{{ТКП-Украіна}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:52, 5 верасня 2017 (MSK) :: Дзякуй! --[[Удзельнік:Visem|Visem]] ([[Размовы з удзельнікам:Visem|размовы]]) 20:56, 5 верасня 2017 (MSK) == Мацільда (фільм, 2017) == : Ці можаце дадаць у фільм картку-шаблон і постар? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:20, 2 лістапада 2017 (MSK) == Каго жонка? == : Лідзія Кукраш - жонка Мікалая ці Сяргея Кукраша? Гл. картку-шаблон. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:28, 2 лістапада 2017 (MSK) ::Праблему вырашыла нулявая праўка артыкула пра Сяргея Кукраша --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:39, 2 лістапада 2017 (MSK) == Мсціслаўскі музей == Добра б неяк выбраць - ці рымскія лічбы, ці арабскія. Магчыма, рымскія - як і ў большасці энцыклапедый. А за артыкул дзякуй, для [[Краязнаўства Беларусі|беларускага краязнаўства]] гэта вельмі патрэбна! Ваш паплечнік--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 16:08, 7 лістапада 2017 (MSK) == Пытанне == Вітаю. [[:m:List of Wikipedias by sample of articles/Source code|Тут]] код праграмы, якая робіць агляд спіса істотных артыкулаў і вылічвае статыстыку. Але чамусьці нават пасля дадання інфармацыі ў артыкулы каэфіцыент не мяняецца. Маеце ўяўленне, чаму? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 15:12, 18 лістапада 2017 (MSK) :Не сяку ў гэтым, проста капірую з іншых раздзелаў --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:03, 13 снежня 2017 (MSK) == Мірсаід Міршакар == : Сп.Уладзіслаў, ці магчыма змяніць ДН у картцы-шаблоне з 5 мая на 6 мая? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:15, 13 снежня 2017 (MSK) ::Толькі калі ён нарадзіўся не 22 красавіка, а 23 красавіка --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:04, 13 снежня 2017 (MSK) == Нужна ваша помощь == Уважаемый [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], не могли бы вы мне помочь добавить в вашу Википедию статью о фильме «СОТКА» (https://uk.m.wikipedia.org/wiki/СОТКА_(фільм))? Дело в том, что я не знаю белорусского, а Вы знаете и русский и украинский, поэтому именно к Вам я и обращаюсь. Вы мне сможете помочь или мне перенаправить свой вопрос к кому-нибудь другому? [[Удзельнік:Ilay007|Ilay007]] ([[Размовы з удзельнікам:Ilay007|размовы]]) 23:02, 17 снежня 2017 (MSK) == Выбарчыя акругі == Прашу перанесці шаблон [[Шаблон:Выбарчыя акругі ў Палату Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]] таксама ў асабістую прастору, напрыклад [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Выбарчыя акругі ў Палату Прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь]], і выправіць спасылкі на гэты шаблон у старонках.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:47, 13 студзеня 2018 (MSK) :Навошта? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:47, 13 студзеня 2018 (MSK) :: Таму што ў асноўнай прасторы гэты шаблон не мае сэнсу і абмеркаваннем ён выдалены таксама. Калі старонкі пра акругі будуць існаваць у асабістай прасторы, то і шаблон для іх лагічна мець таксама там. Калі старонкі будуць вернутыя ў асноўную прастору, то спасылку на шаблон лёшка выправіць робатам.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:52, 13 студзеня 2018 (MSK) :::Не бачу ніякай логікі ў пераносе шаблону, на які можна патрапіць толькі з падстаронак --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:55, 13 студзеня 2018 (MSK) :::: Я перанёс, і ў вяртанні яго ў асноўную прастору Вы таксама не будзеце бачыць логікі. Яшчэ старонкі ў асабістай прасторы не павінны трапляць у катэгорыі — праставіў ім <nowiki><nowiki></nowiki>.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:03, 13 студзеня 2018 (MSK) == Шаблон:Воласць Эстоніі == Вітаю. Можаце зрабіць {{ш|Воласць Эстоніі}}, каб выглядаў прыкладна як {{ш|Правінцыя Ірана}}, але з параметрамі [[ru:Шаблон:Волость Эстонии|адсюль]]? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 17:18, 25 студзеня 2018 (MSK) == [[Сянас Дукштас]] == Як правільна называецца населены пункт — [[Сянас Дукштас]] ці [[Дукшцяляй]], і чаму?--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:12, 28 студзеня 2018 (MSK) :Не ведаю, сам галаву паламаў. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:54, 28 студзеня 2018 (MSK) == Масты == Адкуль Шаблон:Масты цераз Заходнюю Дзвіну ў Беларусі? У Бешанковічах пантонны мост не дзейнічае. Значнасць мастоў у Рубе, Віцебскім раёне, а таксама чыгуначных пад сумневам. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:24, 6 лютага 2018 (MSK) * Жлобінскі пешаходны мост (Віцебск)? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:24, 6 лютага 2018 (MSK) ::З карт. Пантонны мост у Бешанковічах разбіраецца на зіму кожны года. У чым нязначаць буйных інжынерных збудаванняў цераз буйную раку? Жлобінскіх мастоў 2, адзін застаўся чыгуначным, па іншым праходзіць нейкая сцежка, можна адб'яднаць пад агульнай назвай Жлобінскія масты. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:53, 6 лютага 2018 (MSK) == Азеляненне == : Сп.Уладзіслаў, выдаліце, калі ласка, рэдырэкт з Елагі на Юр'ева горка. Юр'ева горка - гэта лесапарк з арыгінальнай назвай. Елагі - гэта першапачатковая назва (ад імя ўласніцы) сённяшняга парка Чыгуначнікаў. + подпіс пад фотаздымкам трэба змяніць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:17, 1 сакавіка 2018 (MSK) == Гаджет == Коллега, добрый день! Вы умеете добавлять гаджеты? Я перенёс гаджет «сообщение об ошибке». Можете протестировать его. Для этого установите себе в common.js и нажмите в сайдбаре «сообщить об ошибке». [[Удзельнік:OlegCinema/common.js]] — сам скрипт. --[[Удзельнік:OlegCinema|OlegCinema]] ([[Размовы з удзельнікам:OlegCinema|размовы]]) 12:45, 4 сакавіка 2018 (MSK) :[[Удзельнік:OlegCinema|OlegCinema]], обратитесь, пожалуйста, к кому-нибудь еще, я сейчас выпал из этой сферы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:40, 10 сакавіка 2018 (MSK) == Выпускнікі калегіумаў == Для абсалютнай большасці вялікалітоўскіх і польскіх дзеячоў крыніцы даюць інфармацыю "вучыўся ў калегіуме" (ці еўрапейскім універсітэце). Пра "паступленне" ці "заканчэнне" згадкі адзінкавыя, што можа тлумачыцца проста нефармальнасцю пачатку і заканчэння працэсу навучання (у адрозненне ад сучаснікаў, якім канкрэтна пішуць "скончыў такісьці ўніверсітэт"). Магчыма, катэгорыі кшталту [[:Катэгорыя:Выпускнікі Полацкага езуіцкага калегіума]] з гэтай нагоды было б лепей неяк перанесці пад назвы [[:Катэгорыя:Навучэнцы Полацкага езуіцкага калегіума]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:48, 13 сакавіка 2018 (MSK) == Віківясна-2018 == Можаце дапоўніць спіс артыкулаў нашы? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 18:46, 14 сакавіка 2018 (MSK) :Не, я не хачу гэтым займацца. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 09:04, 17 сакавіка 2018 (MSK) == Чэлюскін / Чалюскін == : Як правільна? У БЭ Чэлюскін... Калі першы варыянт, трэба іншыя артыкулы пераносіць: пра парк і станцыю метро. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:41, 21 сакавіка 2018 (MSK) :: Супярэчыць правілам. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 09:44, 21 сакавіка 2018 (MSK) ::: Што супярэчыць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:54, 21 сакавіка 2018 (MSK) :::: Ч'''э'''люскін. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 09:56, 21 сакавіка 2018 (MSK) ::Парк і станцыя метро маюць афіцыяльна зацверджаныя назвы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 07:16, 23 сакавіка 2018 (MSK) == [[:Файл:Somelikeithot bw poster.jpg‎]] == Загружаны Вамі файл выстаўлены на выдаленне, бо з’яўляецца несвабодным і не выкарыстоўваецца (у артыкул, дзе ён быў раней, пастаўлена іншая выява). Калі файл не будзе выкарыстаны цягам месяца, ён будзе выдалены.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:41, 18 чэрвеня 2018 (MSK) == Дабужынскі == У прэамбуле: МН: вёска Шчаглоўка, Касцюковіцкі раён. Як я разумею, памылка? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:40, 26 чэрвеня 2018 (MSK) :Мабыць, афармленне было скапіравана ў арт. [[Антон Стафанавіч Бархаткоў]], а тэкст не выпраўлены --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 14:44, 26 чэрвеня 2018 (MSK) == [[Дагу Перынчэк]] == : Вітаю, паважаны ўдзельнік! У мяне ёсць 3 беларускамоўных крыніцы на імя "Догу", калі ласка вы падайце свае крыніцы ці проста паясніць. Дзякуй. З павагай, [[Удзельнік:Севастополец|Севастополец]] ([[Размовы з удзельнікам:Севастополец|размовы]]) 19:28, 7 ліпеня 2018 (MSK) :І гэта дзіўна, таму што ў туркаў націск звычайна на апошнім складзе. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 11:43, 8 ліпеня 2018 (MSK) :: Тады пытанне знятае. З павагай, [[Удзельнік:Севастополец|Севастополец]] ([[Размовы з удзельнікам:Севастополец|размовы]]) 11:52, 8 ліпеня 2018 (MSK) == Памылковыя назвы == Калі ласка, растлумачце, а чаму вы падтрымліваеце памылковыя назвы населеных пунктаў і адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак у гэтым разьдзеле? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Размовы з удзельнікам:Ліцьвін|размовы]]) 16:33, 12 жніўня 2018 (MSK) :Таму што існуе [[ВП:Да перайменавання]] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:39, 12 жніўня 2018 (MSK) :: Вы добра разумееце, што гэта не адказ. Я ў абмеркаваньнях прывёў крыніцы і пры гэтым асноўныя назвы і дагэтуль памылковыя. Вядома, можна напісаць і ў [[ВП:Да перайменавання]]. Але мабыць гэта для складаных выпадкаў, а тутака маем відавочныя памылкі. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Размовы з удзельнікам:Ліцьвін|размовы]]) 18:09, 12 жніўня 2018 (MSK) ::: Я амаль усюды адказаў. Вы, відавочна, не азнаёміліся з афіцыйнымі назвамі, а ўсе яны адпавядаюць Вікіпедыйным.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 21:57, 12 жніўня 2018 (MSK) :::: «Вікіпедыйным». Цікава-цікава. У гэтым разьдзеле карыстаюцца вікіпэдыйнай мовай? Прабачце, я ня ведаў. Пакажыце, калі ласка, дзе можна пачытаць правілы гэтай мовы. --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Размовы з удзельнікам:Ліцьвін|размовы]]) 13:19, 13 жніўня 2018 (MSK) ::::: Усё ясна. Пытанняў больш няма.--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 00:26, 17 жніўня 2018 (MSK) == Несвабодныя невыкарыстаныя файлы == Наступныя загружаныя Вамі файлы выстаўлены на выдаленне, бо з’яўляюцца несвабоднымі і не выкарыстоўваюцца (у артыкулы, дзе яны былі раней, пастаўлены іншыя выявы). Калі файлы не будуць выкарыстаны цягам месяца, яны будуць выдалены. * [[:Файл:Fantastic Beasts and Where to Find Them poster.png]] * [[:Файл:Фантастычныя звяры OST.jpg]] * [[:Файл:Reuters logo.svg]] --[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:56, 10 верасня 2018 (MSK) == Партал:Інданезія == Вітаю! Ці стваралі Вы партал з такой назвай? Ці можа ёсць нарыхтоўкі? Пытаюся, бо існуюць старонкі [[Партал:Інданезія/Чырвоныя спасылкі]], [[Партал:Інданезія/Новыя артыкулы/Параметры]], [[Партал:Інданезія/Новыя артыкулы]], і [[Партал:Інданезія/Як я магу дапамагчы]]. Я зацікаўлены ў стварэнні партала. <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 11:52, 18 верасня 2018 (MSK) : Існавала старонка [[Вікіпедыя:Праект:Інданезія]], якая па змесце фактычна была парталам, сапраўды створаная спадаром Чаховічам. Акрамя спісу новых артыкулаў і "чырвоных спасылак" там нічога не было.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 13:38, 18 верасня 2018 (MSK) :: Вось бы аднавіць яе ў маёй асабістай прасторы альбо ў асноўнай, калі складана з технічнага пункту гледжання. Я яе перайменую з «Вікіпедыя:Праект:» ў «Партал:» і папрацую. <font face="Comic Sans MS">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</font> 15:11, 18 верасня 2018 (MSK) ::: Аднавіў і перанёс пад назву [[Партал:Інданезія]]. Гэта не асноўная прастора, таму можна працаваць. Аднак, зараз ён варты выдалення і патрабуе істотнага дапаўнення.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 21:09, 18 верасня 2018 (MSK) == Трубяцкія == Бастыён Трубяцкі, а чалавек Трубяцкой? Мне здаецца, что чалавек будзе ТрубяцкІ. Гл. [[Дзмітрый Данскі]].--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 08:59, 31 кастрычніка 2018 (MSK) : Прозвішча [[Трубяцкой]], як і [[Талстой]], а вось наконт бастыёна не ўпэўнены, усё ж такі гэта ж ужо не прозвішча, а прыметнік, які мусіць падпарадкоўвацца нейкім законам беларускай мовы. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:42, 31 кастрычніка 2018 (MSK) ::: А гэта што? — [[Род Трубяцкіх]]?--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:22, 31 кастрычніка 2018 (MSK) :::: Без крыніц --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 07:16, 1 лістапада 2018 (MSK) ::::: Не зразумеў. Якое напісанне канчатковае па вашаму? І чаму?--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 15:52, 1 лістапада 2018 (MSK) == Мікалай Рыгоравіч Алексяюк == Ну, пане Уладзіслаў... Дык чым ён значым?..--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 15:48, 1 лістапада 2018 (MSK) == Открою Вам страшную тайну == До 1991 года была такая страна, как СССР, возможно, Вы о ней слышали. Так вот, БССР была лишь одной из республик Советского Союза, и все лица, зарегистрировнные на территории БССР, были именно гражданами СССР, а не БССР. Как и РСФСР, и УССР, ГрузССР и прочих республик. Это касательно Вашей правки в Викиданных [https://www.wikidata.org/w/index.php?title=Q6542892&type=revision&diff=789818645&oldid=789818600]. Категория называется ''страна гражданства'', либо же более простым языком ''гражданство какой страны''. Гражданином БССР не были, были гражданами СССР (у всех был один паспорт). Так что не правьте на неверное то, что изначально написано првильно. Всего доброго.--[[Удзельнік:РОЛД|РОЛД]] ([[Размовы з удзельнікам:РОЛД|размовы]]) 19:02, 15 лістапада 2018 (MSK) :Указание СССР не несет никакой смысловой нагрузки, да и сам параметр использует более широко, чем гражданство. Кроме того, по старой традиции всё СССРовское у людей на Западе со временем становиться русским - уже не раз встречал, что ботом проставлялись описания для белорусов, у которых в гражданстве стоит СССР - Russian, Russian, Russian. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:14, 15 лістапада 2018 (MSK) :: А указание гражданство БССР несёт смысловую нагрузку — только ошибочную, во многих контекстах, юридическом в том числе. То есть слудуя Вашей «логике», якутам, бурятам, латышам, молдаванам и прочим тоже не нужно указывать гражднство СССР, так как они тогда автоматически становятся ''этими'' русскими. Знаете, то, что граждане западных и прочих стран (и боты, которых они настраивают) не знают о Белоруссии — это их проблемы, да и наличие '''гражданства СССР — это факт''', да и белорусские литература и искусство были неотъемлимой частью советской культуры. Принадлежность к белорусской литературе читатель может вынести через гражданство, полученное позже, белорусское, которое тоже выражено в Викиданных, а так же по языку, на котором он писал. Если захотите убрать моё изменение, то найдутся люди, которые меня поддержут, а Ваш правка сочтётся неконструктивной.--[[Удзельнік:РОЛД|РОЛД]] ([[Размовы з удзельнікам:РОЛД|размовы]]) 19:32, 15 лістапада 2018 (MSK) ::: Адкрыю вам вялікі сакрэт, [https://www.pinterest.com/pin/236157574195453320/ вось пашпарт БССР].--[[Удзельнік:Liashko|Liashko]] ([[Размовы з удзельнікам:Liashko|размовы]]) 19:51, 15 лістапада 2018 (MSK) :::: Очень милая клоунада, дзякуй, Вы бы ещё какой-нибудь паспорт Речи Посполитой выписали, и гражданство тому писателю влепили. А вот паспорт гражданина СССР, выданный в БССР [https://euroradio.fm/sites/default/files/styles/gallery_main/public/legacy_articles/miniatures/2015/03/pasver_2.jpg?itok=vHYpEzGO], предположу, что в 1980 году (стандарт такого оформления введён в 1974 году). Такой же был и у писателя. Надпись указывает на '''С'''ССР, а не '''Б'''ССР. : Для английских/шотландских футболистов в Викиданных указано гражданство "Великобритания" и "страна для спорта" уже Англия или Шотландия. Можно было бы что-то такое использовать. Вот только для клубов так не работает, [https://www.wikidata.org/wiki/Q5794 Эвертон] из Великобритании и привязки к Англии явной нет.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:12, 15 лістапада 2018 (MSK) :: [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], здесь хотелось бы отметить, что спортивное гражданство идёт от того, что нет сборной Великобритании по футболу (сейчас), но есть Северной Ирландии, Уэльса, Шотландии и Англии, за которые футболисты и выступают. Причём здесь писатель??? Это некорректное сравнение.--[[Удзельнік:РОЛД|РОЛД]] ([[Размовы з удзельнікам:РОЛД|размовы]]) 20:17, 15 лістапада 2018 (MSK) ::: Я и не говорю что прям корректное. Но вообще тут дело не в самой сборной, а в том что есть такое понятие "спортивное гражданство", которое может отличаться от паспортного. Хотел обратить внимание что для всех важно что футболист английский/штоландский, но гражданство обозначается всё равно британское.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 20:20, 15 лістапада 2018 (MSK) :::: [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], на практике российской сборной по футболу могу сказать, что Ваше утверждение неверно. Гражданство обычное и гражданство спортивное должны совпадать, это решается получением второго гражданства (частник ЧМ от России Марио Фернандес, бразилец по происхождению). Но тут вопрос насчёт ''писателя'', у которого образовалось гражданство БССР, хотя такового у него не было: он родился советским гражданином, а затем стал гражданином Республики Беларусь. И спортсменом он не был)--[[Удзельнік:РОЛД|РОЛД]] ([[Размовы з удзельнікам:РОЛД|размовы]]) 20:33, 15 лістапада 2018 (MSK) ::::: Чытайце [http://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/konstitutsiya-1937-goda/ Канстытуцыю БССР], артыкул 93 і далей, тады вы даведаецеся ці было грамадзянства БССР. --[[Удзельнік:Yakudza|Yakudza]] ([[Размовы з удзельнікам:Yakudza|размовы]]) 16:41, 23 лістапада 2018 (MSK) == Hair Peace Salon == Прывітанне, Уладзіслаў! Тут замежнікі наехалі на старонку [[Hair Peace Salon]] на '''ангельскай''' мове: https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Hair_Peace_Salon?fbclid=IwAR2ygn3TucuKGURgHPSWDGxfgb87fQzs1RyPqiiTde8TUOksQTl3JwBYCDg. Хочуць хуценька выдаліць з-за «нявартасці». ⁎⁍̴̆＿⁍̴̆⁎ Там тэкст у артыкуле такі жа, як на беларускай Wikipedia, калі не ўсё зразумела. Па-першае, не валодаюць мовай, каб спрачацца за якасць спасылак ''("I can't evaluate the Belarussian or Russian sources").'' Якія могуць быць пазіцыі ў чартах продажу, калі чартаў у Беларусі няма? Альбомы, самотнікі і сінглы гурт выкладваў у вольны доступ, быў выдадзены сумесны альбом з [[Jitters]] на [[West Records]], некаторыя CD рабілі самі і прадавалі на канцэртах у дробных колькасцях фанатам. У конкурсах, дзе ўдзельнічалі музыкі, амаль заўсёды бралі 1–2 месца, не ведаю, што там "''load of contests they didn't win, album s & EPs which didn't make an impact on the charts".'' Па тым жа крытэрыям [[WP:NMUSIC]] (https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Notability_(music)) гурт "жалезна" мае па меншае №1 (дастаткова незалежных і аўтарытэтных крыніц-спасылкак), №7 (выдатны прадстаўнік жанру), №11 (ратацыя на радыё і ТВ), №12 (радыё + ТВ перадачы з удзелам музыкантаў і пра гурт). Дапамагі, калі ласка, «адбіць» напад. (◡ ‿ ◡ ✿) Калі што трэба будзе перакласці на англійскую мову, пішы ў размовах, я перакладу. '''P.S.''' Я лічу, што гэта ў тым ліку і персанальны «напад». Справу распачаў «юзэр» [[Удзельнік:Cabayi|Cabayi]]. Пару дзён таму ён паставіў на хуткае выдаленне распрацаваны мною на месяц [[Азія|Азіі]] (лістапад 2018) англамоўны артыкул пра [[Кірстэн Німвэй]], бо «няма камерцыйных выдавецтваў для тых з паўтузіна раманаў», які ўмомант выдаліў другі адмін. Я адразу ў размовах адпісаў [[Удзельнік:Cabayi|Cabayi]], што "колькі камерцыйных выдавецтваў кніг можна прыцягнуць, калі пісаць мастацкую літаратуру на [[Тагальская мова|тагальскай мове]], калі гэта не пераклад [[Біблія|Бібіліі]] альбо падручнік для школы, на друк якога грошы дае ўрад"? [[Тагальская мова]] на [[Філіпіны|Філіпінах]], як беларуская, мае праблемы з ужываннем: паўсюль [[Англійская мова|англійская]], а свая ў большасці ў вусным ужытку яшчэ трошкі захоўваецца ад бацькоў і дзядоў. Ён не адказаў у размовах, пачаў «дурыцца». Зараз буду спрачацца і спрабаваць выратаваць артыкул са сметніка на агульных пачатках. (*´Д｀*) : не валодаюць англійскай мовай, каб спрачацца --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:01, 6 снежня 2018 (MSK) == Вітаўт (значэнні) == На старонку [[Вітаўт (значэнні)]], якая пералічвае неадназначнасці, Вы дадалі інфармацыю пра [[Вітаўт Станіслававіч Чыж|Вітаўта Станіслававіча Чыжа]]. Для асоб з імем Вітаўт ёсць асобны артыкул [[Вітаўт (імя)]]. Разумееце, ёсць яшчэ [[Вітаўт Кіпель]], член Прэзідыюму Рады БНР, могуць знайсціся і іншыя істотныя асобы. Усіх асоб з імем Вітаўт цягнуць на старонку [[Вітаўт (значэнні)]] немэтазгодна. Лічу гэту праўку залішняй і прапаную яе адмяніць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:46, 7 снежня 2018 (MSK) == Падстаронкі ўдзельніка == Прапаную разабрацца з закінутымі падстаронкамі ўдзельніка, якія ўжо непатрэбныя і могуць быць выдаленыя. Прапаную выдаліць наступныя падстаронкі: Неактуальныя тэставыя старонкі: * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Арэна для ботаў]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Арэна для ботаў1]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Арэна для ботаў2]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Арэна для ботаў3]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Арэна для ботаўУдзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Арэна для ботаў]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Мінская]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Магілёўская]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Гродзенская]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Гомельская]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Віцебская]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Брэсцкая]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Жыткавіцкі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Бурбалка1]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Бурбалка2]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Бурбалка3]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/sandbox/Teinostomops]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Шаблоны камун]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Узнагароды]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Тэрытарыяльныя змены]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Спіс праваслаўных храмаў Беларусі]] (ёсць спісы славутасцей; аднак можна вынесці ў прастору праекта) * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Пясочніца]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Раёны Беларусі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Пераносы]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Заказнікі Беларусі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Дэкаратыўна-прыкладное мастацтва Беларусі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Горы Беларусі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Вікіпедыя:Артыкулы рускай Вікіпедыі без беларускіх інтэрвік]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Вярхоўны савет]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Вуліцы Быхава]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Аграгарадкі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Арменія]] Ужо існуючыя ў асноўнай прасторы: * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Спіс Герояў Савецкага Саюза, Беларусь]] — існуе [[Спіс Герояў Савецкага Саюза (Беларусь)]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Справа «Белага легіёна»]] — існуе [[Справа «Белага легіёна»]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Пасёлак Абілейкс4]] — існуе [[Абілейкс]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Паазер'е]] — існуе [[Паазер’е (этнаграфічны рэгіён Беларусі)]] (трэба дапоўніць змест) * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Беларуская готыка]] — існуе [[Беларуская готыка]] Перанесці ў асноўную ці іншую прастору без захавання перасылкі: * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Чэмпіянат Беларусі па цяжкай атлетыцы 2015]] → [[Чэмпіянат Беларусі па цяжкай атлетыцы 2015]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/symbal.by]] → [[symbal.by]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Суд апеляцыйнай інстанцыі]] → [[Суд апеляцыйнай інстанцыі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Пакланенне вешчуноў, Дрысвяты]] → [[Пакланенне вешчуноў (Дрысвяты)]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Мастацтва Польшчы]] → [[Мастацтва Польшчы]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Архітэктура Мінска]] → [[Архітэктура Мінска]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Архітэктура Віцебска]] → [[Архітэктура Віцебска]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Эстонска-беларуская практычная транскрыпцыя]] → [[Эстонска-беларуская практычная транскрыпцыя]] (ці [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Эстонска-беларуская практычная транскрыпцыя]]) * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Нідэрландска-беларуская практычная транскрыпцыя]] → [[Нідэрландска-беларуская практычная транскрыпцыя]] (ці [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Нідэрландска-беларуская практычная транскрыпцыя]]) * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Нарвежска-беларуская практычная транскрыпцыя]] → [[Нарвежска-беларуская практычная транскрыпцыя]] (ці [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Нарвежска-беларуская практычная транскрыпцыя]]) * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Венгерска-беларуская практычная транскрыпцыя]] → [[Венгерска-беларуская практычная транскрыпцыя]] (ці [[Вікіпедыя:Праект:Правапіс/Венгерска-беларуская практычная транскрыпцыя]]) * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Беларускія таксоны]] → [[Вікіпедыя:Праект:Біялогія/Беларускія таксоны]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Беларускі тыдзень/Гарады Беларусі]] → [[Вікіпедыя:Праект:Беларускі тыдзень/Гарады Беларусі]] * [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/БЭ Трыпалі-Хвіліна]] → [[Вікіпедыя:Праект:Словаспісы/БелЭН/16]] У выпадку адсутнасці заўваг праз тыдзень зраблю прапанаваныя выдаленні і пераносы. Пры наяўнасці заўваг і пажаданняў па канкрэтным старонкам яны будуць пакінуты.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:43, 24 снежня 2018 (MSK) == НП == Вітаю. Будзеце дазаліваць НП-Літва і НП-Арменія? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 18:11, 3 студзеня 2019 (MSK) :Літву так, Арменію не --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:11, 3 студзеня 2019 (MSK) :: Можаце даць свае дапрацоўкі Арменіі, калі ёсць? --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 18:13, 3 студзеня 2019 (MSK) :::Не захаваліся --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:42, 3 студзеня 2019 (MSK) == Спіс храмаў Мінска == Пане Уладзіслаў, вельмі добры пачын. Але падназва ''Беларуская праваслаўная царква'' — сінагогі і мячэць якім тут боком?--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 20:58, 30 студзеня 2019 (MSK) == Карта Беларусі 2019 года == Прывітаньне. Вы пішаце: паводле карты Беларусі 2019 года. А што гэта за карта і дзе яе можна пабачыць? --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Размовы з удзельнікам:Ліцьвін|размовы]]) 03:41, 9 лютага 2019 (MSK) :{{у|Ліцьвін}}, у кнігарнях. [https://ibb.co/hWPHh43 Фота] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 09:27, 9 лютага 2019 (MSK) :: Дзякуй! --[[Удзельнік:Ліцьвін|Ліцьвін]] ([[Размовы з удзельнікам:Ліцьвін|размовы]]) 16:44, 9 лютага 2019 (MSK) == Gentleman (альбом) == Прывітанне, [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]]! Напішы, калі ласка, на [[Вікіпедыя:Рэцэнзаванне/Gentleman (альбом)|падстаронцы рэцэнзіі]] артыкула [[Gentleman (альбом)|Gentleman]], што можна палепшыць? Я бачу, яшчэ ў нас не было добрых артыкулаў пра [[Музычны альбом|музычныя альбомы]], няма прыкладу 1:1. Зразумела, тут будзе і свая спецыфіка вольнага распаўсюду плыты і, магчыма, мы ведаем, пірацтва: не як у замежных альбомах і перакладзеных артыкулах з занесенымі ў табліцы пазіцыямі ў чартах і накладамі продажаў. Удалага дню! -- [[Удзельнік:Pr12402|pr12402]], 1 мая 2019. == Беларусь (кінатэатр, Віцебск) == : Добры дзень, сп. Уладзіслаў! Ці ёсць у свабодным доступе выявы кінатэатра да рэканструкцыі? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 мая 2019 (MSK) :: Такіх, каб можна было загрузіць на Вікісховішча ў прынцыпе быць не можа, бо будынак узведзены толькі ў 1972 годзе, тэрмін аўтарскага права не сышоў. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:45, 11 мая 2019 (MSK) == Тусналобава-Марчанка == : Тусналобавай-Марчанк'''і''' ці Тусналобавай-Марчанк'''а'''? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:20, 15 мая 2019 (MSK) ::Тусналобавай-Марчанк'''а''' --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:03, 15 мая 2019 (MSK) == вуліца Кіжаватава == У Брэсце вуліца Кіжаватава ці поўная назва, як у Мінску: Лейтэнанта Кіжаватава? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:24, 20 мая 2019 (+03) : Гл. [[Вуліцы Брэста]], там афіцыйныя назвы --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:24, 20 мая 2019 (MSK) == гасцініца "Буг" == : Добры дзень! Ці ёсць выява ў свабодным доступе? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:18, 21 мая 2019 (MSK) == Славутасці Брэста == Добры дзень, звяртаюся да Вас, бо Вы — аўтар навігацыйная шаблона «Славутасці Брэста». На Вашу думку, можа, варта ўключыць у яго кінатэатры і гасцініцы? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:30, 22 мая 2019 (+03) :Калі яны нечым адметныя, гасцініцу "Буг", напэўна, можна, а "Інтурыст" не. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:41, 22 мая 2019 (MSK) :: А "Інтурыст" чаму? Усё ж узор будаўніцтва 1970-х. Яшчэ пытанне: адкуль інфармацыя па страчаных культавых пабудовах? Кірха, сінагога, каталіцкія храмы. Бо некаторыя не магу знайсці. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:47, 22 мая 2019 (+03) :::У агульным успрыманні мадэрністычная каробка 1970-х уяўляе малую цікаваць як славутасць для турыстаў, хіба што для даследчыкаў эпохі. Ужо не памятаю дзе, з розных крыніц, пашукаю сам пасля. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 14:02, 22 мая 2019 (MSK) :: Калі для турыстаў малацікавы "Інтурыст", тады Дом культуры чыгуначнікаў таксама варта прыбраць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:06, 22 мая 2019 (+03) == Алтайскі раён == Вітаю. Перанясіце, к. л., усе сёлы Зыранаўскага раёна Усходне-Казахстанскай вобласці пад назвы з Алтайскім раёнам у сувязі з перайменаваннем. Дзякуй. --<font style="font-family:'Bauhaus 93'; font-weight: bolder; color: #00FF00; text-shadow:#00FF00 0em 0em 0.5em;">[[Удзельнік:Artificial123|Artificial123]] [[Размовы з удзельнікам:Artificial123|(размовы)]]</font> 10:15, 7 ліпеня 2019 (MSK) : {{Зроблена}}.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:30, 16 ліпеня 2019 (MSK) == Сельсаветы Украіны == Калі пачыналі ручную заліўку, то спачатку ствараліся катэгорыі і шаблоны сельсаветаў, але выстветлілася што менавіта для Украіны гэта нязручна, аб гэтым я пісаў [[Размовы з удзельнікам:Zelyoniy.anton#Катэгорыі і шаблоны населеных пунктаў Украіны|на гэтай старонцы]].--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:03, 13 ліпеня 2019 (MSK) : Яшчэ не ўпэўнены, ці правільна напаўняць у картцы поле "заснаваны". Бо пераважна гэта насамрэч дата першага згадвання (што можна прасачыць у тэксце ўкраінамоўных артыкулаў), магчыма дакладней будзе напаўняць поле "першае згадванне".--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 16:22, 13 ліпеня 2019 (MSK) ::Там ёсць населеныя пункты і сярэдзіны 20 стагоддзя. Заліваць НП-Украіны не збіраюся, проста прыкладам дапамагаю іншаму удзельніку. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 17:03, 13 ліпеня 2019 (MSK) == Дубраўскае вадасховішча і Дубраўская ГЭС == Паважаны Ўладзіслаў! Мне здаецца, Вы паспяшаліся перайменаваць [[Дубраўскае_вадасховішча|Дуброўскае вадасховішча]] ў Дубраўскае. І адпаведную гідраэлектрастанцыю таксама - https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%94%D1%83%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%93%D0%AD%D0%A1&diff=1628401&oldid=1622973 У Смалявіцкім раёне мы маем вёску [[Дубраўка (Смалявіцкі раён)|Дубраўка]], але на беразе вадасховішча вырасла вёска з іншай назвай - [[Дуброва (Азярыцкаслабадскі сельсавет)|Дуброва]], а не Дубраўка. Я на днях бачыў гэта асабістымі вачыма. І рэчка носіць назву [[Дуброўка (рака)|Дуброўка]] з націскам на другі склад. Таму, мне здаецца, трэба выправіць назву вадаёма і электрастанцыі на папярэднія. ==[[Удзельнік:Da voli|Da voli]] ([[Размовы з удзельнікам:Da voli|размовы]]) 00:26, 24 ліпеня 2019 (MSK) :[http://maps.by/viewfgo/9111 Ду́браўскае] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 07:59, 24 ліпеня 2019 (+03) ::Цяпер зразумела, дзякуй. --[[Удзельнік:Da voli|Da voli]] ([[Размовы з удзельнікам:Da voli|размовы]]) 22:51, 25 ліпеня 2019 (MSK) == Злучэнне новых старонак з элементам Вікідадзеных == Прывітанне! Я бачыў паведамленне у сябе аб тым, што Вы злучылі новую катэгорыю [[Вікіпедыя:Праект:Футбол]] з элементам Вікідадзеных. Я таксама хачу злучыць сам праект, але не ведаю як гэта робіцца. Не падкажыце? З аналагічнымі праектамі на іншых мовах я сам злучу, і апісанне таксама зраблю. --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 12:40, 24 жніўня 2019 (MSK) : {{у|Football Beetle}}, [https://www.wikidata.org/wiki/Special:NewItem можна так] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:00, 24 жніўня 2019 (MSK) Дзякуй! --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 21:02, 24 жніўня 2019 (+03) == Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, The Wikimedia Foundation is asking for your feedback in a survey about your experience with {{SITENAME}} and Wikimedia. The purpose of this survey is to learn how well the Foundation is supporting your work on wiki and how we can change or improve things in the future. The opinions you share will directly affect the current and future work of the Wikimedia Foundation. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(ceewps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 17:48, 6 верасня 2019 (+03) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(cee_wps,act5)&oldid=19352615 --> == Змены ў шаблоне == Вітаю! Я зараз пішу новы тэкст для стадыёна [[Дынама (стадыён, Мінск)|«Дынама»]] і заўважыў вось што. Шаблон пад карткай аб гістарычнай каштоўнасці непрыгожа адлюстроўваецца ў мабільнай версіі. Я паглядзеў рускі артыкул пра стадыён, там шаблон акуратна размешчаны пад карткай, у мабільнай версіі назвы раздзелаў пад шаблонам. Адзіны недахоп, гэта дрэнны падзел месца для выявы і для тэксту (там 50 на 50, але лепш 30 на 70). Вы не маглі б паглядзець у вольны час, што можна зрабіць, каб шаблон адлюстроўваўся карэктна пад карткай і ў мабільнай версіі (накшталт Вонкавыя выявы)? Сам не зраблю, таму што не ведаю як. А гэта папулярны і важны [[Шаблон:Гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь|шаблон]] не толькі для футбола. --[[Удзельнік:Football Beetle|Football Beetle]] ([[Размовы з удзельнікам:Football Beetle|размовы]]) 15:24, 16 верасня 2019 (+03) == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, A couple of weeks ago, we invited you to take the Community Insights Survey. It is the Wikimedia Foundation’s annual survey of our global communities. We want to learn how well we support your work on wiki. We are 10% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! '''Your voice matters to us.''' Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(ceewps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 18:14, 20 верасня 2019 (+03) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(cee_wps,act5)&oldid=19395316 --> == Reminder: Community Insights Survey == <div class="plainlinks mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr"> '''Share your experience in this survey''' Hi {{PAGENAME}}, There are only a few weeks left to take the Community Insights Survey! We are 30% towards our goal for participation. If you have not already taken the survey, you can help us reach our goal! With this poll, the Wikimedia Foundation gathers feedback on how well we support your work on wiki. It only takes 15-25 minutes to complete, and it has a direct impact on the support we provide. Please take 15 to 25 minutes to '''[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_0pSrrkJAKVRXPpj?Target=CI2019List(ceewps,act5) give your feedback through this survey]'''. It is available in various languages. This survey is hosted by a third-party and [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Community_Insights_2019_Survey_Privacy_Statement governed by this privacy statement] (in English). Find [[m:Community Insights/Frequent questions|more information about this project]]. [mailto:surveys@wikimedia.org Email us] if you have any questions, or if you don't want to receive future messages about taking this survey. Sincerely, </div> [[User:RMaung (WMF)|RMaung (WMF)]] 22:52, 3 кастрычніка 2019 (+03) <!-- Message sent by User:RMaung (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=CI2019List(cee_wps,act5)&oldid=19433656 --> == Нямецкія прозвішчы == Паважаны Уладзіслаў, калі ласка адкажыце, чаму Вы змянілі прозвішча Харпэ на Гарпэ, калі першая літара там вымаўляецца '''Х'''? Калі ёсць адмысловыя правілы транслітэрацыі буду ўдзячны--[[Удзельнік:Igro by|Igro by]] ([[Размовы з удзельнікам:Igro by|размовы]]) 16:00, 16 лістапада 2019 (+03) Нямецкае h паслядоўна перадаецца на беларускую мову як Г. [[Гофбург]], [[Брэмергафен]], [[Гітлер]]. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:10, 16 лістапада 2019 (+03) :Тады прашу Вас праглядзець [[Шаблон:Генерал-палкоўнікі нацысцкай Германіі]] і выправіць ці падказаць мне мае памылкі, бо там дастаткова прозвішчаў, пачынаючыхся на Н. Дзякуй за ўвагу :)--[[Удзельнік:Igro by|Igro by]] ([[Размовы з удзельнікам:Igro by|размовы]]) 16:15, 16 лістапада 2019 (+03) :Дарэчы, ёсць прозвішчы ў нашай Вікі, якія былі перакладзены (у тым ліку і мною), на мой сучасны погляд, некарэктна — Вейхс, а не Вайхс, Клейст, а не Кляйст. Ці трэба іх адаптаваць, ці не?--[[Удзельнік:Igro by|Igro by]] ([[Размовы з удзельнікам:Igro by|размовы]]) 16:33, 16 лістапада 2019 (+03) ::Дакладна В'''ай'''хс, наконт Кляйст трэба глядзець БЭ, здаецца, там гэтае спалучэнне праз -ей- перадаецца.--[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:41, 16 лістапада 2019 (+03) == Шаблоны Датанараджэння і Датасмерці == Вітаю! Пасля Вашай праўкі на старонцы [[Васіль Фёдаравіч Чарвакоў]] я заўважыў, што асноўнай становіцца дата старога стылю. Здаецца, то так не павінна быць? --[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 20:07, 17 лістапада 2019 (+03) :У дужках мусіць быць большая дата. Недакладнасць выявіў, калі дадаў дату нараджэння ў ВД, якія аўтаматычна пераводзяць і афармляюць дату юліянскага календара ў дату грыгарыянскага. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:10, 17 лістапада 2019 (+03) ::Але ж дата нараджэння (напрыклад Чарвакова), па якой ствараецца спасылка і ўключаецца ў катэгорыю, павінна быць па новым стылю, не 16, а 4 красавіка?--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 20:53, 17 лістапада 2019 (+03) :::Дык у дужках новы стыль --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:03, 17 лістапада 2019 (+03) ::::І сапраўды так. У такім выпадку, верагодна памылка ў выкарыстанай мною спасылцы на сайт БДМУ. Магчыма, патрэбна выдаліць дату 16 красавіка?--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 21:13, 17 лістапада 2019 (+03) ::::: 16 красавіка па новым стылі, 4 красавіка па старым. Дата новага стылю пазначаецца ў дужках, але менавіта на яе ідуць усе спасылкі і катэгорыі. З такога пункту гледжання зараз усюды ўсё слушна — і ў Вікіпедыі, і ў Вікідадзеных, і на сайце БДМУ — і выдаляць ці штосьці яшчэ змяняць не трэба.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 22:02, 17 лістапада 2019 (+03) ::::::У тым і справа, што ў БелЭн дата нараджэння 4 красавіка. У тэксце на сайце БДМУ нават прозвішча ў загалоўку з памылкай!--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 22:21, 17 лістапада 2019 (+03) == Популярные 2019 == [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Популярные 2019|Готово]]. --[[Удзельнік:Emaus|Emaus]] ([[Размовы з удзельнікам:Emaus|размовы]]) 00:43, 4 студзеня 2020 (+03) == Афармленне літаратуры == У артыкуле [[Дом па Рэвалюцыйнай вуліцы, 12 (Мінск)]] і некаторых іншых у раздзеле літаратуры бачым: "271. Забудова вуліцы Рэвалюцыйнай // Збор помнікаў..." Што такое 271? Калі нумар старонкі, то, пэўна, варта яго размясціць у належным месцы, наладзіўшы адпаведным чынам шаблон.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 15:51, 5 студзеня 2020 (+03) :Нумар помніка --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 15:52, 5 студзеня 2020 (+03) == Старшыні мясцовых органаў улады == Добры вечар. Усё ж мы будзем ствараць артыкулы пра старшыняў райвыканкамаў і г.д.? Проста не памятаю, дзе і калі, але гэта пытанне ўзнімалася, і было даволі шмат праціўнікаў. На маю думку, трэба неяк вызначыцца ў значнасці асоб рэгіянальнай наменклатуры. Напрыклад, дэпутат раённага Савета дэпутатаў, адначасова, можа быць старшынёй сельскага Савета дэпутатаў. Патрэбна акрэсліць нейкія межы.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 23:31, 20 студзеня 2020 (+03) :Не памятаю такога. Кіраўнікі органаў выканаўчай улады вышэй за сельсавет маюць значасць, дэпутаты - не (дастаткова спісаў), але яны з большага сфарміраваныя з людзей, якія займаюць нейкія пасады. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:45, 20 студзеня 2020 (+03) == Вікіслоўнік == Добры дзень! Я збіраюся палепшыць Вікіслоўнік, ствараючы артыкулы. Ці трэба там паказваць крыніцу, па якой буду ствараць артыкулы. Вось яна: '''Баханькоў А. Я. і інш.''' ''Тлумачальны слоўнік беларускай мовы: Для сярэд. школы. — 3-е выд., перапрац. і дап. — Мн.: Нар. асвета, 1979. — 334 с.'' З павагай. --[[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 15:45, 16 лютага 2020 (+03) :трэба --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:06, 16 лютага 2020 (+03) == Белорусский вестник == Перад тым, як перанесці, Вы звярнулі ўвагу, што існуе дзве газеты з такой назвай?--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 17:58, 24 сакавіка 2020 (+03) :на якім месцы я мусіў звярнуць увагу? {{ш|значэнні}} не стаіць --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:07, 24 сакавіка 2020 (+03) :: Ну вы ж з чагосьці ўзялі, што гэты артыкул трэба перанесці? У назве якога нездарма было ўказана ўдакладненне ў выглядзе даты. А {{ш|значэнні}}, па-першае, не абавязковы, па-другое, кожны ўдзельнік можа быць абмежаваны часам працы ў Вікіпедыі і банальна не паспець.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|Dzianis Niadbajla]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzianis Niadbajla|размовы]]) 18:32, 24 сакавіка 2020 (+03) :::Бо была дурная традыцыя да кожнай газеты ці часопіса дату ляпіць --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:02, 24 сакавіка 2020 (+03) == Андрэй Аркадзевіч Шпунт == * Зноска куды вядзе? І ці гэтага хопіць для АК? Пане Уладзіслаў, я вас не пазнаю.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 15:10, 6 красавіка 2020 (+03) == [[Шаблон:Рака3]] == Паважаны Ўладзіслаў. Год таму Вы працавалі над шаблонам Рака3. У якой ступені гатоўнасці ён? Шаблоны [[Шаблон:Рака|Рака]] і [[Шаблон:Рака2|Рака2]] маюць хібы. Напрыклад, у апошнім дагэтуль фігуруюць малазразумелыя тэрміны Басейн і Басейн рэк, з абодвух ідзе перанакіраванне на артыкул "[[Вадазбор]]". Ці розныя гэты паняцці, ці павінны азначаць нешта адно? Хацелася б дачакацца больш дасканалага шаблона "Рака". --[[Удзельнік:Da voli|Da voli]] ([[Размовы з удзельнікам:Da voli|размовы]]) 23:17, 9 красавіка 2020 (+03) == Пераклад параметраў == Калі ласка, папраўце пераклад шаблона Спасылка з тарашкевіцы (у нас {{Ш|Cite web}}). Зараз у тарашкевіцы маюцца два параметры «дата публікацыі» і «дата», якія абодва перакладаюцца як «date». Трэба «дата публікацыі» перакладаць як «date», а «дата» як «accessdate».--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:50, 9 мая 2020 (+03) : Дзякуй --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:15, 9 мая 2020 (+03) ==Translation Isabelle de Charière == Hello Чаховіч Уладзіслаў Could you write translate the article of Isabelle de Charrière (Q123386) for the BEwiki? That would be appreciated. [[Удзельнік:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Размовы з удзельнікам:Boss-well63|размовы]]) 19:48, 9 мая 2020 (+03) == Праца бота == Вітаю, можа я не першы, хто заўважае, але Ваш бот стварае дублі картак ў артыкулах. Штосьці з гэтым будзеце рабіць? https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=Полымя_(часопіс)&diff=3315502&oldid=3313106&diffmode=visual : Гэта было аднамаментнае даданне картак да артыкулаў пра газеты і часопісы, бо большасць з іх не мелі картак увогуле, а капіраваць кожны раз «нарыхтоўку» рукамі моташна. Спісы былі разлічаны так, каб адсеяць артыкулы пра часопісы, дзе ёсць {{ш|Часопіс}}, і артыкулы пра газеты, дзе ёсць {{ш|Газета}}, таму часам у артыкул да няправільнай карткай дадавалася пустая правільная. А вось такога як тут быць не павінна. Я нічога не буду рабіць, калі бачыце — выдаляйце пустышку.--[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 14:07, 10 мая 2020 (+03) == Гіпалімніён == : Ці можаце дапамагчы звязаць артыкул з іншымі інтэрвікамі? анг.Hypolimnion. Дзякуй. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:17, 27 мая 2020 (+03) == Перанакіраванні == Вітаю! Прапаную абмеркаваць патрэбу ў стварэнні перанакіраванняў кшталту [[А. Няўзораў]]. У дадзеным выпадку ёсць яшчэ і [[Аляксандр Глебавіч Няўзораў]]. І такіх выпадкаў з шырока распаўсюджанымі прозвішчамі напэўна будзе яшчэ.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 06:22, 19 ліпеня 2020 (+03) : Неадназначныя ініцыялы мусяць перанакіроўваць да неадназначнасцей прозвішчаў. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:49, 19 ліпеня 2020 (+03) == Месячнік Вікіслоўніка == Вітаю! У мяне ёсць прапанова правесці '''Месячнік Вікіслоўніка'''. Мне патрэбна некалькі чалавек, якія гатовыя непасрэдна ўдзельнічаць там (ствараць і паляпшаць артыкулы). Можна карыстацца любымі слоўнікамі, папяровымі і электроннымі. Вы зможаце непасрэдна ўдзельнічаць у Вікіслоўніку? Калі да, тады задавайце мне пытанні наконт праекта. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 18:27, 6 верасня 2020 (+03) : Не, я тут не дапамагу. Лічу, што Вікіслоднік варта напаўняць праз ботазаліўкі, але ў нас там ні адміністратараў, ні ботаў, здаецца, няма. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:23, 6 верасня 2020 (+03) == Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі 1994 == Добры дзень, вы зрабілі праўку на старонцы выбару прэзідэнта 1994 г. у Беларусі і напісалі што Генадзь Карпенка здаў крыху больш за 108 тысяч подпісаў. Прашу пакінуць тут крыніца бо я сам не змог знайсці што Генадзь Карпенка здаў столькі подпісаў. :гэта быў пераклад артыкула тарашкевіцай, крыніцы ў арыгінале, на жаль, няма. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:29, 9 верасня 2020 (+03) == Лія Авейсаўна Каджар - правки == В статье [[Лія Авейсаўна Каджар]] есть несколько неточностей. Я их поправил, пожалуйста, подтвердите изменения. Основания для правок: это моя бабушка ;) И, да, спасибо за статью! {{unsigned|United walrus}} : [[У:United walrus|Уважаемый United walrus]], здорово, что вы пришли поправить статью про свою бабушку, но ваши правки я отменила, потому что в этом разделе Википедии мы пользуемся верифицируемыми авторитетными источниками и белорусским языком. А ваши правки, к сожалению, на русском, нарушают орфографию и правила раздела. Если вы хотите уточнить, что бабушка официально носила статус принцессы в какой-то период своей жизни, то нужно указать источник этих сведений в какой-нибудь онлайн или оффлайн-публикации, можете даже прямо сюда же дописать. Спасибо.--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 12:20, 2 лістапада 2020 (+03) : [[У:Хомелка|Уважаемая Хомелка]], в самом деле, я пропустил несколько грамматических ошибок. Mea culpa, исправил. Также, поскольку я не являюсь постоянно пишущим автором википедии я, честно говоря, не вполне понимаю где именно и в каком формате происходит обсуждение правок. Я размещу свои комментарии к правкам здесь, но, если это неверно, то подскажите, пожалуйста, где и как это лучше делать ;) Относительно содержания правок - всего их 4 штуки, а именно: 1) Начало статьи: "Лія Авейсаўна Каджар, або Лія-ханум". Я убрал "Лія-ханум", так как, а)"ханум" это попросту уважительное обращение к женщине, как, например, "сударыня", "товарищ Иванова", "госпожа Парафернальная" и т.п. б) за крайне редкими исключениями никто и никогда так к Лие Овейсовне не обращался и, насколько мне известно, в таком виде она ни в каких источниках не фигурировала. 2) "Принцесса персидская" - как вы понимаете, в советское время подобного рода уточнения к имени хождения не только не имели, но и были прямо противопоказаны (именно из-за этого титула бабушкиной семье во время войны пришлось скрываться в отдаленной горной грузинской деревне, НКВД их, в конце концов, оставило в покое только по чистому везению). Поэтому ни в один из периодов своей жизни официально носить этот титул она не могла, что, однако, никак не отменяет факта принадлежности Лии Овейсовны к династии Каджар, а также, собственно, права на титул. Подтверждением тому могут быть как книга Исмаилова (упоминается в источниках к статье), так и, например, архивные документы из Санкт-Петербургской политехнической академии, в которых имеются записи о зачислении и обучении там отца Лии Овейсовны, Овейса Каджара с указанием полного титула, а именно "принц персидский". Также подтверждение принадлежности этого титула можно легко найти в многочисленных списках дворянства Российской Империи (хотя это и не принципиальное подтверждение, т.к., к получению этого титула российская корона никакого отношения не имела, так что это скорее просто фиксация факта). Этот же титул указан и на могиле Лии Овейсовны. 3) В разделе "Биография" была допущена фактическая ошибка в написании имени отца Лии Овейсовны, а именно: "...Авейса Мірзы Алі Кулі Мірзы аглы Каджара", в то время как правильное имя "Султан Овейс Али Кули Мирза оглы Каджар" или для краткости "Султан Овейс Каджар". Я поправил имя, хотя, да, невнимательно. 4) В том же разделе была приведена пустая ссылка на вики-страницу брата Лии Овейсовны, Чингиза Овейсовича Каджар. Я попросту вставил ссылку. Не вполне понимаю зачем её было убирать. Примерно так. Не поймите меня неправильно, я действительно благодарен автору за то, что эта статья появилась в Википедии. Мои исправления продиктованы исключительно желанием её улучшить и донести до читателей факты в неискаженном виде. Думаю, все согласны, что это важно. Я буду признателен, если вы подскажете, как лучше вносить правки, в том случае, если мои каким-то образом нарушают общепринятую систему. == Ордэн святой праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай == [[Файл:Ордэн святой праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай.svg|thumb|150пкс]] Вітаю. Ці можаце стварыць піктаграму [[Ордэн святой праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай|ордэна святой праведнай Сафіі, княгіні Слуцкай]] і загрузіць яе на Вікісховішча, каб потым дадаць на Вікідадзеныя? --[[Удзельнік:Krylowicz|Krylowicz]] ([[Размовы з удзельнікам:Krylowicz|размовы]]) 23:17, 14 лістапада 2020 (+03) :{{зроблена}} --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:20, 17 лістапада 2020 (+03) :: Дзякуй. --[[Удзельнік:Krylowicz|Krylowicz]] ([[Размовы з удзельнікам:Krylowicz|размовы]]) 22:35, 17 лістапада 2020 (+03) == ping == [[:ru:Обсуждение участника:Чаховіч Уладзіслаў#Ваша правка]]. [[Адмысловае:Contributions/217.117.125.72|217.117.125.72]] 18:34, 20 лістапада 2020 (+03) == [[Святлана Уладзіміраўна Анікей]] == Вітаю, [[user:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]]! Калі можна, пакінь два слова ў абарону старонкі сюды: https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Articles_for_deletion/Svetlana_Anikey. -- [[user:pr12402|pr12402]], 25 лістапада 2020 * UP! -- [[user:pr12402|pr12402]], 1 снежня 2020 == Ферара-Фларэнційскі сабор == Пане Уладзіслаў, па ЭВКЛ і беларускім навуковым артікулам, і па здраваму сэнсу — Ферара-Фларэнтыйскі.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:40, 5 студзеня 2021 (+03) : Фларэнцыя — Фларэнційскі, Далмацыя — Далмацінскі, Візантыя — Візантыйскі. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:32, 5 студзеня 2021 (+03) * Гл. тут: [https://www.skarnik.by/rusbel/100252 Переклад], [[Чацвёрты Латэранскі сабор]], [https://belreferat.com/143993-Hozhdenie-na-Ferraro-Florentiiyskiiy-sobor.html Хаджэнне на Ферара-Фларэнтыйскі сабор], [https://catholic.by/3/pub/auth/8657-gistoryya-kastsjola-ferara-flarentyjski-sabor Усход і Захад], [http://www.vkl.by/articles/2194 ЭВКЛ- Фларэнтыйская унія], [https://nn.by/?c=ar&i=165262 Наша ніва]. Хаджэнне на Ферара-Фларэнтыйскі сабор — вядомая назва.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 19:30, 5 студзеня 2021 (+03) :: Дакладна той жа артыкул Белага ў Беларускай энцыклапедыі мае назву Фларэнційская унія. А Наша Ніва за год да артыкула выпраўлялася на [https://nn.by/?c=ar&i=161629 фларэнЦІйскі]. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:40, 5 студзеня 2021 (+03) ::: Алесь Белы. Хроніка Белай Русі. 2-выд. 2013. У тэксце — Фларэнтыйскі сабор!!!--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 11:37, 6 студзеня 2021 (+03) * Перанёс у перамайнаванне.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 14:24, 6 студзеня 2021 (+03) == Шаблон:Іерарх == Паважаны Уладзіслаў, дапамажыце, калі ласка, дадаць нейкі параметр у шаблон "Іерарх", каб пад імем у самым версе таблічкі можна было пазначыць прыналежнасць да манаскага ордэну ці святарскай кангрэгацыі (як у англійскай Вікі): вельмі актуальна для многіх біскупаў (Велікаселец - ОР, Яшэўскі - SDB і так далей). Шчыра дзякую. Каб гэта быў просты радок, я бы сам дадаў, але там складаныя параметры, таму не асіліў. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 18:28, 6 студзеня 2021 (+03) : Ці гэта лепей пазначаць подпісам пад выявай? Паглядзіце, калі ласка, картку ў артыкуле "[[Казімір Свёнтак]]" (я яе амаль цалкам запоўніў) і выкажыцеся, калі Вам не цяжка. --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 22:07, 6 студзеня 2021 (+03) == Калі не цяжка, прагаласуйце, калі ласка == [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Хрысціянская лексіка ў кантэксце розных абрадавых і канфесійных традыцый|'''Вось тут''']] я ініцыянаваў пэўнае ўпарадкаванне ў рэлігійную тэматыку на Беларускай Вікі. Бо цяпер усё існуе па прынцыпе "хто як любіць, той так піша". --[[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 19:12, 7 студзеня 2021 (+03) == Уладзімір Аляксандравіч Арлоў == Вітаю! Калі ласка, не выдаляйце спасылкі на фільмы з артыкулаў. Дзякуй. <span style="font-family: Segoe Script">[[Удзельнік:Vit Koz|Віт]]; [[Размовы з удзельнікам:Vit Koz|размовы]]</span> 13:42, 7 лютага 2021 (+03) == Выбачэнні == Паважаны Уладзіслаў, сёння я (у Вашу адсутнасць) падчас абмеркавання ў адным Тэлеграм-канале праблемы імя па бацьку ў назвах артыкулаў трапіў у стан ажытацыі і эмацыянальнага запалу. У выніку гэтага, я дазволіў сабе недапушчальныя (асабліва ў Вашую адсутнасць) абразлівыя абвінавачанні Вас (а таксама спадарыні Вольгі С.) у дыктатарскіх замашках, нежаданні прыслухоўвацца да меркавання большасці, скажэнні правілаў у патрэбны бок. Дайшло ажно да таго, што я напісаў аб тым, што толькі Ваша смерць можа вырашыць праблему, звязаную з патэнцыйнай магчымасцю перайменавання артыкулаў пра асоб. Я нават дазволіў сабе фразу, што "мёртвы Чаховіч палепшыў бы праект". Так, гэта можна было трактаваць як пажаданне Вам смерці, хаця я шчыра жадаю Вам толькі здароўя... Потым эмацыйны запал прайшоў, я ўсвядоміў усю нізкасць і ўбоства свайго ўчынку, адчуў глыбокую віну і страшэнны сорам за тое, што я, дарослы чалавек, каталік, так абразіў на пустым месцы іншых добрых людзей (а Вас дык завочна), дайшоўшы ажно да выказвання шалёных думак аб тым, што толькі іх фізічная адсутнасць можа змяніць сітуацыю, якая мне не да спадобы. Паколькі гэта справа тычылася, у тым ліку, Вас, а значыць, закранула Ваш гонар і Вашу годнасць, я шчыра хацеў бы папрасіць у Вас прабачэння і пажадаць доўгіх гадоў жыцця. Упэўнены, больш падобныя нягодныя ўчынкі з майго боку не паўтарацца. Калі я яшчэ раз дазволю сабе публічна выказацца пра Вас блага ў Вашую адсутнасць, няхай мне спасцігне смерць ці цяжкая хвароба. Прыношу Вам публічныя прабачэнні за гэты інцыдэнт (нават калі Вы пра яго не ведалі). [[Удзельнік:Belarus2578|Ігар Барысавіч Цярэшчанка]] ([[Размовы з удзельнікам:Belarus2578|размовы]]) 16:57, 2 сакавіка 2021 (+03) : Я вас пачуў. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:59, 2 сакавіка 2021 (+03) == [[EcooM]] == Вітаю, [[user:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]]! Артыкул карысны. Будзем цяпер ведать, што за центр. Калі ёсць жаданне, можна праз пару дзён кінуць 5 капеек сюды: https://ru.wikipedia.org/wiki/Википедия:К_оценке_источников#БелТА,_EcooM_(белор.)русск. Жадаю бяспекі! -- [[user:pr12402|pr12402]], 15 сакавіка 2021 == Cэрвіс WRating - ацэньвае ўклад удзельнікаў Вікіпедыі ў яго папулярнасць == '''Аўтаматычны пераклад''' Добры дзень. Украінскі сэрвіс WRating (https://wrating.ukrface.org), які ацэньвае ўклад удзельнікаў Вікіпедыі ў яго папулярнасць, цяпер працуе з беларускім раздзелам.<br> Сістэма ўжо ацаніла ваш уліковы запіс ( https://wrating.ukrface.org/?action=rating&lang=be&lang_envirement=be&user_name=%D0%A7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87+%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E ).<br> Дзякуючы вашым праўкам Вікіпедія (be.wikipedia.org) за май 2021 года атрымала +243 973 праглядаў. А гэта 21.5264% ад агульнай колькасці праглядаў. Ваша пазіцыя ў рэйтынгу не змянілася, цяпер 1 месца. Калі ўзяць ваш унёсак толькі за май то +8 497 праглядаў. '''Оригінал''' Добрий день. Український сервіс WRating ( https://wrating.ukrface.org ), який оцінює внесок дописувачів Вікіпедії в її популярність, тепер працює і з білоруським розділом.<br> Система вже оцінила ваш акаунт ( https://wrating.ukrface.org/?action=rating&lang=be&lang_envirement=be&user_name=%D0%A7%D0%B0%D1%85%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%87+%D0%A3%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%96%D1%81%D0%BB%D0%B0%D1%9E ).<br> Завдяки вашим дописам Вікіпедія (be.wikipedia.org) за травень 2021 року отримала +243 973 переглядів. А це 21.5264% від загальної кількості переглядів. Ваша позиція в рейтингу не змінилася, зараз 1 місце. Якщо взяти ваш внесок тільки за травень то +8 497 переглядів. [[Удзельнік:UkrFace|UkrFace]] ([[Размовы з удзельнікам:UkrFace|размовы]]) 19:50, 8 чэрвеня 2021 (+03) == [[Саюз беларускіх пісьменнікаў]] == Прывітанне, абнавіце, калі ласка, артыкул. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:51, 1 кастрычніка 2021 (+03) :Праўце смела! --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:12, 1 кастрычніка 2021 (+03) :: калі змяшчаем спасылку на галоўнай старонцы, то інфармацыя належным чынам мае знаходзіцца ў пазначаным артыкуле. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:15, 1 кастрычніка 2021 (+03) == How we will see unregistered users == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin=content/> Hi! You get this message because you are an admin on a Wikimedia wiki. When someone edits a Wikimedia wiki without being logged in today, we show their IP address. As you may already know, we will not be able to do this in the future. This is a decision by the Wikimedia Foundation Legal department, because norms and regulations for privacy online have changed. Instead of the IP we will show a masked identity. You as an admin '''will still be able to access the IP'''. There will also be a new user right for those who need to see the full IPs of unregistered users to fight vandalism, harassment and spam without being admins. Patrollers will also see part of the IP even without this user right. We are also working on [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Improving tools|better tools]] to help. If you have not seen it before, you can [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|read more on Meta]]. If you want to make sure you don’t miss technical changes on the Wikimedia wikis, you can [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|subscribe]] to [[m:Tech/News|the weekly technical newsletter]]. We have [[m:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#IP Masking Implementation Approaches (FAQ)|two suggested ways]] this identity could work. '''We would appreciate your feedback''' on which way you think would work best for you and your wiki, now and in the future. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation|let us know on the talk page]]. You can write in your language. The suggestions were posted in October and we will decide after 17 January. Thank you. /[[m:User:Johan (WMF)|Johan (WMF)]]<section end=content/> </div> 21:10, 4 студзеня 2022 (+03) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Target_lists/Admins2022(1)&oldid=22532492 --> == Шеломенцева Людмила Сергеевна == Добрый день. Писал статью о Шеломенцевой Людмиле Сергеевне и нашёл вашу. Есть [[:ru:Участник:Alexeysobol/Черновик|Черновик]]. Можно объединить? Не перевожу на белорусский. {{unsigned|Alexeysobol}} : Уважаемый [[user:Alexeysobol|Алексей]]. Добрый день, объединять статьи из основного пространства и подстраницы в личном пространстве интервиками нельзя. Когда ваша статья будет перенесена из черновиков в основное пространство, обратитесь к любому опытному участнику для объединения, или сделайте это сами. Спасибо за работу--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 11:57, 16 лютага 2022 (+03) Да, но её не размещают категорически! Что можно сделать? В переписке несколько дней! == [[Шаблон:Крыніцы/ГККРБ-2018]] == Стварыў шаблон, запатрабаваны ў артыкулах [[Дом па вуліцы Гарадскі Вал, 5]] і [[Кажан-Гарадок (археалагічныя помнікі)]] для пазначэння даты выключэння аб’екта са спісу, але не знайшоў, што гэта канкрэтна за дакумент і ці ёсць на яго спасылка. Ці можаце дапрацаваць шаблон, напрыклад накшталт [[Шаблон:Крыніцы/ГККРБ-2018]]? [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:56, 4 красавіка 2022 (+03) :Не памятаю, не істотна, бо тая ж інфармацыя ёсць у {{ш|Крыніцы/ГККРБ-2019}}, куды і перанакіраваў. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 18:21, 5 красавіка 2022 (+03) == Бярозаўка (Вендаражскі сельсавет) == [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%8F%D1%80%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D1%9E%D0%BA%D0%B0_%28%D0%92%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B6%D1%81%D0%BA%D1%96_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%82%29&type=revision&diff=3920245&oldid=2726548 Это было круто] --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:11, 28 мая 2022 (+03) : [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], а што не так? З артыкула не відавочна, навошта вёску вярталі назад, калі яе заснавалі ў РСФСР. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:24, 30 мая 2022 (+03) :: Было ўзбуйненне БССР за кошт тэрыторыі РСФСР. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:26, 30 мая 2022 (+03) :::[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], але непасрэдна заснаванню папярэднічала адбіранне зямлі ад БССР. Ці мы ўжо не пішам у гісторыі гарадоў, што да заснавання горада тут жылі такія і такія плямёны, знойдзены такія і такія арх. культуры? Тады чаму б у гісторыі вёскі на напісаць пра падзеі, якія адбываліся з тэрыторыяй за год-два да заснавання? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:21, 5 чэрвеня 2022 (+03) :::: Гэта спам. Пісаць мы маем згодна з аўтарытэтнымі крыніцамі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:37, 5 чэрвеня 2022 (+03) ::::: У нас мала крыніц, што гэтая тэрыторыя была абвешчана БНР, пасля стала часткай БССР, а потым была адабраная ў склад РСФСР??? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:41, 5 чэрвеня 2022 (+03) :::::: Канкрэтна пра вёску — ніводнай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:47, 5 чэрвеня 2022 (+03) ::::::: Навошта пра вёску, калі ёсць крыніцу на цэлую тэрыторыю, у складзе якой яна была? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:01, 5 чэрвеня 2022 (+03) :::::::: ''Навошта пра вёску'' — таму што гэты артыкул пра вёску; ''на цэлую тэрыторыю, у складзе якой яна была'' ёсць асобны артыкул, туды і пішыце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 5 чэрвеня 2022 (+03) == [[Касцёл Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Дзевы Марыі і кляштар кармелітаў (Ліда)]] == У вялікм аб’ёме цытаваны нядаўнія працы аднаго аўтара, варта было б істотна скараціць тэкст, бо выглядае гэта на парушэнне аўтарскіх правоў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:23, 28 мая 2022 (+03) : Падарожжа па старадаўніх вуліцах Ліды. 21 ліпеня 2016 ў «Лідскай газеце» — капіпаст з прац Л. Лаўрэша, трэба разабрацца з якіх менавіта. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:39, 28 мая 2022 (+03) «Католікі на абшарах Панізоўя і Севершчыны (гісторыя гомельскага рыма-каталіцкага дэканата)» ў адным файле [https://kamunikat.org/usie_knihi.html?pubid=46216 знаходзіцца тут]. [[Антушаўскі касцёл]] варта перанесці пад афіцыйную назву. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:28, 15 жніўня 2022 (+03) :Можа яшчэ пра Люшаўскі касцёл напішаце тады? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:17, 15 жніўня 2022 (+03) :: Ой, не знаю. Шчыра кажучы, на Вас спадзяваўся ) Будзем чакаць адпаведнага настрою. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:19, 15 жніўня 2022 (+03) == Заліўка вуліц == Створаныя робатам нарыхтоўкі артыкулаў без карыснага зместу будуць выдаляцца. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 23:29, 27 ліпеня 2022 (+03) : [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]], дык праца яшчэ не скончаная, вяртайце назад. Праўда хз, як цепер з ВД іх наноў злучыць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 07:09, 28 ліпеня 2022 (+03) :: Варта ўсё рабіць адразу, а калі не атрымоўваецца — то папярэдзіць аб тым, што будзе весціся пэўны тэрмін заліўка, і ў канцы атрымаюцца атрыкулы пэўнага зместу. Адміністратары не могуць ведаць гэтага загаддзя і рэагуюць на тое, што ёсць па факце.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:07, 28 ліпеня 2022 (+03) ::: Тут іншы падыход да напаўнення. Рэагаваць можна менш паспешна, спытаць. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 09:55, 28 ліпеня 2022 (+03) : Праўкі не ананімныя і нават без [[ВП:СУ]] можна было б думаць, што не шкодныя і нешта запланавана з імі далей, хоць пра гэта і не паведамлена прынамсі на форуме, не спяшацца з выдаленнем. Не такая вялікая ў нас супольнасць, каб здараліся праблемы са звычайнай камунікацыяй, але вось. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 10:56, 28 ліпеня 2022 (+03) :: Падтрымаю тут Максіма. Пайшла мода без абвяшчэння вайны выдаляць артыкулы, нават не спытаўшы. Адна справа, калі ананімны ўдзельнік нешта лепіць, зусім іншая - калі дасведчаны ўдзельнік, які ўжо не першы раз і заліўкі робіць, і фактычна спецыялізуецца ў гэтай тэме, і на сувязі ёсць і тут, і ў тэлеграме, а спытаць - вусны баляць.--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 11:47, 29 ліпеня 2022 (+03) :: Створаныя ботам артыкулы зместу "Вуліца Леніна — вуліца ў Магілёве" падпадаюць пад хуткае выдаленне, таму і былі выдаленыя. З-за вялікай колькасці няма магчымасці чагосьці чакаць ці абмяркоўваць, бо калі 20 артыкулаў будуць дапоўнены, а астатнія не, то вельмі цяжка будзе потым разбірацца, што варта выдаляць, а што не. Зараз жа можна канкрэтныя старонкі аднаўляць і напаўняць зместам.--[[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 11:25, 28 ліпеня 2022 (+03) :::Але немагчыма іх напаўняць паўаўтаматычна. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 21:51, 28 ліпеня 2022 (+03) == Вялікалітоўскія ўраднікі == Калі цікава, у сетцы ў свабодным доступе ёсць даведнікі пра ўраднікаў [https://www.academia.edu/45014532/Urzędnicy_Wielkiego_Księstwa_Litewskiego_spisy_w_X_t_T_VIII_Ziemia_brzeska_i_województwo_brzeskie_XIV_XVIII_wiek_IH_PAN_red_A_Rachuba_oprac_H_Lulewicz_T_Jaszczołt_A_Radaman_A_Rachuba_P_P_Romaniuk_A_Macuk_A_Danilczyk_A_Haratym_Warszawa_IH_PAN_2020_405_s Берасцейскага], [https://www.academia.edu/41172962/Urzędnicy_Wielkiego_Księstwa_Litewskiego_spisy_w_X_t_Т_V_Ziemia_połocka_i_województwo_połockie_XIV_XVIII_wiek_pod_red_Henryka_Lulewicza_opracowali_H_Lulewicz_A_Rachuba_A_Haratym_A_Macuk_i_A_Radaman_przy_współpracy_W_Hałubowicza_i_P_P_Romaniuka_Warszawa_IH_PAN_2018_305_s Полацкага] і [https://www.academia.edu/42153499/Urzędnicy_Wielkiego_Księstwa_Litewskiego_spisy_w_X_t_Т_IX_Województwo_mścisławskie_XVI_XVIII_wiek_pod_red_Andrzeja_Rachuby_opracowali_H_Lulewicz_T_Jaszczołt_A_Radaman_A_Rachuba_P_P_Romaniuk_A_Macuk_A_Danilczyk_A_Haratym_Warszawa_IH_PAN_2019_262_s Мсціслаўскага] ваяводстваў (таксама ў бліжэйшы час рыхтуюцца да выпуску Віцебскае і Новагародскае). Там даволі поўныя звесткі, нярэдка даецца інфармацыя пра бацькоў і жонак, думаю можна ўжываць для ўдакладнення ці стварэння артыкулаў. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 10:42, 4 жніўня 2022 (+03) : Я адзін спампаваў калісьці, але ў гэтых «намінацыях», «актывацыях» і іншых лацінізмах пакуль не вельмі разбіраюся. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:48, 4 жніўня 2022 (+03) == Вандал == {{У|‎86.57.248.43}}. [[Удзельнік:Mykola7|Mykola7]] ([[Размовы з удзельнікам:Mykola7|размовы]]) 22:18, 2 верасня 2022 (+03) == Паэткі == А як жа - [[Раіса Баравікова]], [[Вольга Гапеева]], [[Таццяна Зіненка]], [[Людміла Рублеўская]]? Андрэй Вазнясенскі некалі пісаў: Нет у поэтов отчества! Творчество - это отрочество... [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 10:08, 29 верасня 2022 (+03) :Усіх пераносіць пад варыянт з імем па бацьку, калі яно вядомае --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:17, 29 верасня 2022 (+03) :А Людміла Рублеўская гэта псеўданім. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:18, 29 верасня 2022 (+03) :: Недарэчнае правіла. Anna Akhmatova і шмат інш. - адміны ў ангельскай вікі не дурнее нас.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 13:09, 30 верасня 2022 (+03) ::: Англійская Вікі ніякага дачынення да беларускай іменаслоўнай традыцыі не мае. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:21, 30 верасня 2022 (+03) == Соскава == : Пры стварэнні арт."Соскава" з'яўляецца тэкст "Назва «Соскава» забароненая для стварэння. Яна адпавядае наступнаму элементу спісу забароненых назваў: .*\bсоск.*" Ці магчыма зняць забарону? [[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:02, 30 верасня 2022 (+03) ::Паставіў кропку, паспрабуйце рэдагаваць [[Соскава]]. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 09:07, 30 верасня 2022 (+03) ::: Дзякуй! Зрабіў. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:12, 30 верасня 2022 (+03) == Ляхавічы (Іванаўскі раён) == Прывітанне. На пачатку хачу папрасіць прабачэння за сваю мову - я пішу з перакладчыкам. Звяртаюся да Вас, бо Вы адрэдагавалі запіс «Ляхавічы (Іванаўскі раён)». Ёсць нататка «Рэшткі сядзібна-паркавага комплексу Друцкіх-Лубецкіх». На мой погляд, гаворка ідзе пра іншае месца: [[Ляхавічы (Драгічынскі раён)]]. Крыніца: [[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў]] ([http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_V/56 Lachowicze (3), pow. piński] - [[Ляхавічы (Іванаўскі раён)]]) ([http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_XV_cz.2/208 Lachowicze (1), pow kobryński] - [[Ляхавічы (Драгічынскі раён)]]). Ці ёсць у вас іншыя звесткі пра гэту сядзібу? [[Удзельнік:Tomasz91|Tomasz91]] ([[Размовы з удзельнікам:Tomasz91|размовы]]) 23:02, 10 лістапада 2022 (+03) == Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/Візіт == Вітаю пана! Прапаную перанесці ў асноўную прастору гэты стаб. Тэма досыць падрабязна раскрыта ў СМІ і артыкул мае права на існаванне. Я асабіста гатовы паляпшаць яго ў выпадку чаго. Як Вы ставіцеся да пераноса? [[Удзельнік:Brubaker610|Brubaker610]] ([[Размовы з удзельнікам:Brubaker610|размовы]]) 17:46, 26 лістапада 2022 (+03) : [[Удзельнік:Brubaker610|Brubaker610]], перанёс. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:54, 26 лістапада 2022 (+03) == Бахун Interwiki == Ад вашага імя старонка [[Бахун]] была перанесена з цэдліку Interwiki Q13183983 у пусты цэдлік Q115485430. Чаму? [[Удзельнік:Frantishak|Frantishak]] ([[Размовы з удзельнікам:Frantishak|размовы]]) 01:09, 29 лістапада 2022 (+03) :Так разумею гэта ананім павандаліў, выдаліўшы беларускую спасылку. Зараз аб’яднаў. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 09:41, 29 лістапада 2022 (+03) == навошта == ...вы 10 гадоў таму масава {{diff|1286316||прыбралі даныя з дэмаграфіі ў артыкул аб населеных пунктах італіі}}. Ці не хочаце вярнуць? [[Адмысловае:Contributions/46.211.64.77|46.211.64.77]] 14:36, 12 лютага 2023 (+03) :Напэўна, у такім выглядзе не варта вяртаць, бо зараз яно мусіла б дадавацца на Вікіданыя, а адтуль падцягвацца праз шаблон, які абнаўляецца пры абнаўленні Вікіданых. І мы не можам спраўдзіць ці слушныя лічбы, крыніц на іх няма, то інфармацыя ў такім разе прынамсі малакарысная. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 10:57, 13 лютага 2023 (+03) ::Бачым, што на ІтВікі адкуль гэты графік узяты з па ланцужку ў многія Вікі таксама ніякіх крыніц, зыходна іх нармальных не было, і звесткі там не абнаўляюцца 12+ гадоў як. Рашэнне выдаліць гэта адразу было слушным, на маю прынамсі думку. [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 11:03, 13 лютага 2023 (+03) == Сувязь перасылак з Вікіданымі == Калі ласка, звярніце ўвагу, што зараз ужо няма неабходнасці [[Special:Diff/4484673|часова псаваць перасылкі]], каб злучыць іх з Вікіданымі. Замест гэтага можна карыстацца метадам, апісаным на [[Шаблон:Wikidata redirect#Ужыванне]] (як [[:d:Special:Diff/1883480357|тут]]). [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 15:32, 27 красавіка 2023 (+03) == Перенос файлов на Викисклад == Привет! Я создал парочку страниц, созданную для складирования файлов, которые переносятся из белорусского раздела Википедии на Викисклад - [[:Катэгорыя:NowCommons]] и откорректировал [[Шаблон:NowCommons]]. Вы не можете проверить правильность моих правок? — [[Удзельнік:MasterRus21thCentury|MasterRus21thCentury]] ([[Размовы з удзельнікам:MasterRus21thCentury|размовы]]) 19:21, 20 мая 2023 (+03) == Translation request == Hello. Can you create the article [[:ru:Лахер-Зе]], which is the third most powerful volcano in Europe after Campi Flegrei and Santorini, in Belarusian Wikipedia? Yours sincerely, [[Удзельнік:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Размовы з удзельнікам:Multituberculata|размовы]]) 11:25, 12 чэрвеня 2023 (+03) == Need your input on a policy impacting gadgets and UserJS == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Dear interface administrator, This is Samuel from the Security team and I hope my message finds you well. There is an [[m:Talk:Third-party resources policy|ongoing discussion]] on a proposed policy governing the use of external resources in gadgets and UserJS. The proposed [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] aims at making the UserJS and Gadgets landscape a bit safer by encouraging best practices around external resources. After an initial non-public conversation with a small number of interface admins and staff, we've launched a much larger, public consultation to get a wider pool of feedback for improving the policy proposal. Based on the ideas received so far, the proposed policy now includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, best practices for gadgets and UserJS developers, and exemptions requirements such as code transparency and inspectability. As an interface administrator, your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on the [[m:Talk:Third-party resources policy|policy talk page]]. Have a great day!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Samuel (WMF)|Samuel (WMF)]], on behalf of the Foundation's Security team</bdi> 02:02, 8 ліпеня 2023 (+03) <!-- Message sent by User:Samuel (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Samuel_(WMF)/IAdmins_MassMessage_list_1&oldid=25272788 --> == Мікалай_Іванавіч_Пашкевіч == Як знавиць фота, письменник заслау мне новае, но не бачу рэдактавання файла? [[Удзельнік:Inry|Inry]] ([[Размовы з удзельнікам:Inry|размовы]]) 09:54, 23 ліпеня 2023 (+03) :[[Удзельнік:Inry|Inry]], https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:UploadWizard --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 09:56, 23 ліпеня 2023 (+03) : You cannot overwrite this file.[[Удзельнік:Inry|Inry]] ([[Размовы з удзельнікам:Inry|размовы]]) 10:25, 23 ліпеня 2023 (+03) ::Новы файл трэба грузіць пад іншай назвай. Калі хочаце замяніць існуючы файл, то трэба на старонцы [[:c:File:PashkevichMikolaiI.jpg]] націснуць на "Upload a new version of this file". [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 12:36, 24 ліпеня 2023 (+03) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 13 August 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translators/20&oldid=25451577 --> == Назвы гарадоў Беларусі па-руску == Прывітанне, на [[Вікіпедыя:Форум#Назвы гарадоў Беларусі па-руску]] разрадзілася дыскусія, усплываюць адсылкі да заліўкі НП Беларусі. Буду ўдзячны за Ваш удзел у размове. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:26, 21 верасня 2023 (+03) == Навігацыйныя акенцы == Зараз інструмент [[Вікіпедыя:Гаджэты/Навігацыйныя акенцы|Навігацыйныя акенцы]] зроблены агульнадаступным гаджэтам, на старонку [[MediaWiki:Gadget-popups.js]] вынесены пераклад яго паведамленняў, у сувязі з гэтым прапаную выдаліць старонку [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/strings-be.js]] і прыбраць два апошнія радкі з [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў/vector.js]], замест гэтага падключыць гаджэт у настройках, калі гэтага яшчэ не зроблена. [[Удзельнік:Artsiom91|Artsiom91]] ([[Размовы з удзельнікам:Artsiom91|размовы]]) 15:38, 20 кастрычніка 2023 (+03) Быццам на працоўным месцы, але хочуць ад мяне проста вельмі багата. --[[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 12:45, 24 студзеня 2024 (+03) : [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]], грошай? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:55, 24 студзеня 2024 (+03) ::Так. -- [[Удзельнік:Maksim L.|Максім Л.]] ([[Размовы з удзельнікам:Maksim L.|размовы]]) 14:11, 24 студзеня 2024 (+03) == [[Сілаційская мова]] - syl == прывітанне [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]], Гэтая мова ўжо перакладзена на асноўныя еўрапейскія мовы.  Каму цікава перакласці на беларускую мову?  Было б выдатна і мовы, і культуры.  Я спадзяюся, што хтосьці прыйдзе наперад і зробіць гэта.  Ці можа быць проста чарнавіком або заглушкай.  Я магу дапамагчы са спасылкамі.  Вы можаце знайсці больш інфармацыі на Вікідадзеных ([[d:Q2044560]]). --[[Удзельнік:ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ|ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ]] ([[Размовы з удзельнікам:ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ|размовы]]) 14:54, 17 снежня 2023 (+03) :[[:w:ru:Силхетский язык]] -- [[Удзельнік:ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ|ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ]] ([[Размовы з удзельнікам:ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ|размовы]]) 14:59, 17 снежня 2023 (+03) == A barnstar for you! == {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Original Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''The Original Barnstar''' |- |style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | Thank you for your contribution to BE WP and creating [[Сілхецкая мова]] article. You are doing amazing, keep up the good work! --[[Удзельнік:ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ|ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ]] ([[Размовы з удзельнікам:ꠢꠣꠍꠘ ꠞꠣꠎꠣ|размовы]]) 14:33, 7 студзеня 2024 (+03) |} == Галоўныя рэдактары часопіса "Алеся" == : Добры дзень! Ці не маглі б стварыць навігацыйную паласу "Галоўныя рэдактары часопіса "Алеся""? [[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:59, 8 лютага 2024 (+03) :: [[Удзельнік:Rymchonak|Вітаю]], {{tl|Галоўныя рэдактары часопіса Алеся}}. Зрабіла і зараз сама па артыкулах дадам--<font face="Segoe Script">[[Удзельнік:Хомелка|Хамелка]]/ [[Размовы з удзельнікам:Хомелка|разм.]]</font> 14:34, 8 лютага 2024 (+03) :::Дзякуй вялікі! [[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:38, 8 лютага 2024 (+03) == [[Уладзімір Сцяпанавіч Казачонак]] == Артыкул выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:53, 29 лютага 2024 (+03) : Асоба, пра якую Вамі створаны артыкул, мае значнасць як ключавая постаць у арганізацыі падпольнага антыфашысцкага друку ў акупаваным Мінску. Аднак артыкул грунтуецца выключна на газетным артыкуле, вялікія кавалкі тэкста проста скапіраваны з гэтай крыніцы, захаваўшы публіцыстычны стыль. Ёсць граматычныя памылкі. Калі ласка, дапрацуйце артыкул. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 06:55, 1 сакавіка 2024 (+03) == Батанічны сад Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта == : Добры дзень! Трэба аб'яднаць Батанічны сад Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэта і Батанічны сад ВДУ імя П. М. Машэрава [[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 6 сакавіка 2024 (+03) == [[Люцыян Узембла]] == ''Зэмбы'', але не ''зембы'', пэўна трэба змяніць напісанне прозвішча. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:50, 15 сакавіка 2024 (+03) :Так у БЭ --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 23:52, 15 сакавіка 2024 (+03) ::А можна пацікавіцца, чаму пацёрлі вялікі кавалак [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%9B%D1%8E%D1%86%D1%8B%D1%8F%D0%BD_%D0%A3%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B0&diff=4694703&oldid=4694700] [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 03:08, 16 сакавіка 2024 (+03) :::Убачыў другі артыкул, выбачайце [[Удзельнік:Pabojnia|Pabojnia]] ([[Размовы з удзельнікам:Pabojnia|размовы]]) 03:53, 16 сакавіка 2024 (+03) == Вікі-мерапрыемствы == : Па вынікі заўтрашняй сустрэчы варта было б напісаць у WikiGap 2024 Belarus. Калі будуць яшчэ вікіпедысты, то ў Вікісустрэчах запланаваць падзею можна і сёння. З павагай, [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:28, 5 красавіка 2024 (+03) == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Reminder to vote now to select members of the first U4C</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder|You can find this message translated into additional languages on Meta-wiki.]] [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024/Announcement – vote reminder}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear Wikimedian, You are receiving this message because you previously participated in the UCoC process. This is a reminder that the voting period for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) ends on May 9, 2024. Read the information on the [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2024|voting page on Meta-wiki]] to learn more about voting and voter eligibility. The Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. Community members were invited to submit their applications for the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, please [[m:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. On behalf of the UCoC project team,<section end="announcement-content" /> </div> [[m:User:RamzyM (WMF)|RamzyM (WMF)]] 02:16, 3 мая 2024 (+03) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2024/Previous_voters_list&oldid=26721206 --> == Афармленне раздзелаў зносак == Добры дзень, калі ласка, майце на ўвазе, што быў падведзены вынік абмеркавання [[Вікіпедыя:Форум/2023 #Афармленне раздзелаў зносак]]. Падтрымана адмовіцца ад псеўдараздзела на карысць паўнавартаснага раздзела. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:38, 31 мая 2024 (+03) :Ну дык зрабіце так, каб гэты раздзел устаўляўся адным клікам. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 19:50, 31 мая 2024 (+03) Згодна з [[Вікіпедыя:Унутраныя спасылкі]], не варта спасылацца на ''даты — акрамя асноўных дат, якія паказваюцца ў прэамбуле пасля загалоўка, і дат энцыклапедычна значных падзей, непасрэдна апісаных у артыкуле.'' --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:11, 31 мая 2024 (+03) == Людвік Красінскі == Картка: гэта іншае [https://pl.wikipedia.org/wiki/Krasne_(gmina_w_wojew%C3%B3dztwie_mazowieckim) Краснэ], яно ў Мазавецкім ваяводстве. [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 04:54, 2 чэрвеня 2024 (+03) : [[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], ён не быў унукам Юзафа Ваўжынца Красінскага, ён унук іншага Юзафа. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 10:51, 2 чэрвеня 2024 (+03) == Назвы рэк па-беларуску == Добры дзень. Прашу прыняць удзел у [[Вікіпедыя:Да перайменавання#Заходняя_Дзвіна_→_Дзвіна|абмеркаванні перайменавання]] некалькіх рэк на іх беларускія назвы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:04, 25 чэрвеня 2024 (+03) == {{tl|Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай мовы (1977—1984)}} == Вітаю. Створаны сёння гэты шаблон не на замену шаблона {{tl|Крыніцы/ТСБМ}}?--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 16:24, 14 ліпеня 2024 (+03) :А як яго адшукаць, калі не ведаеш кадзіроўкі? --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 16:50, 14 ліпеня 2024 (+03) ::І гэта не адзіны выпадак. Ёсць, напрыклад, {{tl|Крыніцы/ЭСБМ}}. Я яго знайшоў амаль выпадкова (гл. [[Вікіпедыя:Размовы пра шаблоны]]). Нядрэнна было б пачаць даводзіць да ладу назвы шаблонаў крыніц разам з ключамі іх сартавання ў катэгорыі. А ТСБМы трэба як-небудзь аб'яднаць.--[[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 16:59, 14 ліпеня 2024 (+03) == Вандалізм ад JerzyKundrat == Добры дзень! Звяртаю вашу ўвагу на вандальныя дзеянні ад JerzyKundrat : * https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=4714914 * https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=4714953 * https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=4714950 * https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%8B&diff=prev&oldid=4714914 Дзеянні зрабілі артыкул меней інфарматыўным і невыразным. А блакіроўка ім артыкула робіць гэта полем толькі для сябе. --[[Адмысловае:Contributions/80.94.174.135|80.94.174.135]] 19:38, 15 ліпеня 2024 (+03) * Гэты артыкул мае патрэбу ў вельмі вялікай карэкціроўцы. У такім выглядзе ён проста недарэчны. Дзеянні Jerzy Kundrat — гэта лоўля блох.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 07:42, 16 ліпеня 2024 (+03) ** Калега @[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]], рабіць праўкі ў артыкуле могуць усе зарэгістраваныя ўдзельнікі, так што [[Вікіпедыя:Праўце смела]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:20, 16 ліпеня 2024 (+03) ** На працу з такой тэмай пажаданы асобны грант. Тут 3 месяцы штодзённай працы. А жыць калі? Выклікае здзіўленне адсутнасць класічных рускіх і заходніх крыніц, а таксама сучасных польскіх, украінскіх і літоўскіх інтэрпрэтацый... ну, і г. д.--[[Удзельнік:Ohlumon|Ohlumon]] ([[Размовы з удзельнікам:Ohlumon|размовы]]) 16:45, 16 ліпеня 2024 (+03) == Research about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, We would like to invite you to submit your responses to the survey dedicated to the tools that are used currently across the Wikimedia projects and the tools that you want to have. This survey was made by the working group of the [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]], and your responses will be reviewed afterwards, as we want to continue supporting the communities. That support can be documentation for certain most used tools by other communities across the region per specific topics, finding solutions for new tools to be created in the future, creating most needed tools in the region (so called "regional wishlist list"), and many other options. ''Deadline to fill in the survey is '''20th of August, 2024'''.'' Submit your answers [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeIwzCDKs6jXPG7EpZe-JH2Mm1odU0_MAv1bO-z-nLOq9dlug/viewform?usp=sf_link '''here'''] Thank you in advance for your time that you will dedicate in filling in this survey --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:07, 26 ліпеня 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Ала Валерыеўна Навуменка == Афіцыйнае імя па бацьку той жанчыны не “Валер’еўна”, а “Валерыеўна”. Вось спасылка https://house.gov.by/special/by/deputies-by/view/navumenka-ala-1395/. Трэба перайменаваць артыкул на правільнае вызначэнне асобы: Ала Валерыеўна Навуменка. --[[Адмысловае:Contributions/46.53.240.226|46.53.240.226]] 14:21, 16 верасня 2024 (+03) == Results from the survey about the tools on Wikimedia projects by the CEE Hub == Hi everyone, During August 2024, we sent you a survey about the tools, so now we would like to bring to your attention the conclusions and results from the survey, which you can explore on this '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Tools|Meta page]]'''. I hope you will enjoy exploring the mentioned tools on the page, along with other conclusions from the survey. Thanks for your time, and we will continue working on this important topic. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 15:09, 7 кастрычніка 2024 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tools&oldid=27177596 --> == Абвальванне навеса на чыгуначнай станцыі Новы Сад == Калі ласка, выпраў памылкі ў арфаграфіі. Зараней дзякуй. [[Адмысловае:Contributions/188.255.145.157|188.255.145.157]] 03:52, 4 лістапада 2024 (+03) == belarusenc.by == Прывітанне. Адрэдагаваў артыкул [[Дзмітрый Рыгоравіч Паўлаў]] на падставе гэтай крыніцы. Як лепш было б падаць яе ў спасылках? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:04, 15 лістапада 2024 (+03) :Праз шаблон {{ш|Belarusenc}}, як [[Абразеева|тут]] --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:07, 15 лістапада 2024 (+03) == Шаблон:Крыніцы/Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы == Вітаю! Пасля Вашай праўкі шаблон не адлюстроўвае нумары старонак. Як бы выправіць? [[Удзельнік:VladimirZhV|VladimirZhV]] ([[Размовы з удзельнікам:VladimirZhV|размовы]]) 08:53, 29 снежня 2024 (+03) :|с= --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 12:59, 29 снежня 2024 (+03) == Karte == Was ist die Quelle dieser Karte? [[:File:Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел БССР. 1940.svg]]--[[Удзельнік:Antemister|Antemister]] ([[Размовы з удзельнікам:Antemister|размовы]]) 23:14, 9 красавіка 2025 (+03) == [[Аляксандр Арсенавіч Варанецкі]] і [[Фёдар Фёдаравіч Гулевіч]] == Прывітанне. Магчыма, гэтая інфармацыя здасца вам годнай занясення інфармацыі ў артыкулы. Абодва маюць званне народнага артыста БССР: [https://www.ruscircus.ru/encyc?func=text&sellet=%C3&selword=1334]. Гулевіч памёр не ў Мінску, а ў Севастопалі: [https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/star/17377/bio/], пацвярджаецца на сайце Федэральнай натарыяльнай палаты Расіі: [https://notariat.ru/ru-ru/help/probate-cases/] (Дата смерці: 26.05.2022. Нумар спадчыннай справы: 32729631-59/2022. Натарыус: Яфрэменка Анжаліка Юр'еўна, Натарыяльная палата горада Севастопаля, 299011, г. Севастопаль, Ленінскі р-н, вул Леніна, в. 33.). Варанецкі - Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі (7 мая 2001): [https://ru.nagrady.by/persona/299466/]. [[Удзельнік:Romano1981|Romano1981]] ([[Размовы з удзельнікам:Romano1981|размовы]]) 11:48, 7 мая 2025 (+03) == Юзаф Сцыпіён == Прывітанне. Як бы назваць артыкул пр асобу? Ён быў сынам [[Ігнацы Сцыпіён]]а, памёр у 1802 годзе, менш вядомы, чым ягоны дзед [[Юзаф Сцыпіён]], што займаў тую ж пасаду старосты лідскага. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:57, 28 мая 2025 (+03) :Юзаф Сцыпіён (пам. 1802) ці Юзаф Сцыпіён (сын Ігнацыя). Але тады лепш зрабіць з удакладненнямі абодва артыкулы [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:03, 28 мая 2025 (+03) == Join us at the Next CEE Catch up! Learn about Temporary accounts! == Hi everyone, We want to announce the tenth '''[[:m:Wikimedia CEE Hub/Catch up|CEE Catch Up]]''' session, which will be dedicated to the '''Temporary accounts''', as this important change is going to affect every Wikipedia soon, so it is important for patrollers and functionaries like you to understand this change. On wikis where temporary accounts are enabled, IP addresses of unregistered editors are not visible publicly. Only those who fight spam, vandalism, harassment and disinformation have access to IP addresses there. The session will take place on '''10th of June 2025, 18:00-19:00 CEST''' (check your ''[https://zonestamp.toolforge.org/1749571200 local time]''). If you are interested in this topic, then '''[[:m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|sign-up for the session here]]'''. [[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 14:17, 29 мая 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Growth features - Mentorship and Community updates == ​Hi everyone, Wikimedia Foundation worked on evolving some of the growth features, primarily dedicated to the newcomers in our movement and communities. If you do not know, everyone can access them, activating them from Preferences (in the below of the page). You can learn about these features '''[[mw:Growth|here]]'''. CEE Hub is contacting you (patrollers/admins) directly as we would like to bring to your attention two of these features that we think can be useful for your community: '''[[mw:Growth/Mentor dashboard|Mentorship]]''' and '''[[mw:Growth/Community Updates|Community Updates]]'''. We noticed that the majority of the CEE language editions of Wikipedia does not have active one of these features, so we are encouraging you to check whether your wiki has these features and if not to begin community discussion if you want to introduce them to your editors. If you want to check it, you need to go to the Special:CommunityConfiguration page on your wiki, where all of the growth features are listed. If you need more support with this, please contact Growth team [[mw:Growth/Team|here]]. --[[User:TRistovski-CEEhub|TRistovski-CEEhub]] ([[User talk:TRistovski-CEEhub|размовы]]) 15:28, 16 ліпеня 2025 (+03) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=28802724 --> == Удзельнік:Andrew Mikhailov == Вітаю. Я не магу ўвайсці ў сістэму. Уводжу імя карыстальніка і пароль, але код не прыходзіць на пошту. Дакладна не памятаю, да якой пошты прывязаная мая старонка. Адпраўляў запыт у Вікіпедыю, але адказ не атрымаў. Ці можна мне дапамагчы?--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 07:50, 27 ліпеня 2025 (+03) :Не, не маю ніякай магчымасці дапамагчы. Магу толькі даслаць ліст вам на пошту, можа тады пабачыце якая пошта. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 09:57, 27 ліпеня 2025 (+03) ::Дзякую за адказ. Чакаю ліст на пошту.--[[Адмысловае:Contributions/37.214.16.3|37.214.16.3]] 20:38, 27 ліпеня 2025 (+03) :::Паведамленні ад Вас і Вікіпедыі былі ў спаме. І як я не дадумаўся раней праверыць папку са спамам. == Абнавіць [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json]] == Вітаю! Можаш абнавіць спіс [[MediaWiki:Gadget-markadmins.json]], каб гаджэт [[Вікіпедыя:Гаджэты/Сцягі ўдзельнікаў]] працаваў нармальна? Апошні раз спіс быў рэдагаваны ў 2023, спіс адмінаў і іншых вышэйшых сцягаў моцна змяніўся. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:00, 16 жніўня 2025 (+03) : Праз [[Адмысловае:ListUsers]] можна праверыць актуальны стан па групах. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 16:01, 16 жніўня 2025 (+03) == Мы — нашы горы == Hello. In the article [[Мы — нашы горы]], can you add current-day information post-2023 about this monument? According to reports, the monument has been vandalized and its surroundings also have been damaged. Damage in the front and in the back of the monument is clearly visible in the photos and videos. According to reports, the Azerbaijani government is considering demolishing the monument. This has been added in [[:en:We Are Our Mountains]]. Yours sincerely, [[Адмысловае:Contributions/78.174.55.43|78.174.55.43]] 12:55, 27 жніўня 2025 (+03) == Мінская група АБСЕ == Hello. Can you update the article [[Мінская група АБСЕ]] with new sources? It was dissolved on 1 September 2025, as a requisite of the peace agreement signed by Azerbaijan and Armenia on 8 August 2025. Can you also update the article [[Мы — нашы горы]]? Yours sincerely, [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-54394-3|&#126;2025-54394-3]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-54394-3|размова]]) 09:29, 8 верасня 2025 (+03) == Сардэчны дзякуй! == {| width="100%" align="center" style="border: 1px solid gray; width=100%; background-color: #fffced;" |rowspan="2" valign="middle" width="50px" align="center"| [[Image:{{#switch: 1 | 1 = Арнамент3.png | 2 = Арнамент1.png | 3 = Арнамент2.png }}|50px]] |style="font-size: large; padding: 0; align:center; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | <div align="center">[[Image:{{#switch: 1 | 1 = Арнамент3.png | 2 = Арнамент1.png | 3 = Арнамент2.png }}|10px]] [[Вікіпедыя:Ордэны/Беларускі|'''{{#if:Ордэн за велізарны ўклад|Ордэн за велізарны ўклад|Беларускі ордэн}}''']] [[Image:{{#switch: 1 | 1 = Арнамент3.png | 2 = Арнамент1.png | 3 = Арнамент2.png }}|10px]]</div> |rowspan="2" valign="middle" width="50px" | <div align="right">[[Image:{{#switch: 1 | 1 = Арнамент3.png | 2 = Арнамент1.png | 3 = Арнамент2.png }}|50px]]</div> |- |style="vertical-align: middle; align:center;" |<div align="center">{{#if:Нізкі паклон за вашую працу на працягу доўгіх гадоў 🤍|Нізкі паклон за вашую працу на працягу доўгіх гадоў 🤍}}</div> |} {| style="border: 1px solid gray; background-color: #fdffe7; width: 88%; padding: 2px;" |rowspan="2" valign="middle" width=110px | [[Файл:Mediaster Barnstar Hires.png|100px]] |style="font-size: large; padding: 0; vertical-align: middle; height: 1.1em;" | '''[[Вікіпедыя:Ордэны/Прызнанне прэсы|Ордэн «Прызнанне прэсы»]]''' |- |style="vertical-align: middle; border-top: 1px solid gray;" | З пажаданнем, каб [https://www.svaboda.org/a/33422252.html такіх навінаў] больш не было ніколі {{абдымкі}} [[Удзельнік:Shabe|𝐒𝐡𝐚𝐛𝐞]] ([[Размовы з удзельнікам:Shabe|размовы]]) 00:36, 13 лістапада 2025 (+03) |} == Invitation for a session "Tools and features for Users with Extended Rights" == Hi, you are receiving this invitation as you are either patroller and/or admin in your community and [[:m:Wikimedia CEE Hub|CEE Hub]] is preparing a session called '''Tools and features for Users with Extended Rights''', which we think that it will be interesting for you. The session is organised by the CEE Hub along with Wikimedia Foundation’s Movement Communications regional specialist Natalia Szafran-Kozakowska. Speakers in the session are Product Managers and Software Engineers from Wikimedia Foundation, so you will hear recent updates, new developments, and they will answer questions. So, please think what you want to ask them and come to the session. The session will be held on '''Tuesday, December 2nd, 2025 at 17:00 CET'''. Please register yourself '''[[:m:Event:CEE Catch Up: Tools for Users with Extended Rights|here]]'''. If you have any questions, please contact me. --[[Удзельнік:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Размовы з удзельнікам:MediaWiki message delivery|размовы]]) 16:44, 19 лістапада 2025 (+03) (on behalf of the CEE Hub) <!-- Message sent by User:TRistovski-CEEhub@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_admins&oldid=29165186 --> == [[Вікіпедыя:Артыкулы года|Артыкулы года]] == Вітаю! Ідзе апошні тыдзень конкурсу. У сувязі з невялікай колькасцю галасоў прашу аддаць свой за любы артыкул на [[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025/Кандыдаты ў артыкулы года|гэтай старонцы]]. Паведамляю, што голас можна пакінуць да 14 лютага ўключна. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 07:45, 7 лютага 2026 (+03) == [[Размовы:Ужупіс]] == Пане Уладзіслаў, зрабі, калі ласка, адміністрацыйнае дзеянне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:29, 28 лютага 2026 (+03) [[Размовы:Генрых Хрыстафоравіч Татур]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:54, 6 сакавіка 2026 (+03) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 21:30, 28 красавіка 2026 (+03) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 --> == Схавальнік == Вітаю! Ідзе галасаванне на [[Вікіпедыя:Запыты па статус адміністратара#Правы oversight для ўдзельніка Lesnas ättling|гэтай старонцы]]. Што б абраць новага схавальніка, патрэбна не менш за 25 галасоў. Прашу аддаць свой голас на старонцы да 10 мая. З павагай, [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 21:48, 5 мая 2026 (+03) == [[Ганна з Друцкіх-Любецкіх]] == Вітаю, мабыць усё ж сваякі абвінавацілі Ганну ў ''атручванні'', а не ''атручэнні'' мужа. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 8 мая 2026 (+03) == Порты == гл. [https://slounik.org/nazounik/l17_16/8 Граматычны слоўнік назоўніка]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:54, 4 ліпеня 2026 (+03) :мн. НВ парты (з ліч. 2, 3, 4 порты) [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 11:57, 4 ліпеня 2026 (+03) Вітаю! У гэтым артыкуле (або на старонцы Вікідадзеных) адбылася памылка: палац Эстэрхазі на плошчы Людавіта Штура (Námestie Ľudovíta Štúra, дзе цяпер размяшчаецца Славацкая нацыянальная галерэя) быў пераблытаны з палацам Эстэрхазі на Панскай вуліцы (Panská). Гэта два розныя будынкі ў Браціславе. Калі ласка, выпраўце тэкст, спасылкі або ілюстрацыі адпаведна. Дзякуй за вашу працу!--[[Удзельнік:Luppus|Luppus]] ([[Размовы з удзельнікам:Luppus|размовы]]) 07:35, 14 ліпеня 2026 (+03) == Вандальны бот == Прашу часова заблакаваць бота [[Удзельнік:M.L.Bot|М.Л.Bot]], так як ён сцірае частку змесціва артыкулаў, у тым ліку абзацы, што з'яўляецца вандалізмам. [[Удзельнік:Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя|Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя]] ([[Размовы з удзельнікам:Лева-сацыялістычная Беларуская Вікіпедыя|размовы]]) 17:42, 8 верасня 2026 (+03) == Суд Жлобінскага раёна == У вас тут [[Суд Жлобінскага раёна]] нешта не тое, змест пра [[суд Жыткавіцкага раёна]]. [[Удзельнік:DzBar|DzBar]] ([[Размовы з удзельнікам:DzBar|размовы]]) 16:40, 25 кастрычніка 2026 (+03) == [[Антон Антонавіч Грыневіч]] == Вітаю, [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]]! У раздзеле «Выданні і рукапісы» артыкула вы дадалі новыя выявы, за што дзякуй. Аднак па нейкім прычынам не выводзіцца выява над подпісам ''«Фальклорныя запісы песень з нотамі, зробленыя Я. Драздовічам»''. З чым гэта можа быць звязана? Вы можаце выправіць гэтую памылку? Буду ўдзячны. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:45, 28 кастрычніка 2026 (+03) :Дыякрытыка з’елася [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 22:52, 28 кастрычніка 2026 (+03) == [[Далматоў]] == Мабыць, Далматаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:36, 3 лістапада 2026 (+03) :Так, я адразу заўважыў. Але на выпраўленне спатрэбіцца час. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 01:54, 4 лістапада 2026 (+03) ajgtdiaq464rajajnsw9asvofrvtzxa 0 45239 5238198 5182226 2026-11-04T08:43:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238198 wikitext text/x-wiki {{coord|display=title|9|4|48|N|79|40|48|W|type:waterbody_region:PA}} {{Канал |Назва = Панамскі канал |Арыгінальная назва = Canal de Panama |Выява = Panama Canal Gatun Locks.jpg |Подпіс = Гатунскія шлюзы |Карта = Pm-map be.png |Подпіс карты = Карта Панамскага канала |Даўжыня = 81,6 |Максімальная глыбіня = |Расход вады = |Месца вымярэння = |Уваход = [[Ціхі акіян]] |Месцазнаходжанне ўваходу = |Вышыня ўваходу = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |Вусце = [[Атлантычны акіян]] |Месцазнаходжанне вусця = |Вышыня вусця = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |Ухіл канала = |Краіна = [[Панама]] |Рэгіён = |Катэгорыя на Вікісховішчы= Panama Canal }} '''Панамскі канал''' — суднаходны канал, які злучае [[Панамскі заліў]] [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] з [[Карыбскае мора|Карыбскім морам]] і [[Атлантычны акіян|Атлантычным акіянам]], размешчаны на [[Панамскі перашыек|Панамскім перашыйку]] на тэрыторыі дзяржавы [[Панама]]. Даўжыня — 81,6 км, у тым ліку 65,2 км па сушы і 16,4 км па дне Панамскай і Лімонскай бухт (для праходу суднаў па глыбокай вадзе). Будаўніцтва Панамскага канала зрабілася адным з найбуйных і найскладаных будаўнічых праектаў, ажыццёўленых чалавецтвам. Панамскі канал аказаў неацэнны ўплыў на развіццё суднаходства і эканомікі ў цэлым у [[Заходняе паўшар’е|Заходнім паўшар’і]] і на ўсёй Зямлі, што абумовіла яго надзвычай высокае геапалітычнае значэнне. Дзякуючы Панамскаму каналу марскі шлях з [[Нью-Ёрк]]а ў [[Сан-Францыска]] скараціўся з 22,5 тыс. км да 9,5 тыс. км. Канал прапускае праз сябе судны самых розных тыпаў — ад яхт да велізарных [[танкер]]аў і [[кантэйнеравоз]]аў. Максімальны памер судна, якое можа прайсці па Панамскім канале, стаў фактычна стандартам у суднабудаванні, атрымаўшы назву [[Panamax]]. Праводка суднаў праз Панамскі канал ажыццяўляецца лоцманскай службай Панамскага канала. Сярэдні час праходу судна па канале — 9 гадзін, мінімальны — 4 гадзіны 10 хвілін. Максімальная прапускная здольнасць 48 суднаў у суткі. Штогод праз канал праходзяць каля 17,5 тыс. суднаў, якія перавозяць больш 203 млн тон грузаў. Да [[2002]] года паслугамі канала скарысталася ўжо больш 800 тыс. суднаў. У снежні [[2010]] года канал упершыню за 95 гадоў быў закрыты для праводкі суднаў з-за непагадзі і падвышэння ўзроўню вады ў выніку бесперапынных дажджоў<ref>[http://www.gudok.ru/transport/vodniy/news.php?ID=382655 Панамский канал впервые остановил работу]{{Недаступная спасылка}} // gudok.ru {{праверана|9|12|2010}}</ref>. У ліпені [[2014]] года быў абвешчаны даканцовы маршрут [[Нікарагуанскі канал|Нікарагуанскага канала]], адпаведнага па шырыні і глыбіні параметрам сучасных суднаў і закліканага стаць альтэрнатывай Панамскаму<ref name="Krugosvet">{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/PANAMSKI_KANAL.html|title=Панамский канал|publisher=Энциклопедия «Кругосвет»|access-date=10 жніўня 2016|archive-date=24 красавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160424074817/http://www.krugosvet.ru/enc/Earth_sciences/geografiya/PANAMSKI_KANAL.html|url-status=dead}}</ref>. == Гісторыя == [[Файл:1888 canal panama.JPG|thumb|Будаванне канала ў 1888 годзе.]] [[Файл:Акция панамского канала.JPG|thumb|Акцыя Панамскага канала.]] Выточная задума будавання канала, што злучае два акіяны, ставіцца да [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]], але кароль Іспаніі [[Філіп II Габсбург|Філіп II]] наклаў забарона на разгляд падобных праектаў, бо «што Бог злучыў, чалавек раз’яднаць не можа». У 1790-е гг. праект канала быў распрацаваны [[Алесандра Малаяспіна]]й, яго каманда нават абследавала трасу будавання канала. У звязку з узростам міжнароднага гандлю цікавасць да канала ажыла да пачатку XIX стагоддзя; у 1814 годзе [[Іспанія]] прыняла закон пра будаўніцтва паміж акіянскага канала; у 1825 годзе аналагічны рашэнне прымае кангрэс цэнтральна-амерыканскіх дзяржаў. Адкрыццё золата ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]] выклікала ў [[ЗША]] падвышаную цікавасць да праблемы канала, і ў 1848 годзе ЗША па дамове Хэйса атрымалі ў [[Нікарагуа]] манапольнае права на пабудову ўсіх відаў паміж акіянскіх шляхоў зносін. [[Вялікабрытанія]], чые ўладанні датыкаліся з Нікарагуа, паспяшалася ўтаймаваць экспансію ЗША, склаўшы з імі 18 красавіка 1850 года [[Дагавор Клейтана — Булвера]] пра супольную гарантыю нейтралітэту і бяспекі будучыні паміж акіянскага канала. Цягам усяго XIX стагоддзя фігуруюць два асноўныя варыянты кірунку канала: праз Нікарагуа і праз [[Панама|Панаму]]<ref name="БСЭ1">«Панамский канал» // Большая советская энциклопедия, 1 издание, — М.: Советская энциклопедия, 1939, Т. 44, С. 50—57</ref>. Тым не менш, першая спроба будавання суднаходнага шляху на [[Панамскі перашыек|Панамскім перашыйку]] датуецца толькі [[1879]] годам. Ініцыятыва ў распрацоўцы Панамскага варыянту была захоплена французамі. У той час увагу ЗША прыцягваў, галоўным чынам, нікарагуанскі варыянт. У 1879 годзе ў [[Парыж]]ы пад старшынствам кіраўніка пабудовы [[Суэцкі канал|Суэцкага канала]] [[Фердынанд Лесэпс|Фердынанда Лесэпса]] была створана «[[Панамская кампанія|Усеагульная кампанія міжакіянскага канала]]», [[акцыянернае таварыства|акцыі]] якой набыло больш 800 тысяч чалавек, кампанія выкупіла ў інжынера Уайза за 10 млн франкаў канцэсію на пабудову Панамскага канала, атрыманую ім ва ўрада [[Калумбія|Калумбіі]] у 1878 годзе. Міжнародны кангрэс, скліканы перад сфармаваннем кампаніі Панамскага канала, выказаўся за канал на роўні мора; кошт прац планавалася ў 658 млн франкаў і аб’ём земляных прац агадваўся ў 157 млн куб. [[ярд]]аў. У [[1887]] годзе давялося адмовіцца ад ідэі бясшлюзавага канала, каб скараціць аб’ём прац, бо сродкі кампаніі (1,5 млрд франкаў) былі размантачаны, галоўным чынам, на подкуп газет і членаў парламента; толькі траціна была выдаткавана на вытворчасць прац. У выніку 14 снежня 1888 года кампанія спыніла платы, і неўзабаве працы былі спынены<ref name="БСЭ1" />. Да [[1888]] года на будаванне канала было страчана 300 млн долараў (амаль у 2 разы больш, чым меркавалася), а выканана была толькі траціна прац. Прычынай стаў і няправільны праект (канал на ўзроўні мора), і нізкая якасць кіраўніцтва арганізацыяй прац, і недаацэнка яго кошту, а таксама немагчымасць даць рады з хваробамі — [[малярыя]]й і [[жоўтая ліхаманка|жоўтай ліхаманкай]], якія касілі працаўнікоў. Ёсць звесткі, што ў выніку адсутнасці супрацьэпідэмічных імпрэз загінулі сама меней 20 тыс. чалавек<ref name=MDaniel>Даниэл М. — [http://www.sivatherium.narod.ru/library/Daniel/main.htm Тайные тропы носителей смерти.] — Прогресс, 1990. ISBN 5-01-002041-6</ref>. Будоўля набыла благую славу, у газетах таго часу пісалі, што некаторыя групы працоўных прывозілі з сабой з Францыі ўласныя труны. У 1889 годзе кампанію вырашана было распусціць, і вакол яе дзейнасці паўстаў [[Панамскі скандал|знакаміты скандал у Францыі]] ў 1892—1893 гг. Справа была перададзена суду. Падчас расследавання, пачатага ў выніку фінансавага краху кампаніі, выявілася грандыёзная сістэма подкупу парламентароў, членаў урада і прэсы. Скампраметаванымі аказаліся многія члены парламента і шэраг кіроўных дзеячаў з асяроддзя стаялых ва ўлады ўмераных рэспубліканцаў, як [[Шарль Фрэйсінэ|Фрэйсінэ]], [[Марыс Рувье|Рувье]], а таксама радыкалаў ([[Шарль Флаке|Флаке]] і інш.). Матэрыялы расследавання паказалі, што ўплывовыя палітычныя дзеячы за буйныя хабары давалі дазвол на незаконныя дзеянні кампаніі, якая выяўна ішла да краху, што прывяло да спусташэння сотняў тысяч дробных укладнікаў — уладальнікаў акцый. Шэраг замяшаных у Панамскім скандале палітычных дзеячаў былі здраджаны суду, але адкараскаліся надзвычай лёгкімі карамі ці былі зусім вызвалены ад іх. Аднак панавалае ў краіне абурэнне адбілася на выніках парламенцкіх выбараў 1893 года, калі левая апазіцыя выйграла каля 80 галасоў<ref name="БСЭ1" />. Лесэпс быў адным з выбітных інжынераў свайго часу, у выніку банкруцтва праекта ён, а таксама знакаміты стваральнік Эйфелевай вежы [[Гюстаў Эйфель|Аляксандр Гюстаў Эйфель]], былі звінавачаны ў буйнамаштабным махлярстве, бясталентным кіраванні кампаніяй і няправільным выдаткаванні сродкаў і прысуджаны да розных тэрмінаў турэмнага зняволення і штрафаў. Фердынанд Лесэпс не перажыў стрэсу і сканаў. Панамскі скандал з’явіўся яркім сведчаннем раскладання палітычных і бізнес-эліт [[Трэцяя французская рэспубліка|Трэцяй французскай рэспублікі]] і выкрыў маштаб карупцыі сярод прэсы. «Панама» з тых часоў стала намінальным імем буйнага махлярства з подкупам службовых асоб. Кампанія збанкрутавалася, гэта пацягнула за сабой спусташэнне тысяч дробных уладальнікаў акцый. Дадзеная авантура атрымала назву Панамскай, а слова «панама» стала сінонімам афёры, махлярства ў грандыёзных маштабах. Прызначаны ад суда ліквідатар кампаніі Панамскага канала стварыў у [[1894]] годзе новую кампанію Панамскага канала, адпачатку, з-за фінансавых цяжкасцяў і благой рэпутацыі праекта, вырачаную на гібенне<ref name="БСЭ1" />. [[Іспана-амерыканская вайна]] 1898 года ўзмацніла намер [[ЗША]] пабудаваць канал на Панамскім перашыйку з мэтай узмацнення ўплыву ў Заходнім паўшар’і. У 1899 годзе ў ЗША была створана камісія па пабудове канала праз перашыек, і сенат асігнаваў 115 млн долараў на ажыццяўленне нікарагуанскага варыянту. Адначасна ЗША сталі дамагацца ад Брытаніі адмовы ад прэтэнзій на супольнае кіраванне каналам і пачалі для гэтага перамовы пра перагляд Клейтан-Бульверскага дагавора, скарыстаўшыся цяжкім становішчам Вялікабрытаніі ў час [[Англа-бурская вайна, 1899—1902|Англа-бурскай вайны]] (1899—1902)<ref name="БСЭ1" />. У [[1901]] годзе Злучаныя Штаты склалі з [[Вялікабрытанія]]й дагавор Хея — Паўнсфата, паводле якога Штаты атрымалі вылучнае права на збудаванне дадзенага канала без удзелу Вялікабрытаніі. Аб’ява канала нейтральным і гарантыя свабоднага праходу праз канал ваенных і гандлёвых суднаў усіх нацый як у мірны час, так і ў ваенны час знішчалася амерыканскай абмоўкай, што гэтыя пастановы не будуць шырыцца на тыя меры, якія ЗША злічаць патрэбным прыняць для абароны Панамы і падтрымання парадку ў канале. Фактычна пры вайне, у якой бралі ўдзел бы ЗША, іх ваенныя ўмацаванні няўхільна пазбывалі іншы ваенны бок магчымасці скарыстаць канал на роўных пачатках. Ратыфікацыя Хей-Паўнсефоцкага дагвора ўхіліла перашкоду з боку Англіі. На чаргу стала пытанне пра перакупку ў французскай кампаніі канцэсіі на збудаванне Панамскага канала. З мэтай запалохаць французскую кампанію, што валодала канцэсіяй, перспектывай пабудовы канкуруючага канала і збіць цану, камісія кангрэса ЗША выказалася спачатку за нікарагуанскі кірунак, і ў кангрэсе 9 студзеня 1902 года быў прыняты адпаведны [[біль Хепберна]]. Пад уражаннем гэтага французы пагадзіліся ў чэрвені 1902 года прадаць канцэсію, выкананыя працы і значнае абсталяванне за 40 млн долараў; пасля гэтага амерыканцы скасавалі біль Хепберна і вырашылі пытанне ў карысць Панамскага канала<ref name="БСЭ1" />. [[Файл:Spanish laborers on Panama Canal in early 1900s.jpg|thumb|Іспанскія працоўныя — будаўнікі канала, пачатак 1900-х.]] [[Файл:Pan can 1911.JPG|thumb|Будаванне канала, 1911.]] [[28 чэрвеня]] [[1902]] года Кангрэс ЗША прыняў закон, што абавязвае прэзідэнта ЗША набыць маёмасць кампаніі па будаванні канала, акцыі чыгункі Панамскай кампаніі і палоску зямлі ў Калумбіі шырынёй 10 міль для збудавання, падтрымання і кіравання каналам з правам юрысдыкцыі на памянёнай тэрыторыі. 22 студзеня 1903 года пасол Калумбіі Томас Херан і дзяржсакратар ЗША Джон Хэй падпісалі дагавор, па якім Калумбія аддавала ў арэнду Злучаным Штатам тэрмінам на 100 гадоў палоску зямлі для збудавання Панамскага канала. За санкцыю ўрада Калумбіі, якой прыналежала тэрыторыя Панамы, на перадачу канцэсіі ЗША згаджалася выплаціць адначасна 10 млн долараў і потым па заканчэнні 9 гадоў — штогод па 250 тысяч долараў пры захаванні суверэнітэту Калумбіі над зонай Панамскага канала. Умовы гэтыя і былі аформлены ў дамове [[Дагавор Хея — Эрана|Хея-Эрана]], але калумбійскі сенат 12 жніўня 1903 года адмовіўся яго ратыфікаваць, бо канцэсійны дагавор з французскай кампаніяй мінаў толькі ў 1904 годзе, а па ўмовах яго, калі канал да таго часу не пачне функцыянаваць, гэта было несумнеўна, — то ўсе збудаваныя кампаніяй збудавання пераходзілі бязвыплатна да [[Калумбія|Калумбіі]]. Адзіны выхад зацікаўленыя твары ў Францыі і ЗША бачылі зараз у тым, каб штат Панама аддзяліўся ад Калумбіі і ў якасці самастойнай дзяржавы аформіў юрыдычна перадачу канцэсіі ЗША. Француз [[Філіп-Жан Бюно-Варыя|Бюно-Варыя]] ўзначаліў сепаратысцкі рух і, пры спрыянні ваеннага флота ЗША, ажыццявіў [[Аддзяленне Панамы ад Калумбіі|аддзяленне Панамы]] 4 лістапада 1903 года; 18 лістапада ад імя «Незалежнай Панамскай рэспублікі» ён падпісаў са ЗША дагавор на ўзор дамовы Хея-Эрана. Канфлікт ЗША з Калумбіяй быў ліквідаваны толькі ў 1921 годзе<ref name="БСЭ1" />. Па Дагаворы 1903 года Злучаныя Штаты атрымвалі ў вечнае валоданне «зону зямлі і зямлі пад вадой для збудавання, падтрымання, эксплуатацыі, усталявання санітарнага парадку і абароны памянёнага канала», што агадвалася артыкулам 2 Дамовы. Артыкул 3 даваў ЗША ўсе правы, як калі б яны былі суверэнам тэрыторыі. Апроч таго ЗША рабіліся гарантам незалежнасці Рэспублікі Панама і атрымвалі правы падтрымваць парадак у гарадах Панама і Калон у выпадку, калі Рэспубліка Панама, на думку ЗША, апынулася б няздольнай падтрымаць парадак. Эканамічны бок Дагавора паўтараў Дагавор Хея-Эрана, не ратыфікаваны Калумбіяй. Ад імя Панамы дагавор падпісаў французскі грамадзянін Філіп Бюно-Варыя за 2 гадзіны да прыбыцця ў Вашынгтон афіцыйнай дэлегацыі Панамы. Будаванне пачалося пад эгідай Міністэрства абароны ЗША, а Панама фактычна стала пратэктаратам ЗША<ref>[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_colier/195/ПАНАМА Панама. История.] // Энциклопедия Кольера</ref>. У 1900 годзе ў Гаване [[Уолтэр Рыдам|Уолтэрам Рыдамам]] і [[Джэймс Кэрал|Джэймсам Кэралам]] было ўсталявана, што [[жоўтая ліхаманка]] перадаецца [[камары|камарамі]], і быў паспяхова ўжыты метад зніжэння небяспекі жоўтай ліхаманкі шляхам знішчэння камарыных лічынак у месцах іх пасялення. Помнячы пра няшчасце першай спробы пракапаць канал, амерыканцы скіравалі ў паход на камароў {{btname|[[Aedes aegypti]]}} і [[Малярыйныя камары|малярыйных камароў]] — пераносчыкаў [[Жоўтая ліхаманка|жоўтай ліхаманкі]] і [[Малярыя|малярыі]], адпаведна, — вялікую экспедыцыю, што ўзначальваецца [[Уільям Кроўфард Горгас|Уільямам КроўфардАм Горгасам]] — 1500 чалавек. Пра маштабы іх дзейнасці красамоўна кажуць апублікаваныя дадзеныя: патрабавалася высечы і спаліць 30 квадратных кіламетраў хмызнякоў і дробных дрэў, выкасіць і спаліць траву на такім жа плошчы, асушыць мільён квадратных ярдаў (80 га) балот, вырыць 250 тысяч футаў (76 км) водаадводных равоў і аднавіць 2 мільёны футаў (600 км) старых равоў, распырскаць 150 тысяч галонаў (570 тыс. літраў) маслаў, знішчальных камарыныя лічынкі ў агменях размнажэння<ref name=MDaniel />. Як і незадоўга да гэтага ў [[Гавана|Гаване]], гэта прынесла свае плады: пашыранасць жоўтай ліхаманкі і [[малярыя|малярыі]] скарацілася гэтак, што хваробы перасталі быць перашкаджаючым фактарам. Да збудавання канала вайсковае міністэрства ЗША прыступіла ў [[1904]] годзе. Галоўным інжынерам канала стаў [[Джон Фрэнк Стывенс]]. Гэтым разам быў абраны слушны праект: [[шлюз]]ы і азёры. На будаванне запатрабавалася 10 гадоў, $400 млн і 70 тысяч працоўных, з якіх, па амерыканскіх дадзеных, каля 5600 чалавек загінулі. Раніцай [[13 кастрычніка]] [[1913]] года прэзідэнт ЗША [[Томас Вудра Вільсан]] пры шматлікіх высокапастаўленых гасцях, якія памкнуліся ў [[Белая дом|Белага дома]], скіраваўся да адмысловага століка і велічным жэстам націснуў на пазалочаную кнопку. І ў тое ж імгненне магутны выбух скалынуў вільготнае трапічнае паветра ў чатырох тысячах кіламетрах ад [[Вашынгтон]]а, на [[Панамскі перашыек|Панамскім перашыйку]]. Дваццаць тысяч кілаграмаў [[дынаміт]]а разбурылі ў горада Гамбоа апошнюю перашкоду, што падзяляла воды [[Атлантычны акіян|Атлантычнага]] і [[Ціхі акіян|Ціхага]] акіянаў. Кабель даўжынёй у чатыры тысячы кіламетраў, адмыслова пракладзены ад перамычкі ў Гамбоа да [[Белая дом|Белай хаце]], паслухмяна выканаў волю прэзідэнта У жніўні 1945 года Японія планавала ўжыццявіць [[Бамбардзіроўка Панамскага канала|бамбардзіроўку канала]]. [[7 верасня]] [[1977]] года ў [[Вашынгтон]]е лідар Панамы [[Амар Тарыхас|А. Тарыхас]] і прэзідэнт ЗША [[Джымі Картэр|Д. Картэр]] падпісалі дамову пра перадачу панамскаму ўраду кантролю над каналам з 2000 года. [[23 кастрычніка]] [[1977]] года пагадненне было ратыфікавана парламентам Панамы, а [[18 красавіка]] [[1978]] года — сенатам ЗША. Панамскі канал кантраляваўся ЗША аж да [[31 снежня]] [[1999]] года, пасля чаго быў перададзены ўраду [[Панама|Панамы]]<ref>Т. В. Ткачева [http://wwwold.ugrasu.ru/science/journal/3/13/documents/97-103.pdf Обсуждение в конгрессе США договора о Панамском канале 1977 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140226051853/http://wwwold.ugrasu.ru/science/journal/3/13/documents/97-103.pdf |date=26 лютага 2014 }} // ВЕСТНИК ЮГОРСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА, 2006. Выпуск 3. С. 97-103</ref>. == Канфігурацыя канала == Дзякуючы S-вобразнай форме Панамскага перашыйка, Панамскі канал скіраваны з паўднёвага ўсходу (бок Ціхага акіяна) на паўночны захад (Атлантычны акіян). Канал складаецца з двух штучных азёр, злучаных каналамі і паглыбленымі рэчышчамі рэк, а таксама з дзвюх груп [[шлюз]]аў. З боку [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]] трохкамерны [[шлюз]] «Gatun» злучае Ліманскую бухту з возерам [[Гатун]]. З боку [[Ціхі акіян|Ціхага акіяна]] двухкамерны [[шлюз]] «Miraflores» і аднакамерны [[шлюз]] «Pedro Miguel» злучаюць Панамскую бухту з рэчышчам канала. Розніца паміж роўнем Сусветнага Акіяна і роўнем Панамскага канала складае 25,9 метра. Дадатковае водазабеспячэнне забяспечваецца яшчэ адным вадасховішчам — возерам Алахуэла [[Файл:Ship passing through Panama Canal 01.jpg|thumb|220px|Велізарны паром, што праходзіць праз канал.]] Усе шлюзы канала — дзвюх ніцяныя, што забяспечвае магчымасць адначаснага сустрэчнага руху суднаў па канале. На практыцы, тым не менш, звычайна абедзве ніткі шлюзаў працуюць на пропуск суднаў у адным кірунку. Памеры шлюзавых камер: шырыня 33,53 м, даўжыня 304,8 м, мінімальная глыбіня 12,55 м. Кожная камера месціць 101 тыс. м³ вады. Праводка буйных суднаў праз шлюзы забяспечваецца адмысловымі невялікімі чыгуначнымі лакаматывамі на электрычнай цязе, што завуцца ''муламі'' (у гонар [[мул]]аў, якія раней служылі асноўнай цяглавай сілай для перасоўвання [[барка|барак]] па рэках). Адміністрацыяй канала ўсталяваны наступныя прахадныя памеры для суднаў: даўжыня — 294,1 м (965 футаў), шырыня — 32,3 м (106 футаў), асадка — 12 м (39,5 футаў) у прэснай трапічнай вадзе, вышыня — 57,91 м (190 футаў), памер ад ватэрлініі да самай высокай кропкі судна<ref name="blackseatrans">{{Cite web |url=http://www.blackseatrans.com/article.php?articleID=1216 |title=Максимальные размеры, при которых судам разрешено проходить шлюзы Панамского канала |access-date=10 жніўня 2016 |archive-date=13 чэрвеня 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613002400/http://www.blackseatrans.com/article.php?articleID=1216 |url-status=dead }}</ref>. У вылучных выпадках суднам можа быць пададзена дазвол для праходжання пры вышыні 62,5 м (205 футаў), пры ўмове, што праход будзе ажыццёўлены пры нізкай вадзе. На сваім працягу канал перасякаецца двума мастамі. Уздоўж трасы канала паміж гарадамі [[Панама (горад)|Панама]] і [[Горад Калон|Калон]] пракладзена аўтамабільная дарога і чыгунка. == Платы за праход па канале == Зборы за праход па канале афіцыйна спаганяюцца [[Адміністрацыя Панамскага канала|Адміністрацыяй Панамскага канала]] — дзяржаўнай установай Панамы. Стаўкі збору ўсталяваны ў залежнасці ад тыпу судна. Сума збору з кантэйнеравозаў вылічваецца ў залежнасці ад іх ёмістасці, выяўленай у [[TEU]] (аб’ём стандартнага 20-футавага кантэйнера). З 1 мая 2006 года стаўка складае $49 за адзін TEU. Сума платы з іншых суднаў вызначаецца ў залежнасці ад іх [[водазмяшчэнне|водазмяшчэнні]]. На 2006 год стаўка збору складала $2,96 за адну тону да 10 тыс. тон, $2,90 за кожную з наступных 10 тыс. тон і $2,85 за кожную наступную тону. Сума збору з малых суднаў вылічваецца выходзячы з іх даўжыні: {| class="wikitable" |- ! Даўжыня судна ! Стаўка |- | Да 15,24 м (50 футаў) || $500 |- | Ад 15,24 м (50 футаў) да 24,384 м (80 футаў) || $750 |- | Ад 24,384 м (80 футаў) да 30,48 м (100 футаў) || $2000 |- | Больш 30,48 м (100 футаў) || $2500 |} == Будучыня канала == 23 кастрычніка 2006 года ў Панаме былі падведзены вынікі [[рэферэндум]]а пра пашырэнне Панамскага канала, якое падтрымалі 79 % насельніцтва. Прыняццю гэтага плана спрыялі кітайскія бізнес-структуры, кіраўнікі каналам. Да 2016 года ён мадэрнізаваны і можа прапускаць нафтавыя танкеры водазмяшчэннем больш 130 тыс. тон, што істотна скараціла час даставы венесуэльскай нафты ў [[Кітай]]. Якраз да гэтага [[Венесуэла]] абяцае павялічыць пастаўкі нафты ў Кітай да 1 млн [[барэль, амерыканскі нафтавы|барэляў]] у суткі. Падчас рэканструкцыі планавалася правесці днопаглыбныя працы і пабудаваць новыя, шырэйшыя шлюзы. У выніку да 2016 года праз Панамскі канал змогуць праходзіць [[супертанкер]]ы водазмяшчэннем да 170 тыс. тон. Максімальная прапускная здольнасць канала ўзрасце да 18,8 тыс. суднаў у год, грузазварот — да 600 млн [[Panama Canal Universal Measurement System|PCUMS]]. Рэканструкцыя абыйдзецца ў $5,25 млрд. Чакаецца, што дзякуючы ёй да 2017 года бюджэт Панамы будзе штогод атрымваць $2,5 млрд прыбыткаў ад канала, а да 2025 года прыбыткі ўзрастуць да $4,3 млрд. Пачатак прац па будаванні трэцяй групы шлюзаў запланаваны на 25 жніўня 2009 года. Адміністрацыя Панамскага канала даручыла гэту працу [[кансорцыум]]у GUPC (''Grupo Unidos por el Canal''), які 15 ліпеня 2008 года выйграў [[Тэндар, гандаль|тэндар]] на будаванне, прапанаваўшы ўжыццявіць патрэбныя працы за 3 мільярда 118 мільёнаў долараў і скончыць будаванне да сярэдзіны 2014 года. Асноўным членам гэтага кансорцыума з’яўляецца іспанская фірма Sacyr Vallehermoso<ref>[http://mensual.prensa.com/mensual/contenido/2009/08/19/hoy/panorama/1893258.asp ACP entrega orden de proceder para las nuevas esclusas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100709005342/http://mensual.prensa.com/mensual/contenido/2009/08/19/hoy/panorama/1893258.asp |date=9 ліпеня 2010 }} 19 августа 2009{{ref-es}}</ref>. Станам на верасень 2014 года, сканчэнне прац было перасунута на 1-ю палову 2016 года<ref>[http://www.charlotteobserver.com/2014/09/09/5160891/sc-international-trade-conference.html#.VCFlF1dIrFw Maritime panel to hold sessions on port congestion] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140911113315/http://www.charlotteobserver.com/2014/09/09/5160891/sc-international-trade-conference.html#.VCFlF1dIrFw |date=11 верасня 2014 }}{{ref-en}}</ref>. У красавіку 2015 г. у рамках рэканструкцыі і пашырэння Панамскага канала былі ўсталяваны апошнія шлюзавыя вароты. У адміністрацыі канала гэту падзею назвалі гістарычнай, адзначыўшы, што новыя шлюзы пачнуць прымаць судны ў другім квартале 2016 года<ref>[http://www.rg.ru/2015/04/29/kanal-anons.html В рамках расширения Панамского канала установлены все шлюзовые ворота]</ref>. 26 чэрвеня 2016 года па абноўленым і пашыраным канале прайшло першае судна, якім стаў кітайскі кантэйнеравоз<ref>[http://www.bbc.com/russian/news/2016/06/160626_panama_first_vessel По новому Панамскому каналу прошло первое судно — BBC Русская служба]</ref>. == Альтэрнатыва == У якасці альтэрнатыўнай трасы для меж акіянскага канала разглядалася тэрыторыя [[Нікарагуа]]. Першыя папярэднія планы [[Нікарагуанскі канал|Нікарагуанскага канала]] паўсталі яшчэ ў XVII стагоддзі. У чэрвені 2013 года нацыянальны сход Нікарагуа ўхваліў праект будавання новага канала, які стане канкурэнтам Панамскаму каналу; кошт праекта 40 млрд долараў. У 2014 годзе гэты праект быў зацверджаны. == Гл. таксама == * [[Панама (капялюш)|Панама]] * [[Мост дзвюх Амерык]] * [[Панамакс]] * {{нп3|Транспанамскі нафтавод||en|Trans-Panama pipeline}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|12|Панамскі канал|||}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Panama Canal}} * [http://zhurnal.lib.ru/t/tonina_o_i/te_panamskiy_kanal.shtml Панамскі канал Артыкул з Тэхнічнай Энцыклапедыі 1927-34 г.г.: ] * [http://www.pancanal.com/ Афіцыйны сайт адміністрацыі Панамскага канала]{{ref-es}}{{ref-en}} * [http://www.coolpanama.com/panama-webcams.html Вэб-камеры Панамскага канала]{{ref-en}} * [http://samlib.ru/t/tonina_o_i/te_panamskiy_kanal.shtml Панамский канал Статья из Технической Энциклопедии 1927-34 гг.: ] * [http://www.popmech.ru/article/480-mezh-dvuh-okeanov/ Меж двух океанов: Ворота Посейдона на сайте журнала «Популярная механика»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130827055840/http://www2.popmech.ru/article/480-mezh-dvuh-okeanov/ |date=27 жніўня 2013 }} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} [[Катэгорыя:Геаграфія Панамы]] [[Катэгорыя:Каналы Панамы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] [[Катэгорыя:Каналы]] mb2fhdbihjyltw3ug1zrd7ptzh7pc0y 0 45916 5238030 5190178 2026-11-03T22:07:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238030 wikitext text/x-wiki {{Мова |імя = Нямецкая мова |саманазва = Deutsch, deutsche Sprache |краіны = [[Германія]], [[Аўстрыя]], [[Швейцарыя]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Бельгія]], [[Італія]], [[Люксембург]], [[Расія]] і яшчэ 36 краін |афіцыйная мова = {{Сцяг Германіі}} [[Германія]]<br /> {{Сцяг Аўстрыі}} [[Аўстрыя]]<br /> {{Сцяг Ліхтэнштэйна}} [[Ліхтэнштэйн]]<br /> {{Сцяг Швейцарыі}} [[Швейцарыя]]<br /> {{Сцяг Люксембурга}} [[Люксембург]]<br /> {{Сцяг Бельгіі}} [[Бельгія]]: * [[Файл:Flag of the German Community in Belgium.svg|border|22px]] [[Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі|Нямецкамоўная супольнасць]] '''Рэгіянальная ці лакальная афіцыйная мова:'''<br /> {{Сцяг Бразіліі}} [[Бразілія]]:<ref>{{cite web|url= http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg|title= Cooficialização da língua alemã em Antônio Carlos: Projeto legislativo 132/2010|publisher= Instituto de Investigação e Desenvolvimento em Política Linguística|access-date= 2014-11-13|lang= pt|archive-url= https://web.archive.org/web/20120402095443/http://www.ipol.org.br/upload/Image/lei1.jpg|archive-date= 2 красавіка 2012|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema|title= Língua alemã|publisher= Secretaria de Turismo, Cultura e Esporte de Pomerode|access-date= 2014-11-13|lang= pt|archive-url= https://web.archive.org/web/20160727082105/http://www.vemprapomerode.com.br/cultura/patrimonio/pagina/lingua-alema|archive-date= 27 ліпеня 2016|url-status= dead}}</ref> * [[Файл:Bandeira Santa Catarina.svg|border|22px]] [[Санта-Катарына]] ([[Антоніу-Карлус, Санта-Катарына|Антоніу-Карлус]], [[Памеродзі]]) {{Сцяг Ватыкана}} [[Ватыкан]]: * [[Файл:BANDERA GUARDIA VATICA PANCHO.svg|border|22px]] [[Папская швейцарская гвардыя|Швейцарская гвардыя]]<ref>{{артыкул |аўтар=Haubel M.|загаловак= Die päpstliche Schweizergarde|выданне=Österreichische Militärische Zeitschrift |год=2007 |нумар=3 |старонкі=311-316}}</ref> {{Сцяг Даніі}} [[Данія]] ([[Паўднёвая Данія]])<ref>{{cite web |url=http://www.nordschleswig.dk/sprache |title= Sprache – Identität und Schlüssel|publisher=Nordschleswig.de |access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref><br> {{Сцяг Італіі}} [[Італія]]: * [[Файл:Flag of South Tyrol.png|border|22px]] [[Бальцана (правінцыя)|Паўднёвы Ціроль]]<ref>{{артыкул |аўтар=Bauer R.|загаловак=Deutsch als Amtssprache in Südtirol |мова=de |выданне= Terminologie et tradtition. Office des publications officielles des communautés europeénnes|год=1994 |старонкі= 63–84}}</ref> {{Сцяг Намібіі}} [[Намібія]]<ref>{{cite web|url=http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf|title=Deutsch in Namibia|date=18.07.2007|publisher=Allgemeine Zeitung|access-date=2014-11-13|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20080624233949/http://www.az.com.na/fileadmin/pdf/2007/deutsch_in_namibia_2007_07_18.pdf|archive-date=24 чэрвеня 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&func=display&pageid=1|title=Wir stellen uns vor: Initiative Deutsch in Namibia (DiN)|publisher=DiN|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208161724/http://www.deutschinnamibia.org/index.php?module=Pages&func=display&pageid=1|archive-date=8 лютага 2012|url-status=dead}}</ref><br /> {{Сцяг Парагвая}} [[Парагвай]]<ref>{{cite web |url=http://www.bpb.de/internationales/amerika/lateinamerika/44846/deutsche-kolonie|title=Die deutsche Kolonie in den Subtropen Paraguays|date=09.01.2008|publisher= Bundeszentrale für politische Bildung|access-date=2014-11-13|lang=de}}</ref><br /> {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]]:<ref>{{cite web |url=http://www.ostpreussen-info.de/land/minderheit.htm|title=Zur Lage der deutschen Minderheit in Polen seit 1989|author= Danowski R.|publisher=Ostpreussen-info.de|access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref> * [[Файл:POL województwo opolskie flag.svg|22px|border|Апольскае ваяводства]] [[Апольскае ваяводства]] (27 [[гміна|гмін]]) * [[Файл:POL województwo śląskie flag.svg|22px|border|Сілезскае ваяводства]] [[Сілезскае ваяводства]] (1 гміна) {{Сцяг Славакіі}} [[Славакія]]: * [[Файл:Banskobystricky vlajka.svg|22px|border|Банскабістрыцкі край]] [[Банскабістрыцкі край]] ([[Крагуле]]) {{Сцяг Францыі}} [[Францыя]]:<ref>{{кніга|аўтар=Erbe M.|загаловак=Das Elsass. Historische Landschaft im Wandel der Zeiten|месца=Stuttgart|выдавецтва=Kohlhammer|год=2002|старонкі=198|isbn=3-17-015771-X}}</ref><ref>{{артыкул|аўтар=Hartweg F.|загаловак=Die Sprachen im Elsass: Kalter Krieg oder versöhntes Miteinander?|спасылка=http://www.hss.de/downloads/argumente_materialien_35.pdf|мова=de|выданне=Argumente und Materialien zum Zeitgeschehen: Frankophonie – nationale und internationale Dimensionen|год=2002|нумар=35|старонкі=63-75|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516130401/http://www.hss.de/downloads/argumente_materialien_35.pdf|archive-date=16 мая 2012}}</ref> * {{Сцягафікацыя|Эльзас}} * {{Сцягафікацыя|Латарынгія}} ([[Мозель (дэпартамент)|Мозель]]) '''Арганізацыі:''' * {{Сцяг Еўропы}} [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]]<ref name="Europa.eu">{{cite web |url= http://europa.eu/about-eu/facts-figures/administration/index_de.htm|title= EU-Verwaltung - Bedienstete, Sprachen und Standorte|publisher=Europa.eu |access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref> |колькасць носьбітаў = Родная мова: ад 90 да 105 млн. чал.<ref>{{кніга |аўтар=Marten T., Sauer F. J.|загаловак=Länderkunde Deutschland, Österreich und Schweiz (mit Liechtenstein) im Querschnitt |месца= Berlin |выдавецтва=Inform-Verlag |год=2005 |старонкі=7 |isbn=3-9805843-1-3}}</ref><ref name="Sprachkreis Deutsch">{{cite web |url=http://sprachkreis-deutsch.ch/2012/05/14/die-meistgesprochenen-sprachen-der-welt/ |title=Die meistgesprochenen Sprachen der Welt |date=14.05.2012 |publisher=Sprachkreis Deutsch |access-date=2014-11-13 |lang=de |archive-date=15 сакавіка 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315144820/http://sprachkreis-deutsch.ch/2012/05/14/die-meistgesprochenen-sprachen-der-welt/ |url-status=dead }}</ref><br /> Другая мова: не больш за 80 млн. чал.<ref name="Sprachkreis Deutsch"/> |рэйтынг = 10 |катэгорыя = [[Мовы Еўразіі]] |класіфікацыя = [[Індаеўрапейскія мовы|Індаеўрапейская сям’я]] : [[Германскія мовы|Германская галіна]] :: [[Заходнегерманскія мовы|Заходнегерманская група]] |пісьменнасць = [[Лацінскі алфавіт|лацініца]] ([[нямецкі алфавіт]]) |ГОСТ 7.75-97 = нем 481 |ISO1 = de |ISO2 = ger (B); deu (T) |ISO3 = deu }} [[File:Legal status of German in the world.svg|frameless|right]] [[File:Legal status of German in Europe.svg|frameless|right]] '''Няме́цкая мова''' (ням. {{audio|de-Deutsch.ogg|''Deutsch''}}, вымаўляецца: {{IPA|[dɔɪ̯ʧ]}}; ''deutsche Sprache'', вымаўляецца: {{IPA|[ˈdɔɪ̯ʧə ˈʃpʀaːχə]}}) — [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейская мова]], адносіцца да [[Германскія мовы|германскіх моў]] ([[Заходнегерманскія мовы|заходняя група]]). Афіцыйная мова [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Ліхтэнштэйн]]а, адна з афіцыйных моў [[Швейцарыя|Швейцарыі]], [[Люксембург]]а, [[Бельгія|Бельгіі]] і [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]]. == Гісторыя нямецкай мовы == Мова, ад якой пайшлі ўсе германскія дыялекты, называецца [[Прагерманская мова|прагерманскай]]. Гэта адно з адгалінаванняў [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]. Яе прарадзіма — тэрыторыі паўднёвай Скандынавіі, Даніі і паўночнай Германіі, дзе пачалі гаварыць на прагерманскай мове каля 500—600 года да н. э<ref>[https://erosheve.ru/blog/izuchenie-nemeckogo/istoriya-nemetskogo-yazyka/ История немецкого языка: кратко от зарождения и до наших дней]{{ref-ru}}</ref>. У [[Сярэдневякоўе|сярэднія вякі]] адбываецца фарміраванне [[Фанетыка|фанетыкі]] і [[Марфалогія мовы|марфалогіі]], лексічнага строю і [[Сінтаксіс мовы|сінтаксісу]] [[Сярэдневерхненямецкая мова|сярэдневерхненямецкай]], а за ёю — {{нп3|Ранненоваверхненямецкая мова|ранненоваверхненямецкай мовы|ru|Ранненововерхненемецкий язык}}. Сучасную нямецкую мову, гісторыя якой пачынаецца прыкладна з другой паловы XVII стагоддзя, іначай называюць {{нп3|Новаверхненямецкая мова|новаверхненямецкай мовай|ru|Нововерхненемецкий язык}}. Вялікую ролю ў яе станаўленні адыгралі пераклад [[Біблія Лютэра|Бібліі]] [[Марцін Лютэр|Марціна Лютэра]], творчасць [[Іаган Вольфганг фон Гётэ|Іагана Вольфганга фон Гётэ]], [[Фрыдрых Готліб Клопштак|Фрыдрыха Готліба Клопштака]] і [[Ёган Крыстаф Готшэд|Іагана Крыстафа Готшэда]], мовазнаўчыя працы {{нп3|Іаган Крыстаф Адэлунг|Іагана Крыстафа Адэлунга|ru|Аделунг, Иоганн Кристоф}}, [[Браты Грым|братоў Грым]] і [[Конрад Дудэн|Конрада Дудэна]]<ref name="ReferenceA">{{кніга|загаловак=Немецкий язык // Языкознание. {{нп3|Большой энциклопедический словарь|Большой энциклопедический словарь|ru|Большой энциклопедический словарь}}|адказны=Гл. ред. {{нп3|Вікторыя Мікалаеўна Ярцава|В. Н. Ярцева|ru|Ярцева, Виктория Николаевна}}|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Большая Российская энциклопедия|год=1998|старонкі=329|isbn=5-85270-307-9}}</ref>. Сучасная {{нп3|літаратурная нямецкая мова|літаратурная нямецкая мова|ru|Литературный немецкий язык}} ўзнікла на аснове [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкіх дыялектаў]]. У адрозненне ад яе асобныя {{нп3|Дыялекты нямецкай мовы|нямецкія дыялекты|ru|Диалекты немецкого языка}} (напрыклад, [[Ніжненямецкая мова|ніжненямецкія]] ці {{нп3|Алеманскія дыялекты|алеманскія|ru|Алеманнский диалект}}), якія не поўнасцю ўдзельнічалі ў верхненямецкім зрушэнні ці ўдзельнічалі ў іншых фанетычных пераходах, захоўваюць сваю своеасаблівасць. У Аўстрыі і Швейцарыі склаліся ўласныя {{нп3|варыянты нямецкай мовы|варыянты нямецкай мовы|ru|Разновидности немецкого языка}}, сфарміраваныя на ўласнай дыялектнай аснове са сваімі спецыфічнымі рысамі фанетычнага і граматычнага ладу<ref name="ReferenceA"/><ref name="Немецкий язык"/>. Зыходзячы з асаблівасцей [[гісторыя|гістарычнага]] развіцця нямецкай мовы, выдзяляюць чатыры асноўныя перыяды (ступені) яе існавання (без уліку [[Прагерманская мова|прагерманскай мовы]])<ref name="autogenerated6"/>. Кожная ступень характарызуецца прыблізнымі часавымі рамкамі і пэўнымі асаблівасцямі фарміравання [[Фанетыка|фанетычнай]], [[граматыка|граматычнай]] і [[Лексіка|лексічнай]] структур, што дазваляе прасачыць галоўныя прычыны тых змен, якія адбываліся ў мове на працягу больш чым тысячы гадоў і ў тым ці іншым выглядзе прасочваюцца і па сёння<ref name="autogenerated6">{{cite web|url=http://www.linguist.de/Deutsch/gds1.htm|title=Allgemeiner Längsschnitt vom Indogermanischen zum Neuhochdeutschen|author=Wohlgemuth J.|publisher=Linguist.de|access-date=2012-10-05|lang=de}}</ref>{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=15-18}}. Выдзяляюць наступныя ступені<ref name="Немецкий язык">{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/NEMETSKI_YAZIK.html?page=0,0|title=Немецкий язык|publisher=[[Кругасвет|Энциклопедия Кругосвет]]|access-date=2011-11-06|archive-date=14 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114233905/http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/lingvistika/NEMETSKI_YAZIK.html?page=0,0|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://titus.uni-frankfurt.de/didact/idg/idgstkl.htm|title=Indogermanische Sprachen und ihre Bezeugungstiefe|access-date=2011-11-06}}</ref>{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=32-33}}. {| class="standard" |- ! Перыяд !! Гады !! Характарыстыка |- | '''[[Старажытнаверхненямецкая мова]]''' (''Althochdeutsch'') || [[750]]—[[1050]] || У выніку [[Другое (верхненямецкае) перемяшчэнне зычных|другога перамяшчэння зычных]] фарміруецца ўласная фанетычная сістэма; у марфалогіі назоўнікаў прасочваецца фарміраванне [[Граматычная катэгорыя|катэгорыі]] [[Граматычны лік|ліку]] пры дапамозе [[умлаўт]]а карнявога галоснага, адбываецца скарачэнне канчаткаў, утвараюцца складаныя [[час у нямецкай мове|дзеяслоўныя часы]] [[Perfekt]] і [[Plusquamperfekt]]. Літаратура гэтага перыяду прадстаўлена ў асноўным помнікамі [[Царква, супольнасць|царкоўна-рэлігійнага]] характару<ref>{{кніга|аўтар=Stefan Sonderegger.|загаловак=Althochdeutsche Sprache und Literatur: eine Einführung in das älteste Deutsch. Darstellung und Grammatik|месца=Berlin|год=1987|isbn=3-11-004559-1}}</ref>{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}. |- | '''[[Сярэдневерхненямецкая мова]]''' (''Mittelhochdeutsch'') || [[1050]]—[[1350]] || Працягваецца фарміраванне фанетычнага строю; афармляюцца сучасныя граматычныя катэгорыі [[Часціны мовы ў нямецкай мове|іменных часцін мовы]], [[Інфінітыў у нямецкай мове|інфінітыў дзеяслова]] набывае сучасны выгляд, актыўна запазычваюцца новыя словы з [[Французская мова|французскай мовы]]. У сярэдневерхненямецкі перыяд адбываецца росквіт нямецкай [[Куртуазная літаратура|рыцарскай паэзіі]]<ref name="autogenerated6" />{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}. |- | '''[[Ранненоваверхненямецкая мова]]''' (''Frühneuhochdeutsch'') || [[1350]]—[[1650]] || Працягваецца фарміраванне граматычных катэгорый назоўніка, у фанетыцы адбываюцца змены ў сістэме [[манафтонг]]аў і [[дыфтонг]]аў, ускладняецца [[Сінтаксіс нямецкай мовы|сінтаксічная]] структура сказаў, паяўляюцца новыя словаўтваральныя элементы, адбываюцца першыя спробы ўнармавання граматыкі, запазычваюцца словы з французскай і [[Італьянская мова|італьянскай моў]]<ref>{{cite web|url=http://www.germsem.uni-kiel.de/ndnl/materialien/Vorlesung%20Prof.%20Elmentaler%20Deutsche%20Sprachgeschichte%20Stand%20Sommer%2010/deutsche%20sprachgeschichte%207%20fruehneuhochdeutsch%20sommer%2010.pdf|title=Geschichte der Deutschen Sprache: Frühneuhochdeutsch|publisher=[[Універсітэт імя Хрысціяна Альбрэхта|Christian-Albrechts-Universität zu Kiel]]|access-date=2012-10-04|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20130319062910/http://www.germsem.uni-kiel.de/ndnl/materialien/Vorlesung%20Prof.%20Elmentaler%20Deutsche%20Sprachgeschichte%20Stand%20Sommer%2010/deutsche%20sprachgeschichte%207%20fruehneuhochdeutsch%20sommer%2010.pdf|archive-date=19 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. Дзякуючы дзейнасці [[Марцін Лютэр|Лютэра]] пачынае фарміравацца пісьмовая норма{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=28}}. |- | '''[[Новаверхненямецкая мова]]''' (''Neuhochdeutsch'') || [[1650]] — нашы дні || Нямецкая мова набывае сучасны выгляд, асноўныя змены закранаюць лексічную структуру (XIX—XX стст.), запазычанні пераважна [[Англійская мова|англійскія]]<ref>{{cite web |url=http://lars-thielemann.de/heidi/hausarbeiten/Anglizismen2.htm |title=Anglizismen im Deutschen |author=Thielemann L. |access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref>. Адбываецца замацаванне граматычных норм, афармляецца правапіс<ref name="autogenerated6" />. |} === Мовы старажытных германцаў === {{main|Прагерманская мова}} [[Файл:AlthochdeutscheSprachräume962 Box.jpg|thumb|400px|Заходнегерманскі моўны рэгіён ва [[Усходне-Франкскае каралеўства|Усходне-франкскім каралеўстве]] ([[962]] год).]] [[Германцы|Германскія плямёны]], якія паявіліся ў VI—V стст. да н. э. у паўночнай частцы нізіны паміж [[Эльба]]й і [[Одэр]]ам, у [[Ютландыя|Ютландыі]] і на поўдні [[Скандынавія|Скандынавіі]], паходзілі ад [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскіх народаў]], якія перакачавалі ў [[Еўропа|Еўропу]]<ref>{{кніга|аўтар=Meier-Brügger M., {{нп3|Ханс Краэ|Krahe H.|ru|Краэ, Ханс}}|загаловак=Indogermanische Sprachwissenschaft|месца=Berlin|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=2002|старонак|isbn=3-11-017243-7}}</ref>. [[Прагерманская мова|Іх мова]], якая адасобілася ад іншых [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]] у выніку {{нп3|Германскае перамяшчэнне зычных|першага перамяшчэння зычных|ru|Закон Гримма}}, стала асноваю моў германцаў<ref>{{кніга|аўтар=Zimmer S.|частка=Usipeten/Usipeter und Tenkterer: Sprachliches|загаловак=Reallexikon der germanischen Altertumskunde|том=31|месца=Berlin|выдавецтва=de Gruyter|год=2006|старонкі=572–573|isbn=3-11-018386-2}}</ref>. На працягу некалькіх стагоддзяў на мовы германцаў аказвалі ўплыў мовы суседзяў (у асноўным — [[Кельты|кельтаў]], а пазней і [[Рымская імперыя|рымлян]]){{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=9-13}}. У многім развіццё мовы ў самым пачатку нашай эры звязана з міграцыямі носьбітаў племянных моў, а таксама з працэсамі паглынання невялікіх плямён большымі. Так утварыліся племянныя аб’яднанні [[Франкі|франкаў]], [[Саксы|саксаў]], {{нп3|цюрынгі|цюрынгаў|ru|Тюринги}}, [[Алеманы|алеманаў]] і [[бавары|бавараў]], мовы якіх сталі асновай сучасных [[Старажытнафранкская мова|франкскіх]], {{нп3|Ніжнесаксонскія дыялекты|ніжнесаксонскіх|ru|Нижнесаксонские диалекты}}, {{нп3|Цюрынгскія дыялекты|цюрынгскіх|ru|Тюрингско-верхнесаксонские диалекты}}, {{нп3|Алеманскія дыялекты|алеманскіх|ru|Алеманнский диалект}} і [[Баварскі дыялект|баварскіх дыялектаў]]. У V—IX стст. усе гэтыя плямёны былі аб’яднаны пад уладай [[Меравінгі|Меравінгаў]] (паходы [[Хлодвіг I|Хлодвіга]]), а пазней і [[Каралінгі|Каралінгаў]] (заваяванні [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]])<ref>{{кніга|аўтар=Лебек С.|частка=Франки|загаловак=Происхождение франков. V-XI века|месца=М.|выдавецтва=Скарабей|год=1993|том=1|isbn=5-86507-001-0}}</ref>. Створаная Карлам [[Франкская дзяржава|імперыя]], якая ахоплівала землі сучасных [[Францыя|Францыі]], [[Італія|Італіі]] і [[Германія|Германіі]], у [[843]] годзе была [[Вердэнскі дагавор|падзелена]] яго сынамі на тры часткі, што садзейнічала аддзяленню кантынентальных германскіх народаў на ўсходнім баку [[Рэйн]]а ад раманскіх народаў [[Галія|Галіі]] і [[Апенінскі паўвостраў|Апенінскага паўвострава]]{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=21-22}}. === Старажытнаверхненямецкая мова === {{main|Старажытнаверхненямецкая мова}} У VIII ст. у выніку {{нп3|Другое перамяшчэнне зычных|другога перамяшчэння зычных|ru|другога перамяшчэння зычных}} пачынаецца выдзяленне [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкай мовы]]. Прагерманскія зычныя /p/, /t/ і /k/ (і часткова /b/, /d/ і /g/) перайшлі ў верхненямецкія /pf/, /ts/ і /kx/ у пачатковай пазіцыі і ў /f/, /s/ і /x/ — у канцавой<ref>{{кніга|аўтар=Cercignani F.|загаловак=The Consonants of German: Synchrony and Diachrony|месца=Milano|выдавецтва=Cisalpino|год=1979|старонкі=26-48}}</ref>. Гэтая фанетычная з’ява, якая пачала праяўляцца яшчэ ў VI ст., ахапіла паўднёванямецкія землі баварцаў і алеманаў, якія гаварылі на [[Старажытнаверхненямецкая мова|старажытнаверхненямецкай]]. У германскіх землях, размешчаных на поўнач ад {{нп3|Лінія maken/machen|лініі maken/machen|ru|Линия Бенрата}}, франкі і саксы гаварылі на {{нп3|Старажытнаніжненямецкая мова|старажытнаніжненямецкай|ru|Древнесаксонский язык}}. У землях паміж гэтымі мовамі другое перамяшчэнне прайшло нераўнамерна (напрыклад, у {{нп3|Рыпуарскія дыялекты|рыпуарскім|ru|Рипуарские диалекты}} і {{нп3|Мозельска-франкскія дыялекты|мозельска-франкскім дыялектах|ru|Мозельско-франкские диалекты}}){{sfn|Niebaum H., Macha J. Einführung in die Dialektologie des Deutschen|2006|S=222}}. Яшчэ да падзення Рыма ў выніку рымска-германскіх зносін у мову германцаў пранікла вялікая колькасць лацінскіх слоў, якія адлюстроўвалі рэаліі жыцця рымлян, не знаёмыя германцам<ref>{{кніга|аўтар=Moser H.|загаловак=Annalen der deutschen Sprache von den Anfangen bis zur Gegenwart|месца=Stuttgart|год=1961|старонкі=16}}</ref>. Хрысціянізацыя германцаў у раннім сярэдневякоўі спрыяла распаўсюджанню [[Лацінскі алфавіт|лацінскага пісьма]] ў германскіх землях. Слоўнік германцаў у гэты час істотна ўзбагачаецца за кошт лацінскіх запазычанняў, звязаных, як правіла, з [[Хрысціянства|хрысціянскім культам]]. Сама [[лацінская мова]] яшчэ доўга заставалася моваю [[Навука|навукі]] і [[адукацыя|адукацыі]] ў нямецкіх землях<ref>{{кніга|аўтар=Besch W.|загаловак=Sprachgeschichte: Ein Handbuch zur Geschichte der deutschen Sprache|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1998|isbn=3-11-011257-4}}</ref>. === Нямецкая мова ў сярэднія вякі і новы час === {{main|Сярэдневерхненямецкая мова|Ранненоваверхненямецкая мова}} [[Усходне-Франкскае каралеўства]] было неаднародным, многаплемянным, аднак усведамленне яго жыхарамі свайго этнічнага і часткова моўнага адзінства прыйшло ўжо ў канцы X — пачатку XI ст., г.зн. к пачатку сярэдневерхненямецкага перыяду. Слова {{нп3|Deutsch, этымалогія слова|''Deutsch''|ru|Deutsch (этимология слова)}} утворана ад прыметніка ''diutisc'' ({{lang-goh|diot}}, {{lang-got|þiuda}}) і азначала «той, хто гаворыць на мове народа» (у адрозненне ад тых, хто гаворыць на латыні). Лацінскае ''theodisce'' (''theodisca lingua'') з’явілася ў лацінскіх крыніцах у канцы VIII ст. і апісвала народы, якія не гавораць на латыні, у тым ліку — германскія<ref name="autogenerated6" /><ref>{{кніга|аўтар=Wolfgang Haubrichs, {{нп3|Хервіг Вольфрам|Herwig Wolfram|ru|Вольфрам, Хервиг}}.|частка=Theodiscus|загаловак=Reallexikon der Germanischen Altertumskunde|месца=Berlin, New York|год=2005|isbn=3-11-018385-4}}</ref>. У другой палавіне IX ст. у {{нп3|Отфрыд фон Вейсенбург|Отфрыда|ru|Отфрид фон Вейсенбург}} сустракаецца ''thiufrenkiska zunga'', як абазначэнне агульнафранкскай мовы, а ў пачатку XI ст. ''diu diutisca zunge'' сустракаецца ў {{нп3|Ноткер Нямецкі|Ноткера|ru|Ноткер Немецкий}} як абазначэнне мовы германскіх народаў. Упершыню ў якасці абазначэння народа ''diutisc'' сустракаецца толькі ў канцы XI стагоддзя{{sfn|Жирмунский В. М. История немецкого языка|1948|с=38}}. У адрозненне ад сваіх [[Раманскія народы|раманскіх]] і [[Славяне|славянскіх]] суседзяў, у нямецкім моўным арэале на працягу ўсяго [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўя]] існавалі тэрытарыяльна раздробленыя палітычныя структуры, што прывяло да ўтварэння і развіцця вялікай колькасці розных {{нп3|Дыялекты нямецкай мовы|дыялектаў|ru|Диалекты немецкого языка}}. Рэгіянальныя асаблівасці ўжывання [[Сярэдневерхненямецкая мова|сярэдневерхненямецкай мовы]] абцяжарвалі працэс стварэння культурнай цэласнасці і стымулявалі паэтаў пачатку XIII ст. пазбягаць дыялектных форм з мэтай пашырыць круг патэнцыяльных чытачоў, што разглядаецца як першая спроба стварэння агульнанямецкай мовы. Але гэта стала магчыма толькі пры распаўсюджанні граматнасці сярод шырокіх слаёў насельніцтва ў перыяды [[Позняе Сярэдневякоўе|позняга сярэдневякоўя]] і пазней — [[Адраджэнне|Адраджэння]]<ref>{{кніга|аўтар=Thordis Hennings.|загаловак=Einführung in das Mittelhochdeutsche|месца=Berlin|год=2003|isbn=3-11-017818-4}}</ref>. [[Файл:Martin Luther (Lucas Cranach) 1526.jpg|200px|thumb|right|[[Марцін Лютэр]] (партрет работы [[Лукас Кранах Старэйшы|Лукаса Кранаха Старэйшага]], [[1526]]).]] У XIII—XIV стст. фарміраванне нямецкай мовы прыводзіць да таго, што лацінская мова паступова страчвае свае пазіцыі мовы афіцыйна-дзелавой сферы (канчаткова гэта адбываецца толькі ў XVI—XVII стст.). Паступова змешаныя ўсходне-нямецкія гаворкі, якія паўсталі ў выніку каланізацыі славянскіх зямель на ўсход ад ракі [[Эльба|Эльбы]], атрымліваюць вядучую ролю і, узбагаціўшыся за кошт узаемадзеяння з паўднёванямецкай літаратурнай традыцыяй, ствараюць аснову нямецкай нацыянальнай літаратурнай мовы. У адрозненне ад большасці еўрапейскіх моў, [[літаратурная мова|літаратурная форма]] якіх заснавана на дыялекце [[Сталіца|сталіцы]], {{нп3|нямецкая літаратурная мова|нямецкая літаратурная мова|ru|Литературный немецкий язык}} прадстаўляе сабой нешта сярэдняе паміж [[Сярэдненямецкія дыялекты|сярэдне-]] і [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкімі дыялектамі]] і лічыцца мясцовай толькі ў [[Гановер]]ы. У паўночнай частцы Германіі гэтая мова распаўсюдзілася ў сферах {{нп3|Дзяржаўнае кіраванне|дзяржаўнага кіравання|ru|Государственное управление}} і школьнай адукацыі ў час [[Рэфармацыя|Рэфармацыі]]. У эпоху росквіту [[Ганза|Ганзы]] па ўсёй паўночнай Германіі панавалі [[Ніжненямецкая мова|ніжненямецкія дыялекты]] і [[нідэрландская мова]]. З часам літаратурная нямецкая ў паўночных абласцях Германіі практычна выцесніла мясцовыя дыялекты, якія толькі часткова захаваліся да сённяшняга часу. У цэнтры і на поўдні Германіі, дзе мова з самага пачатку была больш падобна на літаратурную, насельніцтва захавала свае дыялекты<ref>{{кніга|аўтар=Peter von Polenz.|загаловак=Geschichte der deutschen Sprache (9. Auflage)|месца=Berlin, New York|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1987|isbn=3-11-007998-4}}</ref>. У 1521 годзе [[Марцін Лютэр]] пераклаў на тады яшчэ не ўстояную стандартную пісьмовую мову [[Новы Запавет|Новы]], а ў 1534 годзе — [[Стары Запавет]], што, на думку многіх вучоных-мовазнаўцаў XIX ст., паўплывала на развіццё мовы цэлых пакаленняў, бо ўжо ў XIV ст. было відно паступовае развіццё агульнарэгіянальнай пісьмовай нямецкай мовы, якую таксама называюць {{нп3|Ранненоваверхненямецкая мова|ранненоваверхненямецкай|ru|Ранненововерхненемецкий язык}}<ref>{{cite web|url=http://www.welt.de/kultur/history/article1590611/Wie_Martin_Luthers_Bibel_unsere_Sprache_praegt.html|title=Wie Martin Luthers Bibel unsere Sprache prägt|author=Jan von Flocken.|access-date=2011-11-06|lang=de}}</ref>. Утварэнне літаратурнай пісьмовай нямецкай мовы было ў асноўным завершана ў XVII стагоддзі<ref>{{кніга|аўтар=Frédéric Hartweg, Klaus-Peter Wegera.|загаловак=Frühneuhochdeutsch. Eine Einführung in die deutsche Sprache des Spätmittelalters und der frühen Neuzeit|месца=Niemeyer, Tübingen|год=2005|isbn=3-484-25133-6}}</ref>. === Станаўленне новаверхненямецкай мовы === {{main|Новаверхненямецкая мова}} Вялікае значэнне для {{нп3|новаверхненямецкая мова|новаверхненямецкай мовы|ru|Нововерхненемецкий язык}} мела інтэнсіўнае развіццё ў XVIII—XIX стст. свецкай [[Мастацкая літаратура|мастацкай літаратуры]]. Фарміраванне норм сучаснай літаратурнай мовы завяршаецца ў канцы XVIII ст., калі нармалізуюцца [[Граматыка|граматычная сістэма]], стабілізуецца [[арфаграфія]], ствараюцца нарматыўныя слоўнікі, а ў канцы XIX ст. на аснове сцэнічнага вымаўлення выпрацоўваюцца [[Арфаэпія|арфаэпічныя нормы]]. У XVI—XVIII стст. новыя літаратурныя нормы распаўсюджваюцца на поўнач Германіі. У гэты час у нямецкую мову актыўна пранікаюць словы з [[Французская мова|французскай]] і [[Славянскія мовы|славянскіх моў]]. Складаннем першых слоўнікаў нямецкай мовы займаліся {{нп3|Іаган Крыстаф Адэлунг|І. К. Адэлунг|ru|Аделунг, Иоганн Кристоф}} (1781) і [[браты Грым]] (1852, завершаны ў 1961 годзе). Нямецкі правапіс фарміраваўся на працягу ўсяго XIX ст. Значны прарыў у стварэнні агульнага правапісу быў дасягнуты дзякуючы [[Конрад Дудэн|Конраду Дудэну]], які ў 1880 годзе выпусціў «Арфаграфічны слоўнік нямецкай мовы»<ref>{{кніга|аўтар=Andreas Gardt.|загаловак=Geschichte der Sprachwissenschaft in Deutschland|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1999|isbn=3-11-015788-8}}</ref>. У 1901 годзе гэты слоўнік быў у трохі змененай форме прызнаны асновай нямецкага афіцыйнага правапісу на {{нп3|Арфаграфічная канферэнцыя, 1901|Арфаграфічнай канферэнцыі 1901 года|ru|Орфографическая конференция (1901)}}, але з [[1956]] года зноў устае пытанне аб рэфармаванні арфаграфіі, што вылілася ў {{нп3|Рэформа нямецкага правапісу, 1996|рэформу 1996 года|ru|Реформа немецкого правописания (1996)}}. Усё XX стагоддзе нямецкая мова змянялася нязначна: асноўныя змены закраналі лексікон, які папаўняюся новымі словамі. Пасля прыходу да ўлады [[Адольф Гітлер|Адольфа Гітлера]] на чале [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыянал-сацыялістычнай партыі]] мова стала сродкам актыўнай [[Прапаганда|прапаганды]], у выніку чаго ўзнікла такая з’ява, як {{нп3|мова нацысцкай Германіі|мова нацысцкай Германіі|ru|Язык нацистской Германии}} — нямецкая мова, напоўненая ідэалагічна афарбаванымі тэрмінамі і [[эўфемізм|эўфемізмамі]]<ref>{{кніга|аўтар=Klemperer V.|загаловак=LTI — Lingua Tertii Imperii. Notizbuch eines Philologen|месца=Leipzig|год=1996|старонкі=24|isbn=3-379-00125-2}}</ref>. Пасля заканчэння [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] і акупацыі Усходняй Германіі савецкімі войскамі ў {{нп3|Нямецкая мова ў ГДР|нямецкую мову ГДР|ru|Немецкий язык в ГДР}} пранікаюць словы з [[Руская мова|рускай мовы]]<ref>{{кніга|аўтар=Alexandre Pirojkov.|загаловак=Russizismen im Deutschen der Gegenwart. Bestand, Zustand und Entwicklungstendenzen|месца=Berlin|выдавецтва=Weissensee-Verlag|год=2002|isbn=3-934479-69-3}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Ammon U.|загаловак=Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz: Das Problem der nationalen Varietäten|частка=Zur Entstehung von Staatsvarietäten während der 40jährigen Teilung Deutschlands|месца=Berlin, New York|выдавецтва=de Gruyter|год=1995|старонкі=385–390|isbn=3-11-014753-X}}</ref>{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=30}}. Вялікі ўплыў на мову ў канцы XX — пачатку XXI ст. аказалі [[Англіцызм|англійскія запазычанні]], што звязана з развіццём тэхналогій і папулярнасцю англамоўнай культуры ў свеце. Немалую ролю пры гэтым адыгрываюць [[Інтэрнэт]] і [[Сродкі масавай інфармацыі|СМІ]], якія паскараюць працэсы запазычання<ref>{{кніга|аўтар=Burmasova S.|загаловак=Empirische Untersuchung der Anglizismen im Deutschen am Material der Zeitung DIE WELT (Jahrgänge 1994 und 2004)|спасылка=http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf|месца=Bamberg|выдавецтва=University of Bamberg Press|год=2010|старонкі=222|isbn=978-3-923507-71-9|archive-date=31 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131025924/http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf}}</ref>. === Сучасная рэформа правапісу === {{main|Рэформа нямецкага правапісу, 1996}} [[Файл:Duden.jpg|200px|right|thumb|[[Дудэн]] — зборнік норм правапісу нямецкай мовы.]] [[1 жніўня]] [[1996]] года ў [[Германія|Германіі]] былі ўведзены новыя правілы нямецкай арфаграфіі<ref>{{cite web|url=http://pub.ids-mannheim.de/laufend/sprachreport/reform/reform-ges.html|title=Rechtschreibreform. Eine Zusammenfassung von Dr. Klaus Heller|access-date=2011-11-06}}</ref>. Першы план рэформы прадугледжваў замену ''ß'' на ''ss'' пасля кароткіх галосных (напрыклад, як у словах ''Fluss, muss, dass''), аднак [[ß|эсцэт]] захоўваўся пасля доўгіх галосных і [[дыфтонг|дыфтонгаў]] (''Fuß, heiß''). Пры ўтварэнні новых слоў ці форм аснова слова захоўваецца (''nummerieren'' пішацца з падвоенай ''mm'', бо аснова ''Nummer''). Для часта ўжывальных запазычанняў дазволена спрошчанае напісанне (''Mayonnaise → Majonäse''), у словах [[Грэчаская мова|грэчаскага]] паходжання спалучэнне літар ''ph'' замянялася на ''f'' (''Geographie → Geografie''). Некаторыя складаныя [[дзеяслоў|дзеясловы]], якія раней пісаліся ў адно слова, сталі пісацца асобна (''kennen lernen, Halt machen, verloren gehen''), а абазначэнні {{нп3|час сутак|часу сутак|ru|Время суток}}, якія суправаджаліся словамі ''gestern, heute, morgen'' (''heute Nachmittag, morgen Vormittag''), і субстантывіраваныя [[лічэбнік]]і (''der Zweite'', ''der Dritte'') пачыналіся з [[Вялікая літара|вялікай літары]]. Было дазволена таксама патройваць зычную на стыку слоў, якія заканчваюцца і пачынаюцца на адзін і той жа зычны (''Betttuch = Bett + Tuch''). Змены закранулі і [[Пунктуацыя|пунктуацыю]]: у {{нп3|складаназлучаны сказ|складаназлучаным сказе|ru|Сложносочинённое предложение}} са [[злучнік]]амі ''und'' ці ''oder'', а таксама ў канструкцыі Infinitiv + zu [[коска]] не ставілася. Рэформа была ўспрынята неадназначна<ref>{{cite web|url=http://www.journalismusausbildung.de/rechtschreibung_geschichte.htm|title=Welche Auswirkungen hat die Rechtschreibreform auf unseren Alltag?|access-date=2011-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080925080848/http://www.journalismusausbildung.de/rechtschreibung_geschichte.htm|archive-date=25 верасня 2008|url-status=dead}}</ref>. Незадоўга да намечанага заканчэння рэфармавання некалькі вядучых газет і часопісаў [[Германія|ФРГ]] (найперш тыя, што ўваходзяць у выдавецкі канцэрн [[Axel Springer SE]]) заявілі аб вяртанні да традыцыйных правіл. Адна з самых кансерватыўных і паважаных газет ФРГ, [[Frankfurter Allgemeine Zeitung]], у 1999 годзе, як і ўся краіна, перайшла на новую арфаграфію, але скора вярнулася да звыклага правапісу. Таксама ад новай арфаграфіі адмовіўся найважнейшы грамадска-палітычны часопіс краіны [[Der Spiegel|«Der Spiegel»]]<ref>{{cite web|url=http://www.faz.net/artikel/S30703/rechtschreibung-die-rueckkehr-30014040.html|title=Rechtschreibung. Die Rückkehr|access-date=2011-11-06|archive-date=23 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110923133237/http://www.faz.net/artikel/S30703/rechtschreibung-die-rueckkehr-30014040.html|url-status=dead}}</ref>. Большасць нямецкіх [[пісьменнік]]аў і [[Філалогія|філолагаў]] з самага пачатку адмовіліся прыняць новыя арфаграфічныя правіла, аднак іх просьбы прыпыніць рэформу так і не былі выкананы. Другі варыянт рэформы [[2005]] года таксама не быў прыняты грамадскасцю. З [[1 жніўня]] [[2006]] года ў Германіі ўступіў у сілу трэці і канчатковы варыянт закона аб рэформе нямецкага правапісу. Новыя правілы пунктуацыі і арфаграфіі абавязковыя для ўсіх без выключэння дзяржаўных устаноў і для сістэмы адукацыі. Рэформа скасоўвае 87 з 212 правіл арфаграфіі, замест 52 правіл пунктуацыі засталося толькі 12. == Распаўсюджанасць нямецкай мовы == {{main|Распаўсюджанне нямецкай мовы ў свеце}} Нямецкая мова шырока {{нп3|Спіс моў па колькасці гаворачых|распаўсюджана ва ўсім свеце|ru|Список языков по количеству носителей}} як [[Родная мова|родная]] і як {{нп3|Другая мова|другая|ru|Второй язык}}<ref>{{артыкул |аўтар=Schäuble W. |загаловак=Zwei Jahrzehnte Politik für Aussiedler und nationale Minderheiten |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland: Bilanz und Perspektiven |год=2009 |том=38 |старонкі=17-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_243_sum_de.pdf |title=Spezial-Eurobarometer 243: Die Europäer und ihre Sprachen |publisher=Europa.eu |access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref>. Акрамя асноўных трох [[Нямецкамоўныя краіны|нямецкамоўных краін]] [[Заходняя Еўропа|Заходняй Еўропы]], сярод якіх [[Германія]], [[Швейцарыя]] і [[Аўстрыя]], нямецкая мова ўжываецца ў іншых дзяржавах, трапляючы ў катэгорыю мясцовых моў {{нп3|меншасць|меншасцей|ru|Меньшинство}}<ref>{{артыкул |аўтар=Nossol A. |загаловак=Kulturelle Identität und Konfessionalität |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland. Bilanz und Perspektiven |год=2009 |старонкі=101-102 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Rosenberg P. |загаловак=Die Entwicklung der europäischen Sprachenvielfalt und die Rolle der Minderheiten – der linguistische Befund |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland. Bilanz und Perspektiven |год=2009 |старонкі=135-149 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}</ref>. Так, нямецкая з’яўляецца [[Родная мова|роднай мовай]] ці мовай зносін для асоб нямецкага паходжання ў краінах [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]]<ref>{{артыкул |аўтар=Weber M. |загаловак=Deutsche Minderheiten in der europäischen Siedlungsgeschichte |спасылка=http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |мова=de |выданне=Aussiedler- und Minderheitenpolitik in Deutschland: Bilanz und Perspektiven |год=2009 |том=38 |старонкі=42-43 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923191550/http://www.bkge.de/download/1-310_Aussiedlerpolitik.pdf |archive-date=23 верасня 2015 }}</ref>, для больш чым двух мільёнаў чалавек у [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]], [[Канада|Канадзе]] і [[Бразілія|Бразіліі]], шырока выкарыстоўваецца ў [[Аўстралія|Аўстраліі]] і ў некаторых посткаланіяльных краінах [[Афрыка|Афрыкі]]<ref>{{cite web |url= http://www.uni-leipzig.de/~siebenh/kurse/SS08/v_sprachliche_variation_08/10_sprachliche_variation.pdf|title=Sprachliche Variation. Sprachkontakt|author=Siebenhaar B.|publisher=[[Лейпцыгскі ўніверсітэт|Universität Leipzig]]|access-date=2014-11-13|lang=de}}</ref>. Пры гэтым нямецкая мова з’яўляецца адною з афіцыйных моў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]]<ref name="Europa.eu"/>, і многіх іншых {{нп3|Выкарыстанне нямецкай мовы ў міжнародных арганізацыях|міжнародных і рэгіянальных арганізацый|ru|Использование немецкого языка в международных организациях}}. У кожнай дзяржаве нямецкае мова валодае ўласнай спецыфікай ужывання (гл. раздзел [[Нямецкая мова#Разнавіднасці мовы|Разнавіднасці мовы]]). У табліцы ніжэй прыведзены толькі некаторыя дзяржавы, дзе нямецкая мова з’яўляецца афіцыйнай ці адною з афіцыйных, шырока распаўсюджана як мова меншасцей ці мае адметнасці свайго гістарычнага развіцця. Даныя аб колькасці нямецкамоўных прыведзены па [[Ethnologue|Ethnologue 2014]] без уліку шэрагу дыялектаў. [[Файл:Legal status of German in the world.svg|thumb|300px|right|Распаўсюджанасць у свеце.]] [[Файл:Legal statuses of German in Europe.svg|right|thumb|300px|Нямецкая як афіцыйная мова.]] [[Файл:Knowledge German EU map.png|right|thumb|300px|Веданне нямецкай мовы ў краінах [[Еўрапейскі Саюз|ЕС]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]].]] [[Файл:NEM.PNG|300px|thumb|Доля расійскіх немцаў па [[Рэгіёны Расіі|рэгіёнах РФ]] па даных [[Усерасійскі перапіс насельніцтва, 2002|перапісу 2002 года]].]] [[Файл:German USC2000 PHS.svg|300px|thumb|Распаўсюджанасць нямецкай мовы ў ЗША.]] {| class="wikitable" ! Дзяржава || Колькасць гаворачых<br /> на нямецкай мове || Заўвагі |- | {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]] || 79 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/AU|title=Australia |publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || 79 тыс. аўстралійцаў гавораць па-нямецку дома, хоць немцаў у Аўстраліі значна больш. Гл. [[Нямецкая мова ў Аўстраліі]]. |- | {{Сцяг Аўстрыі}} [[Аўстрыя]] || 7,83 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/language/bar|title=Bavarian|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нямецкая мова ў Аўстрыі замацавана [[Канстытуцыя Аўстрыі|Канстытуцыяй]] і прызнаецца [[Афіцыйная мова|афіцыйнай]] нароўні з мовамі меншасцей. Пераважна ў Аўстарыі гавораць на ўласным [[Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|варыянце нямецкай мовы]], узнікшым пад уплывам [[Баварскі дыялект|баварскіх дыялектаў]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Аўстрыі]]. |- | {{Сцяг Аргенціны}} [[Аргенціна]] || 400 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/AR|title=Argentina|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Аргенцінскія немцы, якія пражываюць у [[Буэнас-Айрэс]]е, ужываюць мову [[бельгранадойч]] — змешаная нямецкая і [[Іспанская мова|іспанская]]. |- | {{Сцяг Бельгіі}} [[Бельгія]] || 41,2 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/BE/languages|title=Belgium|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Распаўсюджана ва Усходняй Бельгіі (правінцыя [[Льеж, правінцыя|Льеж]]), з’яўляецца адною з трох афіцыйных моў нароўні з [[Французская мова|французскай]] і [[Нідэрландская мова|нідэрландскай]]. Гл. [[Нямецкамоўная супольнасць Бельгіі]]. |- | {{Сцяг Бразіліі}} [[Бразілія]] || 1,5 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/BR|title=Brazil|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Распаўсюджана ў штатах [[Санта-Катарына|Санта Катарына]] і [[Рыу-Гранды-ду-Сул]]. У другой палавіне XX ст. была пад уплывам [[Партугальская мова ў Бразіліі|партугальскай мовы]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Бразіліі]]. |- | {{Сцяг Венесуэлы}} [[Венесуэла]] || 1,5 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/language/gct|title=German, Colonia Tovar|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || У Венесуэле нямецкая мова ([[алеман каланьера]]) выкарыстоўваецца ў мястэчку [[Калонія Товар]]. Этнічных немцаў каля 6 тыс. чал., з іх толькі чвэрць валодае нямецкай. |- | {{Сцяг Германіі}} [[Германія]] || 69,8 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/DE/languages|title=Germany|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нямецкая мова ў Германіі з’яўляецца афіцыйнай мовай, замацаванай заканадаўча. Іменна ў Германіі нямецкая мова валодае самай высокай [[Разнавіднасці нямецкай мовы|варыятыўнасцю]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Германіі]]. |- | {{Сцяг Даніі}} [[Данія]] || 25,9 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/DK/languages|title=Denmark|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Распаўсюджана ў былой [[Паўднёвая Ютландыя, амт|Паўднёвай Ютландыі]] (сучасная [[Паўднёвая Данія]]). Гл. [[Нямецкая мова ў Даніі]]. |- | {{Сцяг Італіі}} [[Італія]] || каля 225 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/IT/languages|title=Italy|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нямецкая мова выкарыстоўваецца на ўзроўні рэгіёна [[Паўднёвы Ціроль]], нароўні з [[Італьянская мова|італьянскай]] і [[Ладзінская мова|ладзінскай мовамі]]. Разам з літаратурнай нямецкай у Італіі шырока распаўсюджаны [[баварскі дыялект]]. |- | {{Сцяг Казахстана}} [[Казахстан]] || каля 181 тыс. чал.<ref>{{cite web |url= http://www.newskaz.ru/society/20130515/5087880.html|title= Свыше 11 млн казахов проживает в Казахстане|author=Устиненко А.|date=15.05.2013|publisher=Новости — Казахстан |access-date=2014-11-13 }}</ref> || Немцы Казахстана пражываюць пераважна на поўначы краіны і ў раёне [[Астана|Астаны]]. Колькасць немцаў хутка зніжаецца: па даных перапісу 1989 і Ethnologue іх налічвалася 958 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/KZ/languages|title=Kazakhstan|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref>; па выніках перапісу насельніцтва 2009 года колькасць немцаў складала ўжо 178 тыс.<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/news/Pages/pr_04_02_10.aspx|title=Итоги переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство республики Казахстан по статистике|access-date=2012-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208073821/http://www.stat.kz/news/Pages/pr_04_02_10.aspx|archive-date=8 лютага 2010|url-status=dead}}</ref>. Станам на 2013 год іх стала на 3 тыс. чал. больш. Гл. [[Немцы Казахстана]]. |- | {{Сцяг Канады}} [[Канада]] || 430 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/CA|title=Canada|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Немецкамоўнае насельніцтва Канады складаюць пераважна патомкі імігрантаў XIX і XX стагоддзя, [[менаніты]] ў [[Антарыа]]. |- | {{Сцяг Ліхтэнштэйна}} [[Ліхтэнштэйн]] || каля 36 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/LI|title=Liechtenstein|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || У Ліхтэнштэйне нямецкая — адзіная афіцыйная мова. Найбольш распаўсюджаны [[ліхтэнштэйнскі дыялект]], роднасны [[Швейцарскі дыялект|швейцарскаму]] і [[Форарльбергскі дыялект|форарльбергскаму]]. |- | {{Сцяг Люксембурга}} [[Люксембург]] || 10,2 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/LU/languages|title=Luxembourg|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нямецкая выкарыстоўваецца як адна з афіцыйных моў нароўні з [[Люксембургская мова|люксембургскай]] і [[французская мова|французскай]]. Нямецкая вельмі папулярная як другая мова. |- | {{Сцяг Намібіі}} [[Намібія]] || 22,5 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/NA/languages|title=Namibia|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нямецкая з’яўляецца адною з нацыянальных моў Намібіі нароўні з [[афрыкаанс]], [[герэра, мова|герэра]], [[ашывамба]] і [[англійская мова|англійскай]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Намібіі]]. |- | {{Сцяг Парагвая}} [[Парагвай]] || 166 тыс. чал.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/PY/languages|title=Paraguay|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2012-01-27}}</ref> || На нямецкай мове ў Парагваі гавораць нашчадкі менанітаў, якія імігравалі ў 1927 годзе, а таксама бразільскія немцы, якія прыехалі ў 1950-80-я гады. Гл. [[Нямецкая мова ў Парагваі]]. |- | {{Сцяг Польшчы}} [[Польшча]] || 500 тыс. чал.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/country/PL/languages|title=Poland|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2012-01-27}}</ref> || У Польшчы нямецкая мова прызнана мовай меншасцей. На ёй гавораць пераважна патомкі [[Сілезія|сілезскіх]] немцаў, якія пазбеглі дэпартацыі ў Польшчы. Лік нямецкамоўных з года ў год зніжаецца. |- | {{Сцяг Расіі}} [[Расія]] || каля 2,07 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/RU |title=Russian Federation |publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || У Расіі этнічныя немцы пражываюць у [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай частцы Расіі]], [[Сібір]]ы і на тэрыторыі былой [[АССР немцаў Паволжа]]<ref>{{артыкул |аўтар=Stricker G.|загаловак= Fragen an die Geschichte der Deutschen in Rußland |мова=de |выданне=Fragen an die Geschichte der Deutschen in Rußland|год=1997 |старонкі=13-34}}</ref>. Па даных [[Усерасійскі перапіс насельніцтва, 2010|перапісу 2010 года]]<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2011/12/16/stat.html|title=Вот какие мы - россияне: Об итогах Всероссийской переписи населения 2010 года|date=22.12.2011|publisher=Российская газета — №5660 (284)|access-date=2012-01-27}}</ref>, немцамі сябе лічыць усяго 394 тыс. чал. Гл. [[Расійскія немцы]], [[Нямецка-плацкі дыялект]]. |- | {{Сцяг Румыніі}} [[Румынія]] || 45,1 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/RO/languages|title=Romania|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Распаўсюджана ў гарадах [[Сібіу]], [[Сігішаара]], [[Тымішаара]], [[Сату-Марэ]]. Большая частка носьбітаў — [[трансільванскія саксы]]<ref>{{cite web|url= http://www.siebenbuergersachsen.de/geschichte/index.htm|title=Siebenbürger Sachsen - gestern, heute, morgen|author=Lauer J.|access-date=2012-01-12|lang=de}}</ref> і [[дунайскія швабы]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Румыніі]]. |- | {{Сцяг Славакіі}} [[Славакія]] || 5,4 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/SK/languages|title=Slovakia|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Распаўсюджана ў асяроддзі [[Карпацкія немцы|славацкіх немцаў]]. У 1930-я гады пераважаў у вёсцы [[Крагуле]] [[Банскабістрыцкі край|Банскабістрыцкага края]]. |- | {{Сцяг ЗША}} [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] || 1,3 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/US|title=United States |publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || У Злучаных Штатах нямецкая з’яўляецца мовай меншасцей, аднак яна шырока распаўсюджана і актыўна вывучаецца ў адукацыйных установах<ref>{{cite web|url=http://www.vistawide.com/languages/us_languages.htm|title=Language-learning trends in the United States|publisher=Vistawide.com|access-date=2012-01-27|lang=en}}</ref>. Гл. [[Нямецкая мова ў ЗША]]. |- | {{Сцяг Украіны}} [[Украіна]] || 33,3 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/UA/languages|title=Ukraine|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Нашчадкі нямецкіх перасяленцаў XVIII ст. пражываюць на тэрыторыі [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай]], [[Адэская вобласць|Адэскай]], [[Закарпацкая вобласць|Закарпацкай]], [[Запарожская вобласць|Запарожскай]] і [[Луганская вобласць|Луганскай]] абласцях і былой [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|АР Крым]]. Гл. [[Немцы ва Украіне]]. |- | {{Сцяг Францыі}} [[Францыя]] || каля 1 млн чал. || Дакладных звестак пра лік носьбітаў няма. Нямецкая выкарыстоўваецца ў [[Эльзас]]е (станам на 2012 год каля 790 тыс. чал.<ref>{{cite web|url=http://www.olcalsace.org/de/der-dialekt-in-zahlen|title=Der Dialekt in Zahlen|publisher=Amt für Sprache und Kultur im Elsass (OLCA)|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216223220/http://www.olcalsace.org/de/der-dialekt-in-zahlen|archive-date=16 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>) і паўночнай частцы [[Латарынгія|Латарынгіі]], у дэпартаменце [[Мозель (дэпартамент)|Мозель]] (па розных звестках ад 48 да 300 тыс. чал.)<ref>{{cite web|url=http://www.culture-bilinguisme-lorraine.org/|title=Culture et Bilinguisme de Lorraine - Zweisprachig, unsere Zukunft|access-date=2012-01-12|lang=fr}}</ref>. Актыўна выцясняецца французскай. Гл. [[Нямецкая мова ў Францыі]]. |- | {{Сцяг Чэхіі}} [[Чэхія]] || 40,8 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/CZ/languages|title=Czech Republic|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Па даных чэшскай статыстыкі на 2001 год налічвалася ўсяго каля 39 тыс. немцаў<ref>{{cite web|url=http://www.czso.cz/csu/2008edicniplan.nsf/engt/24003E05E7/$File/4032080117.pdf|title=Obyvatelstvo podle národnosti podle výsledků sčítání lidu v letech 1921-2001|access-date=2011-11-06|lang=cz|archive-date=5 кастрычніка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005143728/https://www.czso.cz/csu/2008edicniplan.nsf/engt/24003E05E7/$File/4032080117.pdf|url-status=dead}}</ref>. Да нямецкамоўнай меншасці ў Чэхіі адносяцца [[судэцкія немцы]], якім удалося пазбегнуць [[Дэпартацыя немцаў пасля Другой сусветнай вайны|дэпартацыі]] пасля [[Другая сусветная вайна|вайны]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Чэхіі]]. |- | {{Сцяг Швейцарыі}} [[Швейцарыя]] || 4,6 млн чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/CH/languages|title=Switzerland|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || Выкарыстоўваецца як адна з афіцыйных нароўні з французскай, італьянскай і [[Рэтараманская мова|рэтараманскай]]; каля 67 % [[Швейцарцы|швейцарцаў]] гавораць на [[Швейцарскі варыянт нямецкай мовы|уласным варыянце нямецкай мовы]], узнікшым на аснове [[Алеманскія дыялекты|алеманскіх дыялектаў]]. Гл. [[Нямецкая мова ў Швейцарыі]]. |- | {{Сцяг ПАР}} [[Паўднёва-Афрыканская Рэспубліка|ПАР]] || 12 тыс. чал.<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/country/ZA|title=South Africa|publisher=[[Ethnologue]]|access-date=2014-11-13}}</ref> || У ПАР у правінцыі [[Квазулу-Натал (правінцыя)|Квазулу-Натал]] ужываецца варыянт нямецкай мовы пад назвай [[наталер-дойч]]. |} == Разнавіднасці мовы == {{main|Разнавіднасці нямецкай мовы}} Нямецкая мова {{нп3|Плюрыцэнтрычная мова|плюрыцэнтрычная|ru|Плюрицентрический язык}}, неаднародная. Гэтая неаднароднасць праяўляецца ў адрозненнях, характэрных для тых ці іншых груп носьбітаў мовы. Даследаванні мовазнаўцаў XVIII—XIX ст. стварылі падмурак для развіцця нямецкай дыялекталогіі, якая ўжо к пачатку XX ст. дазволіла скласці поўнае ўяўленне аб дыялектах [[Заходнегерманскія мовы|заходнегерманскага кантынуума]]{{sfn|Филичева Н. И. Диалектология немецкого языка|1983|с=16-31}}. Наддыялектнымі формамі з’яўляюцца нацыянальныя варыянты, якімі карыстаюцца носьбіты нямецкай мовы ў [[Германія|Германіі]] (уласна, літаратурная нямецкая мова), [[Аўстрыя|Аўстрыі]] ({{нп3|Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|аўстрыйскі варыянт|ru|Австрийский вариант немецкого языка}}) і [[Швейцарыя|Швейцарыі]] ({{нп3|Швейцарскі варыянт нямецкай мовы|швейцарскі варыянт|ru|Швейцарский вариант немецкого языка}}){{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=26-28}}. Разам з гэтым узнікалі і развіваліся першыя [[кантактныя мовы на нямецкай аснове]], даследаванні якіх былі праведзены значна пазней. Сфарміраваныя ў выніку пранікнення іншамоўных [[Запазычанне|запазычанняў]] разнавіднасці ўзнікаюць і развіваюцца да канца XX — пачатку XXI ст. (напрыклад, {{нп3|белгранадойч|белгранадойч|ru|Бельгранодойч}}), некаторыя ж — поўнасцю знікаюць пад уздзеяннем мясцовых моў ці ў выніку наўмыснай поўнай [[Асіміляцыя (мовазнаўства)|асіміляцыі]] ({{нп3|бароссадойч|бароссадойч|ru|Бароссадойч}} у [[Аўстралія|Аўстраліі]]). === Дыялекты === {{main|Дыялекты нямецкай мовы}} {{Гл. таксама|Ніжненямецкая мова|Верхненямецкія мовы}} [[Файл:Brockhaus 1892 Deutsche Mundarten.jpg|400px|right|thumb|Карта нямецкіх дыялектаў 1894 года.]] [[Файл:Verbreitungsgebiet der heutigen niederdeutschen Mundarten.svg|300px|right|thumb|Ніжненямецкія дыялекты.]] [[Файл:Mitteldeutsche Mundarten.png|300px|right|thumb|Сярэдненямецкія дыялекты.]] [[Файл:Oberdeutsche Mundarten.png|300px|right|thumb|Паўднёванямецкія дыялекты.]] Усе нямецкія дыялекты ўваходзяць у заходнегерманскі {{нп3|дыялектны кантынуум|дыялектны кантынуум|ru|Диалектный континуум}}, у які таксама ўваходзіць і [[нідэрландская мова]]. На тэрыторыі сучасных Германіі, Аўстрыі, Швейцарыі, [[Люксембург]]а, [[Ліхтэнштэйн]]а, [[Італія|Італіі]] і [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] выдзяляюць тры вялікія групы дыялектаў: [[Ніжненямецкая мова|ніжненямецкую]] (Niederdeutsch), [[Сярэдненямецкія дыялекты|сярэдненямецкую]] (Mitteldeutsch) і [[Паўднёванямецкія дыялекты|паўднёванямецкую]] (Oberdeutsch), прычым апошнія дзве групы прынята разглядаць у складзе [[Верхненямецкія мовы|верхненямецкіх дыялектаў]] (Hochdeutsch)<ref name="Немецкий язык"/>. Граніца паміж ніжне- і верхненямецкімі дыялектамі называецца [[Лінія Бенрата|лініяй Бенрата]]<ref>{{cite web|url=http://www.opdegrens.eu/hansh/2009/benrath2.html|title=Meer over de Benrather taalgrens|author=Hans Hermans.|date=2009-11-18|access-date=2012-09-20|lang=nl}}</ref>. Асобныя дыялекты і нацыянальныя варыянты, якія ўваходзяць у кожную з гэтых груп, маюць акрамя геаграфічных таксама выразныя моўныя адрозненні, узніклыя з часам пад уплывам [[Культура|культурных]], [[Геаграфія|геаграфічных]] і [[Гісторыя|гістарычных]] фактараў<ref>{{кніга|аўтар=Eckhard Eggers.|загаловак=Moderne Dialekte – neue Dialektologie. Akten des 1. Kongresses der Internationalen Gesellschaft für Dialektologie des Deutschen (IGDD) am Forschungsinstitut für Deutsche Sprache „Deutscher Sprachatlas“ der Philipps-Universität Marburg vom 5. bis 8. März 2003|месца=Steiner, Stuttgart|год=2005|isbn=3-515-08762-1}}</ref>. Так, свае асаблівасці ў фанетыцы і лексіцы маюць аўстрыйскі і швейцарскі варыянты, для якіх характэрны іншая [[Артыкуляцыя (фанетыка)|артыкуляцыя]] пачатковых ''p-, t-, k-'', ужыванне ў маўленні іншамоўных слоў, {{нп3|аўстрыцызм|аўстрыцызмаў|ru|Австрицизм}} і {{нп3|гельвецызм|гельвецызмаў|ru|Гельвецизм}} і іншыя асаблівасці, не характэрныя для {{нп3|Літаратурная нямецкая мова|літаратурнай нямецкай мовы|ru|Литературный немецкий язык}}. З’яўляючыся наддыялектнымі формамі, яны тым не менш не могуць разглядацца ў адрыве ад дыялектаў — [[Баварскі дыялект|баварскіх]] і {{нп3|Алеманскія дыялекты|алеманскіх|ru|Алеманнский диалект}}, адпаведна. ==== Ніжненямецкія дыялекты ==== [[Ніжненямецкая мова|Ніжненямецкая група дыялектаў]] (Niederdeutsch, Plattdeutsch) распаўсюджана на поўначы [[Германія|Германіі]] і ва ўсходняй частцы [[Нідэрланды|Нідэрландаў]]. Ніжнефранкскія дыялекты на тэрыторыі Нідэрландаў звычайна выдзяляюць як {{нп3|дыялекты нідэрландскай мовы|дыялекты нідэрландскай мовы|ru|Диалекты нидерландского языка}}<ref>{{кніга|аўтар=König W.|частка=Niederdeutsch und Niederländisch|загаловак=dtv-Atlas zur deutschen Sprache. 9. Auflage|месца=München|год=1992|старонкі=103|isbn=3-423-03025-9}}</ref>, аднак іх гістарычная сувязь з нямецкай мовай не дазваляе разглядаць іх у адрыве ад яе<ref>{{кніга|аўтар=Arend Mihm.|загаловак=Sprache und Geschichte am unteren Niederrhein. Jahrbuch des Vereins für niederdeutsche Sprachforschung|месца=Köln|год=1992}}</ref>. У спісе прыведзены ўсе буйныя дыялекты гэтай групы без адрознення вобласці іх распаўсюджання. Ніжнесаксонскія, якія таксама называюцца заходненіжненямецкімі, і ўсходненіжненямецкія дыялекты аб’ядноўваць паняццем [[ніжненямецкая мова]]. Заходнія дыялекты гэтай мовы адрозніваюцца ад усходніх перш за ўсё гістарычна складзенымі фанетычнымі нормамі і лексікай, бо дыялекты паўночна-ўсходняй Германіі ў сярэднія вякі былі пад уплывам [[Славянскія мовы|славянскіх моў]]. Некаторыя дыялекты ўсходненіжненямецкай прасторы перасякаюцца з {{нп3|Усходнесярэдненямецкія дыялекты|усходнесярэдненямецкімі дыялектамі|ru|Восточносредненемецкие диалекты}}<ref>{{кніга|аўтар=Foerste W.|частка=Geschichte der niederdeutschen Mundarten|загаловак=Deutsche Philologie im Aufriss, 2. überarbeitete Auflage - unveränderter Nachdruck|месца=Berlin|выдавецтва=Erich Schmidt Verlag|год=1966|старонкі=1730–1898|ref=Foerste W. Geschichte der niederdeutschen Mundarten}}</ref> * '''[[Ніжняфранкскія дыялекты|Ніжняфранкскі]] (Niederfränkisch)''' :* [[Галандскі дыялект|Галандскі]] (Holländisch) :* [[Брабанцкія дыялекты|Брабанцкі]] (Brabantisch) :* [[Фламандскія дыялекты|Фламандскі]] (Flämisch) :* [[Лімбургская мова|Лімбургскі]] (Limburgisch) :* [[Зеландскі дыялект|Зеландскі]] (Seeländisch) :* [[Ніжнярэйнскія дыялекты|Ніжнярэйнскі]] (Niederrheinisch) * '''[[Ніжнесаксонскія дыялекты|Ніжнесаксонскі]] (Niedersächsisch)''' :* [[Вестфальскі дыялект|Вестфальскі]] (Westfälisch) :* [[Остфальскі дыялект|Остфальскі]] (Ostfälisch) :* [[Паўночнаніжнесаксонскі дыялект|Паўночнаніжнесаксонскі]] (Nordniedersächsisch) * '''[[Усходненіжненямецкія дыялекты|Усходненіжненямецкі]] (Ostniederdeutsch)''' :* [[Маркска-брандэнбургскія дыялекты|Маркска-брандэнбургскі]] (Märkisch-Brandenburgisch) :* [[Мекленбургска-памеранскія дыялекты|Мекленбургска-памеранскі]] (Mecklenburgisch-Vorpommersch) :* [[Ніжняпрускі дыялект|Ніжняпрускі]] (Niederpreußisch) ==== Сярэдненямецкія дыялекты ==== [[Сярэдненямецкія дыялекты|Сярэдненямецкая група дыялектаў]] (Mitteldeutsch) распаўсюджана ў сярэдняй частцы Германіі, прычым вобласць яе распаўсюджання ўяўляе сабой вузкую паласу, якая аддзяляе ніжненямецкія дыялекты ад паўднёванямецкіх. Сярэдненямецкія дыялекты, як і паўночная група, дзеляцца на дзве часткі — заходнюю і ўсходнюю. Заходняя ў асноўным уключае {{нп3|франкскія дыялекты|франкскія дыялекты|ru|Франкские диалекты}}, якія працягваюцца да паўднёванямецкай прасторы, пераходзячы ў {{нп3|верхнефранкскія дыялекты|верхнефранкскія дыялекты|ru|Верхнефранкский диалект}}. Ва ўсходняй частцы пераважаюць {{нп3|цюрынгскія дыялекты|цюрынгска-верхнесаксонскія дыялекты|ru|Тюрингско-верхнесаксонские диалекты}}, якія займаюць вялікія тэрыторыі на захад ад лужыцкай дыялектнай групы. * '''[[Заходнесярэдненямецкія дыялекты|Заходнесярэдненямецкі]] (Westmitteldeutsch)''' :* [[Рыпуарскія дыялекты|Рыпуарскі]] (Ripuarisch) :* [[Мозельска-франкскія дыялекты|Мозельска-франкскі]] (Moselfränkisch) :* [[Пфальцкі дыялект|Пфальцкі]] (Pfälzisch) :* [[Хесэнскі дыялект|Хесэнскі]] (Hessisch) :* [[Латарынгскі (франкскі) дыялект|Латарынгскі]] (Lothringisch) * '''[[Усходнесярэдненямецкія дыялекты|Усходнесярэдненямецкі]] (Ostmitteldeutsch)''' :* [[Цюрынгска-верхнесаксонскія дыялекты|Цюрынгска-верхнесаксонскі]] (Thüringisch-Obersächsisch) :* [[Лужыцкія дыялекты|Лужыцкі]] (Lausitzisch) :* [[Сілезскія дыялекты нямецкай мовы|Сілезскі]] (Schlesisch) :* [[Верхнепрускі дыялект|Верхнепрускі]] (Hochpreußisch) :* [[Эрцгебіргскі дыялект|Эрцгебіргскі]] (Erzgebirgisch) ==== Паўднёванямецкія дыялекты ==== [[Паўднёванямецкія дыялекты|Паўднёванямецкая група дыялектаў]] (Oberdeutsch) распаўсюджана ў паўднёвай частцы Германіі, у [[Швейцарыя|Швейцарыі]] і [[Аўстрыя|Аўстрыі]]. Паўночная частка паўднёванямецкай прасторы занята ўсходне- і паўднёвафранкскімі дыялектамі, якія ўваходзяць у буйную групу франкскіх дыялектаў, у якіх пазней адбылося другое перамяшчэнне<ref>{{cite web|url=http://www.mlwerke.de/me/me19/me19_474.htm#Kap_III|title=Fränkische Zeit. Anmerkung: Der fränkische Dialekt|author=[[Фрыдрых Энгельс|Friedrich Engels]].|access-date=2011-11-12|lang=de}}</ref>. Гэтая група працягваецца на паўночным захадзе да [[Нідэрланды|Нідэрландаў]] і [[Бельгія|Бельгіі]]. Адпаведна, заходнюю і ўсходнюю частку займаюць дзве найбуйнейшыя групы прасторы — алеманскія<ref>{{cite web|url=http://www.gottenheim.de/Dialekt/alemanne.htm|title=Alemannisch|access-date=2011-11-12|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/68rCLKVoS?url=http://www.gottenheim.de/Dialekt/alemanne.htm|archive-date=2 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref> і баварскія дыялекты<ref>{{cite web|url=http://sprachatlas.bayerische-landesbibliothek-online.de/|title=Bayerische Landesbibliothek Online. Sprechender Sprachatlas von Bayern|access-date=2011-11-12|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/68rCLvz3S?url=http://sprachatlas.bayerische-landesbibliothek-online.de/|archive-date=2 ліпеня 2012|url-status=dead}}</ref>. * '''[[Верхнефранкскія дыялекты|Верхнефранкскі]] (Oberfränkisch)''' :* [[Усходнефранкскія дыялекты|Усходнефранкскі]] (Ostfränkisch) :* [[Паўднёвафранкскія дыялекты|Паўднёвафранкскі]] (Südfränkisch) * '''[[Алеманская гаворка|Алеманскі]] / [[Швейцарскі дыялект|Швейцарскі]] (Westoberdeutsch / Alemannisch ''im weiteren Sinne'')''' :* [[Швабскі дыялект|Швабскі]] (Schwäbisch) :* [[Ніжнеалеманскія дыялекты|Ніжнеалеманскі]] (Niederalemannisch) :* [[Верхнеалеманскі дыялект|Верхнеалеманскі]] (Hochalemannisch) :* [[Горнаалеманскі дыялект|Горнаалеманскі]] (Höchstalemannisch) * '''[[Баварскі дыялект|Баварскі]] (Ostoberdeutsch / Bairisch)''' :* [[Паўночнабаварскі дыялект|Паўночнабаварскі]] (Nordbairisch) :* [[Сярэднебаварскі дыялект|Сярэднебаварскі]] (Mittelbairisch) :* [[Паўднёвабаварскі дыялект|Паўднёвабаварскі]] (Südbairisch) === Нацыянальныя варыянты === [[Файл:Fußgeher-Schild.JPG|thumb|200px|right|Вывеска ў двары [[Вена|венскай]] вуліцы: тыповы [[аўстрыцызм]].]] [[Файл:Basel-Parkverbot.JPG|thumb|200px|right|Знак, які забараняе стаянку аўтамабіля, [[Базель]]: тыпова швейцарскае словаўжыванне.]] {{main|Нацыянальныя варыянты нямецкай мовы}} {{Гл. таксама|Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|Швейцарскі варыянт нямецкай мовы}} Наддыялектныя формы — {{нп3|Аўстрыйскі варыянт нямецкай мовы|аўстрыйскі|ru|Австрийский вариант немецкого языка}} і {{нп3|Швейцарскі варыянт нямецкай мовы|швейцарскі варыянты нямецкай мовы|ru|Швейцарский вариант немецкого языка}} — цесна звязаныя з [[дыялект]]амі, на тэрыторыі распаўсюджання якіх яны ўжываюцца. Так, аўстрыйскі варыянт адносяць да {{нп3|Аўстра-баварскі дыялект|аўстра-баварскіх дыялектаў|ru|Баварский диалект}}, а швейцарскі — адпаведна, да {{нп3|Швейцарскі дыялект|швейцарскага дыялекту|ru|Швейцарский диалект}}<ref>{{cite web|url=http://www.dialekt.ch/|title=Website zu den Deutschschweizer Dialekten|access-date=2011-11-06|lang=de}}</ref>. Але ні той, ні другі нельга пераносіць выключна на дыялекты, бо абодва варыянты ўнармаваны і выкарыстоўваюцца на пісьме<ref>{{cite web|url=http://www.inst.at/trans/15Nr/06_1/scharloth15.htm|title=Zwischen Fremdsprache und nationaler Varietät. Untersuchungen zum Plurizentrizitätsbewusstsein der Deutschschweizer|author=Joachim Scharloth.|date=2004|publisher=Universität Zürich, Switzerland|access-date=2011-11-26|lang=de}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Ulrich Ammon.|загаловак=Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz: Das Problem der nationalen Varietäten|месца=Berlin/New York|выдавецтва=de Gruyter|год=1995}}</ref>. Аўстрыйскі і швейцарскі варыянты маюць уласныя адрозненні ад стандартнай нямецкай мовы, якія ўкосна адпавядаюць дыялектам гэтых рэгіёнаў і праяўляюць сябе ў першую чаргу ў зносінах з носьбітамі літаратурнай мовы<ref name="Немецкий язык"/>. У цэлым [[немцы]] свабодна разумеюць [[швейцарцы|швейцарцаў]] і [[аўстрыйцы|аўстрыйцаў]], аднак у радзе выпадкаў фанетычныя і лексічныя асаблівасці гэтых варыянтаў не адпавядаюць літаратурнай норме, тым самым ствараючы бар’еры для міжнацыянальных зносін. Напрыклад, аўстрыйскія назвы месяцаў ''Jänner'' і ''Feber'' адрозніваюцца ад нямецкіх ''Januar'' і ''Februar'', а некаторыя граматычныя канструкцыі гэтага варыянта (напрыклад, часавая форма {{нп3|Прэтэрыт, нямецкая мова|прэтэрыта|ru|Претерит (немецкий язык)}} і ўсе часы {{нп3|кан'юнктыў|кан'юнктыва|ru|Сослагательное наклонение}}) носяць зусім іншую [[Семантыка|семантычную]] афарбоўку<ref>{{кніга|аўтар=Peter Wiesinger.|загаловак=Die deutsche Sprache in Österreich. Eine Einführung. In: Wiesinger (Hg.): Das österreichische Deutsch. Schriften zur deutschen Sprache. Band 12|месца=Wien, Köln, Graz|год=1988}}</ref>. У швейцарскім варыянце, як і ў аўстрыйскім, таксама існуюць шматлікія лексічныя неадпаведнасці, якія складана ўспрымаюцца носьбітамі нямецкай мовы. Напрыклад, часта выкарыстоўваюцца словы [[Французская мова|французскага]] паходжання (''Billett'' замест ''Fahrkarte'', ''Velo'' замест ''Fahrrad'', ''Poulet'' замест ''Hühnerfleisch''). Акрамя гэтага, існуюць адрозненні ў маўленні, якія ствараюць дадатковыя складанасці для разумення мовы: адрозненні ў вымаўленні {{нп3|Выбухныя зычныя|выбухных|ru|Взрывные согласные}} /p/, /t/, /k/ (аўстрыйскі варыянт) і {{нп3|спірант|спіранта|ru|Фрикативные согласные}} /ç/, адсутнасць {{нп3|Гартанная змычка|гартаннай змычкі|ru|Гортанная смычка}} (у швейцарскім варыянце)<ref>{{кніга|аўтар=Hans Bickel, Christoph Landolt.|загаловак=Schweizerhochdeutsch. Wörterbuch der Standardsprache in der deutschen Schweiz|месца=Mannheim, Zürich|выдавецтва=Dudenverlag|год=2012|isbn=978-3-411-70417-0}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Robert Sedlaczek.|загаловак=Das österreichische Deutsch|месца=Wien|выдавецтва=Ueberreuter|год=2004|isbn=3-8000-7075-8}}</ref>. І аўстрыйскі, і швейцарскі варыянты шырока распаўсюджаны ў краінах свайго ўжывання. Нягледзячы на тое, што дзяржаўнай мовай з’яўляецца літаратурная нямецкая, статус гэтых варыянтаў намнога больш трывалы, бо {{нп3|аўстрыцызм|аўстрыцызмы|ru|Австрицизм}} і {{нп3|гельвецызм|гельвецызмы|ru|Гельвецизм}} шырока ўжываюцца ў [[Сродкі масавай інфармацыі|сродках масавай інфармацыі]] і ў {{нп3|Гутарковае маўленне|гутарковым маўленні|ru|Разговорный стиль}}<ref name="Немецкий язык"/><ref>{{cite web|url=http://www.uni-leipzig.de/~siebenh/pdf/Siebenhaar_Wyler_97.pdf|title=Dialekt und Hochsprache in der deutschsprachigen Schweiz|author=Siebenhaar B., Wyler A.|date=1997|access-date=2011-11-26|lang=de}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Pollak W.|загаловак=Was halten die Österreicher von ihrem Deutsch? Eine sprachpolitische und soziosemiotische Analyse der sprachlichen Identität der Österreicher|месца=Wien|выдавецтва=Österreichische Gesellschaft für Semiotik/Institut für Soziosemiotische Studien|год=1992}}</ref>{{sfn|Москальская О. И. История немецкого языка|2006|с=28}}. == Нямецкае пісьменства == {{main|Нямецкі алфавіт}} [[Файл:Vereinfachte Ausgangsschrift.png|right|thumb|250px|[[Прапісныя літары]] нямецкага алфавіта з асобнымі спалучэннямі літар.]] У [[Нямецкі алфавіт|нямецкім алфавіце]] выкарыстоўваецца 26 пар [[Лацінскі алфавіт|лацінскіх літар]] ({{нп3|Малая літара|малыя|ru|Строчная буква}} і [[Вялікая літара|вялікія]])<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/alphabet/|title=Немецкий алфавит: Study German|access-date=2011-11-06|archive-date=18 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618223640/http://www.studygerman.ru/online/alphabet/|url-status=dead}}</ref>; літары {{нп3|умлаўт|ўмлаўтных|ru|Умлаут}} [[Гук мовы|гукаў]] (''ä'', ''ö'', ''ü''), і [[Лігатура (злучэнне літар)|лігатура]] ''ß'' ([[ß|эсцэт]]) у склад алфавіта не ўваходзяць. Пры алфавітным упарадкаванні ''ä'', ''ö'', ''ü'' не адрозніваюцца ад ''a'', ''o'', ''u'' адпаведна, за выключэннем слоў, якія адрозніваюцца толькі ўмлаўтам, — у гэтым выпадку слова з умлаўтам ідзе пасля; ''ß'' выкарыстоўваецца пасля доўгіх галосных і дыфтонгаў<ref>{{cite web|url=http://www.all-de.com/service/fragen_antworten/771-kogda-v-nemeckom-yasyke-ispolzuetsya-ss.html|title=Когда используется «ß»|access-date=2014-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201203804/http://www.all-de.com/service/fragen_antworten/771-kogda-v-nemeckom-yasyke-ispolzuetsya-ss.html|archive-date=1 лютага 2014|url-status=dead}}</ref> і прыроўніваецца да спалучэння ''ss''<ref>{{cite web|url=http://audio-class.ru/deutsch/abc-de.html|title=О Немецком алфавите|access-date=2011-11-06}}</ref>. Аднак пры пералічванні нямецкіх літар літары ''ä'', ''ö'', ''ü'' прыводзяць не побач з адпаведнымі літарамі ''a'', ''o'' і ''u'', а ў канцы спіса<ref>{{cite web|url=http://www.sprachprofi.org/german-alphabet_72670817.html|title=Das deutsche Alphabet|access-date=2012-01-17|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/6HaHYdy15?url=http://www.sprachprofi.org/vocabulary/german-alphabet.html|archive-date=23 чэрвеня 2013|url-status=dead}}</ref>. У слоўніках нямецкія словы размяшчаюцца без уліку умлаўта. {| class="standart" style="text-align:center; font-family: Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, sans-serif;" |----- ! <span style="font-size:smaller;">літара</span> !! <span style="font-size:smaller;">назва</span> | width="1" rowspan="16" | ! <span style="font-size:smaller;">літара</span> !! <span style="font-size:smaller;">назва</span> | width="1" rowspan="16" | ! <span style="font-size:smaller;">літара</span> !! <span style="font-size:smaller;">назва</span> | width="1" rowspan="16" | ! <span style="font-size:smaller;">літара</span> !! <span style="font-size:smaller;">назва</span> | width="1" rowspan="16" | ! <span style="font-size:smaller;">літара</span> !! <span style="font-size:smaller;">назва</span> |----- | [[A, лацініца|A a]] || а || [[F, лацініца|F f]] || эф || [[L, лацініца|L l]] || эль || [[Q, лацініца|Q q]] || ку || ([[Ü, лацініца|Ü ü]]) || у-умлаўт |----- | ([[Ä, лацініца|Ä ä]]) || а-умлаўт || [[G, лацініца|G g]] || гэ || [[M, лацініца|M m]] || эм || [[R, лацініца|R r]] || эр || [[V, лацініца|V v]] || фау |----- | [[B, лацініца|B b]] || бэ || [[H, лацініца|H h]] || ха || [[N (літара)|N n]] || эн || [[S, лацініца|S s]] || эс || [[W, лацініца|W w]] || вэ |----- | [[C, лацініца|C c]] || цэ || [[I, лацініца|I i]] || і || [[O, лацініца|O o]] || о || ([[ß]]) || эсцэт (ss) || [[X, лацініца|X x]] || ікс |----- | [[D, лацініца|D d]] || дэ || [[J, лацініца|J j]] || ёт || ([[Ö, лацініца|Ö ö]]) || о-умлаўт || [[T, лацініца|T t]] || тэ || [[Y, лацініца|Y y]] || іпсілан |----- | [[E, лацініца|E e]] || э || [[K, лацініца|K k]] || ка || [[P (лацініца)|P p]] || пэ || [[U, лацініца|U u]] || у || [[Z, лацініца|Z z]] || цэт |----- |} Да лацініцы ў нямецкай мове для пісьма ўжываліся [[руны]], якія пасля хрысціянізацыі германскіх зямель поўнасцю выйшлі з ужытку. Да пачатку XX ст. афіцыйна выкарыстоўваўся {{нп3|Гатычнае пісьмо|гатычны шрыфт|ru|Готическое письмо}} (у тым ліку і ў слоўніках, выдадзеных у іншых краінах)<ref>{{cite web|url=http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|title=Виды немецкого письма|access-date=2011-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119121342/http://inyazservice.narod.ru/german_general.html|archive-date=19 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. Існавалі таксама асаблівы {{нп3|гатычны рукапісны шрыфт|гатычны рукапісны шрыфт|ru|Готический курсив}} і {{нп3|фрактура|фрактура|ru|Фрактура}} (выкладаліся ў школах да [[1941]] года). [[Антыква]] выкарыстоўваецца спачатку неафіцыйна з XIX ст., а пасля [[Лістападаўская рэвалюцыя|лістападаўскай рэвалюцыі 1918]] года ўводзіцца афіцыйна. Пры [[Нацыянал-сацыялізм|нацыстах]] гатычны шрыфт быў вернуты і некаторы час ужываўся афіцыйна, але затым {{нп3|Нацысцкая прапаганда|нацысцкая ж прапаганда|ru|Национал-социалистическая пропаганда}} пачала ганенні на гатычныя шрыфты, угледзеўшы ў іх рысы {{нп3|Яўрэйскае квадратнае пісьмо|яўрэйскага квадратнага пісьма|ru|Еврейское квадратное письмо}}<ref>{{cite web|url=http://books.google.com/?id=zfT0Iam0q7AC&pg=PA165&vq=the+nazi+ban+on+gothic&dq=paul+renner+the+art+of+typography+1998|title=Paul Renner: the Art of Typography|author=Christopher Burke.|date=1998|publisher=New York: Princeton Architectural Press|access-date=2011-11-06}}</ref>. Цяпер яны выкарыстоўваюцца толькі ў дэкаратыўных мэтах ці пры выданні кніг. == Лінгвістычная характарыстыка == === Фанетыка і фаналогія === {{main|Фанетыка нямецкай мовы}} Нямецкая [[фанетыка]] і [[фаналогія]] — гэта найперш фанетычная і фаналагічная сістэма літаратурнай нямецкай мовы, бо сама нямецкая мова неаднародная, мае некалькі {{нп3|Разнавіднасці нямецкай мовы|стандартных варыянтаў|ru|Разновидности немецкого языка}}, у залежнасці ад краіны распаўсюджання, і мноства {{нп3|Дыялекты нямецкай мовы|дыялектаў|ru|Диалекты немецкого языка}}, кожны з якіх мае свае ўласныя фанетычныя асаблівасці<ref>{{кніга|аўтар=Werner König.|загаловак=Phonologische Regionalismen in der deutschen Standardsprache|месца=Berlin|год=1997|старонак=246—270}}</ref><ref>{{cite web|url=http://faql.de/lokalkolorit.html#ig |title=richtich oder richtick — was ist richtig? |access-date=2011-11-06|lang=de}}</ref>. У канцы XVIII ст. эталонным нямецкім вымаўленнем лічылася саксонскае, што тлумачыцца моцным уплывам саксонскіх дзеячаў мастацтва і навукі на {{нп3|Культура Германіі|нямецкую культуру|ru|Культура Германии}} ў цэлым. Ужо ў XIX ст. вымаўленне, характэрнае для мовы жыхароў паўночнай Германіі, істотна ўмацавала свае пазіцыі, што, з аднаго боку, было выклікана ўзмацненнем [[Прусія|Прусіі]] і стварэннем пад яе эгідай аб’яднанай [[Германская імперыя|Германскай імперыі]], з другога — ужо замацаванымі ў вуснай мове стандартамі паўночнагерманскага вымаўлення. Гэтае вымаўленне было кадыфікавана ў «Сцэнічным вымаўленні» (''Deutschen Bühnenaussprache'') [[Тэадор Зібс|Тэадора Зібса]] ў 1898 годзе. Сучасныя {{нп3|Арфаэпічны слоўнік|арфаэпічныя слоўнікі|ru|Орфоэпический словарь}} ў цэлым адпавядаюць нормам, устаноўленым Зібсам, адрозніваючыся ад іх толькі нязначна. Так, напрыклад, сучаснае вымаўленне гука {{нп3|Альвеалярны дрыжачы зычны|[r]|ru|Альвеолярные дрожащие согласные}} ужо не адпавядае фанеме /r/. Прызнанымі сёння нормамі вымаўлення лічацца нормы [[Конрад Дудэн|Конрада Дудэна]], прыведзеныя ў яго «Арфаэпічным слоўніку» (''Duden-Aussprachewörterbuch'')<ref>{{кніга|загаловак=Seminar für Sprachmethodik: Phonologie. Ein sprachwissenschaftliches Lehrbuch|месца=Bonn|выдавецтва=Verlag für Kultur und Wissenschaft|год=2000}}</ref>, які апісвае ўсе асноўныя правілы фанетыкі і фаналогіі, але ў той жа час не заўсёды адлюстроўвае сучасны стан нямецкага вымаўлення. Прычынай гэтых неадпаведнасцей з’яўляюцца змены ў маўленні немцаў, выкліканыя радам фактараў, сярод якіх значнае месца занімае ўплыў сучаснай [[Культура ЗША|заходняй культуры]]. Тым не менш, нормы літаратурнай нямецкай мовы і яе фанетыкі і фаналогіі працягваюць выкладацца ў {{нп3|Адукацыя ў Германіі|нямецкіх школах|ru|Образование в Германии}} і вышэйшых навучальных установах<ref>{{кніга|аўтар=Ursula Hirschfeld.|загаловак=Welche Aussprache lehren wir? In: Jahrbuch Deutsch als Fremdsprache|год=1997|старонкі=175-188}}</ref>. ==== Сістэма галосных і зычных гукаў ==== [[Фанетыка]] нямецкай мовы налічвае 44 [[гук]]і, сярод якіх адрозніваюць 16 [[Галосныя|галосных]], 3 [[дыфтонгі]], 22 [[зычныя]] і 3 {{нп3|Афрыката|афрыкаты|ru|Аффрикаты}} (гукаспалучэнні [kv] і [ks] часта разглядаюць у радзе афрыкат, аднак у [[Міжнародны фанетычны алфавіт|МФА]] яны не ўлічваюцца)<ref name="autogenerated1">{{кніга|аўтар=Носков С. А. |загаловак=Немецкий язык для поступающих в вузы |месца=Мн. |год=2002 |старонак=415 |isbn=985-06-0819-6}}</ref>. Акрамя стандартнага набору гукаў у нямецкай могуць выкарыстоўвацца таксама гукі {{нп3|Неагублены галосны задняга рада сярэдне-ніжняга пад'ёму|[ʌ]|ru|Неогублённый гласный заднего ряда средне-нижнего подъёма}} (''D'''u'''blin''), {{нп3|Ненапружаны галосны пярэдняга рада ніжняга пад'ёму|[æ]|ru|Ненапряжённый гласный переднего ряда нижнего подъёма}} (''C'''a'''nberra''), {{нп3|Шва|[ə:]|ru|Шва}} (''New J'''er'''sey''), {{нп3|Агублены галосны задняга рада сярэдне-ніжняга пад'ёму|[ɔ:]|ru|Огублённый гласный заднего ряда средне-нижнего подъёма}} (''H'''a'''ll''), {{нп3|Агублены галосны пярэдняга рада ніжняга пад'ёму|[ɶ:]|ru|Огублённый гласный переднего ряда нижнего подъёма}} (''Chef d''''ɶu'''vre''), {{нп3|Звонкі лабіявелярны апраксімант|[w]|ru|Звонкий лабиовелярный аппроксимант}} ('''''W'''aterproof''), {{нп3|Глухі зубны шчылінны зычны|[θ]|ru|Глухой зубной щелевой согласный}} (''Commonweal'''th'''''), {{нп3|Звонкі зубны шчылінны зычны|[ð]|ru|Звонкий зубной щелевой согласный}} (''Ciuda'''d'''Trujillo''), {{нп3|Звонкая постальвеалярная афрыката|[ʤ]|ru|Звонкая постальвеолярная аффриката}} ('''''G'''in''), якія ўжываюцца пераважна ў словах іншамоўнага паходжання. У залежнасці ад становішча [[язык]]а нямецкія галосныя падзяляюцца на {{нп3|Галосныя пярэдняга рада|галосныя пярэдняга|ru|Гласные переднего ряда}} (''i, e, ä, ö, ü'') і {{нп3|Галосныя задняга рада|задняга радоў|ru|Гласные заднего ряда}} (''a, o, u''). Яны бываюць доўгімі і кароткімі, прычым 8 галосных літар даюць 16 галосных гукаў<ref name="autogenerated1" />. Працягласць галосных звязваецца з якасцю склада, які яны ўтвараюць. У гэтых адносінах адрозніваюць адкрытыя (заканчваюцца на галосны ці складаюцца з аднаго галоснага) і закрытыя [[Склад (мова)|склад]] і (заканчваюцца на адну або некалькі зычных). [[Дыфтонг|Дыфтонгам]] называецца злітнае вымаўленне ў адным складзе двух галосных. У залежнасці ад удзелу голасу нямецкія зычныя падзяляюцца на {{нп3|Глухі зычны|глухія|ru|Согласные}}, {{нп3|Звонкі зычны|звонкія|ru|Согласные}} ({{нп3|Выбухныя зычныя|выбухныя|ru|Взрывные согласные}} і {{нп3|Шчылінныя зычныя|шчылінныя|ru|Фрикативные согласные}}) і {{нп3|Санорныя зычныя|санорныя|ru|Сонорные согласные}} (гучныя). Пад {{нп3|афрыката|афрыкатамі|ru|Аффрикаты}} разумеюць злітнае вымаўленне двух зычных. {{multicol}} {| class="standard" |+ Зычныя гукі нямецкай мовы |- ! Гук !! Характарыстыка !! Літарныя адпаведнасці !! прыклад |- |align="center"| [[глухі губна-губны выбухны|[p]]] || выбухны глухі || ''p, pp, b'' || '''''P'''ass'' ['''p'''as] |- |align="center"| [[звонкі губна-губны выбухны|[b]]] || выбухны звонкі || ''b, bb'' || '''''b'''aden'' [''''b'''a: dən] |- |align="center"| [[глухі альвеалярны выбухны|[t]]] || выбухны глухі || ''t, tt, th, d'' || ''sa'''tt''''' [za'''t'''] |- |align="center"| [[звонкі альвеалярны выбухны|[d]]] || выбухны звонкі || ''d, dd'' || '''''d'''ort'' ['''d'''ɔrt] |- |align="center"| [[глухі велярны выбухны|[k]]] || выбухны глухі || ''k, ck, ch, g'' || '''''K'''ette'' [''''k'''εtə] |- |align="center"| [[звонкі велярны выбухны|[g]]] || выбухны звонкі || ''g, gg'' || ''Ro'''gg'''en'' ['rɔ'''g'''ən] |- |align="center"| [[глухі губна-зубны спірант|[f]]] || шчылінны глухі || ''f, ff, v, ph'' || '''''F'''eder'' [''''f'''e: dər] |- |align="center"| [[звонкі губна-зубны спірант|[v]]] || шчылінны звонкі || ''w, v'' || '''''W'''elt'' ['''v'''εlt] |- |align="center"| [[глухі альвеалярны спірант|[s]]] || шчылінны глухі || ''s, ss, ß'' || ''Flu'''ss''''' [flʊ'''s'''] |- |align="center"| [[звонкі альвеалярны спірант|[z]]] || шчылінны звонкі || ''s'' || '''''s'''agen'' [''''z'''a: gən] |- |align="center"| [[глухі постальвеалярны спірант|[ʃ]]] || шчылінны глухі || ''sch, s, ch'' || '''''sch'''ön'' ['''ʃ'''ø:n] |- |align="center"| [[звонкі постальвеалярны спірант|[ʒ]]] || шчылінны звонкі || ''g, j'' || '''''G'''enie'' ['''ʒ'''e’ni:] |- |align="center"| [[палатальны апраксімант|[j]]] || шчылінны звонкі || ''j, y'' || '''''j'''ung'' ['''j'''ʊŋ] |- |align="center"| [[глухі палатальны спірант|[ç]]] || шчылінны глухі || ''ch, g'' || ''Köni'''g''''' ['kø:nɪ'''ç'''] |- |align="center"| [[глухі велярны спірант|[x]]] || шчылінны глухі || ''ch'' || ''no'''ch''''' [nɔ'''x'''] |- |align="center"| [[глухі глатальны шчылінны зычны|[h]]] || шчылінны глухі || ''h'' || ''wo'''h'''er'' [vo’'''h'''e:ɐ] |- |align="center"| [[альвеалярны дрыжачы зычны|[r]]] || звонкі санорны || ''r, rr, rh'' || '''''R'''ose'' [''''r'''o: zə] |- |align="center"| [[ненапружаны галосны сярэдняга рада ніжняга пад’ёму|[ɐ]]] || вакалізаваны [r] || ''r, er'' || ''hie'''r''''' [hi:'''ɐ'''] |- |align="center"| [[альвеалярны латэральны апраксімант|[l]]] || санат || ''l, ll'' || '''''L'''iebe'' [''''l'''i: bə] |- |align="center"| [[губна-губны насавы зычны|[m]]] || насавы санат || ''m, mm'' || ''ko'''mm'''en'' ['kɔ'''m'''ən] |- |align="center"| [[Пярэднеязычны насавы зычны|[n]]] || насавы санат || ''n, nn'' || '''''N'''ame'' [''''n'''a: mə] |- |align="center"| [[велярны насавы зычны|[ŋ]]] || насавы санат || ''ng, n'' || ''da'''n'''ken'' ['da'''ŋ'''kən] |- |align="center"| [[Глухая губна-зубная афрыката|[p͡f]]] || афрыката || ''pf'' || '''''Pf'''erd'' ['''p͡f'''e: rt] |- |align="center"| [[Глухая альвеалярная афрыката|[t͡s]]] || афрыката || ''z, tz, c, t'' || '''''Z'''ahn'' ['''t͡s'''a: n] |- |align="center"| [[Глухая постальвеалярная афрыката|[t͡ʃ]]] || афрыката || ''tsch, tch'' || ''Ma'''tch''''' [mε'''t͡ʃ'''] |- |align="center"| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[kv]]] || гукаспалучэнне || ''qu'' || '''''Qu'''elle'' [''''kv'''εlə] |- |align="center"| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[ks]]] || гукаспалучэнне || ''x, chs'' || ''se'''chs''''' [zε'''ks'''] |} {{multicol-break}} {| class="standard" |+ Галосныя гукі нямецкай мовы |- ! Гук !! Характарыстыка !! Літарныя адпаведнасці !! Прыклад |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада ніжняга пад’ёму|[a]]] || адкрыты кароткі || ''a'' || ''M'''a'''nn'' [m'''a'''n] |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада ніжняга пад’ёму|[a:]]] || адкрыты доўгі || ''a, aa, ah'' || ''T'''a'''t'' [t'''a:'''t] |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[ε]]] || адкрыты кароткі || ''e, ä'' || ''H'''e'''ld'' [h'''ε'''lt] |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[ε:]]] || адкрыты доўгі || ''ä, äh'' || ''B'''ä'''r'' [b'''ε:'''r] |- |align="center"| [[Шва|[ə]]] || слабы, рэдукаваны || ''e'' || ''leb'''e'''n'' ['le: b'''ə'''n] |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада сярэдне-верхняга пад’ёму|[e:]]] || закрытый доўгі || ''e, ee, eh'' || ''l'''e'''gen'' ['l'''e:'''gən] |- |align="center"| [[Ненапружаны неагублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[ɪ]]] || адкрыты кароткі || ''i'' || ''W'''i'''nd'' [v'''ɪ'''nt] |- |align="center"| [[Неагублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[i:]]] || закрытый доўгі || ''i, ih, ie, ieh'' || ''W'''ie'''n'' [v'''i:'''n] |- |align="center"| [[Агублены галосны задняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[ɔ]]] || адкрыты кароткі || ''o'' || ''w'''o'''llen'' ['v'''ɔ'''lən] |- |align="center"| [[Агублены галосны задняга рада сярэдне-верхняга пад’ёму|[o:]]] || закрытый доўгі || ''o, oo, oh'' || ''K'''oh'''l'' [k'''o:'''l] |- |align="center"| [[Агублены галосны пярэдняга рада сярэдне-ніжняга пад’ёму|[œ]]] || адкрыты кароткі || ''ö'' || ''L'''ö'''ffel'' ['l'''œ'''fəl] |- |align="center"| [[Агублены галосны пярэдняга рада сярэдне-верхняга пад’ёму|[ø:]]] || закрытый доўгі || ''ö, öh, oe'' || ''H'''öh'''le'' ['h'''ø:'''lə] |- |align="center"| [[Ненапружаны агублены галосны пярэдняга рада верхняга пад'ёму|[ʊ]]] || адкрыты кароткі || ''u'' || ''H'''u'''nd'' [h'''ʊ'''nt] |- |align="center"| [[Агублены галосны задняга рада верхняга пад’ёму|[u:]]] || закрытый доўгі || ''u, uh'' || ''g'''u'''t'' [g'''u:'''t] |- |align="center"| [[Ненапружаны агублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[ʏ]]] || адкрыты кароткі || ''ü, y'' || ''f'''ü'''nf'' [f'''ʏ'''nf] |- |align="center"| [[Агублены галосны пярэдняга рада верхняга пад’ёму|[y:]]] || закрытый доўгі || ''ü, üh, y'' || ''f'''üh'''len'' ['f'''y:'''lən] |- |align="center"| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[aɪ̯]]] || дыфтонг || ''ei, ey, ai, ay'' || ''B'''ay'''ern'' ['b'''aɪ̯'''ɐn] |- |align="center"| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[aʊ̯]]] || дыфтонг || ''au'' || ''H'''au'''s'' [h'''aʊ̯'''s] |- |align="center"| [[Міжнародны фанетычны алфавіт|[ɔʏ̯]]] || дыфтонг || ''eu, äu'' || ''L'''eu'''te'' ['l'''ɔʏ̯'''tə] |} {{multicol-end}} ==== Транскрыпцыйныя знакі ==== Традыцыйна ў нямецкай {{нп3|транскрыпцыя, лінгвістыка|транскрыпцыі|ru|Транскрипция (лингвистика)}} для вывучэння або чытання складаных слоў выкарыстоўваюць адмысловыя знакі, якія паказваюць на розныя асаблівасці вымаўлення<ref>{{кніга|аўтар=Helmut Richter.|загаловак=Grundsätze und System der Transkription (IPA)|месца=Tübingen|год=1973}}</ref>: ''[:]'' (працягласць), ''[']'' ([[націск]]), ''[•]'' (паўпрацягласць), ''[’]'' ({{нп3|Гартанная змычка|цвёрды прыступ|ru|Гортанная смычка}} галоснага ў пачатку слова). Так, напрыклад, слова ''Uhu'' мае транскрыпцыю ''['’u: hu•]'': відавочна, што слова чытаецца з прыступам на першым гуку, націск падае на першы склад, ''u'' — доўгі, канцавая галосная вымаўляецца паўдоўга, ''h'' — вымаўляецца (у адрозненне ад звычайнага ўжывання паміж двума галоснымі, як, напрыклад, у слове ''fliehen''). У звычайных слоўніках, якія не прадугледжваюць раскрыцця фанетычных асаблівасцей слоў, знакі ''[’]'' і ''[•]'' апускаюцца. ==== Націск ==== Слоўны націск у нямецкай мове носіць фіксаваны характар і амаль не змяняе свайго становішча ў слове. У каранёвых словах націск падае, як правіла, на першы склад, у словах з [[Прыстаўка (мова)|прыстаўкамі]] націск падае альбо на прыстаўку, альбо на [[Корань (лінгвістыка)|корань]]. У сувязі з гэтым вылучаюць націскныя (''un-, ur-, ab-, auf-, aus-, bei-, ein-, mit-, nach-, vor-, zu-'') і ненаціскныя прыстаўкі (''be-, ge-, ent-, emp-, er-, miss-, ver-, zer-''), якія іначай называюцца паўпрэфіксамі і прэфіксамі (націскальнасць з’яўляецца адной з прычын проціпастаўлення гэтых [[афікс]]аў). Большасць нямецкіх [[суфікс]]аў ненаціскныя, аднак існуе цэлая група націскных суфіксаў (''-ist, -ent, -ant, -ee, -eur, -ion, -tät, -ur, -at, -it, -ot, -et'')<ref name="autogenerated1" />. У [[Складанае слова|складаных словах]] націск бывае галоўным (звычайна падае на першы кампанент слова) і другарадным. Другарадны націск звычайна падае на другі кампанент (напрыклад, як у слове ''Zeít-verschiébung''), аднак існуюць і выключэнні (напрыклад, як у слове ''Jáhr-húndert''), а ў [[абрэвіятура]]х адносіцца да апошняй літары (''die BRD [be:’ɛr’de:]''). Націск у {{нп3|Сказ, лінгвістыка|сказе|ru|Предложение (лингвистика)}} падае на якія-небудзь знамянальныя словы, г.зн. службовыя словы націску пазбаўленыя. Націск, {{нп3|Тон, лінгвістыка|рухі тону|ru|Тон (лингвистика)}}, {{нп3|Тэмп маўлення|тэмп|ru|Темп речи}} і паўзы ў сукупнасці даюць {{нп3|Інтанацыя, лінгвістыка|інтанацыю|ru|Интонация (лингвистика)}}. Галоўны націск ва ўсёй фразе называецца {{нп3|Фразавы націск|фразавым націскам|ru|Ударение}}, для якога характэрныя паніжэнні ці павышэнні тону: ''Was "machen Sie?''. {{нп3|Лагічны націск|Лагічны націск|ru|Ударение}} паказвае на слова, якое той, хто гаворыць, хоча лагічна вылучыць: ''"Er kommt heute — Er "kommt heute.'' === Марфалогія === {{main|Граматыка нямецкай мовы}} Па сваёй марфалагічнай структуры нямецкая мова з’яўляецца флектыўна-аналітычнаю. [[Флектыўнасць]] і {{нп3|аналітызм|аналітызм|ru|Аналитические языки}} пераважаюць у мове і ўтвараюць дамінанту яе [[Марфалогія мовы|марфалагічнага строю]]<ref>{{cite web|url=http://wwwg.uni-klu.ac.at/eeo/Deutsch.pdf|title=Germanische Sprachen: Deutsch|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120130182302/http://wwwg.uni-klu.ac.at/eeo/Deutsch.pdf|archive-date=30 студзеня 2012|url-status=dead}}</ref>. * '''Флектыўнасць''' Сінтэтычна спрагаецца [[дзеяслоў]] у нямецкай мове ў {{нп3|Цяперашні час, лінгвістыка|цяперашнім|ru|Настоящее время (лингвистика)}} ({{нп3|Präsens|Präsens|ru|Презенс (немецкий язык)}}) і [[Прошлы час|прошлым часе]] ({{нп3|Präteritum|Präteritum|ru|Претерит (немецкий язык)}}); сінтэтычна скланяецца [[прыметнік]], выступаючы ў атрыбутыўнай функцыі; [[Субстантывацыя|субстантыўныя]] прыметнікі таксама маюць [[Канчатак|канчаткі]] і скланяюцца па {{нп3|Нямецкія склоны|склонах|ru|Падеж в немецком языке}}. Практычна ўсе займеннікі скланяюцца сінтэтычна, аднак сустракаюцца і [[Суплетывізм|суплетыўныя]] формы (асабліва ў {{нп3|Асабовыя займеннікі|асабовых займеннікаў|ru|}}): ''ich — meiner — mir; er — ihm; wir — uns''. Што да скланення назоўнікаў, то тут назіраецца даволі своеасаблівая карціна: назоўнікі, у залежнасці ад прыналежнасці да таго ці іншага скланення (у нямецкай іх чатыры), скланяюцца альбо флектыўна-аналітычна, г.зн. па склонах змяняецца не толькі імя, але і [[артыкль]] (моцнае, слабае і змешанае скланенні), альбо толькі аналітычна, змяняецца толькі артыкль, імя ж застаецца ва ўсіх склонах нязменным (жаночае скланенне). З [[лічэбнік]]аў толькі {{нп3|парадкавыя лічэбнікі|парадкавыя|ru|Порядковое числительное}} змяняюцца па склонах і маюць тыя ж канчаткі, што і прыметнікі. * '''Аналітызм''' Аналітычна ўтвараюцца ў нямецкай мове: # чатыры з шасці дзеяслоўных часавых форм як у [[Абвесны лад|абвесным]], так і ва {{нп3|сувязны лад|сувязным ладзе (кан’юнктыве)|ru|Сослагательное наклонение}} ({{нп3|Perfekt|Perfekt|ru|Перфект (немецкий язык)}}, {{нп3|Plusquamperfekt|Plusquamperfekt|ru|Плюсквамперфект (немецкий язык)}}, {{нп3|Futur I|Futurum I|ru|Первый футур}}, {{нп3|Futur II|Futurum II|ru|Второй футур}}); # усе часавыя формы {{нп3|Залежны стан дзеяслова|залежнага стану|ru|Залог (лингвистика)}}; # умоўны лад (Konditionalis I і Konditionalis II); # артыкль + назоўнік уяўляюць сабой таксама аналітычную з’яву, бо носьбітам {{нп3|Семантыка, лінгвістыка|семантыкі|ru|Семантика}} з’яўляецца імя, а выразнікам яго граматычных катэгорый ([[Граматычны род|род]], [[Граматычны лік|лік]], [[склон]], суаднесенасць-несуаднесенасць) артыкль. * '''Інкарпарацыя''' {{нп3|Інкарпарацыя, лінгвістыка|Інкарпарацыя|ru|Инкорпорация (лингвистика)}} хоць і не з’яўляецца дамінуючым марфалагічным тыпам нямецкай мовы, усё ж сустракаецца ў ёй вельмі часта. Прыкладамі інкарпарацыі ў нямецкай мове з’яўляюцца: # усе [[Складанае слова|складаныя словы]]: ''Damenschuhabsatz'' — абцас жаночных чаравікаў. # зліццё прыназоўнікаў з артыклямі: ''im'' (''in + dem''), ''ins'' (''in + das''), ''zum'' (''zu + dem''), ''zur'' (''zu + der''), ''vom'' (''von + dem''), ''am'' (''an + dem''), ''ums'' (''um + das'') і так далей. # інтэрпазіцыя часціцы ''zu'' паміж прыстаўкай і коранем дзеяслова: ''Wir haben keine Zeit, unsere Freunde an'''zu'''rufen''. * '''Аглютынацыя''' {{нп3|Аглютынацыя, лінгвістыка|Аглютынацыя|ru|Агглютинация (лингвистика)}} сустракаецца ў нямецкай мове даволі рэдка. Прыклад аглютынацыі: ''der Bär — die Bär'''in''' — die Bär'''inn'''en''. [[Суфікс]] ''-in'' (''-inn'') перадае толькі {{нп3|жаночы род|жаночы род|ru|Женский род}}, а суфікс ''-en'' — толькі [[множны лік]]. ==== Артыкль ==== {{main|Артыкль у нямецкай мове}} {{нп3|Артыкль у нямецкай мове|Артыкль у нямецкай мове|ru|Артикль в немецком языке}} — гэта службовае слова, якое ўказвае на род, лік і склон назоўніка (таму яго яшчэ называюць родавым словам)<ref>{{cite web|url=http://lernendeutsch.ru/?page_id=351|title=Немецкий язык для всех: Der Artikel. Артикль|access-date=2011-11-06}}</ref>. Адрозніваюць {{нп3|Пэўны артыкль|пэўныя|ru|Артикль}} (''der, die, das, die'') і {{нп3|Няпэўны артыкль|няпэўныя артыклі|ru|Артикль}} (''ein, eine, ein'', множнага ліку ў няпэўнага артыкля няма). Яны могуць [[Скланенне|скланяцца]] як {{нп3|Указальны займеннік|указальныя|ru|Указательные местоимения}} (''dieser, jener''), {{нп3|Прыналежны склон|прыналежныя|ru|Посессив}} (''mein, dein, sein''), {{нп3|Пытальныя займеннікі|пытальныя|ru|Вопросительные местоимения}} (''welcher?, was für ein…?'') і няпэўныя (''jeder, mancher'') [[займеннік]]і, адмоўны займеннік ''kein'', а таксама займеннікі, якія ўжываюцца толькі ў множным ліку (''alle, viele, einige, mehrere'')<ref>{{кніга|аўтар=Heinz V.|загаловак=Das System der Artikelformen im gegenwärtigen Deutsch|месца=Tübingen|год=1979|isbn=3-484-10359-0}}</ref>. {| class="standard" |+Скланенне артыкляў |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік |- | Nominativ || ''der (ein)'' || ''die (eine)'' || ''das (ein)'' || ''die'' |- | Genitiv || ''des (eines)'' || ''der (einer)'' || ''des (eines)'' || ''der'' |- | Dativ || ''dem (einem)'' || ''der (einer)'' || ''dem (einem)'' || ''den'' |- | Akkusativ || ''den (einen)'' || ''die (eine)'' || ''das (ein)'' || ''die'' |} Няпэўны артыкль часцей за ўсё стаіць перад назоўнікамі, якія ўпамінаюцца ўпершыню ці мала вядомыя. Пэўны артыкль ужываецца, калі прадмет ужо ўпамінаўся, а таксама пры наяўнасці азначэння (назоўнік у форме [[Родны склон|роднага склону]], {{нп3|парадкавы лічэбнік|парадкавы лічэбнік|ru|Порядковое числительное}}, прыметнік у [[Ступені параўнання|Superlativ]]). Артыкль можа быць апушчаны ў выпадках, калі перад назоўнікам стаіць займеннік ці {{нп3|колькасны лічэбнік|колькасны лічэбнік|ru|Имя числительное}}, калі назоўнік — назва [[Краіна|краіны]] ці [[горад]]а (ніякі род), абстрактнае паняцце, ці ён абазначае нейкае рэчыва ў невядомай колькасці. ==== Назоўнік ==== {{main|Назоўнік у нямецкай мове}} {{нп3|Назоўнік у нямецкай мове|Нямецкія назоўнікі|ru|Существительное в немецком языке}} ў адзіночным ліку маюць чатыры тыпы скланення: моцнае для мужчынскага і ніякага роду, слабае — для мужчынскага роду, жаночае — для жаночага роду і змешанае — для некаторых назоўнікаў мужчынскага і ніякага роду. {{нп3|Уласнае імя|Імёны ўласныя|ru|Имя собственное}} маюць канчатак ''-s'' толькі ў родным склоне<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/substantiv3.html |title=Study German. Грамматика немецкого языка (справочник): Имя существительное (Substantiv) |access-date=2011-11-06 }}</ref>. {| class="standard" |+Скланенне назоўнікаў у адзіночным ліку |- ! Склон !! Моцнае скланенне !! Слабае скланенне !! Жаночае скланенне !! Змешанае скланенне |- | Nominativ || ''der Berg'' || ''der Mensch'' || ''die Frau'' || ''der Name'' |- | Genitiv || ''des Berg(e)s'' || ''des Menschen'' || ''der Frau'' || ''des Namens'' |- | Dativ || ''dem Berg'' || ''dem Menschen'' || ''der Frau'' || ''dem Namen'' |- | Akkusativ || ''den Berg'' || ''den Menschen'' || ''die Frau'' || ''den Namen'' |} Множны лік назоўнікі ўтвараюць па пяці тыпах (1 тып — суфікс ''-e''; 2 тып — суфікс ''-(e)n'' (заўсёды без умлаўта); 3 тып — суфікс ''-er'' (па магчымасці з умлаўтам); 4 тып — без суфікса (з умлаўтам і без яго); 5 тып — суфікс ''-s'' (для скарочаных і складанаскарочаных слоў, а таксама [[Запазычанне|запазычанняў]]; без умлаўта)<ref>{{кніга|аўтар=Смирнова Т. Н. |загаловак=Deutsch Intensiv. Начальный этап |месца=М. |год=2005 |старонак=352 |isbn=5-329-01422-0}}</ref>. {| class="standard" |+Множны лік назоўнікаў |- ! Тып !! Лік !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род |- | '''I''' || Адзіночны — множны || ''der Platz — die Plätze'' || ''die Stadt — die Städte'' || ''das Jahr — die Jahre'' |- | '''II''' || Адзіночны — множны || ''der Junge — die Jungen'' || ''die Uhr — die Uhren'' || ''das Bett — die Betten'' |- | '''III''' || Адзіночны — множны || ''der Mann — die Männer'' || <center>—</center> || ''das Bild — die Bilder'' |- | '''IV''' || Адзіночны — множны || ''der Vogel — die Vögel'' || ''die Tochter — die Töchter'' || ''das Gebäude — die Gebäude'' |- | '''V''' || Адзіночны — множны || ''der Park — die Parks'' || ''die Mutti — die Muttis'' || ''das Hotel — die Hotels'' |} У множным ліку ўсе назоўнікі скланяюцца аднолькава. У давальным склоне к форме множнага ліку прыбаўляецца ''-n'', калі гэта форма яшчэ не мае такога канчатка (ці канчатка ''-s'') у назоўным склоне. {| class="standard" |+Скланенне назоўнікаў у множным ліку |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род |- | Nominativ ||'' die Männer'' || ''die Frauen'' || ''die Kinos'' |- | Genitiv || ''der Männer'' || ''der Frauen'' || ''der Kinos'' |- | Dativ || ''den Männern'' || ''den Frauen'' || ''den Kinos'' |- | Akkusativ || ''die Männer'' || ''die Frauen'' || ''die Kinos'' |} ==== Прыметнік ==== {{main|Прыметнік у нямецкай мове}} {{нп3|Прыметнік у нямецкай мове|Нямецкія прыметнікі|ru|Прилагательное в немецком языке}} змяняюцца толькі калі выступаюць як {{нп3|Азначэнне, лінгвістыка|азначэнні|ru|Определение (синтаксис)}} да назоўнікаў. Яны маюць тры тыпы скланення<ref>{{cite web|url=http://lernendeutsch.ru/?page_id=312 |title=Имя прилагательное (Das Adjektiv). Склонение прилагательных. |access-date=2011-11-06 }}</ref>: * '''слабае''' — прыметнік стаіць пасля пэўнага артыкля ці займеннікаў ''dieser, jener, jeder, welcher''; ён набывае канчатак ''-en'' ва ўсіх склонах адзіночнага ліку, акрамя назоўнага; вінавальны склон для жаночага і ніякага роду маюць канчатак ''-e'', а ў множным ліку ўсіх склонаў набывае ''-en''; * '''моцнае''' — мае месца, калі перад прыметнікам няма азначальніка, пэўнага артыкля, за выключэннем роднага склону мужчынскага і ніякага роду ў адзіночным ліку, дзе выкарыстоўваецца слабы канчатак ''-en''; * '''змешанае''' — прыметнік стаіць пасля няпэўнага артыкля, прыналежнага займенніка ці адмоўнага займенніка ''kein''; моцныя канчаткі для назоўнага і вінавальнага склону, слабыя — для роднага і давальнага. {| class="standard" |+Слабае скланенне |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік |- | Nominativ || ''der gute Mann'' || ''die gute Frau'' || ''das gute Kind'' || ''die guten Leute'' |- | Genitiv || ''des guten Mannes'' || ''der guten Frau'' || ''des guten Kindes'' || ''der guten Leute'' |- | Dativ || ''dem guten Mann(e)'' || ''der guten Frau'' || ''dem guten Kind(e)'' || ''den guten Leuten'' |- | Akkusativ || ''den guten Mann'' || ''die gute Frau'' || ''das gute Kind'' || ''die guten Leute'' |} {| class="standard" |+Моцнае скланенне |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік |- | Nominativ || ''süßer Wein'' || ''warme Milch'' || ''frisches Gemüse'' || ''gute Bücher'' |- | Genitiv || ''süßen Weines'' || ''warmer Milch'' || ''frischen Gemüses'' || ''guter Bücher'' |- | Dativ || ''süßem Wein(e)'' || ''warmer Milch'' || ''frischem Gemüse'' || ''guten Büchern'' |- | Akkusativ || ''süßen Wein'' || ''warme Milch'' || ''frisches Gemüse'' || ''gute Bücher'' |} {| class="standard" |+Змешанае скланенне |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род |- | Nominativ || ''ein großer Platz'' || ''eine große Stadt'' || ''ein großes Land'' |- | Genitiv || ''eines großen Platzes'' || ''einer großen Stadt'' || ''eines großen Landes'' |- | Dativ || ''einem großen Platz(e)'' || ''einer großen Stadt'' || ''einem großen Land(e)'' |- | Akkusativ || ''einen großen Platz'' || ''eine große Stadt'' || ''ein großes Land'' |} Нямецкія прыметнікі і [[Прыслоўе|прыслоўі]] могуць утвараць [[ступені параўнання]]. Усяго іх тры<ref>{{cite web |url=http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/adjektiv_sr.html |title=Степени сравнения прилагательных и наречий (Die Komparationsstufen der Adjektive) |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117224257/http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/adjektiv_sr.html |archive-date=17 студзеня 2012 |url-status=dead }}</ref>: # '''звычайная''' (Positiv) — звычайны прыметнік ці прыслоўе; # '''вышэйшая''', ці '''параўнальная''' (Komparativ) — да прыметніка ці прыслоўя далучаецца суфікс ''-er'', каранёвыя галосныя ''a, o'' ці ''u'' могуць набываць {{нп3|умлаўт|умлаўт|ru|Умлаут}}; # '''найвышэйшая''' (Superlativ) утвараецца пры дапамозе суфікса ''-(e)st'' і, як правіла, прадстаўлена ў некалькіх формах: * у нескланяльнай форме з часціцай '''am''' і нязменным '''-(e)sten''' у якасці акалічнасці ці часткі выказніка: ''am schönsten''; * у скланяльнай форме з пэўным артыклем у якасці азначэння перад назоўнікам '''der/die/das -(e)ste''': ''der/die/das interessanteste, …'' і * у асаблівай форме ад некаторых прыметнікаў і прыслоўяў на '''-(e)ns''': ''möglichst, schleunigst, …'' <ref>{{cite web |url=http://www.all-de.com/service/de_einsteiger/403-stepeni-sravneniya-prilagatelnyh-i-narechiy.html |title=Немецкий язык: от А до Я: Степени сравнения прилагательных и наречий |access-date=2014-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113638/http://www.all-de.com/service/de_einsteiger/403-stepeni-sravneniya-prilagatelnyh-i-narechiy.html |archive-date=4 сакавіка 2016 |url-status=dead }}</ref>. Некаторыя прыметнікі і прыслоўі не ўтвараюць ступені па агульных правілах: ''hoch — höher — höchste'', ''gut — besser — beste'' і інш. ==== Займеннікі ==== {{main|Займеннік у нямецкай мове}} {{нп3|Займеннік у нямецкай мове|Нямецкія займеннікі|ru|Местоимение в немецком языке}} могуць замяняць назоўнікі там, дзе гэта неабходна. Да іх адносяцца {{нп3|Асабовы займеннік|асабовыя|ru|Личные местоимения}} (''ich, du, er, sie, es, wir, ihr, sie, Sie''), {{нп3|Пытальныя займеннікі|пытальныя|ru|Вопросительные местоимения}} (''wer?, was?''), няпэўныя (''man, etwas, jemand, alle, alles, viele, einige'') і адмоўныя займеннікі (''nichts, niemand''), а таксама безасабовы займеннік ''es'' і займенныя прыслоўі<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/pronomen2.html|title=Study German. Грамматика немецкого языка (справочник): Местоимение (Pronomen)|access-date=2011-11-06}}</ref>. Усе астатнія займеннікі суправаджаюць назоўнікі. Пытальныя і асабовыя займеннікі скланяюцца па трох склонах<ref>{{cite web|url=http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/pronom_1.html|title=Личные местоимения в немецком языке — Personalpronomen|access-date=2011-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120091725/http://deutsch-lernen-mit.narod.ru/pronom_1.html|archive-date=20 лістапада 2012|url-status=dead}}</ref>, бо формы роднага склону перайшлі ў разрад прыналежных. {| class="standard" |+Скланенне асабовых займеннікаў |- ! Склон !! Пытальныя<br /> займеннікі !! 1 асоба<br /> адз. л. !! 2 асоба<br /> адз. л. !! 3 асоба<br /> адз. л. !! 1 асоба<br /> мн. л. !! 2 асоба<br /> мн. л. !! 3 асоба<br /> мн. л. !! Ветлівая<br /> форма |- | Nominativ || ''wer? was?'' || ''ich'' || ''du'' || ''er, sie, es'' || ''wir'' || ''ihr'' || ''sie'' || ''Sie'' |- | Dativ || ''wem?'' || ''mir'' || ''dir'' || ''ihm, ihr, ihm'' || ''uns'' || ''euch'' || ''ihnen'' || ''Ihnen'' |- | Akkusativ || ''wen? was?'' || ''mich'' || ''dich'' || ''ihn, sie, es'' || ''uns'' || ''euch'' || ''sie'' || ''Sie'' |} Прыналежныя займеннікі адказваюць на пытанне ''wessen?'' (чый?, чыя?, чыё?, чые?). Яны адпавядаюць асабовым займеннікам у родным склоне: ''mein, dein, sein, ihr, sein, unser, ihr, sie, Sie''. Кожны прыналежны займеннік дапасоўваецца ў родзе, ліку і склоне з назоўнікам, з якім ён звязаны. У адзіночным ліку ён скланяецца як няпэўны артыкль, а ў множным як пэўны<ref>{{cite web|url=http://www.lingvotech.com/pritmestoim|title=Лингвотек. Притяжательные местоимения (Possesivpronomen)|access-date=2011-11-06|archive-date=3 жніўня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803082933/http://www.lingvotech.com/pritmestoim|url-status=dead}}</ref>. {| class="standard" |+Скланенне прыналежных займеннікаў |- ! Склон !! Мужчынскі род !! Жаночы род !! Ніякі род !! Множны лік |- | Nominativ || ''mein'' || ''meine'' || ''mein'' || ''meine'' |- | Genitiv || ''meines'' || ''meiner'' || ''meines'' || ''meiner'' |- | Dativ || ''meinem'' || ''meiner'' || ''meinem'' || ''meinen'' |- | Akkusativ || ''meinen'' || ''meine'' || ''mein'' || ''meine'' |} Няпэўна-асабовы займеннік ''man'' ужываецца, калі асоба толькі маецца на ўвазе, ён не перакладаецца на беларускую мову. Уся канструкцыя перакладаецца як {{нп3|безасабовы сказ|безасабовы сказ|ru|Безличные предложения}}. Вельмі часта ён ужываецца з мадальнымі дзеясловамі (''man kann, man darf'' і т. д.)<ref name="autogenerated4">{{кніга|аўтар=Михаленко А. О.|загаловак=Deutsche Sprache|частка=Морфология|месца=Красноярск|выдавецтва=СибГАУ, ИФиЯК СФУ|год=2010|старонкі=12-76|isbn=978-5-699-20204-1}}</ref>. Безасабовы займеннік ''es'' ужываецца як дзейнік у спалучэнні з безасабовым дзеясловам (''Es regnet. Es ist Sonntag. Wie geht es Ihnen? Es ist etwas passiert?''). Займенныя прыслоўі<ref>{{cite web |url=http://www.langues.ru/mesnade.htm |title=ЦДО: Местоименные наречия в немецком языке |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/68rCcXgty?url=http://www.langues.ru/mesnade.htm |archive-date=2 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref> служаць для абазначэння неадушаўлёных прадметаў. Яны бываюць указальнымі (утвараюцца з указальнага прыслоўя ''da'' і адпаведнага прыназоўніка: ''dabei, dafür, damit, darüber, dazu'' і інш.) і пытальнымі (пытальнае прыслоўе ''wo'' і прыназоўнік: ''wobei, wofür, womit, worüber, wozu''). Пытанні аб адушаўлёных прадметах утвараюцца іначай. Для іх выкарыстоўваецца спалучэнне прыназоўніка і пытальнага займенніка ''wer'' у адпаведным склоне (''Um wen geht es?''). ==== Лічэбнік ==== {{main|Лічэбнік у нямецкай мове}} {{нп3|Лічэбнік у нямецкай мове|Нямецкія лічэбнікі|ru|Числительное в немецком языке}} падзяляюць на {{нп3|Колькасныя лічэбнікі|колькасныя|ru|Имя числительное}} (''eins, zwei, drei, vier, fünf, sechs'' і т. д.) і {{нп3|Парадкавыя лічэбнікі|парадкавыя|ru|Порядковое числительное}} (''erste, zweite, dritte, vierte, fünfte, sechste''). Субстантывіраваныя лічэбнікі, якія выконваюць часта функцыю [[дзейнік|дзейніка]], у якасці лічэбнікаў не заўсёды ўлічваюць. Першыя адказваюць на пытанне ''«колькі?»'' і могуць быць простымі (1—12, 100, 1000), складанымі (13—19; утвараюцца ад адзінак і ліку ''zehn'') і вытворнымі. Колькасныя лічэбнікі ад 20 да 99 ўтвараюцца спалучэннем у адно слова назвы лічэбніка першага парадку, злучніка ''und'' і лічэбніка другога парадку (напрыклад, 35 — ''fünfunddreißig'', літаральна «пяць-і-трыццаць»)<ref>{{cite web|url=http://www.trilinguis.ru/linguistic/chisl/nemec-chislitelnie.aspx |title=Trilinguis: Языковой портал. Немецкие числительные |access-date=2011-11-06 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://ru.funnygerman.com/2009/03/zahlwort.html |title=FunnyGerman.com. Числительное (Zahlwort) |access-date=2011-11-06 }}</ref>. Утварэнне лічэбнікаў парадку соцень і тысяч адбываецца спалучэннем у адно слова колькасці тысяч, затым соцень, затым указання састаўной часткі лічэбніка, адпаведнага лічэбніку другога ці першага парадку. Лічэбнікі, пачынаючы з мільёна і больш, пішуцца асобна з указаннем іх колькасці ў пачатку састаўнога лічэбніка (напрыклад, 1 364 819 — ''eine Million dreihundertvierundsechzigtausendachthundertneunzehn'')<ref>{{cite web |url=http://deutsch.passivhaus-info.org/index.php?go=Pages&in=view&id=9 |title=Числительные в немецком языке |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111102193726/http://deutsch.passivhaus-info.org/index.php?go=Pages&in=view&id=9 |archive-date=2 лістапада 2011 |url-status=dead }}</ref>. Парадкавыя лічэбнікі адказваюць на пытанне ''«які? якая? якое?»'' і дзеляцца на наступныя групы: * выключэнні: ''der/die/das erste (1.), dritte (3.), sieb(en)te (7.), achte (8.)'' <ref>{{cite web |url=http://www.all-de.com/service/de_kinder/748-opornye-tablicy-i-shemy-poryadkovye-chislitelnye.html |title=Немецкий язык: от А до Я: Опорные таблицы и схемы: Порядковые числительные |access-date=2014-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140116105732/http://www.all-de.com/service/de_kinder/748-opornye-tablicy-i-shemy-poryadkovye-chislitelnye.html |archive-date=16 студзеня 2014 |url-status=dead }}</ref>; * астатнія лічэбнікі да 19 (да адпаведнага колькаснага лічэбніка дадаюцца [[суфікс]] ''-t-'' і [[канчатак]], напрыклад, ''der/die/das fünfte (5.)'') і * ад 20 і далей (да адпаведнага колькаснага лічэбніка дадаюцца суфікс ''-st-'' і канчатак; ''der/die/das einundzwanzigste (21.)''). Каб утварыць дроб, да колькаснага лічэбніка трэба дадаць суфікс ''-tel'' (1/4 — ''Viertel'', 3/5 — ''drei Fünftel''). {{нп3|Дзесятковы дроб|Дзесятковы дроб|ru|Десятичная дробь}} чытаецца з [[коска]]й (0,348 — ''Null Komma dreihundertachtundvierzig'')<ref>{{cite web|url=http://subscribe.ru/archive/job.lang.deutlang/200907/19000947.html |title=Немецкий язык - это просто. Числительное (Zahlwort) |access-date=2011-11-06 }}</ref>. ==== Прыназоўнік ==== Нямецкія [[прыназоўнік]]і ўжываюцца перад назоўнікамі і {{нп3|Асабовы займеннік|асабовымі займеннікамі|ru|Личные местоимения}}, такім чынам вызначаючы іх {{нп3|Нямецкія склоны|склон|ru|Падеж в немецком языке}}. У сувязі з гэтым вылучаюць тры групы прыназоўнікаў, якія кіруюцца адпаведна [[Давальны склон|давальным]] (''mit, aus, nach, zu, bei, von, außer, seit, gegenüber, entgegen''), [[вінавальны склон|вінавальным]] (''für, gegen, durch, ohne, um, bis, entlang'') ці [[Родны склон|родным склонам]] (''während, trotz, wegen, (an)statt, unweit'')<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/preposition.html |title=Study German. Грамматика немецкого языка (справочник): Предлог (Preposition) |access-date=2011-11-06 }}</ref>. Двайному кіраванню падпарадкоўваюцца прыназоўнікі ''in, an, auf, vor, hinter, über, unter, neben, zwischen'', якія могуць выкарыстоўвацца з вінавальным і давальным склонамі. Пры гэтым прымаецца пад увагу, якое значэнне мае [[выказнік]] у сказе. напрыклад: ''Sie hängt ein Bild über die Couch'' (Akk.) — ''Das Bild hängt über der Couch'' (Dat.). У дадзеным выпадку важна, якое пытанне прымяняецца да прыназоўніка — ''wohin?'' ці ''wo?''<ref name="autogenerated4" />. ==== Дзеяслоў ==== {{main|Дзеяслоў у нямецкай мове}} [[Файл:Zeitformen (Schritten).jpg|450px|right|Часавыя ступені нямецкай мовы.]] {{нп3|Дзеяслоў у нямецкай мове|Нямецкі дзеяслоў|ru|Глагол в немецком языке}} мае пяць асноўных катэгорый<ref name="autogenerated3">{{кніга|аўтар=Мышковая И. Б.|загаловак=Времена немецкого глагола|месца=СПб.|год=2007|старонак=96|isbn=978-5-91281-007-7}}</ref>: [[Асоба (мовазнаўства)|асоба]] (1-я, 2-я, 3-я), [[Граматычны лік|лік]] (адзіночны і множны), [[Час дзеяслова|час]] (прошлы, цяперашні і будучы), {{нп3|Стан, катэгорыя дзеяслова|стан|ru|Залог (лингвистика)}} ([[Незалежны стан, катэгорыя дзеяслова|незалежны]] і {{нп3|Залежны стан, катэгорыя дзеяслова|залежны|ru|Залог (лингвистика)}}) і [[Лад дзеяслова|лад]] (абвесны, загадны і ўмоўны). Акрамя асабова-часавых форм у дзеяслова ёсць таксама неасабовыя формы: {{нп3|Інфінітыў у нямецкай мове|Infinitiv I|ru|Инфинитив в немецком языке}}, {{нп3|Інфінітыў у нямецкай мове|Infinitiv II|ru|Инфинитив в немецком языке}}<ref name="autogenerated4" />, {{нп3|Нямецкі дзеепрыметнік#Першы інфінітыў|Partizip I|ru|Причастие в немецком языке#Первое причастие}} і {{нп3|Нямецкі дзеепрыметнік#Другі дзеепрыметнік|Partizip II|ru|Причастие в немецком языке#Второе причастие}}<ref>{{cite web |url=http://www.edwardo.info/glagol_11.php |title=Немецкое причастие (Partizip) |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121016115355/http://www.edwardo.info/glagol_11.php |archive-date=16 кастрычніка 2012 |url-status=dead }}</ref>. У залежнасці ад асаблівасцей формаўтварэння адрозніваюць слабыя, моцныя і няправільныя дзеясловы<ref>{{cite web |url=http://grammade.ru/grammar/verb3grf.shtml |title=Audio-class.ru. Немецкие глаголы сильного спряжения |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701230148/http://grammade.ru/grammar/verb3grf.shtml |archive-date=1 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. У залежнасці ад кіравання адрозніваюць [[Пераходнасць (мовазнаўства)|пераходныя]], якія патрабуюць наяўнасці дапаўнення ў [[вінавальны склон|Akkusativ]], і непераходныя дзеясловы, якія дапаўненняў не патрабуюць. Дзеясловы могуць быць зваротнымі (абазначаюць дзеянне, накіраванае на дзеючую асобу), а таксама мадальнымі (дзеясловы ''dürfen, können, mögen, müssen, sollen, wollen'' і дзеяслоў ''lassen'', які часта да мадальных не адносяць)<ref>{{cite web|url=http://www.studygerman.ru/online/manual/verb7.html |title=Study German. Грамматика немецкого языка: Модальные глаголы |access-date=2011-11-06 }}</ref>. У нямецкай мове шэсць {{нп3|Катэгорыя часу ў нямецкай мове|часоў|ru|Время в немецком языке}}: * '''[[Präsens]]''' — просты цяперашні час, які ўтвараецца ад інфінітыўнага кораня дзеяслова з дапамогай асабовага канчатка. Напрыклад: ''Ich '''schreibe''' einen Brief''<ref>{{cite web |url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/praesens |title=Deutsch.lingo4u.de. Präsens (Gegenwart) |access-date=2011-11-06 |lang=de |archive-date=15 ліпеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120715075821/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/praesens |url-status=dead }}</ref>. * '''[[Präteritum, нямецкая мова|Präteritum]]''' — просты прошлы час, які складаецца з аднаго сэнсавага дзеяслова. Утвараецца ад асновы другой (прэтэрытнай) формы дзеяслова пры дапамозе асабовага канчатка. Напрыклад: ''Ich '''machte''' schon die Tür '''auf'''''. Асабовыя канчаткі ў дзеясловаў у гэтым часе блізкія да Präsens, за выключэннем першай і трэцяй асобы адзіночнага ліку<ref>{{cite web |url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/imperfekt |title=Deutsch.lingo4u.de. Imperfekt (Prateritum, Vergangenheit) |access-date=2011-11-06 |lang=de |archive-date=11 ліпеня 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120711211256/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/imperfekt |url-status=dead }}</ref>. * '''[[Perfekt, нямецкая мова|Perfekt]]''' — складаны прошлы час. Складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Partizip II і {{нп3|Дапаможны дзеяслоў|дапаможнага дзеяслова|ru|Вспомогательный глагол}} ''haben'' ці ''sein'' у Präsens. Напрыклад: ''Ich '''habe''' die Geschichte '''erzählt'''; Ich '''bin''' zu schnell '''gefahren'''''. Дапаможныя дзеясловы спрагаюцца, а іх выбар залежыць ад {{нп3|Лексічная значэнне|лексічнага значэння|ru|Лексическое значение}} сэнсавага дзеяслова<ref>{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/perfekt|title=Deutsch.lingo4u.de. Perfekt (vollendete Gegenwart)|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=27 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627062453/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/perfekt|url-status=dead}}</ref>. * '''[[Plusquamperfekt, нямецкая мова|Plusquamperfekt]]''' — складаны прошлы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Partizip II і дапаможнага дзеяслова ''haben'' ці ''sein'' ў форме Präteritum. Напрыклад: ''Er '''hatte''' den Regenschirm nicht '''genommen'''''<ref>{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/plusquamperfekt|title=Deutsch.lingo4u.de. Plusquamperfekt (Vorvergangenheit)|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=27 чэрвеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120627062745/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/plusquamperfekt|url-status=dead}}</ref>. * '''[[Futur I, нямецкая мова|Futur I]]''' — складаны будучы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і дапаможнага дзеяслова ''werden''. Напрыклад: ''Ich '''werde''' um jeden Preis '''kommen'''''<ref>{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-1|title=Deutsch.lingo4u.de. Futur I (Zukunft)|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=3 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111103193003/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-1|url-status=dead}}</ref>. * '''[[Futur II]]''' — складаны будучы час, які складаецца з сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv II і дапаможнага дзеяслова ''werden''. Напрыклад: ''Morgen um neun Uhr abend '''werde''' ich '''gekommen sein'''''<ref>{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-2|title=Deutsch.lingo4u.de. Futur II (vollendete Zukunft)|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=9 лістапада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111109155451/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/zeiten/futur-2|url-status=dead}}</ref>. {| class="standard" |+Спражэнне дзеясловаў у незалежным стане абвеснага ладу |- ! Präsens Aktiv !! Präteritum Aktiv !! Perfekt Aktiv !! Plusquamperfekt Aktiv !! Futur I Aktiv |- | ''ich mache'' || ''ich machte'' || ''ich habe gemacht'' || ''ich hatte gemacht'' || ''ich werde machen'' |- | ''du machst'' || ''du machtest'' || ''du hast gemacht'' || ''du hattest gemacht'' || ''du wirst machen'' |- | ''er (sie, es) macht'' || ''er (sie, es) machte'' || ''er (sie, es) hat gemacht'' || ''er (sie, es) hatte gemacht'' || ''er (sie, es) wird machen'' |- | ''wir machen'' || ''wir machten'' || ''wir haben gemacht'' || ''wir hatten gemacht'' || ''wir werden machen'' |- | ''ihr macht'' || ''ihr machtet'' || ''ihr habt gemacht'' || ''ihr hattet gemacht'' || ''ihr werdet machen'' |- | ''sie (Sie) machen'' || ''sie (Sie) machten'' || ''sie (Sie) haben gemacht'' || ''sie (Sie) hatten gemacht'' || ''sie (Sie) werden machen'' |} Стан залежыць ад характару [[дзейнік|дзейніка]]. Ён можа быць незалежным (Aktiv — дзеянне зыходзіць ад дзейніка) і залежным (Passiv — дзеянне накіравана на сябе). У пасіўнага стану ёсць усе тыя ж часавыя формы, што і ў актыўнага. Усе яны ўтвараюцца па адной схеме. Präsens Passiv утвараецца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''werden'' у Präsens і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Präteritum Passiv — ''werden'' у Präteritum і Partizip II. Perfekt і Plusquamperfekt Passiv — ''werden'' у адпаведнай форме (асаблівая форма ''worden'') і Partizip II. Futur Passiv — ''werden'' у Futur і Partizip II<ref name="autogenerated3" />. {| class="standard" |+Спражэнне дзеясловаў у пасіўным стане абвеснага ладу |- ! Präsens Passiv !! Präteritum Passiv !! Perfekt Passiv !! Plusquamperfekt Passiv !! Futur I Passiv |- | ''ich werde gefragt'' || ''ich wurde gefragt'' || ''ich bin gefragt worden'' || ''ich war gefragt worden'' || ''ich werde gefragt werden'' |- | ''du wirst gefragt'' || ''du wurdest gefragt'' || ''du bist gefragt worden'' || ''du warst gefragt worden'' || ''du wirst gefragt werden'' |- | ''er (sie, es) wird gefragt'' || ''er (sie, es) wurde gefragt'' || ''er (sie, es) ist gefragt worden'' || ''er (sie, es) war gefragt worden'' || ''er (sie, es) wird gefragt werden'' |- | ''wir werden gefragt'' || ''wir wurden gefragt'' || ''wir sind gefragt worden'' || ''wir waren gefragt worden'' || ''wir werden gefragt werden'' |- | ''ihr werdet gefragt'' || ''ihr wurdet gefragt'' || ''ihr seid gefragt worden'' || ''ihr wart gefragt worden'' || ''ihr werdet gefragt werden'' |- | ''sie (Sie) werden gefragt'' || ''sie (Sie) wurden gefragt'' || ''sie (Sie) sind gefragt worden'' || ''sie (Sie) waren gefragt worden'' || ''sie (Sie) werden gefragt werden'' |} Статыў (пасіў стану, або кароткі пасіў) перадае ўжо не працэс дзеяння, а яго вынік. Ён утвараецца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''sein'' у адпаведнай форме і другога дзеепрыметніка пераходнага сэнсавага дзеяслова. {{нп3|Сувязны лад|Сувязны лад|ru|Сослагательное наклонение}} (Konjunktiv — выражае жаданне ці магчымасць) мае тыя ж часавыя формы, што і [[абвесны лад|абвесны]] (Indikativ)<ref>{{cite web|url=http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/verben/konjunktiv|title=Deutsch.lingo4u.de. Konjunktiv|access-date=2011-11-06|lang=de|archive-date=5 жніўня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120805235619/http://deutsch.lingo4u.de/grammatik/verben/konjunktiv|url-status=dead}}</ref>. Präsens Konjunktiv утвараецца пры дапамозе інфінітыўнай асновы, суфікса '' -e '' і асабовага канчатка, але каранёвая галосная пры гэтым застаецца нязменнай. У 1-й і 3-й асобе адзіночнага ліку суфікс і асабовы канчатак зліваюцца, што не дапускае падваення зычнай. Формы Präteritum Konjunktiv слабых дзеясловаў супадаюць з формамі прэтэрыта абвеснага ладу. Формы прэтэрыта кан’юнктыва моцных дзеясловаў утвараюцца з асновы дзеяслова ў прэтэрыце абвеснага ладу з дапамогай суфікса ''-e'' і асабовых канчаткаў прэтэрыта. Каранёвыя галосныя ''a, o, u'' атрымліваюць {{нп3|умлаут|умлаут|ru|Умлаут}}. Існуе таксама цэлы рад дзеясловаў, Präteritum Konjunktiv якіх не падпарадкоўваецца агульным правілам: гэта няправільныя дзеясловы ''sein (wäre), tun (täte), gehen (ginge), stehen (stände)''; няправільныя дзеясловы ''haben (hätte), werden (würde), bringen (brächte)''; прэтэрыта-прэзэнсныя дзеясловы (акрамя '' sollen '' і ''wollen''): ''dürfte, könnte, möchte, müsste, wüsste''. Perfekt Konjunktiv утвараецца пры дапамозе дапаможных дзеясловаў ''haben'' ці ''sein'', якія стаяць у Präsens Konjunktiv, і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Plusquamperfekt Konjunktiv утвараецца з дапамогай тых жа дапаможных дзеясловаў у Präsens Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Partizip II. Futurum I і Futurum II Konjunktiv утвараюцца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''werden'' у Präsens Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і Infinitiv II адпаведна. Акрамя гэтых форм ёсць яшчэ дзве, аналагаў якім няма ў [[беларуская мова|беларускай мове]]. Гэта Konditionalis I і Konditionalis II. Яны ўтвараюцца пры дапамозе дапаможнага дзеяслова ''werden'' у Präteritum Konjunktiv і сэнсавага дзеяслова ў Infinitiv I і Infinitiv II. [[Загадны лад]] (Imperativ) мае чатыры формы: 2-ая асоба адзіночнага ліку (''arbeite, nimm''), 1-ая асоба множнага ліку (''arbeiten wir / wollen wir arbeiten, nehmen wir / wollen wir nehmen''), 2-ая асоба множнага ліку (''arbeitet, nehmt'') і ветлівая форма (''arbeiten Sie, nehmen Sie''). Таксама загадны лад можна ўтварыць інфінітывам ('' Nicht aus dem Fenster lehnen! '') або другім дзеепрыметнікам ('' Hiergeblieben! ''). Пабуджальнасць у нямецкім могуць выражаць некаторыя граматычныя канструкцыі (напрыклад, haben / sein + zu + Infinitiv, мадальны дзеяслоў + Infinitiv). {{нп3|Інфінітыў у нямецкай мове|Інфінітыў|ru|Инфинитив в немецком языке}} (Infinitiv) і {{нп3|Нямецкі дзеепрыметнік|дзеепрыметнік|ru|Причастие в немецком языке}} (Partizip) удзельнічаюць ва ўтварэнні розных граматычных канструкцый і часавых форм. Інфінітыў утварае інфінітыўныя групы і канструкцыі з прыназоўнікам ''zu'' (інфінітыўныя групы тыпу ''um zu, ohne zu, (an) statt zu''; канструкцыя ''haben/sein + zu + Infinitiv'')<ref>{{cite web|url=http://eustudy.ru/infinitiv_mit_zu.php|title=Конструкция «zu + инфинитив»|access-date=2011-11-06|archive-date=4 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104023751/http://eustudy.ru/infinitiv_mit_zu.php|url-status=dead}}</ref> і без яго (з мадальнымі дзеясловамі, дзеясловамі руху і іншымі дзеясловамі-выключэннямі). Інфінітыў выконвае розныя сінтаксічныя ролі: [[дзейнік]] (''Es ist eine Vergnügen, zu reiten''), [[выказнік]] (''Vielleicht haben Sie die Absicht, auch unsere Vororte mit ihren schönen Palästen und Parks zu besuchen''), [[Дапаўненне (сінтаксіс)|дапаўненне]] (''Marion war von Herzen froh (darüber), in diesem schrecklichen halbzerstörten Haus nicht allein zu sein'') і [[акалічнасць, лінгвістыка|акалічнасць]] (''Er fährt nach Moskau, um seine Eltern zu besuchen''). Нямецкі дзеепрыметнік бывае двух відаў: Partizip I (аснова дзеяслова ў Präsens і суфікс ''-(e)nd'') і Partizip II (аснова дзеяслова, прыстаўка ''ge-'' і суфікс ''-(e)t'' (для слабых дзеясловаў) ці ''-en'' (для моцных дзеясловаў))<ref>{{cite web|url=http://www.modernlib.ru/books/mishkovaya_irina/vremena_nemeckogo_glagola/read_5/|title=Времена немецкого глагола. Глава 8. Немецкое причастие|author=Мышковая И. Б.|access-date=2011-11-06}}</ref>. Першы дзеепрыметнік часта выступае ў ролі азначэння да назоўніка (''Das zu lesende Buch'') і акалічнасці (''Aus dem Kino zurückgehend, besprachen die Leute den Film''). Другі дзеепрыметнік ужываецца пры ўтварэнні складаных часавых форм Perfekt і Plusquamperfekt (''Mein Freund hat das Institut absolviert'')<ref>{{cite web|url=http://www.de-online.ru/index/prichastija_nastojashhego_i_proshedshego_vremeni_partizip_1_partizip_2/0-84|title=Deutsch-Online. Причастия настоящего и прошедшего времени (Partizip 1, Partizip 2)|access-date=2011-11-06}}</ref>, ва ўсіх часавых формах пасіўнага стану (''Der Text wird/wurde nacherzählt, nachdem er zweimal vorgelesen worden ist/worden war'') і як азначэнне да назоўніка ў дзеепрыметных групах (''Die von mir gekaufte Zeitung liegt auf dem Tisch''). === Сінтаксіс === {{main|Сінтаксіс нямецкай мовы}} Сінтаксіс нямецкай мовы развіваўся на працягу ўсяе {{нп3|Гісторыя нямецкай мовы|гісторыі існавання мовы|ru|История немецкого языка}}, аднак канчатковае нармаванне адбывалася толькі ў XIX—XX стагоддзях. Пунктуацыя нямецкай мовы [[Сярэдневякоўе|сярэдневякоўя]] і [[Новы час|новага часу]] выключала вялікую колькасць [[Знакі прыпынку|знакаў прыпынку]], таму сказы былі простымі, аднак са з’яўленнем [[Коска|коскі]] ў {{нп3|Ранненоваверхненямецкая мова|ранненоваверхненямецкім перыядзе|ru|Ранненововерхненемецкий язык}} адбыўся вялікі рывок у развіцці нямецкага сказа, што вызначыла яго сённяшнюю структуру<ref>{{кніга|аўтар=Otto Behaghel.|загаловак=Deutsche Syntax|месца=Winter, Heidelberg|год=1928}}</ref>. {{нп3|Сказ, лінгвістыка|Нямецкія сказы|ru|Предложение (лингвистика)}} бываюць {{нп3|Просты сказ|простымі|ru|Предложение (лингвистика)}} і {{нп3|Складаны сказ|складанымі|ru|Сложное предложение}}. Просты сказ звычайна складаецца з двух слоў — [[дзейнік|дзейніка]] і [[выказнік|выказніка]] (неразвіты сказ), аднак можа ўключаць і даданыя члены сказа (развіты сказ). Складаныя сказы складаюцца з двух або некалькіх простых сказаў. Адпаведна, яны бываюць {{нп3|Складаназлучаны сказ|складаназлучанымі|ru|Сложносочинённое предложение}} (бяззлучнікавыя і злучнікавыя), якія складаюцца з двух незалежных сказаў, і {{нп3|Складаназалежныя сказы|складаназалежныя|ru|Сложноподчинённое предложение}}, якія складаюцца з галоўнага і аднаго ці некалькіх {{нп3|даданы сказ|даданых сказаў|ru|Придаточное предложение}}<ref>{{кніга|аўтар=P. Eisenberg.|загаловак=Das Wort (Bd. 1), Der Satz (Bd. 2) — Grundri? der deutschen Grammatik|месца=Stuttgart|год=2004}}</ref>. Сувязь у складаназлучаным сказе ажыццяўляецца пры дапамозе злучальных злучнікаў ''und, aber, oder, denn, deshalb, darum, doch, dann, so, also'', а таксама пры дапамозе парных злучнікаў ''bald… bald, nicht nur… sondern auch, sowohl… als auch, entweder… oder''. Даданы сказ у складзе складаназалежнага ўводзіцца пры дапамозе падпарадкавальных злучнікаў (''dass, wenn, als, weil''), адносных займеннікаў (''der, die, das, die''), {{нп3|Пытальныя займеннікі|пытальных займеннікаў|ru|Вопросительные местоимения}} (''wer, was, welcher''), прыслоўяў (''wo, wann''), пытальных займенных прыслоўяў (''woran, wovon, woruber'') і інш. Іх выбар залежыць ад віду даданага сказа. Гэтыя сказы бываюць: дапаўняльнымі, азначальнымі, акалічнаснымі (месца, часу, спосабу дзеяння, параўнання, ступені, выніку, прычыны, мэты, умовы і ўступкі) і далучальнымі<ref>{{кніга|аўтар=Снегирёва Н. С.|загаловак=Синтаксис немецкого языка|выдавецтва=ОмГУ|год=2004|старонак=149}}</ref>. Парадак слоў у нямецкім сказе напрамую залежыць ад яго характару. У простым [[Апавяданне|апавядальным]] сказе адрозніваюць прамы і адваротны парадак слоў. У першым выпадку маецца на ўвазе, што ўсе члены сказа займаюць толькі свае выразна ўстаноўленыя пазіцыі: спачатку дзейнік, затым выказнік і даданыя члены сказа<ref>{{cite web|url=http://www.partner-inform.de/news.php?ids=1752_all_285_|title=О системных различиях в грамматическом строе немецкого языка|author=Локштанова Л.|publisher=Partner|access-date=2012-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514191442/http://www.partner-inform.de/news.php?ids=1752_all_285_|archive-date=14 мая 2012|url-status=dead}}</ref>. Напрыклад, ''Der Lehrer kommt bald''. Пры адваротным парадку слоў адбываецца інверсія: ''Bald kommt der Lehrer''. Пры састаўным або складаным выказніку зменная частка становіцца на сваё месца, а нязменная ідзе ў канец: ''Ich stimme zu''. У пытальным сказе без пытальнага слова выказнік становіцца на першае месца ў сказе: ''Hat er das gemacht?''. У пытальным сказе з пытальным словам (''wer?, was?, wann?, wo?, wohin?, woher?, wie?, warum?, wozu?'' і інш.) на першым месцы стаіць само пытальнае слова, а выказнік ідзе за ім: ''Was hat er gemacht?''<ref>{{кніга|аўтар=Носков С. А. |загаловак=Немецкий язык для поступающих в вузы. § 3. Порядок слов в вопросительном предложении|месца=Мн. |год=2002 |старонкі=268-269 |isbn=985-06-0819-6}}</ref>. У адмоўных сказах часцей за ўсё сустракаецца адмоўная часціца ''nicht'', якая звычайна выкарыстоўваецца перад адмаўляемым словам: ''Nicht alle verstehen das''. Аднак калі адмаўляецца выказнік, то часціца ставіцца ў канец сказа перад нязменнай часткай: ''Das weiß ich nicht''. Калі адмаўляецца назоўнік, то перад ім ставіцца адмоўны займеннік ''kein'', які замяшчае няпэўны артыкль і ўзгадняецца з назоўнікам у родзе, ліку і склоне: ''Ich habe keine Zeit''. Двайнога адмаўлення ў нямецкай мове няма, г.зн. канструкцыі ''«нічога / ніколі не …»'' перадаюцца толькі адным адмаўленнем (у дадзеным выпадку словамі ''nichts'' ці ''niemand'')<ref>{{кніга|аўтар=Носков С. А. |загаловак=Немецкий язык для поступающих в вузы. § 5. Порядок слов в предложениях с отрицанием|месца=Мн. |год=2002 |старонкі=270-273 |isbn=985-06-0819-6}}</ref>. === Словаўтварэнне === {{main|Словаўтварэнне нямецкай мовы}} [[Словаўтварэнне]] нямецкай мовы атрымала вельмі добрае развіццё. Багацце элементаў слоў, як уласна нямецкіх, так і [[Запазычанне|запазычаных]], дазваляе «збіраць» самыя розныя словы. У [[1999]] годзе парламент нямецкай [[Землі Германіі|зямлі]] [[Мекленбург-Пярэдняя Памеранія|Мекленбург — Пярэдняя Памеранія]] разгледзеў праект закона пад назвай ''«Rinderkennzeichnungs- und Rindfleischetikettierungsüberwachungsaufgabenübertragungsgesetz»'' («Закон аб перадачы абавязкаў кантролю маркіроўкі ялавічыны»). Гэтае слова афіцыйна з’яўляецца [[Самае доўгае слова нямецкай мовы|самым доўгім у нямецкай мове]] (63 літары, 7 частак). У [[Інтэрнэт|Сеціве]] прыводзяцца спасылкі на слова з 79 літар — ''{{нп3|Donaudampfschiffahrtselektrizitätenhauptbetriebswerkbauunterbeamtengesellschaft|«Donaudampfschiffahrtselektrizitätenhauptbetriebswerkbauunterbeamtengesellschaft»|de}}'' («Таварыства служачых малодшага звяна органа па наглядзе за будаўніцтвам пры галоўным упраўленні электрычнага абслугоўвання дунайскага параходства»)<ref>{{cite web|url=http://www.gutefrage.net/frage/wie-ist-das-laengste-deutsche-wort-ohne-gedankenstriche|title=Wie ist das längste deutsche Wort (ohne Gedankenstriche)?|access-date=2011-11-06|lang=de}}</ref>. Апошняе па новых правілах прыбаўляе яшчэ адну літару (''…schi'''fff'''ahrt…''). Падобных складаных слоў у нямецкай мове вельмі шмат<ref>{{cite web|url=http://pub.ids-mannheim.de/laufend/sprachreport/pdf/sr10-2a.pdf |title=Das längste deutsche Wort? Ein fiktives Gespräch mit wahrem Hintergrund|author=Rainer Perkuhn. |access-date=2011-11-06 |lang=de}}</ref>. Месца нямецкага словаўтварэння ў сістэме мовы да гэтага часу да канца не вызначана. Звычайна яно разглядаецца ў рамках [[Лексікалогія|лексікалогіі]]<ref>{{кніга|аўтар=Schmidt W.|загаловак=Deutsche Sprachkunde. 7. Aufl|месца=Berlin|год=1972}}</ref> ці [[Граматыка|граматыкі]], аднак, будучы звязаным і з граматыкай, і з лексікай, словаўтварэнне валодае ўласнымі, толькі яму ўласцівымі рысамі<ref>{{кніга|аўтар=Jung W.|загаловак=Grammatik der deutschen Gegenwartssprache|месца=Leipzig|год=1996}}</ref>. Словаўтварэнне можа разглядацца як з [[Дыяхранія|дыяхроннага]], так і з [[Сінхранія|сінхроннага]] погляду. Гэта важна для разумення гістарычнага развіцця словаўтваральнай формы, выразнага размежавання словаўтваральных працэсаў і сучаснай структуры слова. З сінхраніяй і дыяхраніяй перакрыжоўваюцца працэсуальны і статыстычны аспекты (словаўтварэнне ў руху і статыцы). Мінімальная адзінка слова называецца [[марфема]]й. У сваю чаргу марфемы могуць быць граматычнымі і лексічнымі. Словаўтваральны аналіз слова можа быць марфемным (дзяленне на самыя дробныя значныя адзінкі: ''be-auf-trag-en'') і па «непасрэдна-складніках» ('' Erfrischung → erfrischen + -ung → er- + frisch ''). Нямецкае словаўтварэнне вылучае простыя, [[Вытворнае слова|вытворныя]] і [[Складанае слова|складаныя словы]]. {{нп3|Словаўтваральныя мадэлі нямецкай мовы|Словаўтваральныя мадэлі|ru|Словообразование в немецком языке}} ўяўляюць сабой класіфікацыю гэтых слоў і ўключаюць восем узроўняў: мадэль каранёвых слоў, мадэль бязафікснага словаўтварэння, прэфіксальная, суфіксальная мадэлі, мадэль прэфіксальна-суфіксальнага словаўтварэння, мадэль асноў з паўпрэфіксамі і паўсуфіксамі і азначальнае словаскладанне<ref>{{кніга|аўтар=Зуева А. Н., Молчанова И. Д. и др.|загаловак=Словарь словообразовательных элементов немецкого языка|месца=М.|год=1979|старонак=536}}</ref>. Гл. таксама: [[Афіксы ў нямецкай мове]]. {| class="standard" |- ! Мадэль !! Апісанне |- | Мадэль каранёвых слоў || [[Корань (лінгвістыка)|Каранёвыя словы]] не раскладаюцца на марфемы і нематываваныя. Нямецкія каранёвыя словы, як правіла, маюць адзін—два склады (''Tisch, klug, Abend''), але ёсць і трохскладовыя (''Ameise''); запазычаныя каранёвыя словы могуць уключаць больш чым два склады. На перыферыі каранёвых слоў знаходзяцца гукапераймальныя словы (''paff, piep, miau'') і [[Абрэвіятура|абрэвіятуры]]. |- | Мадэль бязафікснага (імпліцытнага) словаўтварэння || Узаемапераход [[Часціны мовы|часцін мовы]], функцыянаванне адной і той жа асновы ў якасці розных часцін мовы (''grünen vi, grün a, Grün n''). Словаўтваральны афікс адсутнічае, як словаўтваральны сродак разглядаецца наяўнасць унутранай [[Канчатак|флексіі]] (''binden — Band, krank — kränken''). |- | Прэфіксальная мадэль || Сувязная словаўтваральная марфема папярэднічае ўтваральнай аснове (''entlaufen, missgelaunt, Unruhe''). Прэфікс надае слову пэўную катэгарыяльную прыкмету (напрыклад, прэфікс ''be-'' надае дзеясловам ''besetzen, besticken'' значэнне забеспячэння). |- | Суфіксальная мадэль || Сувязная словаўтваральная марфема знаходзіцца пасля ўтваральнай асновы (''Schönheit, nächtlich''). Суфікс падводзіць адпаведную лексічную адзінку пад больш шырокую семантычную катэгорыю. Напрыклад, суфікс назоўнікаў жаночага роду ''-ung'' мае значэнне дзеяння працэсу, асобных дзеянняў, актаў (''Abdankung, Beaufsichtigung''); з’яў (''Lösung''); тэхнічных прылад (''Abdichtung''); неадушаўлёных прадметаў, часам зборнасці (''Besegelung, Kleidung''). |- | Мадэль прэфіксальна-суфіксальнага словаўтварэння || Лексічныя адзінкі, утваральныя асновы якіх адначасова спалучаюцца як з прэфіксам, так і з суфіксам (''Gefrage, befrackt''). |- | Мадэль асноў з паўпрэфіксамі || Многія паўпрэфіксы семантычна адпавядаюць прыназоўнікам (''ab-, an-, mit-, vor-, zu-''). Большасць паўпрэфіксаў аддзяляльныя, але ёсць і выключэнні (''über-, um-''); паўпрэфіксы могуць групавацца ў семантычныя катэгорыі (узмацненне — ''hoch-, allzu-, blitz-''; негатыўнасць — ''teufels-, sau-''). |- | Мадэль асноў з паўсуфіксамі || Адрозніваюцца ад суфіксаў абмежаванасцю выражаных імі семантычных катэгорый (наяўнасць, багацце — ''-voll, -reich''; напрамак — ''-weg, -seits''; здольнасць, каштоўнасць — ''-fertig, -fächig''). |- | Словаскладанне || Бывае азначальным і неазначальным. Пад першым разумеецца спалучэнне дзвюх асноў (''Freiheitsliebe, Braunkohle''), другі тып уключае «імператыўныя імёны» (''Vergißmeinnicht''), злучальныя складанні (''Freundfeind'') і некаторыя іншыя віды злучэнняў. Да складання адносяцца таксама злучэнні частотных кампанентаў. |} === Лексіка === {{main|Лексіка нямецкай мовы}} Да спрадвечных слоў нямецкай мовы адносяцца {{нп3|лексема, лінгвістыка|лексемы|ru|Лексема (лингвистика)}}, якія ў тым ці іншым выглядзе сустракаліся яшчэ ў [[Прагерманская мова|прагерманскай мове]], з розных дыялектаў якой узніклі сучасныя [[германскія мовы]], у тым ліку і літаратурная нямецкая<ref>{{кніга |аўтар=Wiese H.|загаловак=Eine Zeitreise zu den Ursprüngen unserer Sprache. Wie die Indogermanistik unsere Wörter erklärt|месца=Berlin |выдавецтва=Logos Verlag|год=2010|isbn=978-3-8325-1601-7}}</ref>. Большая частка гэтых слоў была атрымана ў спадчыну прагерманскай мовай, у сваю чаргу, з [[Праіндаеўрапейская мова|праіндаеўрапейскай мовы]]. Да іх адносяцца, напрыклад: займеннікі ''ich'' (прагерм. ''*ek''), ''du'' (''*þū''), ''mein'' (''*mīnaz'') і т. д.; лічэбнікі ''ein'' (прагерм. ''*ainaz''), ''zwei'' (''*twai''), ''hundert'' (''*hundaradą'') і т. д.; назоўнікі ''Vieh'' (прагерм. ''*fehu''), ''Haus'' (''*hūsą''), ''Feuer'' (''*fōr'') і інш.; такія дзеясловы як ''gehen'' (прагерм. ''*gāną''), ''stehen'' (''*stāną''), ''sehen'' (''*sehwaną'') і інш.<ref>Гл. адп. артыкулы ў {{кніга |аўтар=Kluge F.|загаловак=Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache |адказны=bearbeitet von Elmar Seebold |выданне= 24., durchgesehene und erweiterte Auflage|месца= Berlin, New York|выдавецтва= Walter de Gruyter|год=2001 |isbn=978-3-11-017473-1}}, {{кніга |загаловак={{нп3|Нямецкі слоўнік братоў Грым|Deutsches Wörterbuch von Jacob und Wilhelm Grimm|ru|Немецкий словарь братьев Гримм}}. 16 Bände in 32 Teilbänden|спасылка=http://woerterbuchnetz.de/DWB/|месца=Leipzig|год=1854-1961}}, {{cite web |url=http://www.dwds.de/ |title=Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache|publisher= Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften|access-date=2014-11-13 |lang=de}}</ref> [[Запазычанні|Запазычаныя]] словы пранікалі ў нямецкую мову, як правіла, з іншых [[Індаеўрапейскія мовы|індаеўрапейскіх моў]], што тлумачыцца гістарычнымі культурнымі, палітычнымі і эканамічнымі сувязямі Германіі з суседнімі тэрыторыямі<ref name="ReferenceB">{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Wo kommen die deutschen Fremdwörter her?|выданне= Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2001|нумар=5 |старонкі=7-20}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Schildt J.|загаловак=Abriss der Geschichte der deutschen Sprache|месца=Berlin|год=1976|старонкі=29}}</ref>. Разам з індаеўрапейскімі запазычаннямі ў нямецкай прысутнічае культурная лексіка з неіндаеўрапейскіх моў<ref>{{артыкул |аўтар=Körner H.|загаловак=Zur Entwicklung des deutschen (Lehn-)Wortschatzes|выданне=Glottometrics |год=2004 |нумар=7|старонкі=25-49}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm |title=Fremdwörter und Lehnwörter |access-date=2011-11-08 |lang=de |archive-url=https://www.webcitation.org/68rDFHejd?url=http://www.examen-europaeum.com/EEE/EEE2003/08FremdundLehnwoerter.htm |archive-date=2 ліпеня 2012 |url-status=dead }}</ref>. Запазычаныя словы могуць часткова захоўваць свае першапачатковыя вымаўленне і [[Арфаграфія|арфаграфію]]. Прыкладамі запазычанняў з [[Лацінская мова|лацінскай мовы]] з’яўляюцца: ''Koch'' ({{lang-la|coquus}}), ''Wein'' (''vīnum''), ''Straße'' (''strāta''), ''Prozess'' (''processus''), ''schreiben'' (''scrībere'') і інш.<ref>{{cite web|url=http://www.latein.ch/sprache/etymologien/|title=Latein im Deutschen|access-date=2011-11-08|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831220845/http://www.latein.ch/sprache/etymologien/|archive-date=31 жніўня 2011|url-status=dead}}</ref> Са [[Старажытнагрэчаская мова|старажытнагрэчаскай]] былі запазычаныя словы, звязаныя з навукай, рэлігіяй, міфалогіяй і грамадска-палітычным ладам: ''Meter'' ([[Старажытнагрэчаская мова|ст.-грэч.]] μέτρον), ''Elektron'' (ήλεκτρον), ''Mathematik'' (μαθηματική), ''Historie'' (ἱστορία), ''Theologie'' (θεολογία), ''Liturgie'' (λειτουργία), ''Mythos'' (μῦθος), ''Thron'' (θρόνος), ''Demokratie'' (δημοκρατία) і інш. Словы лацінскага і грэчаскага паходжання, а таксама часткі вытворных слоў узнікалі ў нямецкай на працягу ўсяе яе наступнай гісторыі цераз іншыя мовы<ref>{{кніга|аўтар=Wolff F.|загаловак=Latein und Griechisch im deutschen Wortschatz|месца=Wiesbaden|выдавецтва=VMA-Verlag|год=1999|isbn=3-928127-63-2}}</ref>. З [[Італьянская мова|італьянскай мовы]] прыйшлі эканамічныя тэрміны і словы, звязаныя з мастацтвам: ''Bank'' ({{lang-it|banca}}), ''Bankrott'' (''banca rotta''), ''Bilanz'' (''bilancia''), ''Risiko'' (''risico'', ''risco''), ''Kapital'' (''capitale''), ''Arie'' (''aria''), ''Oper'' (''opera''), ''Sinfonie'' (''sinfonia'')<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Italianismen im Deutschen |выданне=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2006 |нумар=13 |старонкі= 77-86}}</ref>. З [[Французская мова|французскай]] паходзяць словы, звязаныя з модай і бытам: ''Figur'' ({{lang-fr|figure}}), ''Garderobe'' (''garde-robe''), ''Toilette'' (''toilette''), ''Friseur'' (''friser'')<ref name="ReferenceC">{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Ein Beitrag zur Fremdwortdiskussion |выданне=Die deutsche Sprache in der Gegenwart. Festschrift für Dieter Cherubim zum 60. Geburtstag |год=2001 |старонкі= 263-270}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Telling R.|загаловак=Französisch im deutschen Wortschatz. Lehn- und Fremdwörter aus acht Jahrhunderten|месца=Berlin|выдавецтва=Volk und Wissen Volkseigener Verlag |год=1987 |isbn=3-06-521804-6 }}</ref>. З англійскай мовы ў нямецкую была запазычана вялікая колькасць слоў ([[англіцызм]]аў і {{нп3|амерыканізм|амерыканізмаў|ru|Американизмы}}), звязаных з тэхналогіямі, СМІ, а таксама маладзёжнай культурай: ''E-Mail'' ({{lang-en|e-mail}}), ''Show'' (''show''), ''Keyboard'' (''keyboard''), ''Ticket'' (''ticket''), ''T-Shirt'' (''T-shirt''), ''Party'' (''party''), ''Date'' (date), ''Baby'' (''baby''), ''Story'' (''story'')<ref>{{кніга |аўтар=Carstensen B., Busse U.|загаловак= Anglizismen-Wörterbuch: der Einfluss des Englischen auf den deutschen Wortschatz nach 1945|месца=Berlin, New York |выдавецтва=de Gruyter |год=2001 |том= 1|старонкі=25-47 }}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак= Anglizismen – quantitativ|выданне=Göttinger Beiträge zur Sprachwissenschaft |год=2003 |нумар=8 |старонкі=7-23}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Burmasova S.|загаловак=Empirische Untersuchung der Anglizismen im Deutschen am Material der Zeitung DIE WELT (Jahrgänge 1994 und 2004)|спасылка=http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf|месца=Bamberg|выдавецтва=University of Bamberg Press|год=2010|isbn=978-3-923507-71-9|archive-date=31 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131025924/http://www.opus-bayern.de/uni-bamberg/volltexte/2010/244/pdf/Burmasovaopusopt1e.pdf}}</ref><ref>{{артыкул |аўтар=Eisenberg P.|загаловак=Anglizismen im Deutschen |выданне=Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung, Union der deutschen Akademien der Wissenschaften: Reichtum und Armut der deutschen Sprache. Erster Bericht zur Lage der deutschen Sprache |год=2013 |старонкі=57-119}}</ref>. Вялікі {{нп3|Арабізмы ў нямецкай мове|ўплыў|ru|Арабские заимствования в немецком языке}} аказала [[арабская мова]], з якой былі ўзятыя словы: ''Matratze'' ([[Арабская мова|араб]]. مطرح), ''Elixir'' (الإكسير), ''Arsenal'' (دار الصناعة), ''Ziffer'' (صفر) і іншыя<ref>{{кніга|аўтар=Osman N.|загаловак=Kleines Lexikon deutscher Wörter arabischer Herkunft|месца=München|год=1992|isbn=3-406-34048-2}}</ref><ref>{{кніга|аўтар=Unger A.|загаловак=Von Algebra bis Zucker. Arabische Wörter im Deutschen |месца=Stuttgart |выдавецтва=Reclam|год=2007|isbn=978-3-15-010609-9}}</ref>. У нямецкай таксама прысутнічаюць шматлікія гебраізмы — запазычанні з [[іўрыт]]а і [[ідыш]]а: ''betucht'' ({{lang-he|בָּטַח}}), ''koscher'' (ככּשר‎), ''dufte'' (טוֹב‎), ''mauscheln'' (מֹשֶׁה‎ ці מָשָׁל‎), ''zocken'' (צחוק‎), ''Chuzpe'' (חֻצְפָּה‎‎), ''Schlamassel'' ({{lang-yi|שלימזל‎}})<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Hebraismen im Deutschen|выданне=Glottometrics|год=2014|нумар=27|старонкі=10-17}}</ref><ref>{{кніга |аўтар=Stern H.|загаловак=Wörterbuch zum jiddischen Lehnwortschatz in den deutschen Dialekten|месца=Tübingen |выдавецтва=Niemeyer |год=2000 |isbn=3-484-39102-2}}</ref>. Асобную катэгорыю складаюць словы, якія складаюць нацыянальную культурную лексіку. Напрыклад, з [[Кітайская мова|кітайскай]] словы ''Feng Shui'' ({{lang-zh|風水}}), ''Mahjong'' (麻將), ''Kungfu'' (功夫), ''Ketchup'' (茄汁), ''Tee'' (茶)<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Sinismen im Deutschen und Englischen|выданне=Glottometrics|год=2008 |нумар=17 |старонкі=87–93}}</ref>. З [[Японская мова|японскай]]: ''Kamikaze'' ({{lang-ja|神風}}), ''Ninja'' (忍者), ''Aikido'' (合気道), ''Origami'' (折り紙), ''Karaoke'' (カラオケ), ''Tsunami'' (津波)<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Zur Entwicklung der Entlehnungen aus dem Japanischen ins Deutsche|выданне=Glottometrics|год=2009|нумар=19 |старонкі=80-84}}</ref>. З [[руская мова|рускай]]<ref>Частка гэтых слоў супадае з беларускімі.</ref>: ''Sputnik'' (''спадарожнік''), ''Sowjet'' (''савет''), ''Pogrom'' (''пагром''), ''Datsche'' (''дача''), ''Kosaken'' (''казак'') і іншыя<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Slawische Entlehnungen im Deutschen |выданне= Rusistika - Slavistika - Lingvistika. Festschrift für Werner Lehfeldt|год=2003 |старонкі= 464-473}}</ref>. У розны час нямецкая мова запазычала таксама з суседніх [[Германскія мовы|германскіх]], [[Славянскія мовы|славянскіх]], [[раманскія мовы|раманскіх моў]], а таксама (пры дапамозе) [[Цюркскія мовы|цюркскіх]], [[фіна-ўгорскія мовы|фіна-ўгорскіх]], {{нп3|Індыйскія мовы|індыйскіх|ru|Список языков Индии}}, [[Іранскія мовы|іранскіх]]<ref>{{артыкул |аўтар=Best K.-H.|загаловак=Iranismen im Deutschen|выданне=Glottometrics|год=2013|нумар=26|старонкі=1-8}}</ref>, [[Палінезійскія мовы|палінезійскіх]], {{нп3|Мовы Афрыкі|афрыканскіх|ru|Языки Африки}} і іншых моў<ref name="ReferenceB"/><ref name="ReferenceC"/><ref>{{кніга |аўтар=Eisenberg P.|загаловак=Das Fremdwort im Deutschen|месца= Berlin, New York|выдавецтва=de Gruyter |год=2011|isbn=978-3-11-023564-7}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Германскія мовы]] * [[Гісторыя нямецкай мовы]] * [[Распаўсюджанне нямецкай мовы ў свеце]] * [[Нацыянальныя варыянты нямецкай мовы]] * [[Дыялекты нямецкай мовы]] * [[Нямецкі алфавіт]] * [[Граматыка нямецкай мовы]] * [[Фанетыка нямецкай мовы]] * Шматмоўны корпус [[Tatoeba]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Б. А. Абрамов, Н. Н. Семенюк. [http://tapemark.narod.ru/les/329a.html Немецкий язык] // {{крыніцы/ЛЭС-90}} С. 329—330. * {{кніга|аўтар=Бах А.|загаловак=История немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Либроком|год=2011|старонак=346|isbn=978-5-397-01659-9|ref=Бах А. История немецкого языка, 2011}} * {{кніга|аўтар=Берков В. П.|загаловак=Современные германские языки|месца=М.|выдавецтва=АСТ|год=2001|старонак=336|isbn=5-17-010576-2|ref=Берков В. П. Современные германские языки, 2001}} * {{кніга|аўтар=Домашнев А. И.|загаловак=Труды по германскому языкознанию и социолингвистике|месца=СПб.|выдавецтва=Наука|год=2005|старонак=1113|ref=Домашнев А. И. Труды по германскому языкознанию и социолингвистике, 2005}} * {{кніга|аўтар=Жирмунский В. М.|загаловак=История немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Издательство литературы на иностранных языках|год=1948|старонак=300|ref=Жирмунский В. М. История немецкого языка}} * {{кніга|аўтар=Жирмунский В. М.|загаловак=Общее и германское языкознание|месца=Л.|выдавецтва=Наука|год=1976|старонак=698|ref=Жирмунский В. М. Общее и германское языкознание, 1976}} * {{кніга|аўтар=Зуева А. Н., Молчанова И. Д. и др.|загаловак=Словарь словообразовательных элементов немецкого языка |месца=М.|год=1979|старонак=536|ref=Зуева А. Н., Молчанова И. Д. и др. Словарь словообразовательных элементов немецкого языка, 1979}} * {{кніга|аўтар=Левковская К. А.|загаловак=Немецкий язык. Фонетика, грамматика, лексика|адказны=К. А. Левковская|выданне=2-е изд.|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2004|старонак=368|isbn=5-7695-1996-7|ref=Левковская К. А. Немецкий язык. Фонетика, граматика, лексика, 2004}} * {{кніга|аўтар=Маккензен Л.|загаловак=Немецкий язык. Универсальный справочник|месца=М.|выдавецтва=Аквариум|год=1998|старонак=592|isbn=5-85684-101-8|ref=Маккензен Л. Немецкий язык. Универсальный справочник, 1998}} * {{кніга|аўтар=Москальская О. И.|загаловак=История немецкого языка. Deutsche Sprachgeschichte|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2006|старонак=288|isbn=5769530235|ref=Москальская О. И. История немецкого языка}} * {{кніга|аўтар=Мышковая И. Б.|загаловак=Времена немецкого глагола|месца=СПб. |год=2007|старонак=96|isbn=978-5-91281-007-7|ref=Мышковая И. Б. Времена немецкого глагола, 2007}} * {{кніга|аўтар=Погадаев В. А.|загаловак=Немецкий язык. Краткий справочник|месца=М.|год=2003|старонак=318|isbn=5-8123-0155-7|ref=Погадаев В. А. Немецкий язык. Краткий справочник, 2003}} * {{кніга|аўтар=Ольшанский И. Г., Гусева А. Е.|загаловак=Лексикология: Современный немецкий язык|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2005|старонак=416|isbn=5-7695-1812-X|ref=Ольшанский И. Г., Гусева А. Е. Лексикология: Современный немецкий язык, 2005}} * {{кніга|аўтар=Снегирёва Н. С.|загаловак=Синтаксис немецкого языка. Syntax der deutschen Sprache: Theorie, Übungen und Textbeispiele|месца=Омск|выдавецтва=ОмГУ|год=2004|старонак=149|isbn=5-7779-0312-6|ref=Снегирёва Н. С. Синтаксис немецкого языка, 2004}} * {{кніга|аўтар=Филичева Н. И.|загаловак=Диалектология немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Выс. школа|год=1983|старонак=192|ref=Филичева Н. И. Диалектология немецкого языка}} * {{кніга|аўтар=Филичева Н. И.|загаловак=История немецкого языка|месца=М.|выдавецтва=Академия|год=2003|старонак=204|isbn=5769509325|ref=Филичева Н. И. История немецкого языка, 2003}} * {{кніга|аўтар=Филичева Н. И.|загаловак=Немецкий литературный язык|месца=М.|выдавецтва=Выс. школа|год=1992|старонак=176|isbn=5-06-001718-4|ref=Филичева Н. И. Немецкий литературный язык, 1992}} * {{кніга|аўтар=Ammon U.|загаловак=Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz: das Problem der nationalen Varietät|месца=Berlin, New York|выдавецтва=de Gruyter|год=1995|isbn=3-11-014753-X|ref=Ammon, U. Die deutsche Sprache in Deutschland, Österreich und der Schweiz, 1995}} * {{кніга|аўтар=Ammon U., Bickel H., Ebner J. u. a.|загаловак={{нп3|Variantenwörterbuch des Deutschen||ru|Словарь вариантов немецкого языка}}. Die Standardsprache in Österreich, der Schweiz und Deutschland sowie in Liechtenstein, Luxemburg, Ostbelgien und Südtirol|месца=Berlin|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=2004|isbn=3-11-016574-0|ref=Ammon U., Bickel H., Ebner J. u. a. Variantenwörterbuch des Deutschen, 2004}} * {{кніга|аўтар=Besch W.|загаловак=Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung|месца=Berlin|выдавецтва=de Gruyter|год=1982|isbn=3-11-005977-0|ref=Besch W. Dialektologie. Ein Handbuch zur deutschen und allgemeinen Dialektforschung, 1982}} * {{кніга|аўтар=Helbig G., Buscha J.|загаловак=Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht|месца=Berlin|выдавецтва=Langenscheidt|год=2007|старонак=736|isbn=978-3-468-49493-2|ref=Helbig G., Buscha J. Deutsche Grammatik. Ein Handbuch für den Ausländerunterricht, 2007}} * {{кніга|аўтар=Krech E.-M., Stock E., Hirschfeld U.|загаловак=Deutsches Aussprachewörterbuch|месца=Berlin|год=2009|isbn=978-3-11-018202-6|ref=Krech E.-M., Stock E., Hirschfeld U. Deutsches Aussprachewörterbuch, 2009}} * {{кніга|аўтар=Niebaum H., Macha J.|загаловак=Einführung in die Dialektologie des Deutschen|месца=Tübingen |год=2006|isbn=3-484-26037-8|ref=Niebaum H., Macha J. Einführung in die Dialektologie des Deutschen}} * {{кніга|аўтар=Pahlow H.|загаловак=Deutsche Grammatik — einfach, kompakt und übersichtlich|месца=Leipzig|выдавецтва=Engelsdorfer Verlag|год=2010|старонак=135|isbn=978-3-86268-012-2|ref=Pahlow H. Deutsche Grammatik, 2010}} * {{кніга|аўтар=Polenz P. von.|загаловак=Geschichte der deutschen Sprache|месца=Berlin, New York|выдавецтва=Walter de Gruyter|год=1987|isbn=3-11-007998-4|ref=Polenz P. Geschichte der deutschen Sprache, 1987}} * {{кніга|аўтар=Regh F.-J.|загаловак=Grammatik & Zeichensetzung — leicht erklärt|месца=Mechernich|выдавецтва=Lern-WOLF Verlag|год=2009|ref=Regh F.-J. Grammatik & Zeichensetzung — leicht erklärt, 2009}} * {{кніга|аўтар=Schildt J.|загаловак=Abriss der Geschichte der deutschen Sprache|месца=Berlin|выдавецтва=Akademie-Verlag|год=1976}} * {{кніга|аўтар=Siebs Th.|загаловак=Deutsche Aussprache — Reine und gemäßigte Hochlautung mit Aussprachewörterbuch |месца=Berlin|год=2007|isbn=978-3-11-018203-3|ref=Siebs Th. Deutsche Aussprache — Reine und gemäßigte Hochlautung mit Aussprachewörterbuch, 2007}} * {{кніга|загаловак=Regeln und Wörterverzeichnis. Überarbeitete Fassung des amtlichen Regelwerks 2004|месца=München, Mannheim|выдавецтва={{нп3|Rat für deutsche Rechtschreibung||ru|Совет по немецкому правописанию}}|год=2006|ref=Regeln und Wörterverzeichnis. Überarbeitete Fassung des amtlichen Regelwerks 2004}} * Belarussisch-Deutsches Wörterbuch: больш за 70 тысяч слоў і выразаў / Пад рэдакцыяй Мікалая Кур’янкі, Лявона Баршчэўскага і Томаса Вайлера. — Мінск: Зміцер Колас, 2010. — 608 с. — ISBN 978-985-6783-98-5 == Спасылкі == {{Interwiki|de||на нямецкай мове|}} * [http://www.ethnologue.com/subgroups/german-0 Нямецкія мовы] // Этналог {{Ref-en}} * {{Cite web|url=http://www.goethe.de/ins/ru/lp/ruindex.htm|title=Немецкий культурный центр им. Гёте|access-date=2011-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120516001326/http://www.goethe.de/ins/ru/lp/ruindex.htm|archive-date=16 мая 2012|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.canoo.net/|title=Canoonet: Deutsche Wörterbücher und Grammatik|access-date=2012-10-04|lang=de}} * {{Cite web|url=http://www.duden.de/rechtschreibregeln|title=Duden. Rechtschreibregeln|access-date=2011-07-26|lang=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513053621/http://www.duden.de/rechtschreibregeln|archive-date=13 мая 2012|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.nord-inform.de/modules.php?name=News&file=print&sid=606|title=На каком языке говорят немцы?|work=Partner-Nord № 52, 22.06.2007|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/617raqFVe?url=http://www.nord-inform.de/modules.php?name=News|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.de-online.ru/|title=Deutsch-online: Грамматика немецкого языка|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831160322/http://www.de-online.ru/|archive-date=31 жніўня 2011|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://deutschdoma.ru/course/grammatika|title=DeutschDoma: Грамматика немецкого языка|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/67Xba3ftH?url=http://deutschdoma.ru/course/grammatika|archive-date=9 мая 2012|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://www.deutsch-uni.com.ru/gram/grammatik.php|title=Грамматика немецкого языка - Deutsche Grammatik|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://www.webcitation.org/617rcA9aw?url=http://www.deutsch-uni.com.ru/gram/grammatik.php|archive-date=22 жніўня 2011|url-status=live}} * {{Cite web|url=http://grammade.ru/|title=Grammatik im Deutschunterricht|access-date=2011-07-26|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20110913025617/http://www.grammade.ru/|archive-date=13 верасня 2011|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://ru.funnygerman.com/|title=Интересный немецкий язык|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502112203/http://ru.funnygerman.com/|archive-date=2 мая 2012|access-date=7 мая 2015|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://studygerman.ru/|title=Studygerman.ru — Портал изучения немецкого языка|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507095856/http://www.studygerman.ru/|archive-date=7 мая 2012|access-date=7 мая 2015|url-status=dead}} * {{Cite web|url=http://deutsch.info/|title=deutsch.info — Бесплатная многоязычная онлайн-платформа, которая сочетает изучение немецкого языка с практическими советами о жизни и работе в Германии и Австрии|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20140113161251/http://deutsch.info/en/|archive-date=13 студзеня 2014|access-date=7 мая 2015|url-status=dead}} {{Нямецкая мова}} {{Сучасныя германскія мовы}} {{Мовы Еўрапейскага Саюза}} {{Немцы}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{Выдатны артыкул|Мовазнаўства}} [[Катэгорыя:Нямецкая мова| ]] [[Катэгорыя:Германскія мовы]] [[Катэгорыя:Мовы Германіі]] [[Катэгорыя:Мовы Аўстрыі]] [[Катэгорыя:Мовы Бельгіі]] [[Катэгорыя:Мовы Люксембурга]] [[Катэгорыя:Мовы Швейцарыі]] [[Катэгорыя:Мовы Бразіліі]] [[Катэгорыя:Мовы Венгрыі]] [[Катэгорыя:Мовы Даніі]] [[Катэгорыя:Мовы Італіі]] [[Катэгорыя:Мовы Намібіі]] [[Катэгорыя:Мовы Парагвая]] [[Катэгорыя:Мовы Польшчы]] [[Катэгорыя:Мовы Румыніі]] [[Катэгорыя:Мовы Славакіі]] [[Катэгорыя:Мовы Францыі]] [[Катэгорыя:Мовы Чэхіі]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 1d6l37tyvunnwmqhjrskzwpo6l4dici 0 49669 5237955 4751024 2026-11-03T19:45:12Z 5237955 wikitext text/x-wiki {{Картка кампаніі|лагатып=[[Выява:Belarusbank logo (be).svg|200пкс]]}} [[Файл:80 years of Belarusbank (silver) rv.png|250px|thumb|Памятная манета «80 гадоў Беларусбанку»]] '''Адкрытае акцыянернае таварыства Ашчадны банк «Беларусбанк»''' — найбуйнейшы ў Беларусі банк, займае лідзіруючыя пазіцыі ў беларускай банкаўскай сістэме па ўзроўні ўласнага капіталу, актываў, крэдытаў, дэпазітаў<ref>https://select.by/content/view/317/311/</ref>. Унесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]. == Гісторыя == [[Файл:Приказ Наркомфина РСФСР № 3-а об учреждении сберкасс. 2 января 1923--moneymuseum-by.jpg|міні|upright=0.8|alt=Друкаваны загад па-руску з пастановай з трох пунктаў і прозвішчамі службовых асоб.|Загад Наркамфіна РСФСР ад 2 студзеня 1923 года з пастановай ад 26 снежня 1922 года аб заснаванні дзяржаўных ашчадкас<ref>Д. Бакиновский. [https://moneymuseum.by/upload/iblock/e18/xjxonmqagun0sp6lxyklq4p4m55uw46w/2011-1.pdf Основные этапы становления и развития ОАО «АСБ Беларусбанк»] // Банкаўскі веснік. Январь 2012. С. 36–37.</ref>]] У часы СССР з 1922 па 1987 год у краіне дзейнічала сістэма Дзяржаўных працоўных ашчадных кас СССР. У  1987 годзе быў утвораны Беларускі рэспубліканскі банк Ашчаднага банка СССР, які праз чатыры гады, у 1991 годзе, быў ператвораны ў Ашчадны банк Беларусі. У 1995 годзе ўказам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь Ашчадны банк Беларусі аб’яднаны з акцыянерным камерцыйным банкам «Беларусбанк» у цяперашняе ААТ «ААБ Беларусбанк». У 1996 годзе ў склад банка ўвайшлі галіновыя банкі «Белсувязьбанк» і «Белжелдорбанк». Укаранёна сістэма «Кліент-банк». У гэты ж час банк становіцца паўнапраўным членам міжнароднай плацежнай сістэмы Europay International. Праз год адкрываюцца прадстаўніцтвы «Беларусбанка» ў Расіі (Масква) і Польшчы (Варшава). У 2000 годзе банк стаў паўнапраўным членам міжнароднай плацежнай сістэмы VISA International. У 2003 годзе «Беларусбанк» адкрыў прадстаўніцтва ў Германіі (Франкфурт-на-Майне). У 2005 годзе быў далучаны камерцыйны банк «МінскКомплексБанк». У чэрвені 2007 года «Беларусбанк» першым у краіне адкрывае прадстаўніцтва ў Пекіне. Праз год укараняюцца валютна-абменныя аперацыі валютай Народнага банка Кітая. У верасні 2010 года падпісана першае ў гісторыі банкаўскай сістэмы трохбаковае Рамачнае пагадненне з французскім і бельгійскім банкамі. Наладжана супрацоўніцтва з банкамі больш чым у 30 краінах. Сярод лідараў: Германія, Швейцарыя, Кітай, Польшча і Турцыя. У снежні быў прыцягнуты самы буйны ў гісторыі беларускай банкаўскай сістэмы сіндыкаваны крэдыт у памеры 145 млн дол. ЗША. Тады ж банк перасягнуў 4-х мільённы рубеж па эмісіі пластыкавых картак (на 1 студзеня 2010 года ў абарачэнні знаходзілася 4,9 млн картак). У маі 2012 года «Беларусбанк» стаў афіцыйным членам Міжнароднага інстытута ашчадных банкаў (WSBI) — адной з найбуйнейшых банкаўскіх асацыяцый, якія прадстаўляюць інтарэсы ашчадных банкаў і ўстаноў рознічных банкаўскіх паслуг ва ўсім свеце. У гэтым жа годзе «Беларусбанк» становіцца банкам-партнёрам Міжбанкаўскага аб’яднання Шанхайскай арганізацыі супрацоўніцтва. Адначасова з гэтым «Беларусбанк» стаў першым банкам у Беларусі, які атрымаў сертыфікат на эквайрынг бескантактавых карт у РБ (Visa payWave). 16 жніўня 2013 года падпісаны дагавор аб стварэнні ЗАТ «БЕЛКАРТ». Заснавальнікамі выступілі ААТ «Банкаўскі працэсінгавы цэнтр», ААТ «ААБ Беларусбанк», ААТ «Белаграпрамбанк» і ААТ «Белінвестбанк». У 2015 годзе «Беларусбанк» прыцягнуў рэкордны ў айчыннай банкаўскай гісторыі сіндыкаваны крэдыт у памеры 203 мільёна еўра.<ref>http://95.belarusbank.by/#congrats {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180808155201/http://95.belarusbank.by/#congrats |date=8 жніўня 2018 }}</ref> У 2016 годзе «Беларусбанк» закрыў сваё прадстаўніцтва ў Польшчы<ref>https://charter97.org/ru/news/2016/2/29/193217/</ref>, а  ў 2018 — у Маскве<ref>https://www.interfax.by/news/belarus/1245427 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180806180319/https://www.interfax.by/news/belarus/1245427 |date=6 жніўня 2018 }}</ref>. == Уласнікі і кіраўніцтва == [[File:Belarusbank.jpg|thumb|300px|Галоўны будынак. <br> г. Мінск, [[Праспект Дзяржынскага (Мінск)|пр. Дзяржынскага]], 18]] Кантрольны пакет акцый банка з’яўляецца ўласнасцю Рэспублікі Беларусь. Мажарытарны пакет акцый «Беларусбанка» належыць [[Дзяржаўны камітэт па маёмасці Рэспублікі Беларусь|Дзяржаўнаму камітэту па маёмасці Рэспублікі Беларусь]] — 98,76 % — прамое валоданне і 1,19 % — ускоснае (адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі). Фізічныя асобы валодаюць 0,0152 % акцый.<ref>https://belarusbank.by/ru/33139/15452/15564</ref> ;Наглядальны савет Каардынуючую функцыю банка выконвае Наглядальны савет, які ўзначальвае [[Дзмітрый Крутой]]<ref>[https://belarusbank.by/ru/33139/33142/rukovodstvo/1674 Наблюдательный Совет]</ref>. ;Старшыні праўлення * Уладзімір Хілько (1993—1995) * [[Тамара Дзмітрыеўна Віннікава|Тамара Віннікава]] (1995—1996) * [[Надзея Андрэеўна Ермакова|Надзея Ермакова]] (1996—2011) * [[Сяргей Паўлавіч Пісарык|Сяргей Пісарык]] (2011—2016) * [[Віктар Міхайлавіч Ананіч|Віктар Ананіч]] (з 2017 года) == Дзейнасць == «Беларусбанк» — універсальны банк, які працуе як з фізічнымі, так і з юрыдычнымі асобамі, а таксама аказвае інвестыцыйна-банкаўскія паслугі. Па стане на жнівень 2018 года ў банку абслугоўваліся больш за 80 тысяч юрыдычных асоб і індывідуальных прадпрымальнікаў. Сярод буйных кліентаў — ЗАТ «Беларуская нафтавая кампанія», ААТ «Газпром трансгаз Беларусь», ТАА «Еўраторг».<ref>https://belarusbank.by/ru/33139/33142/1745</ref> Па маштабу філіяльнай сеткі «Беларусбанк» займае першае месца ў ТОП-10 найбуйнейшых банкаў Беларус<ref>{{Cite web |url=https://infobank.by/infolineview/top-10-krupnejshix-bankov-po-filialjnoj-seti/ |title=Архіўная копія |access-date=13 верасня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180806180614/https://infobank.by/infolineview/top-10-krupnejshix-bankov-po-filialjnoj-seti/ |archivedate=6 жніўня 2018 |url-status=dead }}</ref>. На 2018 год філіяльная сетка банка '''прадстаўлена''': * 6 філіяламі-абласнымі (Мінскае) упраўленнямi, * 21 філіялам, * 103 цэнтрамі банкаўскіх паслуг, * 1433 аддзяленнямі, * 138 абменнымі пунктамі.<ref>https://belarusbank.by/ru/33139/33142/structure</ref> За мяжой банк прадстаўлены прадстаўніцтвамі ў Пекіне і Франкфурце-на-Майне.<ref>https://belarusbank.by/ru/33139/33142/structure/1639</ref> У склад банкаўскага холдынгу ўваходзяць: * ТАА «ААБ Лізінг» (99,99 %) * Унітарнае прадпрыемства «ААБ Санаторый Спутнік» (100 %) * Унітарнае прадпрыемства «ААБ Санаторый Сонечны» (100 %) * ТАА «ААБ Кансалт» (60 %) * Унітарнае прадпрыемства «ААБ Брокер» (заснавальнікам прадпрыемства з’яўляецца ТАА «ААБ Лізінг»)<ref>https://belarusbank.by/ru/33139/33142/23707/31285 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210124003620/https://belarusbank.by/ru/33139/33142/23707/31285 |date=24 студзеня 2021 }}</ref>. ;Паказчыкі дзейнасці На 2018 год па памеры актываў «Беларусбанк» займае першае месца ў банкаўскай сістэме Беларусі (27,03 млрд BYN). Прыбытак Банка за 2017 год склаў 172 млн рублёў і вырас у параўнанні з аналагічным перыядам мінулага года на 17 млн рублёў, або на 11 %. Рэнтабельнасць дзейнасці склалася на ўзроўні 6,7 %. Адносіна аперацыйных расходаў да чыстых аперацыйных даходаў ад асноўнай дзейнасці (CIR) склалася за 2017 год на ўзроўні 42,4 % і з’яўляецца найменшай сярод ТОП-10 банкаў Рэспублікі Беларусь. Рэсурсная база Банка за 2017 год знізілася на 1,5 % і па стане на 01.01.2018 склалася на ўзроўні 28 658 млн рублёў. Крэдытны партфель Банка на справаздачную дату сфарміраваўся ў памеры 17 862 млн рублёў і займае 62,3 % у структуры актываў Банка.<ref>https://belarusbank.by/site_ru/33602/GO%202018.pdf</ref> Доля «Беларусбанка» ў агульным аб’ёме актываў беларускага банкаўскага сектара на 1 студзеня 2016 года склала 41,2 %, на рынку прыватных укладаў — 45 %, крэдытны партфель — 72 % усіх выдадзеных крэдытаў насельніцтву. Аб’ём крэдытных рэсурсаў, прыцягнутых ААТ «ААБ Беларусбанк» ад замежных банкаў і фінансавых кампаній -  1,8 млрд дол ЗША ў эквіваленце. Аб’ём сродкаў карпаратыўных кліентаў — 79 трлн бел руб (3,89 млрд еўра ў эквіваленце). Аб’ём прыцягнутых сродкаў фізічных асоб — 95 трлн бел руб (4,68 млрд еўра ў эквіваленце). У сусветным маштабе «Беларусбанк» знаходзіцца на 420-ым месцы. Згодна са штогадовым рэйтынгам Топ-1000 банкаў свету<ref>https://www.thebanker.com/Top-1000</ref>, апублікаваным міжнародным спецыялізаваным фінансавым выданнем The Banker (выдавецтва Financial Times), па выніках 2015 года ААТ «ААБ Беларусбанк» заняў 10-ае месца сярод 25 найбуйнейшых банкаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы па капіталу 1-ага ўзроўню. === Эканамічны крызіс і санкцыі (з 2020 года) === З 13 сакавіка 2022 года ўвёў абмежаванне на правядзенне безнаяўных расходных аперацый і аперацый зняцця наяўных грашовых сродкаў з выкарыстаннем міжнародных банкаўскіх плацежных картак [[Visa]], [[Mastercard]], [[Maestro]] за межамі Рэспублікі Беларусь, аформленых з адкрыццём рахунку толькі ў беларускіх рублях, у эквіваленце 400 беларускіх рублёў на працягу 24 гадзін<ref>{{cite web|url = https://belarusbank.by/ru/33139/press/bank_news/38936|title = Уважаемые клиенты - держатели карточек банка!|author = |date = 2022-03-12|work = Сайт ОАО «АСБ Беларусбанк»|language = ru|accessdate = 2022-03-11}}</ref>. == Ацэнкі рэйтынгавых агенцтваў, міжнародныя санкцыі == Міжнароднае рэйтынгавае агенцтва «{{нп3|Fitch Ratings|Fitch Ratings|uk|Fitch Ratings}}» (2018 год): * кароткатэрміновы ў замежнай валюце: B * доўгатэрміновы ў замежнай валюце: B * доўгатэрміновы прагноз: Стабільны * рэйтынг падтрымкі: 4 Standard & Poor’s (красавік, 2018 год): * доўгатэрміновы ў замежнай валюце: В * доўгатэрміновы ў нацыянальнай валюце: B * прагноз: Стабільны<ref>[https://belarusbank.by/ru/33139/1653 https://belarusbank.app/ru/33139/1653]</ref> 24 чэрвеня 2021 года банк быў унесены ў [[Чорны спіс Еўрасаюза]]. Санкцыі [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага Саюза]] прадугледжваюць абмяжаванні на пазыкі на рынках ЕС і даступнасць крэдытаў з тэрмінам пагашэння ў больш чым 90 дзён ад еўрапейскіх контрагентаў. 20 жніўня 2021 года «{{нп3|Fitch Ratings|Fitch Ratings|uk|Fitch Ratings}}» выставіла банку рэйтынг «B» з негатыўным прагнозам. Адначасова з гэтым агенцтва адклікала рэйтынг па прычыне ўнясення банка ў санкцыйны спіс і паведаміла, што больш не будзе ацэньваць альбо рабіць іншы аналіз дзейнасці «Беларусбанку»<ref>{{cite web|url=https://www.fitchratings.com/research/banks/fitch-affirms-belarusbank-belinvestbank-at-b-negative-withdraws-ratings-20-08-2021|title=Fitch Affirms Belarusbank and Belinvestbank at 'B'/Negative; Withdraws Ratings|author=|date=2021-08-20|publisher={{нп3|Fitch Ratings|Fitch Ratings|uk|Fitch Ratings}}|language=en|accessdate=2021-08-25}}</ref>. У жніўні таго ж года да санкцый ЕС далучылася [[Швейцарыя]]<ref name=nazk>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/2400/ |title=Открытое акционерное общество "Сберегательный банк "Беларусбанк" |access-date=14 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230414183116/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/2400/ |archivedate=14 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. [[Украіна]] ў кастрычніку 2022 года ўвяла санкцыі супраць банка<ref name=nazk/>, а ў студзені 2023 года — і супраць яго даччынай<ref>[https://primepress.by/news/finansi/asb_lizing_zaregistriroval_dochernyuyu_lizingovuyu_kompaniyu_v_rossii-18613/ АСБ Лизинг зарегистрировал дочернюю лизинговую компанию в России]</ref> кампаніі «ААБ Лізінг»<ref>{{Cite web |url=https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/7326/ |title=Товариство з обмеженою відповідальністю "АСБ Лізинг" |access-date=14 красавіка 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230414183117/https://sanctions.nazk.gov.ua/sanction-company/7326/ |archivedate=14 красавіка 2023 |url-status=dead }}</ref>. У 2022<ref name=nazk/> і 2023<ref>{{Cite web|url=https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/belarus_regulations-reglement6.aspx?lang=eng|title=Regulations Amending the Special Economic Measures (Belarus) Regulations|work=Global Affairs Canada|date=2023-04-03|access-date=2023-04-12|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230414164411/https://www.international.gc.ca/world-monde/international_relations-relations_internationales/sanctions/belarus_regulations-reglement6.aspx?lang=eng|archivedate=14 красавіка 2023|url-status=dead}}</ref> гадах Беларусбанк трапляў пад санкцыі [[Канада|Канады]]. == Samsung Pay і BELARUSBANK Pay == 5 ліпеня «Беларусбанк» сумесна з кампаніяй Samsung Electronics і міжнароднай плацежнай сістэмай Mastercard рэалізаваў для сваіх кліентаў магчымасць аплаты пакупак з дапамогай сэрвісу Samsung Pay. Сэрвіс даступны для трымальнікаў асабістых дэбетавых картак Mastercard «Беларусбанка». Ён прадастаўляецца без спагнання платы, падчас куплі доступ устройства да сеткі Інтэрнэт не патрабуецца, аплата з дапамогай сэрвісу Samsung Pay ажыццяўляецца хутчэй, чым пры выкарыстанні звычайнай карткі.<ref>https://belarusbank.app/ru/33139/press/bank_news/33899{{Недаступная спасылка}}</ref> 1 сакавіка «Беларусбанк» рэалізаваў для сваіх кліентаў мабільны плацежны сэрвіс BELARUSBANK Pay, які прадастаўляе магчымасць трымальнікам банкаўскіх плацежных картак Mastercard або Maestro праводзіць бескантактавыя плацяжы мабільным тэлефонам. Праект рэалізаваны ў партнёрстве з плацежнай сістэмай Mastercard. Сэрвіс BELARUSBANK Pay, распрацаваны на аснове тэхналогіі HCE (Host Card Emulation), дазваляе з дапамогай мабільнага тэлефона (з падтрымкай тэхналогіі NFC (Near Field Communication) і аперацыйнай сістэмай Android версіі 4.4 і вышэй) і мабільнага дадатка выпусціць без спагнання платы віртуальны аналаг банкаўскай плацежнай карткі для здзяйснення плацяжоў адным дакрананнем тэлефона да бескантактавага плацежнага тэрміналу ў арганізацыях гандлю і сэрвісу.<ref>https://belarusbank.app/ru/33139/press/bank_news/33516{{Недаступная спасылка}}</ref> == Іпатэчны офіс == У лютым 2018 года «Беларусбанк» першым у краіне адкрыў Іпатэчны офіс. У ім кліентам прапануецца комплекс паслуг па атрыманні крэдыту на нерухомасць, як на будаўніцтва і набыццё новага жылля, так і на набыццё жылля на другасным рынку. Тут ажыццяўляецца афармленне жыллёвых крэдытаў, і прадастаўляюцца паслугі, неабходныя для правядзення здзелак: падбор варыянту жылога памяшкання, правядзенне здзелкі куплі-продажу або афармлення дагавору з забудоўшчыкам на долевае будаўніцтва, падбор іпатэчнага крэдыту і рэгістрацыю права ўласнасці на нерухомую маёмасць<ref>https://news.tut.by/economics/580886.html?crnd=906 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210118104723/https://news.tut.by/economics/580886.html?crnd=906 |date=18 студзеня 2021 }}</ref>. == Дабрачынныя праекты == «Беларусбанк» пазіцыянуе сябе як сацыяльна адказны брэнд. Дабрачынная дзейнасць банка ажыццяўляецца ў рамках пяці праектаў: * «Бацькоўскі дом» — будаўніцтва жылых дамоў для сем’яў, якія выхоўваюць дзяцей-сірот і дзяцей, якія засталіся без апекі бацькоў, аказанне дапамогі пражываючым у іх сем’ям * «Вектар дабрыні» — банк аказвае дапамогу ўстановам аховы здароўя, сацыяльнай абароны, грамадскiм аб’яднанням, маючым патрэбу грамадзянам * «Мост у будучыню» — аказанне дапамогі ўстановам адукацыі, асветы, падтрымка развіцця дзяцей * «Пераможам разам!» — падтрымка спорту высокіх дасягненняў, фізічнай культуры і здаровага ладу жыцця * «Прастора натхнення» — падтрымка арганізацый культуры, мастацтва <ref>https://belarusbank.by/ru/33139/33142/30394</ref> == Узнагароды == 2006, 2010, 2013 гг. — ААТ «ААБ Беларусбанк» атрымаў узнагароду «Банк года» ў Беларусі па ацэнцы эканамічнага часопіса «The Banker». 2008—2015 гг. — «Беларусбанк» прызнаны пераможцам у намінацыі «Банк № 1» у Беларусі Камітэтам Міжнароднага фестывалю-конкурсу «Выбар года». 2009 г. — «Беларусбанк» прызнаны найлепшым банкам свету па якасці абслугоўвання кліентаў па сістэме «Western Union». 2009, 2010, 2013, 2015 гг. — «Беларусбанк» названы «Найлепшым банкам Рэспублікі Беларусь» па версіі сусветна вядомага фінансавага выдання «Global Finance». 2009—2012, 2015 гг. — фінансавы часопіс «EMEA finance», называючы найлепшыя камерцыйныя і інвестыцыйныя банкі ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе і краінах СНД, прызнаў «Беларусбанк» найлепшым у намінацыях «Найлепшы банк у Рэспубліцы Беларусь», «Найлепшы інвестыцыйны банк», «Найлепшы брокер». Па выніках 2010 года «Беларусбанк» быў названы найлепшым банкам у рэспубліцы аўтарытэтнымі міжнароднымі эканамічнымі выданнямі «Euromoney», «Business New Europe». «Беларусбанк» удастоены шэрагу ўзнагарод за высокую якасць выканання міжнародных банкаўскіх пераводаў: * 2012 г. — сертыфікат «Standard Chartered Bank» (за высокую якасць афармлення плацежных даручэнняў на міжнародны банкаўскі перавод у фармаце SWIFT); сертыфікат Deutsche Bank AG (Германія) «Deutsche Bank’s Straight-Through Processing (STP) Excellence Award» (па пераводах у доларах ЗША); * 2013 г. — узнагарода ат Standard Chartered Bank (Нью-Ёрк, ЗША) «USD Clearing Certificate of Achievement» (па банкаўскіх пераводах у цэлым), і ад Commerzbank AG (Германія) «STP Award’2013» (за высокую якасць афармлення плацяжоў праз рахункі «ностра»); * 2014 г. — узнагарода ад Quality Award Raiffeisen Bank International AG (Аўстрыя) «Straight Through Processing (STP)» (па пераводах у еўра), і ад Deutsche Bank Trust Company Americas, New York (па пераводах у доларах ЗША). У 2011 годзе міжнароднае выданне Trade Finance прызнала праект па фінансаванні кантракта паміж Беларускай чыгункай і кампаніяй Stadler Bussnang AG (Швейцарыя) Праектам 2010 года ў Беларусі. 2012—2013 гг. — «Беларусбанк» атрымліваў узнагароду міжнароднай банкаўскай сістэмы VISA International за якаснае абслугоўванне, у намінацыі «Найменшая колькасць ашуканскіх аперацый». 2014—2015 гг. — «Беларусбанк» атрымаў узнагароды ад Commerzbank AG за супрацоўніцтва з замежнымі фінансавымі інстытутамі ў галіне фінансавання знешняга гандлю; прызнаваўся агенцтвам «Cbonds» найлепшым інвестыцыйным банкам Беларусі. Па выніках 2014 года адзначаны спецыяльным прызам «Самы спагадлівы банк-2014» у рамках намінацыі «Народны рэйтынг» ад аўтарытэтнага фінансава-аналітычнага партала «Infobank.by». 2015 г. — «Беларусбанк» атрымаў узнагароду ад BACEE (Банкаўская Асацыяцыя Цэнтральнай і Усходняй Еўропы) за развіццё міжнароднага банкаўскага супрацоўніцтва. {{Зноскі}} {{Банкі Беларусі}} [[Катэгорыя:Кампаніі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Банкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія юрыдычныя асобы ў Чорным спісе ЕС]] [[Катэгорыя:Аб’екты на манетах]] kh3adq3cwyx5s3nikj8uhegthdnr8pm 0 50508 5237992 4521554 2026-11-03T20:57:09Z JerzyKundrat 174 5237992 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = | image title = | image descr = | regnum = Расліны | parent = Eukaryota | latin = Plantae | author = [[Haeckel]], 1866 | wikispecies = Plantae | commons = Category:Plantae | itis = 202422 | ncbi = |eol=281 | children name = [[Тып (біялогія)|Аддзелы]], аб'яднаныя ў групы | children =<div style="width:275px"> * '''{{bt-latbel|Algae|Водарасці}}''' * '''{{bt-latbel|Embryophytes|Вышэйшыя расліны}}''' }} '''Раслі́ны''' (''Plantae'') — [[Царства (біялогія)|царства]] жывых арганізмаў. Важнейшае адрозненне раслін ад іншых жывых арганізмаў — здольнасць да аўтатрофнага харчавання, пры гэтым зялёныя расліны выкарыстоўваюць энергію сонечных прамянёў, здзяйсняюць фотасінтэз — працэс, у выніку якога ствараецца асноўная маса арганічнага рэчыва біясферы і падтрымліваецца газавы стан атмасферы. Такім чынам, расліны — галоўная першасная крыніца ежы і энергіі для ўсіх іншых формаў жыцця на Зямлі. Вядома каля 500 тыс. [[Біялагічны від|відаў]] цяпер існуючых раслін. З сярэдзіны XX стагоддзя з царства раслін вылучаюць самастойнае царства грыбоў. Усе праявы жыццядзейнасці раслін вывучае [[батаніка]]. == Вышэйшыя і ніжэйшыя == Усе расліны складаюць адну вялікую групу, у якую ўваходзяць [[вышэйшыя расліны|вышэйшыя]] і ніжэйшыя расліны. Да ніжэйшых раслін звычайна адносяць [[водарасці]], агульны лік відаў якіх складае каля 35 тыс. відаў. Да вышэйшых раслін адносяцца [[імхі]], [[дзеразовыя]], [[хвашчы]], [[папараці]], [[голанасенныя]], [[пакрытанасенныя]]. У адрозненне ад ніжэйшых, у вышэйшых раслін ёсць выразна дыферэнцаваныя [[тканкі]] і органы. Ва ўсіх вышэйшых раслін мужчынскія і жаночыя рэпрадуктыўныя органы шматклеткавыя. Онтагенэз у вышэйшых раслін падзяляецца на эмбрыянальны і постэмбрыянальны перыяды. Вышэйшыя па вельмі важнай прыкмеце — будове жаночых палавых органаў — падзяляюць на дзве буйныя групы: археганіяльныя і песцікавыя. Першая з іх уключае напрыклад аддзелы Мохавыя, Дзеразовыя, Хвашчовыя, Папаратнікавыя, Голанасенныя і аб'ядноўвае больш за 50 тыс. відаў. У прадстаўнікоў гэтай групы жаночы палавы орган мае форму архегонія. Другая група — песцікавыя, прадстаўлена адным аддзелам — пакрытанасеннымі (каля 250 тыс. відаў), жаночым палавым органам якіх з'яўляецца песцік. == Будова і жыццядзейнасць == Вышэйшыя расліны складаюцца з [[тканка|тканак]], якія маюць разнастайную будову і выконваюць розныя функцыі. Клеткі ўтваральных тканак здольны працягла дзяліцца. За кошт гэтага фарміруюцца пастаянныя тканкі, і расліна расце. Покрыўныя тканкі (эпідэрміс, перыдэрма і корка) ахоўваюць цела расліны ад неспрыяльных уздзеянняў навакольнага асяроддзя. Механічныя тканкі забяспечваюць падтрыманне формы цела расліны. Па праводзячых тканках (ксілеме і флаэме) перамяшчаюцца вада, раствораныя мінеральныя і арганічныя рэчывы. У клетках асноўных тканак адбываецца [[фотасінтэз]], назапашванне пажыўных рэчываў і інш. У раслін ёсць дзве групы органаў: рэпрадуктыўныя і вегетатыўныя. Рэпрадуктыўныя органы забяспечваюць размнажэнне раслін. Да іх належаць спарангіі і гаметангіі. Рэпрадуктыўныя органы вышэйшых раслін заўсёды мнагаклетачныя (а не аднаклетачныя, як у грыбоў або водарасцей). Вегетатыўныя органы выконваюць функцыі жыўлення і росту. Да іх належаць корань і [[сцябло]] з лістамі і пупышкамі ([[парастак]]). [[Корань расліны]] выконвае апорную, запасальную функцыі, усмоктвае і праводзіць ваду з растворанымі ў ёй рэчывамі, утварае і выдзяляе ў навакольнае асяроддзе шэраг рэчываў. Адрозніваюць галоўны, бакавыя і прыдаткавыя карані. Усе карані здольны галінавацца. Пры гэтым утвараецца каранёвая сістэма. У залежнасці ад тыпу каранёў і іх развіцця ўтвараецца стрыжнёвая або валасніковістая каранёвыя сістэмы. Тэмпература, вада, паветра, [[глеба]] — гэта асноўныя фактары, якія ўплываюць на рост і развіццё каранёў. Рост каранёў адбываецца пры пэўнай тэмпературы. Нізкія тэмпературы зніжаюць і нават поўнасцю спыняюць рост каранёў. Паветра неабходна для дыхання каранёў. Вада растварае мінеральныя рэчывы, якія ўсмоктваюцца каранямі і ідуць на забеспячэнне працэсаў жыццядзейнасці раслін. Глеба — асноўная крыніца мінеральнага жыўлення раслін. Парастак — гэта сцябло, на якім размяшчаюцца [[ліст]]ы і пупышкі. На парастку выдзяляюць вузлы, міжвузеллі, пазухі ліста, пупышкі. Парастак развіваецца з пупышкі. Пупышка мае зачаткавае сцябло з конусам нарастання, зачаткавыя лісты, зачаткавае суквецце (кветку), пупышкавыя лускавінкі. У залежнасці ад будовы адрозніваюць вегетатыўныя і кветкавыя пупышкі. Паводле размяшчэння на парастку пупышкі бываюць верхавінкавыя, бакавыя (пазушныя) і прыдаткавыя. За кошт верхавінкавай пупышкі адбываецца рост сцябла ў даўжыню, бакавыя і прыдаткавыя пупышкі забяспечваюць галінаванне парастка. У залежнасці ад працягласці перыяду спакою пупышкі бываюць спячымі і спачываючымі. Сцябло — гэта восевая частка парастка. Яно выконвае апорную функцыю, забяспечвае перамяшчэнне вады з растворанымі ў ёй мінеральнымі рэчывамі, а таксама прадуктаў фотасінтэзу. Паводле размяшчэння ў прасторы сцёблы бываюць прамастаячымі, павойнымі, лазячымі, сцелістымі і паўзучымі. Для сцябла характэрны верхавінкавы або ўставачны рост, за кошт чаго ён расце ў даўжыню. Сцёблы могуць галінавацца за кошт развіцця бакавых і прыдаткавых пупышак. Галінаванне садзейнічае разрастанню кроны расліны ў шырыню. Ліст — [[вегетатыўны орган]], які выконвае функцыі фотасінтэзу, выпарэння вады і газаабмену. Ён складаецца з ліставой пласцінкі, асновы, чаранка і прылісткаў. Лісты бываюць чаранковымі, сядзячымі, похвеннымі, маюць розныя памеры, форму і ступень раздзялення. == Класіфікацыя == : {{bt-bellat|Мохападобныя{{!}}Аддзел Мохападобныя|Bryophytes}} :: {{bt-bellat|Пячоначнікі{{!}}Клас Пячоначнікі|Marchantiophyta}} :: {{bt-bellat|Антацэротавыя імхі{{!}}Клас Антацэротавыя імхі|Anthocerotophyta}} :: {{bt-bellat|Лістасцябловыя імхі{{!}}Клас Лістасцябловыя імхі|Bryopsida}} : {{bt-bellat|Псілотавыя{{!}}Аддзел Псілотавыя|Psilotophyta}} : {{bt-bellat|Дзеразападобныя{{!}}Аддзел Дзеразападобныя|Lycophyta}} : {{bt-bellat|Хвошчападобныя{{!}}Аддзел Хвошчападобныя|Sphenophyta}} : {{bt-bellat|Папарацепадобныя{{!}}Аддзел Папарацепадобныя|Pteridophyta}} : {{bt-bellat|Сагаўнікавыя{{!}}Аддзел Сагаўнікавыя|Cycadophyta}} : {{bt-bellat|Гінкгавыя{{!}}Аддзел Гінкгавыя|Ginkgophyta}} : {{bt-bellat|Хвойныя{{!}}Аддзел Хвойныя|Coniferophyta}} : {{bt-bellat|Гнетавыя{{!}}Аддзел Гнетавыя|Gnetophyta}} : {{bt-bellat|Кветкавыя{{!}}Аддзел Кветкавыя|Magnoliophyta}} :: {{bt-bellat|Двухдольныя{{!}}Клас Двухдольныя|Magnoliopsida}} :: {{bt-bellat|Аднадольныя{{!}}Клас Аднадольныя|Liliopsida}} == Расліны і чалавек == Існаванне чалавека без раслін немагчыма ўявіць. Расліны для чалавека — гэта кісларод, ежа, будаўнічы матэрыял і шмат іншага. Сучаснае грамадства цяжка ўявіць без кавы і гарбаты, роўна як без вінаграду — асновы вінаробства, ці без тытуню. Расліны займаюць важнае месца ў гаспадарчай дзейнасці чалавека. Вялікая колькасць раслін служыць асноўнымі пастаўшчыкамі вітамінаў, а іншыя — крыніцай неабходных лекаў, рэчываў і прэпаратаў. За сваю гісторыю чалавек навучыўся выводзіць і вырошчваць шматлікія формы раслін, якія адпавядаюць тым ці іншым адмысловым патрэбам. Аднак празмерна інтэнсіўная і далёка не заўсёды рацыянальная дзейнасць чалавека прывяла да знішчэння натуральнага расліннага покрыва на велізарных плошчах і паставіла пад пагрозу знікнення шматлікія віды. == Гл. таксама == * [[Археі]] * [[Бактэрыі]] * [[Грыбы]] * [[Жывёлы]] * [[Лішайнікі]] * [[Пратысты]] == Літаратура == * Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9 * Раслінны свет: Тэматычны слоўнік. — Мн.: Беларуская навука, 2001. ISBN 985-08-0457-2 == Спасылкі == * [http://www.pflanzenliebe.de/ Plant Picture Gallery] {{Раслінаводства і садаводства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Расліны| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] gu9du6fkbs9ojhziisaenq13y4o1w6o 5237996 5237992 2026-11-03T21:00:19Z JerzyKundrat 174 5237996 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Diversity_of_plants_(Streptophyta)_version_2.png | image title = Разнастайнасць раслін | image descr = | regnum = Расліны | parent = Eukaryota | latin = Plantae | author = [[Haeckel]], 1866 | wikispecies = Plantae | children name = [[Тып (біялогія)|Аддзелы]], аб'яднаныя ў групы | children =<div style="width:275px"> * '''{{bt-latbel|Algae|Водарасці}}''' * '''{{bt-latbel|Embryophytes|Вышэйшыя расліны}}''' }} '''Раслі́ны''' (''Plantae'') — [[Царства (біялогія)|царства]] жывых арганізмаў. Важнейшае адрозненне раслін ад іншых жывых арганізмаў — здольнасць да аўтатрофнага харчавання, пры гэтым зялёныя расліны выкарыстоўваюць энергію сонечных прамянёў, здзяйсняюць фотасінтэз — працэс, у выніку якога ствараецца асноўная маса арганічнага рэчыва біясферы і падтрымліваецца газавы стан атмасферы. Такім чынам, расліны — галоўная першасная крыніца ежы і энергіі для ўсіх іншых формаў жыцця на Зямлі. Вядома каля 500 тыс. [[Біялагічны від|відаў]] цяпер існуючых раслін. З сярэдзіны XX стагоддзя з царства раслін вылучаюць самастойнае царства грыбоў. Усе праявы жыццядзейнасці раслін вывучае [[батаніка]]. == Вышэйшыя і ніжэйшыя == Усе расліны складаюць адну вялікую групу, у якую ўваходзяць [[вышэйшыя расліны|вышэйшыя]] і ніжэйшыя расліны. Да ніжэйшых раслін звычайна адносяць [[водарасці]], агульны лік відаў якіх складае каля 35 тыс. відаў. Да вышэйшых раслін адносяцца [[імхі]], [[дзеразовыя]], [[хвашчы]], [[папараці]], [[голанасенныя]], [[пакрытанасенныя]]. У адрозненне ад ніжэйшых, у вышэйшых раслін ёсць выразна дыферэнцаваныя [[тканкі]] і органы. Ва ўсіх вышэйшых раслін мужчынскія і жаночыя рэпрадуктыўныя органы шматклеткавыя. Онтагенэз у вышэйшых раслін падзяляецца на эмбрыянальны і постэмбрыянальны перыяды. Вышэйшыя па вельмі важнай прыкмеце — будове жаночых палавых органаў — падзяляюць на дзве буйныя групы: археганіяльныя і песцікавыя. Першая з іх уключае напрыклад аддзелы Мохавыя, Дзеразовыя, Хвашчовыя, Папаратнікавыя, Голанасенныя і аб'ядноўвае больш за 50 тыс. відаў. У прадстаўнікоў гэтай групы жаночы палавы орган мае форму архегонія. Другая група — песцікавыя, прадстаўлена адным аддзелам — пакрытанасеннымі (каля 250 тыс. відаў), жаночым палавым органам якіх з'яўляецца песцік. == Будова і жыццядзейнасць == Вышэйшыя расліны складаюцца з [[тканка|тканак]], якія маюць разнастайную будову і выконваюць розныя функцыі. Клеткі ўтваральных тканак здольны працягла дзяліцца. За кошт гэтага фарміруюцца пастаянныя тканкі, і расліна расце. Покрыўныя тканкі (эпідэрміс, перыдэрма і корка) ахоўваюць цела расліны ад неспрыяльных уздзеянняў навакольнага асяроддзя. Механічныя тканкі забяспечваюць падтрыманне формы цела расліны. Па праводзячых тканках (ксілеме і флаэме) перамяшчаюцца вада, раствораныя мінеральныя і арганічныя рэчывы. У клетках асноўных тканак адбываецца [[фотасінтэз]], назапашванне пажыўных рэчываў і інш. У раслін ёсць дзве групы органаў: рэпрадуктыўныя і вегетатыўныя. Рэпрадуктыўныя органы забяспечваюць размнажэнне раслін. Да іх належаць спарангіі і гаметангіі. Рэпрадуктыўныя органы вышэйшых раслін заўсёды мнагаклетачныя (а не аднаклетачныя, як у грыбоў або водарасцей). Вегетатыўныя органы выконваюць функцыі жыўлення і росту. Да іх належаць корань і [[сцябло]] з лістамі і пупышкамі ([[парастак]]). [[Корань расліны]] выконвае апорную, запасальную функцыі, усмоктвае і праводзіць ваду з растворанымі ў ёй рэчывамі, утварае і выдзяляе ў навакольнае асяроддзе шэраг рэчываў. Адрозніваюць галоўны, бакавыя і прыдаткавыя карані. Усе карані здольны галінавацца. Пры гэтым утвараецца каранёвая сістэма. У залежнасці ад тыпу каранёў і іх развіцця ўтвараецца стрыжнёвая або валасніковістая каранёвыя сістэмы. Тэмпература, вада, паветра, [[глеба]] — гэта асноўныя фактары, якія ўплываюць на рост і развіццё каранёў. Рост каранёў адбываецца пры пэўнай тэмпературы. Нізкія тэмпературы зніжаюць і нават поўнасцю спыняюць рост каранёў. Паветра неабходна для дыхання каранёў. Вада растварае мінеральныя рэчывы, якія ўсмоктваюцца каранямі і ідуць на забеспячэнне працэсаў жыццядзейнасці раслін. Глеба — асноўная крыніца мінеральнага жыўлення раслін. Парастак — гэта сцябло, на якім размяшчаюцца [[ліст]]ы і пупышкі. На парастку выдзяляюць вузлы, міжвузеллі, пазухі ліста, пупышкі. Парастак развіваецца з пупышкі. Пупышка мае зачаткавае сцябло з конусам нарастання, зачаткавыя лісты, зачаткавае суквецце (кветку), пупышкавыя лускавінкі. У залежнасці ад будовы адрозніваюць вегетатыўныя і кветкавыя пупышкі. Паводле размяшчэння на парастку пупышкі бываюць верхавінкавыя, бакавыя (пазушныя) і прыдаткавыя. За кошт верхавінкавай пупышкі адбываецца рост сцябла ў даўжыню, бакавыя і прыдаткавыя пупышкі забяспечваюць галінаванне парастка. У залежнасці ад працягласці перыяду спакою пупышкі бываюць спячымі і спачываючымі. Сцябло — гэта восевая частка парастка. Яно выконвае апорную функцыю, забяспечвае перамяшчэнне вады з растворанымі ў ёй мінеральнымі рэчывамі, а таксама прадуктаў фотасінтэзу. Паводле размяшчэння ў прасторы сцёблы бываюць прамастаячымі, павойнымі, лазячымі, сцелістымі і паўзучымі. Для сцябла характэрны верхавінкавы або ўставачны рост, за кошт чаго ён расце ў даўжыню. Сцёблы могуць галінавацца за кошт развіцця бакавых і прыдаткавых пупышак. Галінаванне садзейнічае разрастанню кроны расліны ў шырыню. Ліст — [[вегетатыўны орган]], які выконвае функцыі фотасінтэзу, выпарэння вады і газаабмену. Ён складаецца з ліставой пласцінкі, асновы, чаранка і прылісткаў. Лісты бываюць чаранковымі, сядзячымі, похвеннымі, маюць розныя памеры, форму і ступень раздзялення. == Класіфікацыя == : {{bt-bellat|Мохападобныя{{!}}Аддзел Мохападобныя|Bryophytes}} :: {{bt-bellat|Пячоначнікі{{!}}Клас Пячоначнікі|Marchantiophyta}} :: {{bt-bellat|Антацэротавыя імхі{{!}}Клас Антацэротавыя імхі|Anthocerotophyta}} :: {{bt-bellat|Лістасцябловыя імхі{{!}}Клас Лістасцябловыя імхі|Bryopsida}} : {{bt-bellat|Псілотавыя{{!}}Аддзел Псілотавыя|Psilotophyta}} : {{bt-bellat|Дзеразападобныя{{!}}Аддзел Дзеразападобныя|Lycophyta}} : {{bt-bellat|Хвошчападобныя{{!}}Аддзел Хвошчападобныя|Sphenophyta}} : {{bt-bellat|Папарацепадобныя{{!}}Аддзел Папарацепадобныя|Pteridophyta}} : {{bt-bellat|Сагаўнікавыя{{!}}Аддзел Сагаўнікавыя|Cycadophyta}} : {{bt-bellat|Гінкгавыя{{!}}Аддзел Гінкгавыя|Ginkgophyta}} : {{bt-bellat|Хвойныя{{!}}Аддзел Хвойныя|Coniferophyta}} : {{bt-bellat|Гнетавыя{{!}}Аддзел Гнетавыя|Gnetophyta}} : {{bt-bellat|Кветкавыя{{!}}Аддзел Кветкавыя|Magnoliophyta}} :: {{bt-bellat|Двухдольныя{{!}}Клас Двухдольныя|Magnoliopsida}} :: {{bt-bellat|Аднадольныя{{!}}Клас Аднадольныя|Liliopsida}} == Расліны і чалавек == Існаванне чалавека без раслін немагчыма ўявіць. Расліны для чалавека — гэта кісларод, ежа, будаўнічы матэрыял і шмат іншага. Сучаснае грамадства цяжка ўявіць без кавы і гарбаты, роўна як без вінаграду — асновы вінаробства, ці без тытуню. Расліны займаюць важнае месца ў гаспадарчай дзейнасці чалавека. Вялікая колькасць раслін служыць асноўнымі пастаўшчыкамі вітамінаў, а іншыя — крыніцай неабходных лекаў, рэчываў і прэпаратаў. За сваю гісторыю чалавек навучыўся выводзіць і вырошчваць шматлікія формы раслін, якія адпавядаюць тым ці іншым адмысловым патрэбам. Аднак празмерна інтэнсіўная і далёка не заўсёды рацыянальная дзейнасць чалавека прывяла да знішчэння натуральнага расліннага покрыва на велізарных плошчах і паставіла пад пагрозу знікнення шматлікія віды. == Гл. таксама == * [[Археі]] * [[Бактэрыі]] * [[Грыбы]] * [[Жывёлы]] * [[Лішайнікі]] * [[Пратысты]] == Літаратура == * Біялогія: вучэб. дапам. для 7-га кл. агульнаадукац. устаноў з беларус. мовай навучання / пад рэд. В. М. Ціхамірава; пер. з рус. мовы Г. І. Кулеш. — Мінск: Нар. асвета, 2010. — 199 с. : іл. ISBN 978-985-03-1340-9 * Раслінны свет: Тэматычны слоўнік. — Мн.: Беларуская навука, 2001. ISBN 985-08-0457-2 == Спасылкі == * [http://www.pflanzenliebe.de/ Plant Picture Gallery] {{Раслінаводства і садаводства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Расліны| ]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Істотныя артыкулы]] 6n4ettqgf3pawafkpt63cyn94suftby 0 50802 5238080 5164303 2026-11-04T01:10:43Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238080 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Генры}} {{Пісьменнік |Імя = О. Генры |Арыгінал імя = Уільям Сідні Портэр |Выява = William Sydney Porter by doubleday.jpg |Апісанне выявы = |Імя пры нараджэнні = Уільям Сідні Портэр |Псеўданімы = O. Henry |Грамадзянства = {{Сцягафікацыя|ЗША}} |Род дзейнасці = амерыканскі пісьменнік, празаік-навеліст |Гады актыўнасці = [[1899]]—[[1910]] |Кірунак = гумар |Жанр = навелы з тонкім гумарам і нечаканымі развязкамі |Мова твораў = |Дэбют = «Калядны падарунак Свістуна Дзіка», [[1899]] |Вікісховішча = |Вікікрыніца = }} '''О. Ге́нры''' ({{lang-en|O. Henry}}), сапраўднае імя '''Уі́льям Сі́дні По́ртэр''' ({{lang-en|William Sydney Porter}}; 11 верасня 1862, Грынсбара, [[Паўночная Караліна]], ЗША — [[1910]]) — амерыканскі [[пісьменнік]], празаік, аўтар папулярных навел, якія характарызуюцца тонкім гумарам і нечаканымі развязкамі. == Біяграфія == Нарадзіўся 1 верасня 1862 года ў [[Грынсбара (Паўночная Караліна)]]. Маці памерла, калі яму было тры гады. Бацька-лекар пасля смерці жонкі ператварыўся ў апівоха. Ва ўзросце дваццаці гадоў Уільям пераехаў у [[Тэхас]] і пасяліўся ў [[Осцін]]е. Працаваў аптэкарам, фермерам, гандляром і інш., затым уладкаваўся касірам у Першы нацыянальны банк, адначасова займаючыся журналістыкай. У ліпені 1887 ажаніўся з Атол Эстэ. У 1896 годзе, падазраваны ў растраце, уцёк у [[Гандурас]], дзе чакаў прыезду жонкі з дачкой. Але Атол памірала ад сухотаў, і ў 1897 Портэр вярнуўся ў Осцін. Праз год яго прызналі вінаватым і прысудзілі да пяці гадоў зняволення (усяго ён адбыў за кратамі тры з паловай гады). Выконваючы абавязкі турэмнага фармацэўта, Портер атрымаў магчымасць заняцца літаратурай і пачаў друкавацца пад псеўданімам О. Генры (імя вядомага французскага фармацэўта). Першы свой аповед пад гэтым псеўданімам — «Калядны падарунак па-мексіканску», надрукаваны ў 1899 у «Часопісе Маклюра» (McClure’s Magazine), — ён напісаў у турме. Калі ў ліпені 1901 Портэр выйшаў на волю, у яго ўжо была свая чытацкая аўдыторыя. Ён перабраўся ў [[Нью-Ёрк]]. Самымі прадуктыўнымі былі 1904-05 гады, калі ён пісаў па аповедзе за дзень для Sunday World, ахвяруючы мастацкай праўдай на карысць забаўляльнасці. У 1907 пісьменнік ажаніўся ў другі раз, але на той час ён ужо быў пад уладаю алкаголю, і шлюб неўзабаве распаўся. Памёр у Нью-Ёрку 5 чэрвеня 1910 года. == Творчасць == Дзеянне сатырычнага рамана ў навелах «Каралі і капуста» (Cabbages and Kings, 1904) адбываецца ў Цэнтральнай Амерыцы, зборніка «Сэрдца Захаду» (The Heart of the West, 1907) — на тэхаскіх ранча, а «Голас вялікага гораду» (The Voice of the City, 1908) — у Нью-Ёрку. У зборнік «Чатыры мільёны» (The Four Million, 1909) увайшлі такія аповеды, як «Дары мудрацоў» (The Gift of the Magi), «Пакой пад дахам» (The Furnished Room), «Стралок і скарбы» (Mammon and the Archer). Творы О. Генры адметныя вынаходніцкай фабулай, нечаканымі развязкамі, насмешлівым гумарам. Яны ствараюць казачна-авантурную эпапею амерыканскага жыцця, поўную дакладных бытавых прыкметаў і трапных сацыяльных назіранняў. Тыповы герой О. Генры — «маленькі амерыканец» з яго правам на шчасце. У зборнік «Постскрыптумы» (Postscripts), выдадзены ўжо пасля смерці О. Генры, увайшлі фельетоны, накіды і гумарыстычныя нататкі, напісаныя ім для газеты Post (Х’юстан, штат Тэхас, 1895-96). Агулам О. Генры напісаў 273 апавяданні; поўны збор яго твораў складае 18 тамоў. == Беларускія пераклады == * О. Генры. «Выкуп за Правадыра Чырванаскурых». Койданава-Ама. «Згода». 1998. 36 с. * Калядны падарунак з дубнячку // Бабілёнская бібліятэка. Мн., 2007. * [https://web.archive.org/web/20230414205815/http://prajdzisvet.org/text/312-dary-mudratsou.html «Дары мудрацоў»] / Перакл. [[Сяржук Мядзведзеў|С. Мядзведзева]] (2014)<ref>Падарунак на Каляды: зборнік святочнага апавядання / Укладанне Ганна Янкута. — Мінск : Кнігазбор, 2014. — 196 с. — (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка»; Бібліятэка часопіса «ПрайдзіСвет» «PostScriptum»). — ISBN 978-985-7119-15-8</ref> * Дары мудрацоў (у перакладзе Франца Корзуна)<ref>{{Cite web |url=https://knihi.by/be/historyi-na-rastvo |title=Гісторыі на Раство |access-date=17 студзеня 2026 |archive-date=7 лютага 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260207022140/https://knihi.by/be/historyi-na-rastvo |url-status=dead }}</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons|Category:O. Henry}} * [http://www.ci.austin.tx.us/parks/ohenry.htm Музей О. Генры] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071030115301/http://www.ci.austin.tx.us/parks/ohenry.htm |date=30 кастрычніка 2007 }} {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20210102033005/http://prajdzisvet.org/authors/70-hienry-o.html О. Генры на prajdzisvet.org] * {{YouTube|g8YBZ7jAvTA|Каліф, Купідон і куранты. Пераклала і чытае Ганна Янкута}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Асобы, вядомыя пад літаратурнымі псеўданімамі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі ЗША XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Злачынцы ЗША]] [[Катэгорыя:Памерлі ад цырозу печані]] [[Катэгорыя:Празаікі]] [[Катэгорыя:Навелісты]] 7mlohqbyawlr043hsfzfe39w2uxopt5 0 51139 5237893 5205949 2026-11-03T16:53:45Z JerzyKundrat 174 /* Творчасць */ пра "самыя" ён мабыць і не знаў 5237893 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Галкоўскі}} {{Музыкант | Выява = Portrait of Kanstancin Halkouski by E. Cejtlin (1924).jpg | Апісанне выявы = Канстанцін Галкоўскі. Фотаатэлье Э. Цэйтліна. Вільня, 1924 год }} '''Канстанці́н Міха́йлавіч Галко́ўскі''' ({{lang-lt|Konstantinas Galkauskas}}; {{ДН|3|6|1875|22|5|}}, [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|20|2|1963}}, [[Вільня]])&nbsp;— беларускі і літоўскі [[кампазітар]], [[дырыжор]] і [[музычны педагог]]. [[Народны артыст Літоўскай ССР]] (1955). == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === [[Файл:Portrait of Kanstancin Halkouski as a child (1878).jpg|злева|міні|Канстанцін Галкоўскі ў дзяцінстве. 1878 г.]] Нарадзіўся {{ДН|3|6|1875|22|5|}} года ў [[Вільня|Вільні]]<ref name="Метрыка 1875" /> (у беларускіх даведніках часта памылкова пазначаецца 16 чэрвеня 1875 года{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}<ref name="NovyCas" />, а ў літоўскіх крыніцах — 4 чэрвеня 1875 года<ref name="LTMKM" />). Ахрышчаны 7 (19) ліпеня таго ж года ў віленскай [[Мікалаеўская царква (Вільня)|Мікалаеўскай царкве]]<ref name="Метрыка 1875">{{cite web|url=https://www.familysearch.org/records/images/image-details?page=1&place=8259461&rmsId=TH-909-64506-61903-51&imageIndex=896&singleView=true|title=Метрычны запіс аб хросце Канстанціна Галкоўскага (кадр 897)|publisher=FamilySearch|date=|lang=ru|accessdate=17 снежня 2023}}</ref>. [[Файл:Portrait of Kanstancin Halkouski in his youth (ca. 1900).jpg|злева|міні|Канстанцін Галкоўскі ў маладосці, каля 1900-га г.]] Паводле паходжання быў [[беларусы|беларусам]]. Яго бацька, віленскі [[Купецтва|купец]] 2-й гільдыі праваслаўнага веравызнання Міхаіл Захар’евіч Галкоўскі<ref name="Метрыка 1875" />, паходзіў з [[Магілёўская губерня|Магілёўшчыны]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}} і валодаў рэстаранам «Палерма» на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]] ў Вільні<ref name="LTMKM">{{cite web|url=https://ltmkm.lt/muziejus/vilniaus-krasto-tarpukatio-muzikantai-k-galkauskas-j-sinius-a-krutulys/|title=Vilniaus krašto tarpukario muzikai. K. Galkauskas, J. Sinius, A. Krutulys|publisher=Lietuvos teatro, muzikos ir kino muziejus|date=|lang=lt|accessdate=5 верасня 2026}}</ref> (імаверна, дзедам кампазітара па бацькоўскай лініі быў праваслаўны святар Захарый Аляксандравіч Галкоўскі<ref>Праваслаўны святар Захарый Аляксандравіч Галкоўскі, які ў 1860-х гадах служыў у [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]]. Гл.: Памятная книжка Могилевской губернии на 1865 год. — С. 233.</ref>). Маці кампазітара — Карнэлія (поўнае імя ў каталіцкай метрыцы — Ружа Карнэлія<ref name="Метрыка 1840">{{cite web|url=https://www.familysearch.org/records/images/image-details?page=1&place=8259461&rmsId=TH-909-72439-95240-62&imageIndex=552&singleView=true|title=Метрычны запіс аб хросце Ружы Карнэліі Ёдкі (кадр 553)|publisher=FamilySearch|date=|lang=pl|accessdate=17 снежня 2023}}</ref>) Антонаўна, паходзіла з [[Мінская губерня|Міншчыны]] са шляхецкага роду [[Наркевічы-Ёдкі|Наркевічаў-Ёдкаў]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}}. Яна нарадзілася 13 жніўня 1840 года і была ахрышчана ў віленскім [[Касцёл Святых Янаў (Вільня)|касцёле Святога Яна]]<ref name="Метрыка 1840" />. Дзядулем і бабуляй кампазітара па матчынай лініі былі шляхціч Антоні Рафалавіч Ёдка (нар. каля 1807) і Разалія з Зарноўскіх, якія павянчаліся ў тым жа касцёле ў 1835 годзе<ref name="Шлюб 1835">{{cite web|url=https://www.epaveldas.lt/preview?id=604%2F10%2F274|title=Метрычны запіс аб шлюбе Антонія Ёдкі і Разаліі Зарноўскай (кадр 55)|publisher=epaveldas.lt|date=|lang=pl|accessdate=17 снежня 2023}}</ref>. Хроснымі бацькамі Канстанціна Галкоўскага былі капітан 106-га Уфімскага пяхотнага палка Сяргей Юшкоў і родная сястра маці — віленская дваранка Стэфанія Антонаўна Ёдка<ref name="Метрыка 1875" />. [[Файл:Portrait_of_Kanstancin_Halkouski_in_St._Petersburg_(1908).jpg|злева|міні|Канстанцін Галкоўскі падчас вучобы ў Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі, 1908 г.]] Канстанцін рос у музычным асяроддзі: маці і дзве сястры ігралі на фартэпіяна і спявалі, адзін дзядзька (брат маці) быў харавым дырыжорам, а другі&nbsp;— кіраўніком аркестра<ref name="LTMKM" />. [[Файл:Portrait_of_Nikolai_Rimsky-Korsakov_by_Elena_Mrozovskaya_with_dedication_to_Kanstancin_Halkouski_(1908).jpg|міні|Мікалай Рымскі-Корсакаў з уласнаручным дарственным надпісам свайму вучню Канстанціну Галкоўскаму (9 мая 1908 г.)]] Наведваў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую мужчынскую гімназію]], якая дзейнічала ў будынках Віленскага ўніверсітэта, дзе браў урокі царкоўных спеваў і спяваў у хоры<ref name="LTMKM" /><ref name="VilnijosVartai">{{cite web|url=https://www.vilnijosvartai.lt/personalijos/konstantinas-galkauskas/|title=Konstantinas Galkauskas|author=Danguolė Dainienė|publisher=Vilnijos vartai|date=2012|lang=lt|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>. У 1889 годзе паступіў у прыватную музычную школу [[М. Трэскін|М.&nbsp;Трэскіна]] на [[Скопаўская вуліца|вуліцы Скопаўскай]], аднак праз недахоп сродкаў быў вымушаны перапыніць навучанне і ўладкавацца на працу ў чыгуначнае ведамства<ref name="LTMKM" />. Там ён пачаў кіраваць хорам і аркестрам чыгуначнікаў, першы канцэрт якіх адбыўся ў 1899 годзе ў клубе [[Палескія чыгункі|Палескай чыгункі]] ў Вільні<ref name="LTMKM" /><ref name="VilnijosVartai" />. У 1902—1908 гадах навучаўся ў [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Пецярбургскай кансерваторыі]] па класе кампазіцыі і опернай аркестроўкі. Яго настаўнікамі былі выдатныя расійскія кампазітары [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М.&nbsp;А.&nbsp;Рымскі-Корсакаў]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Глазуноў|А.&nbsp;К.&nbsp;Глазуноў]] і [[Анатоль Канстанцінавіч Лядаў|А.&nbsp;К.&nbsp;Лядаў]]<ref name="LTMKM"/><ref name="NovyCas">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/kanstancin_halkouski_ushanavan|title=Канстанцін Галкоўскі. Ушанаваны ў Літве, забыты ў Беларусі|author=Сяргей Чыгрын|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Новы Час]]|date=31 сакавіка 2013|lang=be|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>. Дыпломнай працай Канстанціна Галкоўскага стала трохактовая опера «Цыганы» паводле аднайменнай паэмы [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А.&nbsp;С.&nbsp;Пушкіна]]. За гэты твор педагагічная рада кансерваторыі з адзнакай прысудзіла яму залаты медаль&nbsp;— гэта быў першы падобны выпадак за 50 гадоў існавання ўстановы. Партытуры твораў Галкоўскага былі выдадзены асобнай кнігай яшчэ ў часы яго студэнцтва, што таксама сталася беспрэцэдэнтнай падзеяй<ref name="LTMKM"/><ref name="NovyCas"/>. З нагоды заканчэння кансерваторыі настаўнікі падарылі яму свае фотаздымкі з аўтографамі<ref name="LTMKM"/>. === Віленскі перыяд (1908—1918) === [[Файл:Sheet_music_cover_of_Tears_by_Kanstancin_Halkouski_(1910-1914).jpg|злева|міні|Вокладка раманса К. Галкоўскага «Слёзы» з партрэтам кампазітара (Вільня, 1910—1914 гг.)]] Скончыўшы навучанне, Галкоўскі адмовіўся ад прапанаваных высокіх пасад у Расіі і ў 1908 годзе вярнуўся ў родны горад. У тым жа годзе ў гарадской зале (цяпер&nbsp;— [[Нацыянальная філармонія Літвы]]) ён прадставіў віленскай публіцы сваю оперу «Цыганы», у якой адну з галоўных роляў выканаў тады яшчэ малады студэнт, будучы вядомы спявак [[Кіпрас Пятраўскас]]<ref name="LTMKM" />. [[Файл:Symphony_orchestra_conducted_by_Kanstancin_Halkouski_in_Bernardine_Garden_(1913).jpg|міні|Канстанцін Галкоўскі са сваім сімфанічным аркестрам на эстрадзе ў [[Бернардзінскі сад|Бернардзінскім садзе]] ў Вільні, 1913 г.]] У 1909 годзе Галкоўскі разам з [[Людамір Рагоўскі|Людамірам Рагоўскім]] і [[Адам Выляжынскі|Адамам Выляжынскім]] арганізаваў першы [[Віленскі сімфанічны аркестр]]<ref name="LTMKM" /><ref name="Magwil">{{cite web|url=http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2003/mww2/vasar13.htm|title=Wileńskie tradycje muzyczne|author=Danuta Berezowska|publisher=Magazyn Wileński|date=2003|lang=pl|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>, з якім часта выступаў у [[Бернардзінскі сад|Батанічным (Бернардынскім) садзе]] і на іншых гарадскіх пляцоўках. Кампазітар першым у Літве пачаў ладзіць канцэрты з папярэднімі лекцыямі і тлумачэннямі<ref name="VilnijosVartai" />. З 1908 па 1915 год ён выкладаў у музычнай школе Віленскага аддзялення Імператарскага рускага музычнага таварыства<ref name="VilnijosVartai" />. Адным з яго вучняў быў будучы скрыпач-віртуоз [[Яша Хейфец]]<ref name="LTMKM" />. У 1914 годзе супрацоўнічаў з выданнем Віленскага мастацкага таварыства «[[Meno diena]]». У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (1915—1918), калі персанал музычнай школы эвакуяваўся ў Маскву, Галкоўскі застаўся ў акупаванай Вільні і працягваў працу<ref name="LTMKM" /><ref name="VilnijosVartai" />. Яшчэ да вайны ў ваколіцах [[Біржай|Біржаў]] разам з літоўскім паэтам [[С. Дагіліс|С.&nbsp;Дагілісам]] ён пачаў запісваць мясцовы песенны фальклор<ref name="LTMKM" />. === Міжваеннае дзесяцігоддзе === [[Файл:Concert_poster_of_the_State_Symphony_Orchestra_in_Vilnia_(1919).jpg|злева|міні|Шматмоўная афіша (у тым ліку па-беларуску) канцэрта Дзяржаўнага сімфанічнага аркестра пад кіраўніцтвам К. Галкоўскага ў [[Тэатр на Пагулянцы|тэатры на Пагулянцы]], красавік 1919 г.]] [[Файл:Kanstancin Halkouski on Tatarskaja Street in Vilnia (1934).jpg|міні|Канстанцін Галкоўскі на Татарскай вуліцы ў Вільні, 1934 г.]] Пасля закрыцця музычнай школы ў 1918 годзе Канстанцін Галкоўскі ў сваёй кватэры адкрыў прыватную музычную школу, якая эпізадычна дзейнічала да 1922 года. З 1918 па 1959 год ён жыў у доме нумар 20 па [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]]. Кватэра была халоднай, вільготнай і не мела зручнасцей<ref name="VilnijosVartai" />. Каб зарабіць на жыццё, у 1920-я гады ён працаваў тапёрам у віленскіх кінатэатрах, агучваючы нямыя фільмы<ref name="LTMKM" />. У 1928 годзе працаваў арганістам у суседняй рэфармацкай царкве<ref name="LTMKM" /><ref name="VilnijosVartai" />. У 1919 годзе ён заснаваў у Вільні дзяржаўны сімфанічны аркестр і дырыжыраваў ім{{sfn|Matulaitytė|1975|с=119}}. У перыяд знаходжання Вільні ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] Галкоўскі зрабіў велізарны ўнёсак у музычную асвету, актыўна супрацоўнічаючы з рознымі нацыянальнымі супольнасцямі горада. Ён выкладаў музыку і ствараў хары ў [[Віленская літоўская гімназія імя Вітаўта Вялікага|літоўскай гімназіі імя Вітаўта Вялікага]]<ref name="LTMKM" />, з 1924 па 1933 год кіраваў хорам у [[Віленская руская гімназія імя А. Пушкіна|расійскай гімназіі імя А.&nbsp;Пушкіна]]<ref name="VilnijosVartai" />, працаваў у [[Яўрэйскі музычны інстытут|Яўрэйскім музычным інстытуце]]<ref name="LTMKM" />, для супольнасці старавераў стварыў гімн<ref name="LTMKM" />. Нягледзячы на тое, што кампазітар дрэнна валодаў [[Літоўская мова|літоўскай мовай]], ён чытаў на ёй публічныя лекцыі ў гімназіі, папярэдне просячы перакласці тэкст і расставіць націскі<ref name="LTMKM" />. Публікаваў артыкулы па папулярызацыі музыкі ў літоўскім друку, а таксама пісаў вершы, пераклады якіх друкаваліся ў выданні «[[Vilniaus aidas]]»<ref name="VilnijosVartai" />. Літоўскі публіцыст [[Раполас Мацконіс]] адзначаў наступнае<ref name="VilnijosVartai" />: {{цытата|...[належыць] да высакароднага пакалення старых віленчукоў, якія больш-менш актыўна ўдзельнічалі ў нашай барацьбе за правы літоўскага народа.{{арыгінальны тэкст|lt|...prie taurios senų vilniečių kartos atstovų, daugiau ar mažiau aktyviai dalyvavusių mūsų kovose už lietuvių tautos teises.}}}} === Сувязь з беларускім рухам === [[Файл:Рыгор Шырма і Канстанцін Галкоўскі разам з маладымі беларускімі літаратарамі.jpg|thumb|Рыгор Шырма і Канстанцін Галкоўскі разам з маладымі беларускімі літаратарамі, 1920-я гг.]] Нягледзячы на беларускае паходжанне, напачатку свайго творчага шляху кампазітар быў далёкі ад нацыянальнага фальклору. Як адзначаў даследчык [[Арсень Сяргеевіч Ліс|Арсень Ліс]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}}: {{цытата|Хоць радаслоўную сваю Галкоўскі вёў з Беларусі (бацька паходзіў з Магілёўшчыны, маці была з Міншчыны з роду Наркевічаў-Ёдкаў), з народна-песеннай беларускай стыхіяй кампазітар не сутыкаўся. <...> Прыхінуў да беларускай песні яго ўжо ў 20-я гады Шырма са сваім уменнем адчуваць хараство і захапляць...}} [[Файл:Harbatka,_Anton_Niekanda-Trepka._Гарбатка,_Антон_Неканда-Трэпка_(1936).jpg|міні|«Літаратурная гарбатка» на кватэры [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антона Неканды-Трэпкі]] ў Вільні, 1936 г. Злева направа: 1-шы шэраг— [[Мікалай Шчорс|Мікола Шчорс]], невядомая; 2-гі шэраг — [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Вячаслаў Багдановіч]], Канстанцін Галкоўскі, [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхась Забэйда-Суміцкі]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Антон Луцкевіч]]; 3-ці шэраг — [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Сяргей Паўловіч]], [[Максім Танк]], [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]], а. [[Станіслаў Глякоўскі]], [[Ян Станкевіч]].]] Найбольш плённым стала супрацоўніцтва Канстанціна Галкоўскага з беларускім нацыянальна-культурным рухам у міжваенны перыяд. Выбітныя дзеячы беларускага адраджэння [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] і [[Галіна Войцік]] у сваёй манаграфіі далі яму наступную ацэнку<ref name="NovyCas" />{{sfn|Луцкевіч, Войцік|2001|с=17}}: {{цытата|Канстанцін Галкоўскі&nbsp;— карэнны віленчук і беларус паводле паходжання, залічаны ў Літве ў плеяду лепшых нацыянальных кампазітараў. Між тым, не меншыя, калі не большыя, заслугі ў К.&nbsp;Галкоўскага ёсць і перад беларускім музычным мастацтвам. Але ў Беларусі ён&nbsp;— забыты кампазітар…}} [[Файл:Kanstancin Halkouski and Siarhiej Paulovic with the choir of the Vilna Belarusian Gymnasium (1927).png|міні|Канстанцін Галкоўскі і [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Сяргей Паўловіч]] (сядзяць у цэнтры) з удзельнікамі хору [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], 1927 г.]] З 1936 па 1938 год Галкоўскі быў нязменным акампаніятарам выдатнага беларускага спевака [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]. Спявак выконваў многія творы кампазітара, у тым ліку рамансы на вершы [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]] («Ці грэх цябе любіць») і народныя песні («Абнімі ты мяне»). Паводле ўспамінаў сучаснікаў, кампазітар быў невысокага росту, абсалютна лысы, з прывабнымі рысамі твару, а ягоны тэмперамент асабліва ярка праяўляўся падчас выканання вясёлай музыкі. Апошні сумесны канцэрт Галкоўскага і Забэйды-Суміцкага адбыўся ўвесну 1944 года ў [[Тэатр на Пагулянцы|тэатры на Вялікай Пагулянцы]] з нагоды 25-годдзя [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref name="NovyCas" />.[[Файл:Вецер вее (народная з Ашмянскага павета). К. Галкоўскі.jpg|thumb|Апрацоўка народнай песні з Ашмянскага павета «Вецер вее»]]Канстанцін Галкоўскі шчыльна супрацоўнічаў з хорам пад кіраўніцтвам [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгора Шырмы]]. 15 сакавіка 1936 года падчас вечарыны беларускай паэзіі ў Віленскім універсітэце ўпершыню прагучалі тры песні Галкоўскага на вершы заходнебеларускіх паэтаў: «Марш маладых» (на словы [[Міхась Машара|Міхася Машары]]), «То не пчолка звініць у гаёчку» (на словы [[Міхась Васілёк|Міхася Васілька]]) і «Касец» (на словы [[Максім Танк|Максіма Танка]]). Часопіс «[[Летапіс Таварыства беларускай школы|Летапіс Таварыства беларускае школы]]» ў 1936 годзе адзначаў наступнае<ref name="LetapisTBSH">{{артыкул |загаловак= |выданне=Летапіс Таварыства беларускае школы |год=1936 |нумар=1—3}}</ref><ref name="NovyCas" />: {{цытата|Гэта быў першы выпадак, калі вершы паэтаў Заходняй Беларусі былі пакладзеныя на музыку.}} 13 снежня 1936 года на Дні беларускай культуры хор Шырмы выканаў кантату Галкоўскага на словы М.&nbsp;Танка, песні «А мне трудненька», «Па саду хаджу», а таксама маштабную харавую сюіту «Каханне», якая складалася з дзесяці народных песень. Часопіс «[[Калоссе (часопіс)|Калоссе]]» ў 1937 годзе пісаў наступнае<ref name="Kalosse">{{артыкул |загаловак= |выданне=Калоссе |год=1937 |нумар=1}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Пад кіраўніцтвам слаўнага рэгента і няўтомнага беларускага культурнага дзеяча грамадзяніна Р. Шырмы ведамы ягоны Беларускі хор выканаў першыя дзве часткі... Запоўненая слухачамі (больш паўтысячы) аўдыторыя была зачараваная і свой энтузіязм і задавальненне з перажываных эстэтычных эмоцыяў выказвала бурнымі воплескамі ў гонар выканаўцаў…}} У 1937 годзе часопіс «Беларускі летапіс» паведамляў пра поспехі кампазітара ў вывучэнні беларускай спадчыны<ref name="BelLetapis">{{артыкул |загаловак= |выданне=Беларускі летапіс |год=1937 |нумар=6—7}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Кампазітар К. Галкоўскі апрацаваў шэсць народных беларускіх песень для аднаго голасу для фартэпіяна... Гэтыя новыя працы слаўнага кампазітара з’яўляюцца вельмі каштоўным укладам у беларускую вакальную літаратуру...}} Агулам Галкоўскі напісаў для беларусаў больш за 100 твораў. Галоўным яго дасягненнем у галіне беларускай музыкі магла б стаць опера «Сымон-музыка» паводле [[Сымон-музыка|аднайменнай паэмы]] [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Аднак, калі пасля вайны ён даслаў партытуру ў [[Саюз кампазітараў БССР]], твор быў адхілены савецкай цэнзурай з патрабаваннем пісаць пра перамогу і подзвігі партызан, у выніку чаго опера так і засталася непастаўленай<ref name="NovyCas"/>{{sfn|Луцкевіч, Войцік|2001|с=17}}. === Вайна і пасляваенны час === [[Файл:Kanstancin_Halkouski_and_Valerija_Krinickaite_at_Vilnius_Puppet_Theatre_(1947).jpg|міні|Кампазітар Канстанцін Галкоўскі за фартэпіяна і мастацкі кіраўнік Віленскага лялечнага тэатра Валерыя Крыніцкайце падчас працы над спектаклем, 1947 г.]] У 1941—1944 гадах Канстанцін Галкоўскі выкладаў гісторыю музыкі ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref name="VilnijosVartai"/>. Пасля вайны ён пазбег сталінскіх рэпрэсій і застаўся ў Вільні. З 1940 года выкладаў у Віленскай дзяржаўнай музычнай школе, у 1945—1949 гадах&nbsp;— у Віленскай кансерваторыі, а з 1949 па 1963 год&nbsp;— у Дзяржаўнай кансерваторыі Літоўскай ССР (цяпер [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]]). У 1947 годзе атрымаў званне прафесара. Чытаў курсы па гісторыі і тэорыі музыкі, чытанні партытур і вёў клас фартэпіяна<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. У 1960 годзе кампазітар пераехаў у новую кватэру на вуліцы Кароліса Пажэлы (цяпер [[вуліца А. Гоштаўта]]), дзе пражыў да самай смерці<ref name="VilnijosVartai"/>. Нягледзячы на адарванасць ад БССР, Галкоўскі падтрымліваў цёплыя стасункі з беларускай інтэлігенцыяй. З ім сябравалі [[Максім Танк]] і [[Рыгор Шырма]], ён ліставаўся з [[Якуба Коласа|Якубам Коласам]], [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|П.&nbsp;К.&nbsp;Панамарэнкам]] і [[С. Нісневіч]]<ref name="Ivanova">{{cite web|url=https://www.academia.edu/42269851/Асабістыя_архівы_Беларусі_канца_XVIII_пач_XXІ_ст_Мінск_2014_404_с|title=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|author=Вольга Іванова|publisher=Зміцер Колас|date=2014|lang=be|accessdate=5 верасня 2026|pages=186}}</ref>. У 1959 годзе ў яго гасцяваў беларускі пісьменнік і перакладчык [[Алесь Траяноўскі]]<ref name="NovyCas"/>. Памёр 20 лютага 1963 года. Пахаваны ў Вільні на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]]<ref name="VilnijosVartai"/>. == Творчасць == [[Файл:Sheet_music_cover_of_First_Song_of_Chantecler_by_Kanstancin_Halkouski_-_copy_of_Grigory_Gnesin_(1910-1914).jpg|міні|Вокладка нотнага выдання раманса К. Галкоўскага «Першая песнь Шантэклера», выдадзенага ў віленскай друкарні [[Юзаф Завадскі|Ю. Завадскага]] (каля 1910 г.)]] Канстанцін Галкоўскі працаваў у розных музычных жанрах, пакінуўшы пасля сябе багатую спадчыну з [[Опера|опер]], [[Балет|балетаў]], [[Сімфанічная музыка|сімфанічнай музыкі]] і шматлікіх вакальных твораў{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Сярод яго буйных тэатральных і сцэнічных прац вылучаюцца оперы «Цыганы» (напісаная ў 1908 годзе як дыпломная праца), «Мізэрэрэ» (1909), а таксама непастаўленая з-за савецкай цэнзуры опера «Сымон-музыка» паводле паэмы Якуба Коласа<ref name="NovyCas" />. У жанры музычнай камедыі кампазітар стварыў папулярныя ў свой час творы «Ласка Амура» (1925) і «Алімпіяда» (1926). Апроч гэтага, Галкоўскі з'яўляецца аўтарам балета «Прывід маці» (1930) і цэлага шэрагу дзіцячых балетаў, такіх як «Чатыры пары года», «Чароўны сон», «Каралеўства лялек», а таксама аперэты-балета «Шчаслівы каралевіч»<ref name="LTMKM" />{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}.[[Файл:Manuscript_of_Vesenniy_vecher_duet_by_Kanstancin_Halkouski_-_page_3_(ca._1910).jpg|міні|Старонка рукапіснай партытуры дуэта К. Галкоўскага «Весенний вечер» на словы [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І. Тургенева]]|злева]]У галіне сімфанічнай музыкі значным творам кампазітара стала [[сімфонія]] «Масква», напісаная ў 1948 годзе{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Значную ўвагу ён надаваў харавой і вакальнай музыцы: стварыў маштабныя харавыя сюіты «Дуда» і «Каханне» (апошняя была напісана для хору з сімфанічным аркестрам), урачыстыя кантаты ў гонар [[Ёнас Басанавічус|Ёнаса Басанавічуса]] і [[Мікалоюс Чурлёніс|Мікалоюса Чурлёніса]], а таксама жалобны марш памяці літоўскіх лётчыкаў [[Сцяпонас Дарус|Сцяпонаса Даруса]] і [[Стасіс Гірэнас|Стасіса Гірэнаса]]<ref name="VilnijosVartai" />{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Асаблівае месца ў музычнай спадчыне Галкоўскага займаюць шматлікія рамансы, песні і хары, якія былі шчыльна звязаны з беларускім фальклорам і напісаны на вершы выдатных беларускіх паэтаў: [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]], [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] і многіх іншых<ref name="NovyCas"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Яго апрацоўкі і арыгінальныя харавыя творы былі высока ацэнены сучаснікамі і трывала ўвайшлі ў пастаянны рэпертуар [[Дзяржаўная харавая капэла БССР|Дзяржаўнай харавой капэлы БССР]] (цяпер&nbsp;— Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла імя Р. Шырмы). У дадатак да беларускай музыкі, кампазітар гарманізаваў літоўскія, расійскія, польскія і яўрэйскія народныя песні. У пасляваенны час былі асобна выдадзены яго інструментальныя зборнікі «П'есы для фартэпіяна» (Вільнюс, 1965) і «Творы для фартэпіяна» (Вільнюс, 1976)<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}{{sfn|Matulaitytė|1975|с=119}}. == Узнагароды і званні == * [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Літоўскай ССР]] (1945)<ref name="NovyCas"/> * [[Народны артыст Літоўскай ССР]] (1955){{sfn|БелЭн|1997|с=466}} == Ушанаванне памяці == На [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]] у 1965 годзе быў усталяваны надмагільны помнік<ref name="VilnijosVartai"/>. У 1967 годзе на доме па вуліцы Pylimo 20 з'явілася мемарыяльная дошка<ref name="VilnijosVartai"/>. Ні на помніку, ні на дошцы не згадваецца беларускае паходжанне кампазітара або яго ўнёсак у беларускую культуру (надпісы зроблены выключна на літоўскай і рускай мовах)<ref name="NovyCas"/>. Старшыня [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] [[Аляксандр Адамковіч]] заявіў наступнае<ref name="Racyja">{{cite web|url=https://racyja.com/by/kultura/u-vilni-usanavali-pamjac-kampazitara-kanstancina-halkouskaha/|title=У Вільні ўшанавалі памяць кампазітара Канстанціна Галкоўскага|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=7 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>: {{цытата|Ён пакінуў вялікую і беларускую музычную спадчыну. Таксама быў актыўным беларускім дзеячам міжваеннай Вільні. Зразумела, пасля вайны адышоў ад беларускасці па розных прычынах. Шмат якія беларускія дзеячы апынуліся ў лагерах. Шмат хто з’ехаў у Менск, той жа Рыгор Шырма. І яго паплечнікаў тут практычна не засталося. Таму, можа, пра яго так мала вядома.}} [[Файл:Konstantinas Galkauskas plaque.JPG|міні|Мемарыяльная шыльда на сцяне дома па [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай вуліцы]], дзе Канстанцін Галкоўскі пражываў у 1918—1959 гадах]] [[Файл:Pylimo, Vilnius (DSC02243).jpg|міні|Дом на Завальнай вуліцы, 20 (справа), дзе Канстанцін Галкоўскі пражываў у 1918—1959 гадах]] У Вільні на сцяне дома па [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай вуліцы]] ({{lang-lt|Pylimo g. 20}}), дзе кампазітар пражываў у 1918—1959 гадах, была ўсталявана мармуровая мемарыяльная дошка з надпісам на літоўскай і рускай мовах: {{Цытата|Šiame name 1918–1959 m.m. gyveno kompozitorius prof. Konstantinas Galkauskas<br>В этом доме в 1918–1959 гг. жил композитор проф. Константинас Галкаускас}} 6 чэрвеня 2025 года ў [[Евангелісцкая рэфармацкая царква (Вільня)|Евангелісцкай рэфармацкай царкве]] ў Вільні з нагоды 150-годдзя з дня нараджэння кампазітара адбыўся вечар памяці, арганізаваны літоўска-беларускімі супольнасцямі. Падчас імпрэзы гучалі творы Галкоўскага ў выкананні беларускіх і літоўскіх артыстаў<ref name="Racyja"/>. У верасні 2025 года Камісія па гістарычнай памяці пры самакіраванні Вільні ў межах праграмы па выдаленні рускай мовы з гарадской прасторы прыняла рашэнне замяніць арыгінальную двухмоўную шыльду на новы варыянт, выкананы цалкам на літоўскай мове<ref>{{cite web |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/2688457/vilnius-authorities-to-replace-eight-commemorative-plaques-with-russian-inscriptions |title=Vilnius authorities to replace eight commemorative plaques with Russian inscriptions |publisher=LRT English |date=2025-09-22 |accessdate=2026-09-09 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.madeinvilnius.lt/en/news/city/Vilnius-Municipality-will-no-longer-have-memorial-plaques-with-Russian-inscriptions-in-public-spaces/ |title=Vilnius Municipality: There will be no memorial plaques with Russian inscriptions in public spaces |publisher=Made in Vilnius |date=2025-09-27 |accessdate=2026-09-09 |lang=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=4|старонкі=466|артыкул=Галкоўскі Канстанцін Міхайлавіч|ref=БелЭн}} * {{кніга |аўтар=Ліс А. С. |частка=Рыгор Раманавіч Шырма |загаловак=Песня на ўсё жыццё: успаміны пра Р. Р. Шырму |адказны=склад. В. А. Сізко |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1983 |старонак=347 |ref=Ліс}} * {{кніга |аўтар=Луцкевіч Л., Войцік Г. |загаловак=Канстаньцін Галкоўскі |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=2001 |старонак=17 |ref=Луцкевіч, Войцік}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Галко́ўскі Канстанцін Міхайлавіч|204}} * {{артыкул |аўтар= |загаловак=Календарыюм |выданне=Czasopis |тып=часопіс |год=2003 |нумар=2}} * {{артыкул |аўтар=Шырма Р. Р. |загаловак=Мастацкая песня ў Заходняй Беларусі |выданне=Песня — душа народа |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1976}} * {{кніга |аўтар=Matulaitytė A. |загаловак=Konstantinas Galkauskas |месца=Vilnius |выдавецтва=Vaga |год=1975 |старонак=119 |ref=Matulaitytė}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|129659|Галкоўскі (Галкаўскас) Канстанцін Міхайлавіч}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Галкоўскі Канстанцін Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Літвы]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Літвы]] [[Катэгорыя:Кампазітары СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Літвы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Літоўскай акадэміі музыкі і тэатра]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Літоўскай ССР]] jv7h8fouailamndqokuq1ld4oygpi0o 5237895 5237893 2026-11-03T16:54:57Z JerzyKundrat 174 /* Творчасць */ не факт 5237895 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Галкоўскі}} {{Музыкант | Выява = Portrait of Kanstancin Halkouski by E. Cejtlin (1924).jpg | Апісанне выявы = Канстанцін Галкоўскі. Фотаатэлье Э. Цэйтліна. Вільня, 1924 год }} '''Канстанці́н Міха́йлавіч Галко́ўскі''' ({{lang-lt|Konstantinas Galkauskas}}; {{ДН|3|6|1875|22|5|}}, [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|20|2|1963}}, [[Вільня]])&nbsp;— беларускі і літоўскі [[кампазітар]], [[дырыжор]] і [[музычны педагог]]. [[Народны артыст Літоўскай ССР]] (1955). == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === [[Файл:Portrait of Kanstancin Halkouski as a child (1878).jpg|злева|міні|Канстанцін Галкоўскі ў дзяцінстве. 1878 г.]] Нарадзіўся {{ДН|3|6|1875|22|5|}} года ў [[Вільня|Вільні]]<ref name="Метрыка 1875" /> (у беларускіх даведніках часта памылкова пазначаецца 16 чэрвеня 1875 года{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}<ref name="NovyCas" />, а ў літоўскіх крыніцах — 4 чэрвеня 1875 года<ref name="LTMKM" />). Ахрышчаны 7 (19) ліпеня таго ж года ў віленскай [[Мікалаеўская царква (Вільня)|Мікалаеўскай царкве]]<ref name="Метрыка 1875">{{cite web|url=https://www.familysearch.org/records/images/image-details?page=1&place=8259461&rmsId=TH-909-64506-61903-51&imageIndex=896&singleView=true|title=Метрычны запіс аб хросце Канстанціна Галкоўскага (кадр 897)|publisher=FamilySearch|date=|lang=ru|accessdate=17 снежня 2023}}</ref>. [[Файл:Portrait of Kanstancin Halkouski in his youth (ca. 1900).jpg|злева|міні|Канстанцін Галкоўскі ў маладосці, каля 1900-га г.]] Паводле паходжання быў [[беларусы|беларусам]]. Яго бацька, віленскі [[Купецтва|купец]] 2-й гільдыі праваслаўнага веравызнання Міхаіл Захар’евіч Галкоўскі<ref name="Метрыка 1875" />, паходзіў з [[Магілёўская губерня|Магілёўшчыны]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}} і валодаў рэстаранам «Палерма» на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]] ў Вільні<ref name="LTMKM">{{cite web|url=https://ltmkm.lt/muziejus/vilniaus-krasto-tarpukatio-muzikantai-k-galkauskas-j-sinius-a-krutulys/|title=Vilniaus krašto tarpukario muzikai. K. Galkauskas, J. Sinius, A. Krutulys|publisher=Lietuvos teatro, muzikos ir kino muziejus|date=|lang=lt|accessdate=5 верасня 2026}}</ref> (імаверна, дзедам кампазітара па бацькоўскай лініі быў праваслаўны святар Захарый Аляксандравіч Галкоўскі<ref>Праваслаўны святар Захарый Аляксандравіч Галкоўскі, які ў 1860-х гадах служыў у [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]]. Гл.: Памятная книжка Могилевской губернии на 1865 год. — С. 233.</ref>). Маці кампазітара — Карнэлія (поўнае імя ў каталіцкай метрыцы — Ружа Карнэлія<ref name="Метрыка 1840">{{cite web|url=https://www.familysearch.org/records/images/image-details?page=1&place=8259461&rmsId=TH-909-72439-95240-62&imageIndex=552&singleView=true|title=Метрычны запіс аб хросце Ружы Карнэліі Ёдкі (кадр 553)|publisher=FamilySearch|date=|lang=pl|accessdate=17 снежня 2023}}</ref>) Антонаўна, паходзіла з [[Мінская губерня|Міншчыны]] са шляхецкага роду [[Наркевічы-Ёдкі|Наркевічаў-Ёдкаў]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}}. Яна нарадзілася 13 жніўня 1840 года і была ахрышчана ў віленскім [[Касцёл Святых Янаў (Вільня)|касцёле Святога Яна]]<ref name="Метрыка 1840" />. Дзядулем і бабуляй кампазітара па матчынай лініі былі шляхціч Антоні Рафалавіч Ёдка (нар. каля 1807) і Разалія з Зарноўскіх, якія павянчаліся ў тым жа касцёле ў 1835 годзе<ref name="Шлюб 1835">{{cite web|url=https://www.epaveldas.lt/preview?id=604%2F10%2F274|title=Метрычны запіс аб шлюбе Антонія Ёдкі і Разаліі Зарноўскай (кадр 55)|publisher=epaveldas.lt|date=|lang=pl|accessdate=17 снежня 2023}}</ref>. Хроснымі бацькамі Канстанціна Галкоўскага былі капітан 106-га Уфімскага пяхотнага палка Сяргей Юшкоў і родная сястра маці — віленская дваранка Стэфанія Антонаўна Ёдка<ref name="Метрыка 1875" />. [[Файл:Portrait_of_Kanstancin_Halkouski_in_St._Petersburg_(1908).jpg|злева|міні|Канстанцін Галкоўскі падчас вучобы ў Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі, 1908 г.]] Канстанцін рос у музычным асяроддзі: маці і дзве сястры ігралі на фартэпіяна і спявалі, адзін дзядзька (брат маці) быў харавым дырыжорам, а другі&nbsp;— кіраўніком аркестра<ref name="LTMKM" />. [[Файл:Portrait_of_Nikolai_Rimsky-Korsakov_by_Elena_Mrozovskaya_with_dedication_to_Kanstancin_Halkouski_(1908).jpg|міні|Мікалай Рымскі-Корсакаў з уласнаручным дарственным надпісам свайму вучню Канстанціну Галкоўскаму (9 мая 1908 г.)]] Наведваў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую мужчынскую гімназію]], якая дзейнічала ў будынках Віленскага ўніверсітэта, дзе браў урокі царкоўных спеваў і спяваў у хоры<ref name="LTMKM" /><ref name="VilnijosVartai">{{cite web|url=https://www.vilnijosvartai.lt/personalijos/konstantinas-galkauskas/|title=Konstantinas Galkauskas|author=Danguolė Dainienė|publisher=Vilnijos vartai|date=2012|lang=lt|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>. У 1889 годзе паступіў у прыватную музычную школу [[М. Трэскін|М.&nbsp;Трэскіна]] на [[Скопаўская вуліца|вуліцы Скопаўскай]], аднак праз недахоп сродкаў быў вымушаны перапыніць навучанне і ўладкавацца на працу ў чыгуначнае ведамства<ref name="LTMKM" />. Там ён пачаў кіраваць хорам і аркестрам чыгуначнікаў, першы канцэрт якіх адбыўся ў 1899 годзе ў клубе [[Палескія чыгункі|Палескай чыгункі]] ў Вільні<ref name="LTMKM" /><ref name="VilnijosVartai" />. У 1902—1908 гадах навучаўся ў [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Пецярбургскай кансерваторыі]] па класе кампазіцыі і опернай аркестроўкі. Яго настаўнікамі былі выдатныя расійскія кампазітары [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М.&nbsp;А.&nbsp;Рымскі-Корсакаў]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Глазуноў|А.&nbsp;К.&nbsp;Глазуноў]] і [[Анатоль Канстанцінавіч Лядаў|А.&nbsp;К.&nbsp;Лядаў]]<ref name="LTMKM"/><ref name="NovyCas">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/kanstancin_halkouski_ushanavan|title=Канстанцін Галкоўскі. Ушанаваны ў Літве, забыты ў Беларусі|author=Сяргей Чыгрын|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Новы Час]]|date=31 сакавіка 2013|lang=be|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>. Дыпломнай працай Канстанціна Галкоўскага стала трохактовая опера «Цыганы» паводле аднайменнай паэмы [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А.&nbsp;С.&nbsp;Пушкіна]]. За гэты твор педагагічная рада кансерваторыі з адзнакай прысудзіла яму залаты медаль&nbsp;— гэта быў першы падобны выпадак за 50 гадоў існавання ўстановы. Партытуры твораў Галкоўскага былі выдадзены асобнай кнігай яшчэ ў часы яго студэнцтва, што таксама сталася беспрэцэдэнтнай падзеяй<ref name="LTMKM"/><ref name="NovyCas"/>. З нагоды заканчэння кансерваторыі настаўнікі падарылі яму свае фотаздымкі з аўтографамі<ref name="LTMKM"/>. === Віленскі перыяд (1908—1918) === [[Файл:Sheet_music_cover_of_Tears_by_Kanstancin_Halkouski_(1910-1914).jpg|злева|міні|Вокладка раманса К. Галкоўскага «Слёзы» з партрэтам кампазітара (Вільня, 1910—1914 гг.)]] Скончыўшы навучанне, Галкоўскі адмовіўся ад прапанаваных высокіх пасад у Расіі і ў 1908 годзе вярнуўся ў родны горад. У тым жа годзе ў гарадской зале (цяпер&nbsp;— [[Нацыянальная філармонія Літвы]]) ён прадставіў віленскай публіцы сваю оперу «Цыганы», у якой адну з галоўных роляў выканаў тады яшчэ малады студэнт, будучы вядомы спявак [[Кіпрас Пятраўскас]]<ref name="LTMKM" />. [[Файл:Symphony_orchestra_conducted_by_Kanstancin_Halkouski_in_Bernardine_Garden_(1913).jpg|міні|Канстанцін Галкоўскі са сваім сімфанічным аркестрам на эстрадзе ў [[Бернардзінскі сад|Бернардзінскім садзе]] ў Вільні, 1913 г.]] У 1909 годзе Галкоўскі разам з [[Людамір Рагоўскі|Людамірам Рагоўскім]] і [[Адам Выляжынскі|Адамам Выляжынскім]] арганізаваў першы [[Віленскі сімфанічны аркестр]]<ref name="LTMKM" /><ref name="Magwil">{{cite web|url=http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2003/mww2/vasar13.htm|title=Wileńskie tradycje muzyczne|author=Danuta Berezowska|publisher=Magazyn Wileński|date=2003|lang=pl|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>, з якім часта выступаў у [[Бернардзінскі сад|Батанічным (Бернардынскім) садзе]] і на іншых гарадскіх пляцоўках. Кампазітар першым у Літве пачаў ладзіць канцэрты з папярэднімі лекцыямі і тлумачэннямі<ref name="VilnijosVartai" />. З 1908 па 1915 год ён выкладаў у музычнай школе Віленскага аддзялення Імператарскага рускага музычнага таварыства<ref name="VilnijosVartai" />. Адным з яго вучняў быў будучы скрыпач-віртуоз [[Яша Хейфец]]<ref name="LTMKM" />. У 1914 годзе супрацоўнічаў з выданнем Віленскага мастацкага таварыства «[[Meno diena]]». У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (1915—1918), калі персанал музычнай школы эвакуяваўся ў Маскву, Галкоўскі застаўся ў акупаванай Вільні і працягваў працу<ref name="LTMKM" /><ref name="VilnijosVartai" />. Яшчэ да вайны ў ваколіцах [[Біржай|Біржаў]] разам з літоўскім паэтам [[С. Дагіліс|С.&nbsp;Дагілісам]] ён пачаў запісваць мясцовы песенны фальклор<ref name="LTMKM" />. === Міжваеннае дзесяцігоддзе === [[Файл:Concert_poster_of_the_State_Symphony_Orchestra_in_Vilnia_(1919).jpg|злева|міні|Шматмоўная афіша (у тым ліку па-беларуску) канцэрта Дзяржаўнага сімфанічнага аркестра пад кіраўніцтвам К. Галкоўскага ў [[Тэатр на Пагулянцы|тэатры на Пагулянцы]], красавік 1919 г.]] [[Файл:Kanstancin Halkouski on Tatarskaja Street in Vilnia (1934).jpg|міні|Канстанцін Галкоўскі на Татарскай вуліцы ў Вільні, 1934 г.]] Пасля закрыцця музычнай школы ў 1918 годзе Канстанцін Галкоўскі ў сваёй кватэры адкрыў прыватную музычную школу, якая эпізадычна дзейнічала да 1922 года. З 1918 па 1959 год ён жыў у доме нумар 20 па [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]]. Кватэра была халоднай, вільготнай і не мела зручнасцей<ref name="VilnijosVartai" />. Каб зарабіць на жыццё, у 1920-я гады ён працаваў тапёрам у віленскіх кінатэатрах, агучваючы нямыя фільмы<ref name="LTMKM" />. У 1928 годзе працаваў арганістам у суседняй рэфармацкай царкве<ref name="LTMKM" /><ref name="VilnijosVartai" />. У 1919 годзе ён заснаваў у Вільні дзяржаўны сімфанічны аркестр і дырыжыраваў ім{{sfn|Matulaitytė|1975|с=119}}. У перыяд знаходжання Вільні ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] Галкоўскі зрабіў велізарны ўнёсак у музычную асвету, актыўна супрацоўнічаючы з рознымі нацыянальнымі супольнасцямі горада. Ён выкладаў музыку і ствараў хары ў [[Віленская літоўская гімназія імя Вітаўта Вялікага|літоўскай гімназіі імя Вітаўта Вялікага]]<ref name="LTMKM" />, з 1924 па 1933 год кіраваў хорам у [[Віленская руская гімназія імя А. Пушкіна|расійскай гімназіі імя А.&nbsp;Пушкіна]]<ref name="VilnijosVartai" />, працаваў у [[Яўрэйскі музычны інстытут|Яўрэйскім музычным інстытуце]]<ref name="LTMKM" />, для супольнасці старавераў стварыў гімн<ref name="LTMKM" />. Нягледзячы на тое, што кампазітар дрэнна валодаў [[Літоўская мова|літоўскай мовай]], ён чытаў на ёй публічныя лекцыі ў гімназіі, папярэдне просячы перакласці тэкст і расставіць націскі<ref name="LTMKM" />. Публікаваў артыкулы па папулярызацыі музыкі ў літоўскім друку, а таксама пісаў вершы, пераклады якіх друкаваліся ў выданні «[[Vilniaus aidas]]»<ref name="VilnijosVartai" />. Літоўскі публіцыст [[Раполас Мацконіс]] адзначаў наступнае<ref name="VilnijosVartai" />: {{цытата|...[належыць] да высакароднага пакалення старых віленчукоў, якія больш-менш актыўна ўдзельнічалі ў нашай барацьбе за правы літоўскага народа.{{арыгінальны тэкст|lt|...prie taurios senų vilniečių kartos atstovų, daugiau ar mažiau aktyviai dalyvavusių mūsų kovose už lietuvių tautos teises.}}}} === Сувязь з беларускім рухам === [[Файл:Рыгор Шырма і Канстанцін Галкоўскі разам з маладымі беларускімі літаратарамі.jpg|thumb|Рыгор Шырма і Канстанцін Галкоўскі разам з маладымі беларускімі літаратарамі, 1920-я гг.]] Нягледзячы на беларускае паходжанне, напачатку свайго творчага шляху кампазітар быў далёкі ад нацыянальнага фальклору. Як адзначаў даследчык [[Арсень Сяргеевіч Ліс|Арсень Ліс]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}}: {{цытата|Хоць радаслоўную сваю Галкоўскі вёў з Беларусі (бацька паходзіў з Магілёўшчыны, маці была з Міншчыны з роду Наркевічаў-Ёдкаў), з народна-песеннай беларускай стыхіяй кампазітар не сутыкаўся. <...> Прыхінуў да беларускай песні яго ўжо ў 20-я гады Шырма са сваім уменнем адчуваць хараство і захапляць...}} [[Файл:Harbatka,_Anton_Niekanda-Trepka._Гарбатка,_Антон_Неканда-Трэпка_(1936).jpg|міні|«Літаратурная гарбатка» на кватэры [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антона Неканды-Трэпкі]] ў Вільні, 1936 г. Злева направа: 1-шы шэраг— [[Мікалай Шчорс|Мікола Шчорс]], невядомая; 2-гі шэраг — [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Вячаслаў Багдановіч]], Канстанцін Галкоўскі, [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхась Забэйда-Суміцкі]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Антон Луцкевіч]]; 3-ці шэраг — [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Сяргей Паўловіч]], [[Максім Танк]], [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]], а. [[Станіслаў Глякоўскі]], [[Ян Станкевіч]].]] Найбольш плённым стала супрацоўніцтва Канстанціна Галкоўскага з беларускім нацыянальна-культурным рухам у міжваенны перыяд. Выбітныя дзеячы беларускага адраджэння [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] і [[Галіна Войцік]] у сваёй манаграфіі далі яму наступную ацэнку<ref name="NovyCas" />{{sfn|Луцкевіч, Войцік|2001|с=17}}: {{цытата|Канстанцін Галкоўскі&nbsp;— карэнны віленчук і беларус паводле паходжання, залічаны ў Літве ў плеяду лепшых нацыянальных кампазітараў. Між тым, не меншыя, калі не большыя, заслугі ў К.&nbsp;Галкоўскага ёсць і перад беларускім музычным мастацтвам. Але ў Беларусі ён&nbsp;— забыты кампазітар…}} [[Файл:Kanstancin Halkouski and Siarhiej Paulovic with the choir of the Vilna Belarusian Gymnasium (1927).png|міні|Канстанцін Галкоўскі і [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Сяргей Паўловіч]] (сядзяць у цэнтры) з удзельнікамі хору [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], 1927 г.]] З 1936 па 1938 год Галкоўскі быў нязменным акампаніятарам выдатнага беларускага спевака [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]. Спявак выконваў многія творы кампазітара, у тым ліку рамансы на вершы [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]] («Ці грэх цябе любіць») і народныя песні («Абнімі ты мяне»). Паводле ўспамінаў сучаснікаў, кампазітар быў невысокага росту, абсалютна лысы, з прывабнымі рысамі твару, а ягоны тэмперамент асабліва ярка праяўляўся падчас выканання вясёлай музыкі. Апошні сумесны канцэрт Галкоўскага і Забэйды-Суміцкага адбыўся ўвесну 1944 года ў [[Тэатр на Пагулянцы|тэатры на Вялікай Пагулянцы]] з нагоды 25-годдзя [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref name="NovyCas" />.[[Файл:Вецер вее (народная з Ашмянскага павета). К. Галкоўскі.jpg|thumb|Апрацоўка народнай песні з Ашмянскага павета «Вецер вее»]]Канстанцін Галкоўскі шчыльна супрацоўнічаў з хорам пад кіраўніцтвам [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгора Шырмы]]. 15 сакавіка 1936 года падчас вечарыны беларускай паэзіі ў Віленскім універсітэце ўпершыню прагучалі тры песні Галкоўскага на вершы заходнебеларускіх паэтаў: «Марш маладых» (на словы [[Міхась Машара|Міхася Машары]]), «То не пчолка звініць у гаёчку» (на словы [[Міхась Васілёк|Міхася Васілька]]) і «Касец» (на словы [[Максім Танк|Максіма Танка]]). Часопіс «[[Летапіс Таварыства беларускай школы|Летапіс Таварыства беларускае школы]]» ў 1936 годзе адзначаў наступнае<ref name="LetapisTBSH">{{артыкул |загаловак= |выданне=Летапіс Таварыства беларускае школы |год=1936 |нумар=1—3}}</ref><ref name="NovyCas" />: {{цытата|Гэта быў першы выпадак, калі вершы паэтаў Заходняй Беларусі былі пакладзеныя на музыку.}} 13 снежня 1936 года на Дні беларускай культуры хор Шырмы выканаў кантату Галкоўскага на словы М.&nbsp;Танка, песні «А мне трудненька», «Па саду хаджу», а таксама маштабную харавую сюіту «Каханне», якая складалася з дзесяці народных песень. Часопіс «[[Калоссе (часопіс)|Калоссе]]» ў 1937 годзе пісаў наступнае<ref name="Kalosse">{{артыкул |загаловак= |выданне=Калоссе |год=1937 |нумар=1}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Пад кіраўніцтвам слаўнага рэгента і няўтомнага беларускага культурнага дзеяча грамадзяніна Р. Шырмы ведамы ягоны Беларускі хор выканаў першыя дзве часткі... Запоўненая слухачамі (больш паўтысячы) аўдыторыя была зачараваная і свой энтузіязм і задавальненне з перажываных эстэтычных эмоцыяў выказвала бурнымі воплескамі ў гонар выканаўцаў…}} У 1937 годзе часопіс «Беларускі летапіс» паведамляў пра поспехі кампазітара ў вывучэнні беларускай спадчыны<ref name="BelLetapis">{{артыкул |загаловак= |выданне=Беларускі летапіс |год=1937 |нумар=6—7}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Кампазітар К. Галкоўскі апрацаваў шэсць народных беларускіх песень для аднаго голасу для фартэпіяна... Гэтыя новыя працы слаўнага кампазітара з’яўляюцца вельмі каштоўным укладам у беларускую вакальную літаратуру...}} Агулам Галкоўскі напісаў для беларусаў больш за 100 твораў. Галоўным яго дасягненнем у галіне беларускай музыкі магла б стаць опера «Сымон-музыка» паводле [[Сымон-музыка|аднайменнай паэмы]] [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Аднак, калі пасля вайны ён даслаў партытуру ў [[Саюз кампазітараў БССР]], твор быў адхілены савецкай цэнзурай з патрабаваннем пісаць пра перамогу і подзвігі партызан, у выніку чаго опера так і засталася непастаўленай<ref name="NovyCas"/>{{sfn|Луцкевіч, Войцік|2001|с=17}}. === Вайна і пасляваенны час === [[Файл:Kanstancin_Halkouski_and_Valerija_Krinickaite_at_Vilnius_Puppet_Theatre_(1947).jpg|міні|Кампазітар Канстанцін Галкоўскі за фартэпіяна і мастацкі кіраўнік Віленскага лялечнага тэатра Валерыя Крыніцкайце падчас працы над спектаклем, 1947 г.]] У 1941—1944 гадах Канстанцін Галкоўскі выкладаў гісторыю музыкі ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref name="VilnijosVartai"/>. Пасля вайны ён пазбег сталінскіх рэпрэсій і застаўся ў Вільні. З 1940 года выкладаў у Віленскай дзяржаўнай музычнай школе, у 1945—1949 гадах&nbsp;— у Віленскай кансерваторыі, а з 1949 па 1963 год&nbsp;— у Дзяржаўнай кансерваторыі Літоўскай ССР (цяпер [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]]). У 1947 годзе атрымаў званне прафесара. Чытаў курсы па гісторыі і тэорыі музыкі, чытанні партытур і вёў клас фартэпіяна<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. У 1960 годзе кампазітар пераехаў у новую кватэру на вуліцы Кароліса Пажэлы (цяпер [[вуліца А. Гоштаўта]]), дзе пражыў да самай смерці<ref name="VilnijosVartai"/>. Нягледзячы на адарванасць ад БССР, Галкоўскі падтрымліваў цёплыя стасункі з беларускай інтэлігенцыяй. З ім сябравалі [[Максім Танк]] і [[Рыгор Шырма]], ён ліставаўся з [[Якуба Коласа|Якубам Коласам]], [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|П.&nbsp;К.&nbsp;Панамарэнкам]] і [[С. Нісневіч]]<ref name="Ivanova">{{cite web|url=https://www.academia.edu/42269851/Асабістыя_архівы_Беларусі_канца_XVIII_пач_XXІ_ст_Мінск_2014_404_с|title=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|author=Вольга Іванова|publisher=Зміцер Колас|date=2014|lang=be|accessdate=5 верасня 2026|pages=186}}</ref>. У 1959 годзе ў яго гасцяваў беларускі пісьменнік і перакладчык [[Алесь Траяноўскі]]<ref name="NovyCas"/>. Памёр 20 лютага 1963 года. Пахаваны ў Вільні на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]]<ref name="VilnijosVartai"/>. == Творчасць == [[Файл:Sheet_music_cover_of_First_Song_of_Chantecler_by_Kanstancin_Halkouski_-_copy_of_Grigory_Gnesin_(1910-1914).jpg|міні|Вокладка нотнага выдання раманса К. Галкоўскага «Першая песнь Шантэклера», выдадзенага ў віленскай друкарні [[Юзаф Завадскі|Ю. Завадскага]] (каля 1910 г.)]] Канстанцін Галкоўскі працаваў у розных музычных жанрах, пакінуўшы пасля сябе багатую спадчыну з [[Опера|опер]], [[Балет|балетаў]], [[Сімфанічная музыка|сімфанічнай музыкі]] і шматлікіх вакальных твораў{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Сярод яго буйных тэатральных і сцэнічных прац вылучаюцца оперы «Цыганы» (напісаная ў 1908 годзе як дыпломная праца), «Мізэрэрэ» (1909), а таксама непастаўленая з-за савецкай цэнзуры опера «Сымон-музыка» паводле паэмы Якуба Коласа<ref name="NovyCas" />. У жанры музычнай камедыі кампазітар стварыў папулярныя ў свой час творы «Ласка Амура» (1925) і «Алімпіяда» (1926). Апроч гэтага, Галкоўскі з'яўляецца аўтарам балета «Прывід маці» (1930) і шэрагу дзіцячых балетаў, такіх як «Чатыры пары года», «Чароўны сон», «Каралеўства лялек», а таксама аперэты-балета «Шчаслівы каралевіч»<ref name="LTMKM" />{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}.[[Файл:Manuscript_of_Vesenniy_vecher_duet_by_Kanstancin_Halkouski_-_page_3_(ca._1910).jpg|міні|Старонка рукапіснай партытуры дуэта К. Галкоўскага «Весенний вечер» на словы [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І. Тургенева]]|злева]]У галіне сімфанічнай музыкі значным творам кампазітара стала [[сімфонія]] «Масква», напісаная ў 1948 годзе{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Значную ўвагу ён надаваў харавой і вакальнай музыцы: стварыў маштабныя харавыя сюіты «Дуда» і «Каханне» (апошняя была напісана для хору з сімфанічным аркестрам), урачыстыя кантаты ў гонар [[Ёнас Басанавічус|Ёнаса Басанавічуса]] і [[Мікалоюс Чурлёніс|Мікалоюса Чурлёніса]], а таксама жалобны марш памяці літоўскіх лётчыкаў [[Сцяпонас Дарус|Сцяпонаса Даруса]] і [[Стасіс Гірэнас|Стасіса Гірэнаса]]<ref name="VilnijosVartai" />{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Асаблівае месца ў музычнай спадчыне Галкоўскага займаюць шматлікія рамансы, песні і хары, якія былі шчыльна звязаны з беларускім фальклорам і напісаны на вершы выдатных беларускіх паэтаў: [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]], [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] і многіх іншых<ref name="NovyCas"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Яго апрацоўкі і арыгінальныя харавыя творы былі высока ацэнены сучаснікамі і трывала ўвайшлі ў пастаянны рэпертуар [[Дзяржаўная харавая капэла БССР|Дзяржаўнай харавой капэлы БССР]] (цяпер&nbsp;— Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла імя Р. Шырмы). У дадатак да беларускай музыкі, кампазітар гарманізаваў літоўскія, расійскія, польскія і яўрэйскія народныя песні. У пасляваенны час былі асобна выдадзены яго інструментальныя зборнікі «П'есы для фартэпіяна» (Вільнюс, 1965) і «Творы для фартэпіяна» (Вільнюс, 1976)<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}{{sfn|Matulaitytė|1975|с=119}}. == Узнагароды і званні == * [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Літоўскай ССР]] (1945)<ref name="NovyCas"/> * [[Народны артыст Літоўскай ССР]] (1955){{sfn|БелЭн|1997|с=466}} == Ушанаванне памяці == На [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]] у 1965 годзе быў усталяваны надмагільны помнік<ref name="VilnijosVartai"/>. У 1967 годзе на доме па вуліцы Pylimo 20 з'явілася мемарыяльная дошка<ref name="VilnijosVartai"/>. Ні на помніку, ні на дошцы не згадваецца беларускае паходжанне кампазітара або яго ўнёсак у беларускую культуру (надпісы зроблены выключна на літоўскай і рускай мовах)<ref name="NovyCas"/>. Старшыня [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] [[Аляксандр Адамковіч]] заявіў наступнае<ref name="Racyja">{{cite web|url=https://racyja.com/by/kultura/u-vilni-usanavali-pamjac-kampazitara-kanstancina-halkouskaha/|title=У Вільні ўшанавалі памяць кампазітара Канстанціна Галкоўскага|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=7 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>: {{цытата|Ён пакінуў вялікую і беларускую музычную спадчыну. Таксама быў актыўным беларускім дзеячам міжваеннай Вільні. Зразумела, пасля вайны адышоў ад беларускасці па розных прычынах. Шмат якія беларускія дзеячы апынуліся ў лагерах. Шмат хто з’ехаў у Менск, той жа Рыгор Шырма. І яго паплечнікаў тут практычна не засталося. Таму, можа, пра яго так мала вядома.}} [[Файл:Konstantinas Galkauskas plaque.JPG|міні|Мемарыяльная шыльда на сцяне дома па [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай вуліцы]], дзе Канстанцін Галкоўскі пражываў у 1918—1959 гадах]] [[Файл:Pylimo, Vilnius (DSC02243).jpg|міні|Дом на Завальнай вуліцы, 20 (справа), дзе Канстанцін Галкоўскі пражываў у 1918—1959 гадах]] У Вільні на сцяне дома па [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай вуліцы]] ({{lang-lt|Pylimo g. 20}}), дзе кампазітар пражываў у 1918—1959 гадах, была ўсталявана мармуровая мемарыяльная дошка з надпісам на літоўскай і рускай мовах: {{Цытата|Šiame name 1918–1959 m.m. gyveno kompozitorius prof. Konstantinas Galkauskas<br>В этом доме в 1918–1959 гг. жил композитор проф. Константинас Галкаускас}} 6 чэрвеня 2025 года ў [[Евангелісцкая рэфармацкая царква (Вільня)|Евангелісцкай рэфармацкай царкве]] ў Вільні з нагоды 150-годдзя з дня нараджэння кампазітара адбыўся вечар памяці, арганізаваны літоўска-беларускімі супольнасцямі. Падчас імпрэзы гучалі творы Галкоўскага ў выкананні беларускіх і літоўскіх артыстаў<ref name="Racyja"/>. У верасні 2025 года Камісія па гістарычнай памяці пры самакіраванні Вільні ў межах праграмы па выдаленні рускай мовы з гарадской прасторы прыняла рашэнне замяніць арыгінальную двухмоўную шыльду на новы варыянт, выкананы цалкам на літоўскай мове<ref>{{cite web |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/2688457/vilnius-authorities-to-replace-eight-commemorative-plaques-with-russian-inscriptions |title=Vilnius authorities to replace eight commemorative plaques with Russian inscriptions |publisher=LRT English |date=2025-09-22 |accessdate=2026-09-09 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.madeinvilnius.lt/en/news/city/Vilnius-Municipality-will-no-longer-have-memorial-plaques-with-Russian-inscriptions-in-public-spaces/ |title=Vilnius Municipality: There will be no memorial plaques with Russian inscriptions in public spaces |publisher=Made in Vilnius |date=2025-09-27 |accessdate=2026-09-09 |lang=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=4|старонкі=466|артыкул=Галкоўскі Канстанцін Міхайлавіч|ref=БелЭн}} * {{кніга |аўтар=Ліс А. С. |частка=Рыгор Раманавіч Шырма |загаловак=Песня на ўсё жыццё: успаміны пра Р. Р. Шырму |адказны=склад. В. А. Сізко |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1983 |старонак=347 |ref=Ліс}} * {{кніга |аўтар=Луцкевіч Л., Войцік Г. |загаловак=Канстаньцін Галкоўскі |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=2001 |старонак=17 |ref=Луцкевіч, Войцік}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Галко́ўскі Канстанцін Міхайлавіч|204}} * {{артыкул |аўтар= |загаловак=Календарыюм |выданне=Czasopis |тып=часопіс |год=2003 |нумар=2}} * {{артыкул |аўтар=Шырма Р. Р. |загаловак=Мастацкая песня ў Заходняй Беларусі |выданне=Песня — душа народа |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1976}} * {{кніга |аўтар=Matulaitytė A. |загаловак=Konstantinas Galkauskas |месца=Vilnius |выдавецтва=Vaga |год=1975 |старонак=119 |ref=Matulaitytė}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|129659|Галкоўскі (Галкаўскас) Канстанцін Міхайлавіч}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Галкоўскі Канстанцін Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Літвы]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Літвы]] [[Катэгорыя:Кампазітары СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Літвы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Літоўскай акадэміі музыкі і тэатра]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Літоўскай ССР]] ea13lscvt7zeo72gvvhifio3ekz6sw3 5237898 5237895 2026-11-03T17:02:55Z JerzyKundrat 174 /* Творчасць */ Басанавічус і Чурлёніс тэж выдатныя 5237898 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Галкоўскі}} {{Музыкант | Выява = Portrait of Kanstancin Halkouski by E. Cejtlin (1924).jpg | Апісанне выявы = Канстанцін Галкоўскі. Фотаатэлье Э. Цэйтліна. Вільня, 1924 год }} '''Канстанці́н Міха́йлавіч Галко́ўскі''' ({{lang-lt|Konstantinas Galkauskas}}; {{ДН|3|6|1875|22|5|}}, [[Вільня]]&nbsp;— {{ДС|20|2|1963}}, [[Вільня]])&nbsp;— беларускі і літоўскі [[кампазітар]], [[дырыжор]] і [[музычны педагог]]. [[Народны артыст Літоўскай ССР]] (1955). == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === [[Файл:Portrait of Kanstancin Halkouski as a child (1878).jpg|злева|міні|Канстанцін Галкоўскі ў дзяцінстве. 1878 г.]] Нарадзіўся {{ДН|3|6|1875|22|5|}} года ў [[Вільня|Вільні]]<ref name="Метрыка 1875" /> (у беларускіх даведніках часта памылкова пазначаецца 16 чэрвеня 1875 года{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}<ref name="NovyCas" />, а ў літоўскіх крыніцах — 4 чэрвеня 1875 года<ref name="LTMKM" />). Ахрышчаны 7 (19) ліпеня таго ж года ў віленскай [[Мікалаеўская царква (Вільня)|Мікалаеўскай царкве]]<ref name="Метрыка 1875">{{cite web|url=https://www.familysearch.org/records/images/image-details?page=1&place=8259461&rmsId=TH-909-64506-61903-51&imageIndex=896&singleView=true|title=Метрычны запіс аб хросце Канстанціна Галкоўскага (кадр 897)|publisher=FamilySearch|date=|lang=ru|accessdate=17 снежня 2023}}</ref>. [[Файл:Portrait of Kanstancin Halkouski in his youth (ca. 1900).jpg|злева|міні|Канстанцін Галкоўскі ў маладосці, каля 1900-га г.]] Паводле паходжання быў [[беларусы|беларусам]]. Яго бацька, віленскі [[Купецтва|купец]] 2-й гільдыі праваслаўнага веравызнання Міхаіл Захар’евіч Галкоўскі<ref name="Метрыка 1875" />, паходзіў з [[Магілёўская губерня|Магілёўшчыны]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}} і валодаў рэстаранам «Палерма» на [[Вялікая вуліца (Вільня)|Вялікай вуліцы]] ў Вільні<ref name="LTMKM">{{cite web|url=https://ltmkm.lt/muziejus/vilniaus-krasto-tarpukatio-muzikantai-k-galkauskas-j-sinius-a-krutulys/|title=Vilniaus krašto tarpukario muzikai. K. Galkauskas, J. Sinius, A. Krutulys|publisher=Lietuvos teatro, muzikos ir kino muziejus|date=|lang=lt|accessdate=5 верасня 2026}}</ref> (імаверна, дзедам кампазітара па бацькоўскай лініі быў праваслаўны святар Захарый Аляксандравіч Галкоўскі<ref>Праваслаўны святар Захарый Аляксандравіч Галкоўскі, які ў 1860-х гадах служыў у [[Рагачоўскі павет|Рагачоўскім павеце]]. Гл.: Памятная книжка Могилевской губернии на 1865 год. — С. 233.</ref>). Маці кампазітара — Карнэлія (поўнае імя ў каталіцкай метрыцы — Ружа Карнэлія<ref name="Метрыка 1840">{{cite web|url=https://www.familysearch.org/records/images/image-details?page=1&place=8259461&rmsId=TH-909-72439-95240-62&imageIndex=552&singleView=true|title=Метрычны запіс аб хросце Ружы Карнэліі Ёдкі (кадр 553)|publisher=FamilySearch|date=|lang=pl|accessdate=17 снежня 2023}}</ref>) Антонаўна, паходзіла з [[Мінская губерня|Міншчыны]] са шляхецкага роду [[Наркевічы-Ёдкі|Наркевічаў-Ёдкаў]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}}. Яна нарадзілася 13 жніўня 1840 года і была ахрышчана ў віленскім [[Касцёл Святых Янаў (Вільня)|касцёле Святога Яна]]<ref name="Метрыка 1840" />. Дзядулем і бабуляй кампазітара па матчынай лініі былі шляхціч Антоні Рафалавіч Ёдка (нар. каля 1807) і Разалія з Зарноўскіх, якія павянчаліся ў тым жа касцёле ў 1835 годзе<ref name="Шлюб 1835">{{cite web|url=https://www.epaveldas.lt/preview?id=604%2F10%2F274|title=Метрычны запіс аб шлюбе Антонія Ёдкі і Разаліі Зарноўскай (кадр 55)|publisher=epaveldas.lt|date=|lang=pl|accessdate=17 снежня 2023}}</ref>. Хроснымі бацькамі Канстанціна Галкоўскага былі капітан 106-га Уфімскага пяхотнага палка Сяргей Юшкоў і родная сястра маці — віленская дваранка Стэфанія Антонаўна Ёдка<ref name="Метрыка 1875" />. [[Файл:Portrait_of_Kanstancin_Halkouski_in_St._Petersburg_(1908).jpg|злева|міні|Канстанцін Галкоўскі падчас вучобы ў Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі, 1908 г.]] Канстанцін рос у музычным асяроддзі: маці і дзве сястры ігралі на фартэпіяна і спявалі, адзін дзядзька (брат маці) быў харавым дырыжорам, а другі&nbsp;— кіраўніком аркестра<ref name="LTMKM" />. [[Файл:Portrait_of_Nikolai_Rimsky-Korsakov_by_Elena_Mrozovskaya_with_dedication_to_Kanstancin_Halkouski_(1908).jpg|міні|Мікалай Рымскі-Корсакаў з уласнаручным дарственным надпісам свайму вучню Канстанціну Галкоўскаму (9 мая 1908 г.)]] Наведваў [[1-я Віленская мужчынская гімназія|Першую Віленскую мужчынскую гімназію]], якая дзейнічала ў будынках Віленскага ўніверсітэта, дзе браў урокі царкоўных спеваў і спяваў у хоры<ref name="LTMKM" /><ref name="VilnijosVartai">{{cite web|url=https://www.vilnijosvartai.lt/personalijos/konstantinas-galkauskas/|title=Konstantinas Galkauskas|author=Danguolė Dainienė|publisher=Vilnijos vartai|date=2012|lang=lt|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>. У 1889 годзе паступіў у прыватную музычную школу [[М. Трэскін|М.&nbsp;Трэскіна]] на [[Скопаўская вуліца|вуліцы Скопаўскай]], аднак праз недахоп сродкаў быў вымушаны перапыніць навучанне і ўладкавацца на працу ў чыгуначнае ведамства<ref name="LTMKM" />. Там ён пачаў кіраваць хорам і аркестрам чыгуначнікаў, першы канцэрт якіх адбыўся ў 1899 годзе ў клубе [[Палескія чыгункі|Палескай чыгункі]] ў Вільні<ref name="LTMKM" /><ref name="VilnijosVartai" />. У 1902—1908 гадах навучаўся ў [[Санкт-Пецярбургская дзяржаўная кансерваторыя імя М. А. Рымскага-Корсакава|Пецярбургскай кансерваторыі]] па класе кампазіцыі і опернай аркестроўкі. Яго настаўнікамі былі выдатныя расійскія кампазітары [[Мікалай Андрэевіч Рымскі-Корсакаў|М.&nbsp;А.&nbsp;Рымскі-Корсакаў]], [[Аляксандр Канстанцінавіч Глазуноў|А.&nbsp;К.&nbsp;Глазуноў]] і [[Анатоль Канстанцінавіч Лядаў|А.&nbsp;К.&nbsp;Лядаў]]<ref name="LTMKM"/><ref name="NovyCas">{{cite web|url=https://novychas.online/asoba/kanstancin_halkouski_ushanavan|title=Канстанцін Галкоўскі. Ушанаваны ў Літве, забыты ў Беларусі|author=Сяргей Чыгрын|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Новы Час]]|date=31 сакавіка 2013|lang=be|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>. Дыпломнай працай Канстанціна Галкоўскага стала трохактовая опера «Цыганы» паводле аднайменнай паэмы [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А.&nbsp;С.&nbsp;Пушкіна]]. За гэты твор педагагічная рада кансерваторыі з адзнакай прысудзіла яму залаты медаль&nbsp;— гэта быў першы падобны выпадак за 50 гадоў існавання ўстановы. Партытуры твораў Галкоўскага былі выдадзены асобнай кнігай яшчэ ў часы яго студэнцтва, што таксама сталася беспрэцэдэнтнай падзеяй<ref name="LTMKM"/><ref name="NovyCas"/>. З нагоды заканчэння кансерваторыі настаўнікі падарылі яму свае фотаздымкі з аўтографамі<ref name="LTMKM"/>. === Віленскі перыяд (1908—1918) === [[Файл:Sheet_music_cover_of_Tears_by_Kanstancin_Halkouski_(1910-1914).jpg|злева|міні|Вокладка раманса К. Галкоўскага «Слёзы» з партрэтам кампазітара (Вільня, 1910—1914 гг.)]] Скончыўшы навучанне, Галкоўскі адмовіўся ад прапанаваных высокіх пасад у Расіі і ў 1908 годзе вярнуўся ў родны горад. У тым жа годзе ў гарадской зале (цяпер&nbsp;— [[Нацыянальная філармонія Літвы]]) ён прадставіў віленскай публіцы сваю оперу «Цыганы», у якой адну з галоўных роляў выканаў тады яшчэ малады студэнт, будучы вядомы спявак [[Кіпрас Пятраўскас]]<ref name="LTMKM" />. [[Файл:Symphony_orchestra_conducted_by_Kanstancin_Halkouski_in_Bernardine_Garden_(1913).jpg|міні|Канстанцін Галкоўскі са сваім сімфанічным аркестрам на эстрадзе ў [[Бернардзінскі сад|Бернардзінскім садзе]] ў Вільні, 1913 г.]] У 1909 годзе Галкоўскі разам з [[Людамір Рагоўскі|Людамірам Рагоўскім]] і [[Адам Выляжынскі|Адамам Выляжынскім]] арганізаваў першы [[Віленскі сімфанічны аркестр]]<ref name="LTMKM" /><ref name="Magwil">{{cite web|url=http://www.magwil.lt/archiwum/archiwum/2003/mww2/vasar13.htm|title=Wileńskie tradycje muzyczne|author=Danuta Berezowska|publisher=Magazyn Wileński|date=2003|lang=pl|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>, з якім часта выступаў у [[Бернардзінскі сад|Батанічным (Бернардынскім) садзе]] і на іншых гарадскіх пляцоўках. Кампазітар першым у Літве пачаў ладзіць канцэрты з папярэднімі лекцыямі і тлумачэннямі<ref name="VilnijosVartai" />. З 1908 па 1915 год ён выкладаў у музычнай школе Віленскага аддзялення Імператарскага рускага музычнага таварыства<ref name="VilnijosVartai" />. Адным з яго вучняў быў будучы скрыпач-віртуоз [[Яша Хейфец]]<ref name="LTMKM" />. У 1914 годзе супрацоўнічаў з выданнем Віленскага мастацкага таварыства «[[Meno diena]]». У гады [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] (1915—1918), калі персанал музычнай школы эвакуяваўся ў Маскву, Галкоўскі застаўся ў акупаванай Вільні і працягваў працу<ref name="LTMKM" /><ref name="VilnijosVartai" />. Яшчэ да вайны ў ваколіцах [[Біржай|Біржаў]] разам з літоўскім паэтам [[С. Дагіліс|С.&nbsp;Дагілісам]] ён пачаў запісваць мясцовы песенны фальклор<ref name="LTMKM" />. === Міжваеннае дзесяцігоддзе === [[Файл:Concert_poster_of_the_State_Symphony_Orchestra_in_Vilnia_(1919).jpg|злева|міні|Шматмоўная афіша (у тым ліку па-беларуску) канцэрта Дзяржаўнага сімфанічнага аркестра пад кіраўніцтвам К. Галкоўскага ў [[Тэатр на Пагулянцы|тэатры на Пагулянцы]], красавік 1919 г.]] [[Файл:Kanstancin Halkouski on Tatarskaja Street in Vilnia (1934).jpg|міні|Канстанцін Галкоўскі на Татарскай вуліцы ў Вільні, 1934 г.]] Пасля закрыцця музычнай школы ў 1918 годзе Канстанцін Галкоўскі ў сваёй кватэры адкрыў прыватную музычную школу, якая эпізадычна дзейнічала да 1922 года. З 1918 па 1959 год ён жыў у доме нумар 20 па [[Завальная вуліца (Вільня)|вуліцы Завальнай]]. Кватэра была халоднай, вільготнай і не мела зручнасцей<ref name="VilnijosVartai" />. Каб зарабіць на жыццё, у 1920-я гады ён працаваў тапёрам у віленскіх кінатэатрах, агучваючы нямыя фільмы<ref name="LTMKM" />. У 1928 годзе працаваў арганістам у суседняй рэфармацкай царкве<ref name="LTMKM" /><ref name="VilnijosVartai" />. У 1919 годзе ён заснаваў у Вільні дзяржаўны сімфанічны аркестр і дырыжыраваў ім{{sfn|Matulaitytė|1975|с=119}}. У перыяд знаходжання Вільні ў складзе [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі]] Галкоўскі зрабіў велізарны ўнёсак у музычную асвету, актыўна супрацоўнічаючы з рознымі нацыянальнымі супольнасцямі горада. Ён выкладаў музыку і ствараў хары ў [[Віленская літоўская гімназія імя Вітаўта Вялікага|літоўскай гімназіі імя Вітаўта Вялікага]]<ref name="LTMKM" />, з 1924 па 1933 год кіраваў хорам у [[Віленская руская гімназія імя А. Пушкіна|расійскай гімназіі імя А.&nbsp;Пушкіна]]<ref name="VilnijosVartai" />, працаваў у [[Яўрэйскі музычны інстытут|Яўрэйскім музычным інстытуце]]<ref name="LTMKM" />, для супольнасці старавераў стварыў гімн<ref name="LTMKM" />. Нягледзячы на тое, што кампазітар дрэнна валодаў [[Літоўская мова|літоўскай мовай]], ён чытаў на ёй публічныя лекцыі ў гімназіі, папярэдне просячы перакласці тэкст і расставіць націскі<ref name="LTMKM" />. Публікаваў артыкулы па папулярызацыі музыкі ў літоўскім друку, а таксама пісаў вершы, пераклады якіх друкаваліся ў выданні «[[Vilniaus aidas]]»<ref name="VilnijosVartai" />. Літоўскі публіцыст [[Раполас Мацконіс]] адзначаў наступнае<ref name="VilnijosVartai" />: {{цытата|...[належыць] да высакароднага пакалення старых віленчукоў, якія больш-менш актыўна ўдзельнічалі ў нашай барацьбе за правы літоўскага народа.{{арыгінальны тэкст|lt|...prie taurios senų vilniečių kartos atstovų, daugiau ar mažiau aktyviai dalyvavusių mūsų kovose už lietuvių tautos teises.}}}} === Сувязь з беларускім рухам === [[Файл:Рыгор Шырма і Канстанцін Галкоўскі разам з маладымі беларускімі літаратарамі.jpg|thumb|Рыгор Шырма і Канстанцін Галкоўскі разам з маладымі беларускімі літаратарамі, 1920-я гг.]] Нягледзячы на беларускае паходжанне, напачатку свайго творчага шляху кампазітар быў далёкі ад нацыянальнага фальклору. Як адзначаў даследчык [[Арсень Сяргеевіч Ліс|Арсень Ліс]]{{sfn|Ліс|1983|с=269}}: {{цытата|Хоць радаслоўную сваю Галкоўскі вёў з Беларусі (бацька паходзіў з Магілёўшчыны, маці была з Міншчыны з роду Наркевічаў-Ёдкаў), з народна-песеннай беларускай стыхіяй кампазітар не сутыкаўся. <...> Прыхінуў да беларускай песні яго ўжо ў 20-я гады Шырма са сваім уменнем адчуваць хараство і захапляць...}} [[Файл:Harbatka,_Anton_Niekanda-Trepka._Гарбатка,_Антон_Неканда-Трэпка_(1936).jpg|міні|«Літаратурная гарбатка» на кватэры [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антона Неканды-Трэпкі]] ў Вільні, 1936 г. Злева направа: 1-шы шэраг— [[Мікалай Шчорс|Мікола Шчорс]], невядомая; 2-гі шэраг — [[Антон Станіслававіч Неканда-Трэпка|Антон Неканда-Трэпка]], [[Вячаслаў Васілевіч Багдановіч|Вячаслаў Багдановіч]], Канстанцін Галкоўскі, [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхась Забэйда-Суміцкі]], [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгор Шырма]], [[Антон Луцкевіч]]; 3-ці шэраг — [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Сяргей Паўловіч]], [[Максім Танк]], [[Станіслаў Іосіфавіч Станкевіч|Станіслаў Станкевіч]], а. [[Станіслаў Глякоўскі]], [[Ян Станкевіч]].]] Найбольш плённым стала супрацоўніцтва Канстанціна Галкоўскага з беларускім нацыянальна-культурным рухам у міжваенны перыяд. Выбітныя дзеячы беларускага адраджэння [[Лявон Антонавіч Луцкевіч|Лявон Луцкевіч]] і [[Галіна Войцік]] у сваёй манаграфіі далі яму наступную ацэнку<ref name="NovyCas" />{{sfn|Луцкевіч, Войцік|2001|с=17}}: {{цытата|Канстанцін Галкоўскі&nbsp;— карэнны віленчук і беларус паводле паходжання, залічаны ў Літве ў плеяду лепшых нацыянальных кампазітараў. Між тым, не меншыя, калі не большыя, заслугі ў К.&nbsp;Галкоўскага ёсць і перад беларускім музычным мастацтвам. Але ў Беларусі ён&nbsp;— забыты кампазітар…}} [[Файл:Kanstancin Halkouski and Siarhiej Paulovic with the choir of the Vilna Belarusian Gymnasium (1927).png|міні|Канстанцін Галкоўскі і [[Сяргей Канстанцінавіч Паўловіч|Сяргей Паўловіч]] (сядзяць у цэнтры) з удзельнікамі хору [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]], 1927 г.]] З 1936 па 1938 год Галкоўскі быў нязменным акампаніятарам выдатнага беларускага спевака [[Міхаіл Забэйда-Суміцкі|Міхася Забэйды-Суміцкага]]. Спявак выконваў многія творы кампазітара, у тым ліку рамансы на вершы [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]] («Ці грэх цябе любіць») і народныя песні («Абнімі ты мяне»). Паводле ўспамінаў сучаснікаў, кампазітар быў невысокага росту, абсалютна лысы, з прывабнымі рысамі твару, а ягоны тэмперамент асабліва ярка праяўляўся падчас выканання вясёлай музыкі. Апошні сумесны канцэрт Галкоўскага і Забэйды-Суміцкага адбыўся ўвесну 1944 года ў [[Тэатр на Пагулянцы|тэатры на Вялікай Пагулянцы]] з нагоды 25-годдзя [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref name="NovyCas" />.[[Файл:Вецер вее (народная з Ашмянскага павета). К. Галкоўскі.jpg|thumb|Апрацоўка народнай песні з Ашмянскага павета «Вецер вее»]]Канстанцін Галкоўскі шчыльна супрацоўнічаў з хорам пад кіраўніцтвам [[Рыгор Раманавіч Шырма|Рыгора Шырмы]]. 15 сакавіка 1936 года падчас вечарыны беларускай паэзіі ў Віленскім універсітэце ўпершыню прагучалі тры песні Галкоўскага на вершы заходнебеларускіх паэтаў: «Марш маладых» (на словы [[Міхась Машара|Міхася Машары]]), «То не пчолка звініць у гаёчку» (на словы [[Міхась Васілёк|Міхася Васілька]]) і «Касец» (на словы [[Максім Танк|Максіма Танка]]). Часопіс «[[Летапіс Таварыства беларускай школы|Летапіс Таварыства беларускае школы]]» ў 1936 годзе адзначаў наступнае<ref name="LetapisTBSH">{{артыкул |загаловак= |выданне=Летапіс Таварыства беларускае школы |год=1936 |нумар=1—3}}</ref><ref name="NovyCas" />: {{цытата|Гэта быў першы выпадак, калі вершы паэтаў Заходняй Беларусі былі пакладзеныя на музыку.}} 13 снежня 1936 года на Дні беларускай культуры хор Шырмы выканаў кантату Галкоўскага на словы М.&nbsp;Танка, песні «А мне трудненька», «Па саду хаджу», а таксама маштабную харавую сюіту «Каханне», якая складалася з дзесяці народных песень. Часопіс «[[Калоссе (часопіс)|Калоссе]]» ў 1937 годзе пісаў наступнае<ref name="Kalosse">{{артыкул |загаловак= |выданне=Калоссе |год=1937 |нумар=1}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Пад кіраўніцтвам слаўнага рэгента і няўтомнага беларускага культурнага дзеяча грамадзяніна Р. Шырмы ведамы ягоны Беларускі хор выканаў першыя дзве часткі... Запоўненая слухачамі (больш паўтысячы) аўдыторыя была зачараваная і свой энтузіязм і задавальненне з перажываных эстэтычных эмоцыяў выказвала бурнымі воплескамі ў гонар выканаўцаў…}} У 1937 годзе часопіс «Беларускі летапіс» паведамляў пра поспехі кампазітара ў вывучэнні беларускай спадчыны<ref name="BelLetapis">{{артыкул |загаловак= |выданне=Беларускі летапіс |год=1937 |нумар=6—7}}</ref><ref name="NovyCas"/>: {{цытата|Кампазітар К. Галкоўскі апрацаваў шэсць народных беларускіх песень для аднаго голасу для фартэпіяна... Гэтыя новыя працы слаўнага кампазітара з’яўляюцца вельмі каштоўным укладам у беларускую вакальную літаратуру...}} Агулам Галкоўскі напісаў для беларусаў больш за 100 твораў. Галоўным яго дасягненнем у галіне беларускай музыкі магла б стаць опера «Сымон-музыка» паводле [[Сымон-музыка|аднайменнай паэмы]] [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. Аднак, калі пасля вайны ён даслаў партытуру ў [[Саюз кампазітараў БССР]], твор быў адхілены савецкай цэнзурай з патрабаваннем пісаць пра перамогу і подзвігі партызан, у выніку чаго опера так і засталася непастаўленай<ref name="NovyCas"/>{{sfn|Луцкевіч, Войцік|2001|с=17}}. === Вайна і пасляваенны час === [[Файл:Kanstancin_Halkouski_and_Valerija_Krinickaite_at_Vilnius_Puppet_Theatre_(1947).jpg|міні|Кампазітар Канстанцін Галкоўскі за фартэпіяна і мастацкі кіраўнік Віленскага лялечнага тэатра Валерыя Крыніцкайце падчас працы над спектаклем, 1947 г.]] У 1941—1944 гадах Канстанцін Галкоўскі выкладаў гісторыю музыкі ў [[Віленская беларуская гімназія|Віленскай беларускай гімназіі]]<ref name="VilnijosVartai"/>. Пасля вайны ён пазбег сталінскіх рэпрэсій і застаўся ў Вільні. З 1940 года выкладаў у Віленскай дзяржаўнай музычнай школе, у 1945—1949 гадах&nbsp;— у Віленскай кансерваторыі, а з 1949 па 1963 год&nbsp;— у Дзяржаўнай кансерваторыі Літоўскай ССР (цяпер [[Літоўская акадэмія музыкі і тэатра]]). У 1947 годзе атрымаў званне прафесара. Чытаў курсы па гісторыі і тэорыі музыкі, чытанні партытур і вёў клас фартэпіяна<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. У 1960 годзе кампазітар пераехаў у новую кватэру на вуліцы Кароліса Пажэлы (цяпер [[вуліца А. Гоштаўта]]), дзе пражыў да самай смерці<ref name="VilnijosVartai"/>. Нягледзячы на адарванасць ад БССР, Галкоўскі падтрымліваў цёплыя стасункі з беларускай інтэлігенцыяй. З ім сябравалі [[Максім Танк]] і [[Рыгор Шырма]], ён ліставаўся з [[Якуба Коласа|Якубам Коласам]], [[Панцеляймон Кандратавіч Панамарэнка|П.&nbsp;К.&nbsp;Панамарэнкам]] і [[С. Нісневіч]]<ref name="Ivanova">{{cite web|url=https://www.academia.edu/42269851/Асабістыя_архівы_Беларусі_канца_XVIII_пач_XXІ_ст_Мінск_2014_404_с|title=Асабістыя архівы Беларусі канца XVIII - пач. XXI ст.|author=Вольга Іванова|publisher=Зміцер Колас|date=2014|lang=be|accessdate=5 верасня 2026|pages=186}}</ref>. У 1959 годзе ў яго гасцяваў беларускі пісьменнік і перакладчык [[Алесь Траяноўскі]]<ref name="NovyCas"/>. Памёр 20 лютага 1963 года. Пахаваны ў Вільні на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]]<ref name="VilnijosVartai"/>. == Творчасць == [[Файл:Sheet_music_cover_of_First_Song_of_Chantecler_by_Kanstancin_Halkouski_-_copy_of_Grigory_Gnesin_(1910-1914).jpg|міні|Вокладка нотнага выдання раманса К. Галкоўскага «Першая песнь Шантэклера», выдадзенага ў віленскай друкарні [[Юзаф Завадскі|Ю. Завадскага]] (каля 1910 г.)]] Канстанцін Галкоўскі працаваў у розных музычных жанрах, пакінуўшы пасля сябе багатую спадчыну з [[Опера|опер]], [[Балет|балетаў]], [[Сімфанічная музыка|сімфанічнай музыкі]] і шматлікіх вакальных твораў{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Сярод яго буйных тэатральных і сцэнічных прац вылучаюцца оперы «Цыганы» (напісаная ў 1908 годзе як дыпломная праца), «Мізэрэрэ» (1909), а таксама непастаўленая з-за савецкай цэнзуры опера «Сымон-музыка» паводле паэмы Якуба Коласа<ref name="NovyCas" />. У жанры музычнай камедыі кампазітар стварыў папулярныя ў свой час творы «Ласка Амура» (1925) і «Алімпіяда» (1926). Апроч гэтага, Галкоўскі з'яўляецца аўтарам балета «Прывід маці» (1930) і шэрагу дзіцячых балетаў, такіх як «Чатыры пары года», «Чароўны сон», «Каралеўства лялек», а таксама аперэты-балета «Шчаслівы каралевіч»<ref name="LTMKM" />{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}.[[Файл:Manuscript_of_Vesenniy_vecher_duet_by_Kanstancin_Halkouski_-_page_3_(ca._1910).jpg|міні|Старонка рукапіснай партытуры дуэта К. Галкоўскага «Весенний вечер» на словы [[Іван Сяргеевіч Тургенеў|І. Тургенева]]|злева]]У галіне сімфанічнай музыкі значным творам кампазітара стала [[сімфонія]] «Масква», напісаная ў 1948 годзе{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Значную ўвагу ён надаваў харавой і вакальнай музыцы: стварыў маштабныя харавыя сюіты «Дуда» і «Каханне» (апошняя была напісана для хору з сімфанічным аркестрам), урачыстыя кантаты ў гонар [[Ёнас Басанавічус|Ёнаса Басанавічуса]] і [[Мікалоюс Чурлёніс|Мікалоюса Чурлёніса]], а таксама жалобны марш памяці літоўскіх лётчыкаў [[Сцяпонас Дарус|Сцяпонаса Даруса]] і [[Стасіс Гірэнас|Стасіса Гірэнаса]]<ref name="VilnijosVartai" />{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Асаблівае месца ў музычнай спадчыне Галкоўскага займаюць шматлікія рамансы, песні і хары, якія былі шчыльна звязаны з беларускім фальклорам і напісаны на вершы беларускіх паэтаў: [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Янка Купала|Янкі Купалы]], [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], [[Максім Танк|Максіма Танка]], [[Змітрок Бядуля|Змітрака Бядулі]], [[Канстанцыя Антонаўна Буйло|Канстанцыі Буйло]] і многіх іншых<ref name="NovyCas"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}. Яго апрацоўкі і арыгінальныя харавыя творы былі высока ацэнены сучаснікамі і трывала ўвайшлі ў пастаянны рэпертуар [[Дзяржаўная харавая капэла БССР|Дзяржаўнай харавой капэлы БССР]] (цяпер&nbsp;— Дзяржаўная акадэмічная харавая капэла імя Р. Шырмы). У дадатак да беларускай музыкі, кампазітар гарманізаваў літоўскія, расійскія, польскія і яўрэйскія народныя песні. У пасляваенны час былі асобна выдадзены яго інструментальныя зборнікі «П'есы для фартэпіяна» (Вільнюс, 1965) і «Творы для фартэпіяна» (Вільнюс, 1976)<ref name="VilnijosVartai"/>{{sfn|БелЭн|1997|с=466}}{{sfn|Matulaitytė|1975|с=119}}. == Узнагароды і званні == * [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Літоўскай ССР]] (1945)<ref name="NovyCas"/> * [[Народны артыст Літоўскай ССР]] (1955){{sfn|БелЭн|1997|с=466}} == Ушанаванне памяці == На [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]] у 1965 годзе быў усталяваны надмагільны помнік<ref name="VilnijosVartai"/>. У 1967 годзе на доме па вуліцы Pylimo 20 з'явілася мемарыяльная дошка<ref name="VilnijosVartai"/>. Ні на помніку, ні на дошцы не згадваецца беларускае паходжанне кампазітара або яго ўнёсак у беларускую культуру (надпісы зроблены выключна на літоўскай і рускай мовах)<ref name="NovyCas"/>. Старшыня [[Таварыства беларускай культуры ў Літве]] [[Аляксандр Адамковіч]] заявіў наступнае<ref name="Racyja">{{cite web|url=https://racyja.com/by/kultura/u-vilni-usanavali-pamjac-kampazitara-kanstancina-halkouskaha/|title=У Вільні ўшанавалі памяць кампазітара Канстанціна Галкоўскага|publisher=[[Беларускае Радыё Рацыя]]|date=7 чэрвеня 2025|lang=be|accessdate=5 верасня 2026}}</ref>: {{цытата|Ён пакінуў вялікую і беларускую музычную спадчыну. Таксама быў актыўным беларускім дзеячам міжваеннай Вільні. Зразумела, пасля вайны адышоў ад беларускасці па розных прычынах. Шмат якія беларускія дзеячы апынуліся ў лагерах. Шмат хто з’ехаў у Менск, той жа Рыгор Шырма. І яго паплечнікаў тут практычна не засталося. Таму, можа, пра яго так мала вядома.}} [[Файл:Konstantinas Galkauskas plaque.JPG|міні|Мемарыяльная шыльда на сцяне дома па [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай вуліцы]], дзе Канстанцін Галкоўскі пражываў у 1918—1959 гадах]] [[Файл:Pylimo, Vilnius (DSC02243).jpg|міні|Дом на Завальнай вуліцы, 20 (справа), дзе Канстанцін Галкоўскі пражываў у 1918—1959 гадах]] У Вільні на сцяне дома па [[Завальная вуліца (Вільня)|Завальнай вуліцы]] ({{lang-lt|Pylimo g. 20}}), дзе кампазітар пражываў у 1918—1959 гадах, была ўсталявана мармуровая мемарыяльная дошка з надпісам на літоўскай і рускай мовах: {{Цытата|Šiame name 1918–1959 m.m. gyveno kompozitorius prof. Konstantinas Galkauskas<br>В этом доме в 1918–1959 гг. жил композитор проф. Константинас Галкаускас}} 6 чэрвеня 2025 года ў [[Евангелісцкая рэфармацкая царква (Вільня)|Евангелісцкай рэфармацкай царкве]] ў Вільні з нагоды 150-годдзя з дня нараджэння кампазітара адбыўся вечар памяці, арганізаваны літоўска-беларускімі супольнасцямі. Падчас імпрэзы гучалі творы Галкоўскага ў выкананні беларускіх і літоўскіх артыстаў<ref name="Racyja"/>. У верасні 2025 года Камісія па гістарычнай памяці пры самакіраванні Вільні ў межах праграмы па выдаленні рускай мовы з гарадской прасторы прыняла рашэнне замяніць арыгінальную двухмоўную шыльду на новы варыянт, выкананы цалкам на літоўскай мове<ref>{{cite web |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/2688457/vilnius-authorities-to-replace-eight-commemorative-plaques-with-russian-inscriptions |title=Vilnius authorities to replace eight commemorative plaques with Russian inscriptions |publisher=LRT English |date=2025-09-22 |accessdate=2026-09-09 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.madeinvilnius.lt/en/news/city/Vilnius-Municipality-will-no-longer-have-memorial-plaques-with-Russian-inscriptions-in-public-spaces/ |title=Vilnius Municipality: There will be no memorial plaques with Russian inscriptions in public spaces |publisher=Made in Vilnius |date=2025-09-27 |accessdate=2026-09-09 |lang=en}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|том=4|старонкі=466|артыкул=Галкоўскі Канстанцін Міхайлавіч|ref=БелЭн}} * {{кніга |аўтар=Ліс А. С. |частка=Рыгор Раманавіч Шырма |загаловак=Песня на ўсё жыццё: успаміны пра Р. Р. Шырму |адказны=склад. В. А. Сізко |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1983 |старонак=347 |ref=Ліс}} * {{кніга |аўтар=Луцкевіч Л., Войцік Г. |загаловак=Канстаньцін Галкоўскі |месца=Вільня |выдавецтва=Рунь |год=2001 |старонак=17 |ref=Луцкевіч, Войцік}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Галко́ўскі Канстанцін Міхайлавіч|204}} * {{артыкул |аўтар= |загаловак=Календарыюм |выданне=Czasopis |тып=часопіс |год=2003 |нумар=2}} * {{артыкул |аўтар=Шырма Р. Р. |загаловак=Мастацкая песня ў Заходняй Беларусі |выданне=Песня — душа народа |тып=зборнік |месца=Мінск |выдавецтва=Мастацкая літаратура |год=1976}} * {{кніга |аўтар=Matulaitytė A. |загаловак=Konstantinas Galkauskas |месца=Vilnius |выдавецтва=Vaga |год=1975 |старонак=119 |ref=Matulaitytė}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|129659|Галкоўскі (Галкаўскас) Канстанцін Міхайлавіч}} {{Кандыдат у добрыя артыкулы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Галкоўскі Канстанцін Міхайлавіч}} [[Катэгорыя:Музычныя педагогі Літвы]] [[Катэгорыя:Музычныя педагогі СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Літвы]] [[Катэгорыя:Кампазітары СССР]] [[Катэгорыя:Кампазітары Беларусі]] [[Катэгорыя:Дырыжоры Літвы]] [[Катэгорыя:Дырыжоры СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Санкт-Пецярбургскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Літоўскай акадэміі музыкі і тэатра]] [[Катэгорыя:Народныя артысты Літоўскай ССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя дзеячы мастацтваў Літоўскай ССР]] ailhhyso1cofg5cg1jyaaqdsb9sfg42 0 52378 5237862 5233801 2026-11-03T15:35:56Z Ellis Novak 30436 /* Натуральныя драпежнікі */ 5237862 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Таксон | name = | image file = | image descr = | regnum = Жывёлы | latin = Alces alces | parent = Alces | author = [[Linnaeus]], 1758 | rang = Від | wikispecies = Alces alces | commons = Category:Alces alces |range map = |range map caption = |range map width = | iucnstatus =LC | children name = | children = }} '''Лось''' (''Alces alces'') — самы высокі, вялікі і цяжкі з [[Неанталогія|сучасных]] [[Біялагічны від|відаў]] [[Алені|аленяў]] і [[Манатыпны таксон|адзіны від]] у родзе '''''Alces'''''. Большасць дарослых самцоў маюць шырокія пальчатыя {{нп3|Аленевыя рогі|рогі|ru|Оленьи рога}} (у форме «адкрытай далоні»); іншыя прадстаўнікі сямейства аленевых маюць завостраныя рогі з дэндрытнай («падобнай да галінкі») канфігурацыяй. Ласі жывуць у {{нп3|Цыркумпалярнае распаўсюджанне|цыркумпалярных||Circumpolar distribution}} [[Тайга|барэальных лясах]] або {{нп3|Умераныя шыракалістыя і змешаныя лясы|ўмераных шыракалістых і змешаных лясах|uk|Помірні широколистяні та мішані ліси}} [[Паўночнае паўшар’е|паўночнага паўшар’я]], выбіраючы больш [[Умераны клімат|прахалодныя]] раёны з умераным кліматам, а таксама ў {{нп3|Субарктычны клімат|субарктычным клімаце|ru|Субарктический климат}}. [[Паляванне]] сфармавала адносіны паміж ласём і чалавекам як у Еўразіі, так і ў Паўночнай Амерыцы. Да [[Ранні Новы час|каланіяльнай эпохі]] (каля 1600—1700 гадоў н.э.) ласі былі каштоўнай крыніцай ежы для некаторых [[Карэнныя амерыканцы ЗША|племянных груп]] і [[Індзейцы Канады|першых нацый]]. Паляванне і страта асяроддзя пражывання скарацілі арэал лася; гэтая фрагментацыя прывяла да назірання «гарадскіх ласёў» у некаторых раёнах. Лось быў рэінтрадукаваны ў некаторыя месцы свайго ранейшага пражывання. У цяперашні час найбуйнейшыя папуляцыі сустракаюцца ў [[Канада|Канадзе]], ва ўсіх правінцыях (за выключэннем [[Нунавут]]а і [[Востраў Прынца Эдуарда|вострава Прынца Эдуарда]]); значная колькасць ласёў сустракаецца на [[Аляска|Алясцы]], у Злучаных Штатах (за межамі Аляскі і Новай Англіі) большасць ласёў сустракаецца далей на поўначы, захадзе і паўночным усходзе (уключаючы [[Каларада]], [[Айдаха]], [[Мічыган]], [[Мінесота|Мінесоту]], [[Мантана|Мантану]], [[Паўночная Дакота|Паўночную Дакоту]], [[Юта|Юту]], [[Вермонт]], [[Вісконсін]] і [[Ваёмінг]]), і асобныя экзэмпляры былі дакументальна зафіксаваны як качавыя далёка на поўдзень да заходняй [[Аклахома|Аклахомы]], паўночнага ўсходу [[Арызона|Арызоны]] і паўночны захад [[Нью-Мексіка]], сустракаюцца ў [[Фенаскандыя|Фенаскандыі]], [[Краіны Балтыі|краінах Балтыі]], [[Каўказ|Каўказскім]] рэгіёне, [[Беларусь|Беларусі]], [[Польшча|Польшчы]], [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропе]], [[Манголія|Манголіі]], [[Казахстан]]е і [[Расія|Расіі]]. Пераважна {{нп3|Браўзеры (экалагічная група)|браўзеры||Browser}}, рацыён лася складаецца з наземнай і воднай расліннасці, у залежнасці ад сезону; вецце, галінкі і сухастой складаюць вялікую частку зімовага рацыёну. [[Драпежніцтва|Драпежнікамі]] ласёў з’яўляюцца [[Воўк|ваўкі]], [[мядзведзі]], [[Чалавек|людзі]], [[Расамаха|расамахі]] (рэдка, нападаюць цялят) і [[Касатка|касаткі]] (рэдка, калі ласі плаваюць у акіяне). У адрозненне ад большасці іншых відаў аленяў, ласі не ўтвараюць статкі і з’яўляюцца {{нп3|Прэсацыяльнасць|адзіночнымі жывёламі|uk|Пресоціальність}}, за выключэннем цялятаў, якія застаюцца з маці, пакуль у ласіцы зноў не пачнецца {{нп3|Эструс|цечка|ru|Эструс}} (звычайна праз 18 месяцаў пасля родаў). У гэты момант ласіха праганяе сваё ласяня. Лось звычайна павольны і маларухомы, але можа праяўляць агрэсію пры абароне і рухацца вельмі хутка, калі яго раззлаваць або спалохаць. Іх {{нп3|Гон|перыяд гону|uk|Гін}} восенню адрозніваецца энергічнымі баямі паміж самцамі за самку. === Этымалогія назвы === Лось — агульнаславянскае слова, якое паходзіць ад той жа асновы, што і назвы такіх жывёл, як і [[лань]] і [[Алені|алень]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lexicography.online/etymology/krylov/%D0%BB/%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C|title=«Лось» в этимологическом словаре Крылова Г. А.|website=ΛΓΩ|access-date=2025-04-02}}</ref>. Агульнае для беларусаў, украінцаў і рускіх слова роднаснае чэшскаму los і польскаму łоś. Вытокавае праславянскае *''olsь'' > ''лось'' падобнае *''olda'' > ''лода''<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lexicography.online/etymology/shansky/%D0%BB/%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C|title=«Лось» в словаре Шанского Н. М.|website=ΛΓΩ|access-date=2025-04-02}}</ref> і роднаснае стар.-ісл. elgr «лось» (*algi-), англасакс. еоlh м. (*еlhа-), стар.-верхн.-ням. ёlаhо «лось», лац. аlсēs, грэч. ἄλκη, далей, імаверна, стар.-інд. ŕ̥c̨уаs «самец антылопы», памірск. rus «каменны баран»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lexicography.online/etymology/vasmer/%D0%BB/%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8C|title=«Лось» в словаре М. Фасмера|website=ΛΓΩ|access-date=2025-04-02}}</ref>. == Апісанне == [[Файл:Moose_crossing_river_in_yellowstone.jpg|міні|250px|Пераправа праз раку]] У сярэднім дарослы лось дасягае 1.4 — 2.1 метра ў вышыню ў карку (на 30 см вышэй, чым наступны па велічыні алень, [[вапіці]]<ref>{{Cite web|url=http://jackmanmaine.org/maine-moose.php|title=Moose Facts from Maine|website=jackmanmaine.org|access-date=2025-04-02|archive-date=3 верасня 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090903005022/http://jackmanmaine.org/maine-moose.php|url-status=dead}}</ref>). Хвост кароткі (ад 6 да 8 см у даўжыню) і выглядае рудыментарным; у адрозненне ад іншых капытных, хвост лася занадта кароткі, каб адмахвацца ад насякомых. Вага самцоў — 380—700 кг, самак (або «ласіц») — 200—490 кг, у залежнасці ад падвіда і індывідуальных узроставых асаблівасцяў або асаблівасцяў харчавання<ref>{{Артыкул|спасылка=https://academic.oup.com/mspecies/article/doi/10.2307/3503876/2600543|аўтар=Albert W. Franzmann|загаловак=Alces alces|год=1981-05-08|выданне=Mammalian Species|выпуск=154|старонкі=1–7|issn=0076-3519|doi=10.2307/3503876}}</ref> Даўжыня цела з галавой — 2.4 — 3.1 метра, рудыментарны хвост — 5 — 12 см<ref>{{Кніга|спасылка=https://doi.org/10.56021/9780801857898|аўтар=Ronald Nowak|загаловак=Walker's Mammals of the World|год=1999|выдавецтва=Johns Hopkins University Press|isbn=978-0-8018-5789-8}}</ref>. Самы буйны падвід — аляскінскі (''A. a. gigas''), можа дасягаць больш за 2,1 метра ў карку, размах рагоў 1,8 метра і важыць у сярэднім 634.5 кг у самцоў і 478 кг у самак<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=educators.notebookseries|title=Moose // Alaska Wildlife Notebook Series, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-02}}</ref>. Аднак, як правіла, рогі дарослага лася дасягаюць 1.2 — 1.5 метра. Самым буйным пацверджаным прадстаўніком гэтага віду быў самец, застрэлены на [[Юкан (рака)|рацэ Юкан]] у верасні 1897 года, які важыў 820 кг і дасягаў 2.33 метра ў карку<ref name=":10">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/guinnessbookofan00wood|аўтар=Gerald L. Wood|загаловак=The Guinness book of animal facts and feats|год=1982|выдавецтва=Enfield, Middlesex : Guinness Superlatives|старонак=266|isbn=978-0-85112-235-9}}</ref>. Ёсць паведамленні пра выпадкі гібелі яшчэ больш буйных ласёў, напрыклад самца, забітага ў 2004 годзе, які важыў 1 043 кг<ref>{{Cite web|url=http://www.moosehuntinginfo.com/world-record-moose.php|title=World Record Trophy Moose|website=www.moosehuntinginfo.com|access-date=2025-04-02}}</ref>, і самца, які, як паведамляецца, важыў 1 180 кг, але ніводны з іх не пацверджаны, а некаторыя могуць лічыцца ненадзейнымі<ref name=":10" />. === Галава === Галава буйная, гарбаносая, з віслай мясістай верхняй губой. Пад горлам мяккі скурысты падгрудак даўжынёй 25-40 см. ==== Рогі ==== [[Файл:Alces_alces_8492.JPG|міні|250px|{{нп3|Аленевыя рогі|Рогі|ru|Оленьи рога}} растуць, пакрытыя мяккім пухнатым [[Панты|аксамітным]] покрывам. Крывяносныя сасуды ў аксаміце транспартуюць пажыўныя рэчывы для падтрымкі росту пантаў.]] [[Файл:Moose_Skull_sideview.jpg|міні|250px|[[Чэрап]] лася]] Рогі ласёў-самцоў — тыповыя для прадстаўнікоў сямейства [[Алені|аленевых]], памер і хуткасць росту вызначаюцца рацыёнам і ўзростам<ref name=":1">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moose0000rodg|аўтар=Art Rodgers|загаловак=Moose|год=2001|выдавецтва=Stillwater, MN : Voyageur Press|старонак=78|isbn=978-0-89658-521-8}}</ref>. Памер і сіметрыя колькасці адростаў на рагах сігналізуюць пра здароўе лася, і ласіцы могуць выбіраць партнёраў паводле памеру і сіметрыі рагоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bioone.org/journals/journal-of-mammalogy/volume-82/issue-3/1545-1542_2001_082_0814_FAIAOA_2.0.CO_2/FLUCTUATING-ASYMMETRY-IN-ANTLERS-OF-ALASKAN-MOOSE-SIZE-MATTERS/10.1644/1545-1542(2001)082%3C0814:FAIAOA%3E2.0.CO;2.short|аўтар=R. Terry Bowyer, Kelley M. Stewart, John G. Kie, William C. Gasaway|загаловак=FLUCTUATING ASYMMETRY IN ANTLERS OF ALASKAN MOOSE: SIZE MATTERS|год=2001-08|мова=en|выданне=Journal of Mammalogy|том=82|выпуск=3|issn=0022-2372|doi=10.1644/1545-1542(2001)082%3C0814:faiaoa%3E2.0.co;2.short}}</ref>. Самцы выкарыстоўваюць рогі для дэманстрацыі дамінавання, для спарынгу або барацьбы з супернікамі<ref name=":1" />. Рогі самца растуць у выглядзе цыліндрычных пучкоў, якія выступаюць з кожнага боку галавы пад прамым вуглом да сярэдняй лініі чэрапа, а затым раздвойваюцца. Ніжні зубец гэтай вілкі можа быць або простым, або падзеленым на два ці тры {{нп3|Зубец (структура)|зубцы||Tine (structural)}}, з некаторай пляскатасцю. У большасці ласёў рогі шырокія і пальчатыя (плоскія) з зубцамі (вастрыямі) па вонкавым краі<ref name=":1" />. У межах экалагічнага арэала лася ў Еўропе паўночныя папуляцыі дэманструюць пальчаты малюнак рагоў, а рогі еўрапейскага лася, які жыве ў паўднёвай частцы яго арэала, звычайна маюць дэндрытны малюнак і параўнальна невялікія, магчыма, з-за эвалюцыйнага ціску палявання людзьмі, якія цэняць вялікія пальчатыя рогі. Еўрапейскі лось з рагамі, прамежкавымі паміж пальчатымі і дэндрытавымі формамі, сустракаецца ў сярэдзіне арэала з поўначы на поўдзень<ref>{{Артыкул|спасылка=https://jukuri.luke.fi/handle/10024/546819|аўтар=Tuire Nygrén, Jyrki Pusenius, Raisa Tiilikainen, Jan Korpelainen|загаловак=Moose antler type polymorphism: age and weight dependent phenotypes and phenotype frequencies in space and time|год=2007|мова=en}}</ref>. Ласі з рагамі маюць больш востры слых, чым без рагоў. Даследаванне трафейных рагоў з дапамогай мікрафона паказала, што пальчатыя рогі дзейнічаюць як парабалічны адбівальнік, узмацняючы гук у вушах лася<ref>{{Артыкул|спасылка=https://engagedscholarship.csuohio.edu/scimath_facpub/213/|аўтар=George Bubenik, Peter Bubenik|загаловак=Palmated Antlers of Moose May Serve as A Parabolic Reflector of Sounds|год=2008-08-01|выданне=European Journal of Wildlife Research|том=54|выпуск=3|старонкі=533–535|doi=10.1007/s10344-007-0165-4}}</ref>. Рогі дарослых ласёў аляскінскага падвіду (ад 5 да 12 гадоў) маюць звычайны максімальны размах больш за 200 см. Да 13 гадоў рогі лася памяншаюцца ў памеры і сіметрыі. Самы шырокі зафіксаваны роскід склаў 210 см у папярочніку. Аляскінскі лось таксама трымае рэкорд самай вялікай вагі рагоў — 36 кг<ref name=":1" />. Узрост паказвае дыяметр пучка рога, а не колькасць зубцоў<ref name=":1" />. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] рогі лася (''A. a. americanus'') звычайна большыя, чым у еўразійскага лася, і маюць дзве лопасці з кожнага боку, як у матылька. Рогі еўразійскага лася нагадваюць марскую ракавіну з адной доляй з кожнага боку<ref name=":1" />. У паўночнасібірскага лася (а''A. a. bedfordiae'') задні аддзел галоўнай вілкі дзеліцца на тры зубцы, без выразнай пляскатасці. У звычайнага лася (''A. a. alces'') гэтая галіна звычайна пашыраецца ў шырокую пальму з адным вялікім зубцом у аснове і мноствам меншых карчакоў на вольнай мяжы. Ёсць, аднак, [[Скандынавія|скандынаўскі]] падвід звычайнага лася, у якога рогі больш простыя і нагадваюць рогі ўсходнесібірскіх жывёл. У паўночнаамерыканскіх ласёў пальмацыя больш выразная, чым у тыповых скандынаўскіх ласёў. [[Файл:Alces_alces.jpg|міні|250px|Маладая самка (''A. a. americana'') у пачатку чэрвеня.]] Пасля шлюбнага перыяду самцы скідаюць рогі, каб захаваць энергію на зіму. Новы набор рагоў вырасце вясной. У рагоў займае ад трох да пяці месяцаў, каб цалкам развіцца, што робіць іх адным з самых хуткарослых органаў жывёл. Рост пантаў «сілкуецца» шырокай сістэмай крывяносных сасудаў у скурным покрыве, які змяшчае шматлікія валасяныя фалікулы, што надаюць яму «аксамітную» структуру<ref name=":1" />. Гэта патрабуе інтэнсіўнага выпасу на дыеце з высокім утрыманнем пажыўных рэчываў. Да верасня «аксаміт» выдаляецца шляхам трэння і адбівання, што змяняе колер рагоў. Няспелыя самцы могуць не скідаць рогі на зіму, але захоўваюць іх да наступнай вясны. Птушкі, драпежныя жывёлы і грызуны ядуць скінутыя рогі, бо яны поўныя бялку, а самі ласі з’ядаюць аксаміт пантаў, каб атрымаць пажыўныя рэчывы<ref name=":1" />. Калі самца [[Кастрацыя|кастрыраваць]] фізічна або {{нп3|Хімічная кастрацыя|хімічным спосабам||Chemical castration}}, ён скіне цяперашні набор рагоў на працягу двух тыдняў, а затым адразу ж пачне адрошчваць новы набор дэфармаваных і бясформеных рагоў, якія ён будзе насіць да канца жыцця, не скідаючы зноў; падобныя дэфармаваныя рогі могуць быць вынікам дэфіцыту тэстастэрону, выкліканага {{нп3|Крыптархізм|крыптархізмам|ru|Крипторхизм}} або старасцю<ref name=":22">{{Кніга|загаловак=Ecology and management of the North American moose|адказны=Albert W. Franzmann, Wildlife Management Institute|год=1997|выданне=1. ed|месца=Washington, DC|выдавецтва=Smithsonian Inst. Press|старонак=733|серыя=A Wildlife Management Institute book|isbn=978-1-56098-775-8}}</ref>. Гэтыя дэфармаваныя рогі складаюцца з жывых касцей, якія ўсё яшчэ растуць або могуць расці, бо тэстастэрон неабходны, каб спыніць рост рагоў<ref name=":3">{{Артыкул|спасылка=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17754996|аўтар=K. L|загаловак=Horns, Pronghorns, and Antlers. Evolution, Morphology, Physiology, and Social Significance. George A. Bubenik and Anthony B. Bubenik, Eds. Springer-Verlag, New York, 1990. xii, 562 pp., illus. $89|год=1990-12-07|выданне=Science (New York, N.Y.)|том=250|выпуск=4986|старонкі=1458|issn=0036-8075|doi=10.1126/science.250.4986.1458}}</ref>. Яны могуць прымаць адну з дзвюх формаў. «Кактусавыя рогі»<ref name=":3" /> звычайна захоўваюць прыблізную форму рагоў звычайнага лася, але маюць на сваёй паверхні шматлікія перламутрападобныя {{нп3|Экзастоз|экзастозы|ru|Экзостоз}}; створаныя з жывой косці, яны лёгка ламаюцца, але могуць адрасці. Перукі ({{IPAc-en|US|p|ə|'|ɹ|u:|k|s}}) — падобныя на пухліны рогі, якія пастаянна растуць, а іх знешні выгляд нагадвае каралы<ref name=":22" />. Як у [[Казуля еўрапейская|еўрапейскіх казуль]] у ласёў часцей развіваюцца перукі, чым рогі кактуса, чым у больш развітых аленяў, але ў адрозненне ад казуль у ласёў не адбываецца фатальнай дэкальцынацыі чэрапа ў выніку росту перукаў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=bcWZX-IMEVkC&pg=PA244|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref><ref name=":3" />, а яны могуць падтрымліваць працяглы рост, пакуль не стануць занадта вялікімі для поўнага забеспячэння крывёй<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://upcolorado.com/university-press-of-colorado/item/1827-ecology-and-management-of-the-north-american-moose-second-edition|title=University Press of Colorado - Ecology and Management of the North American Moose|website=upcolorado.com|access-date=2025-04-02|archive-date=2 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250402183154/https://upcolorado.com/university-press-of-colorado/item/1827-ecology-and-management-of-the-north-american-moose-second-edition|url-status=dead}}</ref>. арактэрныя на выгляд перукі (часта іх называюць «рагамі д’ябла») з’яўляюцца крыніцай некалькіх міфаў і легенд сярод многіх груп [[Інуіты|інуітаў]], а таксама шэрагу іншых плямёнаў карэнных народаў Паўночнай Амерыкі. У вельмі рэдкіх выпадках у ласіц таксама могуць вырасці рогі. Звычайна гэта тлумачыцца гарманальным дысбалансам<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.alaskapublic.org/2009/10/19/it%E2%80%99s-a-bull-moose%E2%80%A6no-a-cow%E2%80%A6/|title=It’s a Bull Moose…No a Cow…|last=Patrick Yack, Alaska Public Media|website=Alaska Public Media|date=2009-10-20|access-date=2025-04-02|archive-date=20 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120114602/http://www.alaskapublic.org/2009/10/19/it%E2%80%99s-a-bull-moose%E2%80%A6no-a-cow%E2%80%A6/|url-status=dead}}</ref>. ==== Пыса і нюх ==== Пыса лася вылучаецца сярод жывых аленевых буйнымі памерамі; таксама ёсць ноздры, якія лось можа закрываць, калі ласуецца воднай расліннасцю. Губа лася, у англамоўнай літаратуры {{lang-en|proboscis}} (літаральна хобат), імаверна, развілася як прыстасаванне да паўводнага харчавання са стратай {{нп3|Рынарый|рынарыя||Rhinarium}} і развіццём верхняга нюхальнага слупа, асобнага ад ніжняга дыхальнага слупа<ref name=":4">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1096/fasebj.2019.33.1_supplement.767.19|аўтар=Anthony Santino Pagano, Jeffrey T. Laitman, Kurt Albertine, Samuel Marquez|загаловак=Evolution of the proboscis in the moose, <i>Alces alces</i>: Evidence from Morphology and Ecology|год=2019-04|выданне=The FASEB Journal|том=33|выпуск=S1|issn=0892-6638|doi=10.1096/fasebj.2019.33.1_supplement.767.19}}</ref>. Гэта раздзяленне спрыяе востраму нюху ласёў, якія яны выкарыстоўваюць для выяўлення крыніц вады, пошуку ежы пад снегам, а таксама для ідэнтыфікацыі партнёраў або драпежнікаў<ref name=":4" /><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1002/ar.24022|аўтар=Samuel Márquez, Anthony S. Pagano, Carrie S. Mongle, Kurt H. Albertine, Jeffrey T. Laitman|загаловак=The Nasal Complex of a Semiaquatic Artiodactyl, the Moose (<i>Alces alces</i>): Is it a Good Evolutionary Model for the Ancestors of Cetaceans?|год=2018-12-14|выданне=The Anatomical Record|том=302|выпуск=5|старонкі=667–692|issn=1932-8486|doi=10.1002/ar.24022}}</ref>. === Тулава === Масіўнае тулава і шыя ў лася кароткія, карак высокі, у выглядзе гарба. Афарбоўка тулава параўнальна аднатонная, бурая. Ніжнія часткі бакоў, перад жывата і верхнія часткі ног крыху цямнейшыя за шыю і спіну. Сезонны дымарфізм у афарбоўцы выяўлены слаба<ref>{{кніга|ref=|спасылка=|аўтар=[[Барыс Парфёнавіч Савіцкі|Савицкий Б. П.]], [[Сяргей Уладзіміравіч Кучмель|Кучмель С. В.]], [[Леанід Дзмітрыевіч Бурко|Бурко Л. Д.]]|загаловак=Млекопитающие Беларуси|адказны=|год=2005|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Мінск|выдавецтва=Изд. центр БГУ|том=|старонкі=|старонак=319|серыя=|isbn=|тыраж=}}</ref>. ==== Падгрудак ==== У самца і самкі лася ёсць {{нп3|падгрудак|||Dewlap}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/animal/moose-mammal#ref1022349|title=Moose {{!}} Habitat, Size, Weight, Diet, Antlers, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|date=2025-03-23|access-date=2025-04-02}}</ref>, які прадстаўляе сабой зморшчыну скуры пад падбародкам. Яго дакладная функцыя невядомая, але некаторыя марфалагічныя аналізы паказваюць на астуджальную (тэрмарэгуляцыйную) функцыю<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4949748/|аўтар=Jakob Bro-Jørgensen|загаловак=Evolution of the ungulate dewlap: thermoregulation rather than sexual selection or predator deterrence?|год=2016|выданне=Frontiers in Zoology|том=13|старонкі=33|issn=1742-9994|doi=10.1186/s12983-016-0165-x}}</ref>. Іншыя тэорыі ўключаюць сігнал прыдатнасці ў спарванні, як візуальны і нюхальны сігнал, або як сігнал дамінавання самцоў, як і рогі<ref>{{Cite web|lang=en-us|url=http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2012/hautala_gavi/|title=Moose - Homepage|website=bioweb.uwlax.edu|access-date=2025-04-02|archive-date=8 лютага 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180208200728/http://bioweb.uwlax.edu/bio203/s2012/hautala_gavi/|url-status=dead}}</ref>. ==== Скура і поўсць ==== Шкура лася тыповая для [[Алені|сямейства аленевых]]. Валасяны пакроў лася складаецца з чатырох тыпаў валасоў: [[вейкі]], [[Вібрысы|вусы]], {{нп3|восцевыя валасы||uk|Остьове волосся}} і [[воўна]]. Даўжыня і гушчыня поўсці вар’іруецца ў залежнасці ад сезону, узросту і вобласці цела<ref name=":5">{{Cite web|lang=en|url=https://www.researchgate.net/publication/260120646_Morphology_of_the_skin_of_Moose_Alces_alces_L|title=(PDF) Morphology of the skin of Moose (Alces alces L.)|website=ResearchGate|access-date=2025-04-02}}</ref>. Поўсць складаецца з двух слаёў — верхняга з доўгіх восцевых валасоў і мяккага шарсцістага падшэрстка. Восцевыя валасы полыя і напоўнены паветрам для лепшай ізаляцыі, што таксама дапамагае жывёлам заставацца на плаву падчас плавання<ref>{{Cite web|url=https://www.newfoundlandbiggamehunting.com/post/newfoundland-moose-trivia|title=Newfoundland Big Game Hunting — Newfoundland Moose Trivia|website=www.newfoundlandbiggamehunting.com|access-date=2025-04-02|archive-date=2 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250402183155/https://www.newfoundlandbiggamehunting.com/post/newfoundland-moose-trivia|url-status=dead}}</ref><ref name=":5" />. === Ногі === Ногі моцна выцягнутыя, на вадапоі лось змушана заходзіць глыбока ў ваду ці становіцца на запясці. Поўсць на нагах светла-шэрая, амаль белая. ==== Капыты ==== [[Файл:Tracksdeepsnow.JPG|злева|міні|250px|Доўгія ногі дазваляюць ласю лёгка прабірацца па глыбокай вадзе або снезе.]] Як і ва ўсіх прадстаўнікоў атрада [[Парнакапытныя|парнакапытных]], ногі лася маюць два вялікія арагавелыя капыты, якія адпавядаюць трэцяму і чацвёртаму пальцам, з двума маленькімі заднебаковымі {{нп3|Прыбыты кіпцюр|прыбытымі кіпцюрамі||Dewclaw}} (рудыментарнымі пальцамі), якія адпавядаюць другому і пятаму пальцам. Капыт чацвёртага пальца шырэйшы за капыт трэцяга пальца, у той час як унутраны капыт трэцяга пальца даўжэйшы за капыт чацвёртага пальца. Такая канфігурацыя ступні спрыяе хадзе па мяккай зямлі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1016/j.zool.2008.11.001|аўтар=Anna Keller, Marcus Clauss, Evelyne Muggli, Karl Nuss|загаловак=Even-toed but uneven in length: the digits of artiodactyls|год=2009-07|выданне=Zoology|том=112|выпуск=4|старонкі=270–278|issn=0944-2006|doi=10.1016/j.zool.2008.11.001}}</ref>. Пад нагрузкай капыт расхінаецца, павялічваючы паверхню, што абмяжоўвае апусканне лапы лася ў мяккі грунт або снег і павялічвае эфектыўнасць пры плаванні. Маса цела на плошчу паверхні адбітка ступні лася займае сярэдняе значэнне паміж значэннямі ступні {{bt-bellat|Віларог{{!}}віларога|Antilocapra americana}}, якая мае жорсткія ступні без прыбытых кіпцюроў — аптымізаваная для хуткаснага бегу, і ступні [[Паўночны алень|карыбу]], якая больш круглявая з вялікімі кіпцюрамі, аптымізаванымі для хады па глыбокім снезе. Маса цела лася на плошчу {{нп3|След|следу||Footprint}} прыкладна ўдвая большая, чым у карыбу<ref>{{Артыкул|спасылка=https://publications.slu.se/?file=publ/show&id=19275|аўтар=Caroline Lundmark|загаловак=Morphological and behavioral adaptations of moose to climate, snow, and forage|год=2008|мова=en|выданне=Acta Universitatis Agriculturae Sueciae|выпуск=2008:67|issn=1652-6880}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.2307/1937779|аўтар=Edmund S. Telfer, John P. Kelsall|загаловак=Adaptation of Some Large North American Mammals for Survival In Snow|год=1984-12|выданне=Ecology|том=65|выпуск=6|старонкі=1828–1834|issn=0012-9658|doi=10.2307/1937779}}</ref>. Капыты на пярэдніх нагах завостраныя, што дазваляе ласю выкарыстоўваць іх як зброю ў сутычках з драпежнікамі накшталт ваўкоў ці мядзведзяў (але не ў шлюбных паядынках з супернікамі, каб не вырабіць ім калецтваў). Усяго аднаго ўдару такім капытом дастаткова для таго, каб прабіць ворагу чэрап ці распароць жывот. == Арэал і месцы распаўсюджання == [[Файл:Thermal_image_of_a_cow_moose_during_winter.jpg|міні|250px|Цеплавая выява ласіцы. Яе густы, грубы мех з полымі валасінкамі ў сярэднім толькі на 8,3 °C вышэй за тэмпературу навакольнага асяроддзя — 23 °C, паказваючы нізкія страты цяпла.]] Пашыраны ў лясной і лесастэпавай зонах [[Еўразія|Еўразіі]] і [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Ласі патрабуюць асяроддзя пражывання з адпаведнымі ядомымі раслінамі (напрыклад, сажалкавая трава, маладыя дрэвы і кусты), хованкі ад драпежнікаў і абароны ад вельмі гарачага ці халоднага надвор’я. Каб задаволіць гэтыя патрабаванні, ласі падарожнічаюць па розных месцах пражывання з улікам сезонаў<ref name="autogenerated12">{{cite report|url=https://extension.unh.edu/resources/files/Resource003858_Rep5484.pdf|title=New Hampshire's moose population vs climate change|first=Kristine|last=Rines|publisher=New Hampshire Fish and Game Department|access-date=May 15, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180516103753/https://extension.unh.edu/resources/files/Resource003858_Rep5484.pdf|archive-date=May 16, 2018|url-status=live}}</ref>. Ласі — прыстасаваныя да холаду млекакормячыя з патоўшчанай скурай, шчыльнай цеплазахоўваючай поўсцю і нізкім суадносінамі паверхні да аб’ёму, што забяспечвае выдатную холадаўстойлівасць, але дрэнную ўстойлівасць ад спякоты. Ласі выжываюць у гарачым надвор’і, знаходзячыся ў цені або прахалодным ветры, або апускаючыся ў прахалодную ваду. У спякотнае надвор’е ласёў часта бачаць у балотах, азёрах і сажалках, дзе яны не толькі ядуць ля берага, але плаваюць і занырваюць на глыбіню. Пры цеплавым стрэсе ласі могуць не здабываць ежу летам і не набіраюць дастаткова тлушчу, каб перажыць зіму. Акрамя таго, ласіцы могуць не цяліцца без адпаведнага летняга прыросту вагі. Ласі патрабуюць доступу як да маладога лесу для харчавання, так і да спелага лесу для прытулку і хованкі. Парушаны пажарамі і высечкамі лес спрыяе росту кармоў для ласёў. Ласі таксама маюць патрэбу ў доступе да мінеральных лізунцоў, бяспечных месцаў для цялення і водных кармленняў<ref name="autogenerated12" />. Ласі пазбягаюць раёнаў з невялікім снегам або без яго, бо гэта павялічвае рызыку нападу ваўкоў, і пазбягаюць раёнаў з глыбокім снегам, бо гэта пагаршае рухомасць. Такім чынам, ласі выбіраюць месца пражывання на аснове кампрамісаў паміж рызыкай драпежніцтва, даступнасцю ежы і глыбінёй снегу<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1111/j.2005.0906-7590.04263.x|аўтар=Christian Dussault, Jean‐Pierre Ouellet, Réhaume Courtois, Jean Huot, Laurier Breton, Hélène Jolicoeur|загаловак=Linking moose habitat selection to limiting factors|год=2005-08-20|выданне=Ecography|том=28|выпуск=5|старонкі=619–628|issn=0906-7590|doi=10.1111/j.2005.0906-7590.04263.x}}</ref>. З рэінтрадукцыяй зуброў у барэальныя лясы ўзнікла некаторая заклапочанасць, што зубры будуць канкурыраваць з ласямі за зімовыя месцы пражывання, што пагоршыць дынаміку зніжэння папуляцыі ласёў. Аднак гэта не здаецца праблемай. Ласі аддаюць перавагу субальпійскім хмызнякам ранняй зімой, а зубры аддаюць перавагу вільготным асаковым далінным лугам ранняй зімой. Позняй зімой ласі аддаюць перавагу далінам рэк з ліставым лясным покрывам або альпійскай мясцовасці над лініяй дрэў, а зубры — вільготным асаковым лугам або сонечным паўднёвым травяністым схілам<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1007/s10344-018-1184-z|аўтар=Thomas S. Jung, Sophie M. Czetwertynski, Fiona K. A. Schmiegelow|загаловак=Boreal forest titans do not clash: low overlap in winter habitat selection by moose (Alces americanus) and reintroduced bison (Bison bison)|год=2018-04-16|выданне=European Journal of Wildlife Research|том=64|выпуск=3|issn=1612-4642|doi=10.1007/s10344-018-1184-z}}</ref>. === Паўночная Амерыка === Пасля павелічэння на працягу большай часткі [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]] папуляцыя ласёў у Паўночнай Амерыцы рэзка скарачалася з 1990-х гадоў. Папуляцыі значна павялічыліся з паляпшэннем асяроддзя пражывання і аховы, але цяпер папуляцыя ласёў хутка скарачаецца<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/science/earth/something-is-killing-off-the-moose.html|title=Moose Die-Off Alarms Scientists|first=Jim|last=Robbins|website=The New York Times|date=2013-10-14|access-date=2025-04-04}}</ref>. Гэта зніжэнне было звязана з адкрыццём дарог і ландшафтаў у паўночным арэале ласёў, што дазволіла аленям размножыцца ў раёнах, дзе яны раней не былі распаўсюджаны. Такі замах аленяў на асяроддзе пражывання ласёў прывёў апошніх да кантакту з раней незнаёмымі ўзбуджальнікамі, у тым ліку з {{bt-bellat||Parelaphostrongylus tenuis}} і {{bt-bellat||Fascioloides magna}}, і, меркавана, гэтыя паразіты спрыялі зніжэнню папуляцыі ласёў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.startribune.com/solved-deer-have-direct-role-in-death-of-minnesota-moose/455232463|title=Solved: Deer have direct role in death of Minnesota moose|first=Josephine|last=Marcotty|website=www.startribune.com|date=2017-11-07|access-date=2025-04-04|archive-date=16 красавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250416152009/https://www.startribune.com/solved-deer-have-direct-role-in-death-of-minnesota-moose/455232463|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://firstforwildlife.wordpress.com/2014/12/02/studies-show-relationship-between-wolves-and-minnesota-moose-population-decline/|title=Studies Show Relationship between Wolves and Minnesota Moose Population Decline|last=firstforwildlife|website=First For Wildlife|date=2014-12-02|access-date=2025-04-04}}</ref>. У [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] арэал ласёў уключае амаль усю [[Канада|Канаду]] (за выключэннем [[Арктыка|Арктыкі]] і [[Ванкувер (востраў)|вострава Ванкувер]]), большую частку [[Аляска|Аляскі]], паўночную і ўсходнюю [[Паўночная Дакота|Паўночную Дакоту]]<ref>{{Cite web|url=https://gf.nd.gov/wildlife/id/ungulates/moose|title=Moose {{!}} North Dakota Game and Fish|website=gf.nd.gov|access-date=2025-04-04}}</ref>, поўнач [[Новая Англія|Новай Англіі]], раён гор [[Адырандак]] і нагор’е Таканік на паўночным усходзе штата [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрк]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/73|аўтар=David W. Wattles, Stephen DeStefano|загаловак=STATUS AND MANAGEMENT OF MOOSE IN THE NORTHEASTERN UNITED STATES|год=2011-01-13|мова=en|выданне=Alces|том=47|старонкі=53–68|issn=2293-6629|archive-date=4 лістапада 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231104181813/https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/73}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dec.ny.gov/nature/animals-fish-plants/moose|title=Moose - NYSDEC|website=dec.ny.gov|access-date=2025-04-04}}</ref>, вярхоўі [[Скалістыя горы|Скалістых гор]], поўнач [[Мінесота|Мінесоты]], поўнач [[Вісконсін]]а, верхні паўвостраў [[Мічыган]]а і [[востраў Раяль]] у [[Верхняе (возера)|Верхнім возеры]]. Гэты велізарны арэал, які змяшчае разнастайныя асяроддзі пражывання, змяшчае чатыры з шасці паўночнаамерыканскіх падвідаў. На Захадзе папуляцыі ласёў распаўсюджваюцца па Канадзе ([[Брытанская Калумбія]] і [[Альберта (правінцыя)|Альберта]]). Ізаляваныя групы былі правераны на поўдні да гор [[Юта|Юты]] і [[Каларада]] і на захадзе да [[Уэнатчы|возера Уэнатчы]] ў [[Каскадныя горы|Вашынгтонскіх каскадах]]. На паўночным захадзе ЗША арэал уключае [[Ваёмінг]], [[Мантана|Мантану]], [[Айдаха]] і меншыя раёны [[Вашынгтон (штат)|Вашынгтона]] і [[Арэгон]]а<ref>{{Cite web|url=https://www.dfw.state.or.us//conservationstrategy/news/2009/2009_october.asp|title=ODFW Oregon Conservation Strategy News|website=www.dfw.state.or.us|access-date=2025-04-04}}</ref>. Ласі пашырылі свой арэал на поўдзень у заходніх Скалістых гарах, з першымі назіраннямі ў [[Елаўстонскі нацыянальны парк|Елаўстонскім нацыянальным парку]] ў 1868 годзе, а затым да паўночнага схілу [[Юінта (горы)|гор Юінта]] ў штаце [[Юта]] ў першай палове XX стагоддзя<ref name=":30">{{Артыкул|спасылка=https://digitalcommons.usu.edu/wild_facpub/2836/|аўтар=Michael L. Wolfe, Kent R. Hersey, David C. Stoner|загаловак=A History of Moose Management in Utah|год=2010|мова=en}}</ref>. Гэта самая паўднёвая натуральна створаная папуляцыя ласёў у Злучаных Штатах<ref name=":30" />. У 1978 годзе некалькі жывёл былі выпушчаныя ў заходнім [[Каларада]], і цяпер папуляцыя ласёў у штаце складае больш за 2400 галоў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/182|аўтар=M. Steven Nadeau, Nicholas J. DeCesare, Douglas G. Brimeyer, Eric J. Bergman, Richard B. Harris, Kent R. Hersey, Kari K. Huebner, Patrick E. Matthews, Timothy P. Thomas|загаловак=STATUS AND TRENDS OF MOOSE POPULATIONS AND HUNTING OPPORTUNITY IN THE WESTERN UNITED STATES|год=2017-08-21|мова=en|выданне=Alces|том=53|старонкі=99–112|issn=2293-6629|archive-date=3 лютага 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250203055431/https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/182}}</ref>. На паўночным усходзе Паўночнай Амерыкі гісторыя ласёў падвіду {{bt-bellat||Alces alces americana}} вельмі добра задакументавана: мяса лася было адным з асноўных прадуктаў харчавання карэнных народаў на працягу стагоддзяў. Англійская назва лася «moose» была перанесена ў англійскую мову ад слова, якое выкарыстоўвалася тымі, хто жыў у сучасным прыбярэжным [[Род-Айленд]]а. Карэнныя жыхары часта выкарыстоўвалі скуру лася ў якасці матэрыялу і яго мяса ў якасці інгрэдыента для {{нп3|Пемікан|пемікана|ru|Пеммикан}}, тыпу сушанага вяленага мяса, якое выкарыстоўвалася ў якасці крыніцы харчавання зімой або ў працяглых падарожжах<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=u-uomE8l8g8C&pg=PA14|аўтар=Nancy Cappelloni|загаловак=Cranberry Cooking for All Seasons|год=2002|выдавецтва=Spinner Publications|старонак=152|isbn=978-0-932027-71-9}}</ref>. Гістарычны арэал падвіда распасціраўся ад [[Квебек (правінцыя)|Квебека]], {{нп3|Прыморскія правінцыі|Прыморскіх правінцый|ru|Приморские провинции}} і {{нп3|Усходняе Антарыё|Усходняга Антарыё|ru|Восточное Онтарио}} на поўдзень, каб уключыць усю [[Новая Англія|Новую Англію]] і ўрэшце заканчваўся на самым паўночна-ўсходнім ускрайку [[Пенсільванія|Пенсільваніі]] на захадзе, даходзячы дзесьці да вусця [[Гудзон|ракі Гудзон]] на поўдні. Лось вымер на большасці ўсходняй часткі ЗША на працягу 150 гадоў з-за празмернага палявання ў каланіяльную эпоху і знішчэння асяроддзя яго пражывання: нідэрландскія, французскія і брытанскія каланіяльныя крыніцы сведчаць аб яго прысутнасці ў сярэдзіне XVII стагоддзя ад поўдня штата [[Мэн (штат)|Мэн]] да раёнаў у межах 150 км каля сучаснага Манхэтэна. Аднак да 1870-х гадоў ва ўсім гэтым рэгіёне ў вельмі аддаленых лясах існавала толькі купка ласёў; засталося менш за 20 % прыдатных для іх месцапражыванняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|title=Massachusetts Project: Status, Movements, and Habitat Use of Moose in Massachusetts|website=www1.usgs.gov|access-date=2025-04-05|archive-date=24 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324021039/https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|url-status=dead}}</ref>. Аднак з 1980-х гадоў папуляцыя ласёў аднавілася дзякуючы аднаўленню багатых крыніц харчавання<ref name=":40">{{Cite web|lang=en|url=https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|title=Massachusetts Project: Status, Movements, and Habitat Use of Moose in Massachusetts|website=www1.usgs.gov|access-date=2025-04-05|archive-date=24 сакавіка 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250324021039/https://www1.usgs.gov/coopunits/project/41817485313/sdestef|url-status=dead}}</ref>, закіданню сельскагаспадарчых угоддзяў, лепшаму землеўпарадкаванню, ачыстцы ад забруджванняў і натуральнаму рассейванню з канадскіх {{нп3|Прыморскія правінцыі|Прыморскіх правінцый|ru|Приморские провинции}} і [[Квебек (правінцыя)|Квебека]]. На поўдзень ад канадска-амерыканскай мяжы ў [[Мэн (штат)|штаце Мэн]] пражывае большая частка папуляцыі з колькасцю ў 2012 годзе каля 76 000 ласёў<ref>{{Cite web|url=https://www.pressherald.com/2012/09/07/survey-shows-maine-has-about-76000-moose/|title=Survey estimates Maine has 76,000 moose|website=Press Herald|date=2012-09-07|access-date=2025-04-05}}</ref>. Рассяленне з штата Мэн на працягу многіх гадоў прывяло да здаровага росту папуляцыі ў [[Вермонт|Вермонце]] і [[Нью-Гэмпшыр]]ы, у прыватнасці паблізу вадаёмаў і на вышыні да 910 метраў над узроўнем мора ў гарах. У [[Масачусетс|штаце Масачусетс]] лосі вымерлі да 1870 года, але зноў рэкаланізавалі штат у 1960-х гадах, папуляцыя пашырылася з Вермонта і Нью-Гэмпшыра; да 2010 года колькасць папуляцыі ацэньвалася ў 850—950 асобін<ref name=":40" />. Ласі аднавілі папуляцыі ва ўсходнім [[Нью-Ёрк (штат)|Нью-Ёрку]] і [[Канектыкут|Канэктыкуце]] і, здавалася, накіраваліся на поўдзень у бок {{нп3|Кэтскіл (горы)|гор Кэтскіл||Catskill Mountains}}, ранейшага месца пражывання<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.mass.gov/dfwele/dfw/wildlife/living/living_with_moose.htm|title=Living With Moose|last=Massachusetts Division of Fisheries and Wildlife|website=www.mass.gov|access-date=2025-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.maine.gov/ifw/hunting-trapping/hunting/species/moose/moose-permit.html|title=Moose Permit: Moose: Game Species: Hunting: Hunting & Trapping: Maine Dept of Inland Fisheries and Wildlife|website=www.maine.gov|access-date=2025-04-05}}</ref><ref>[http://www.ct.gov/dep/lib/dep/wildlife/pdf_files/outreach/connecticut_wildlife_magazine/cwso04.pdf Connecticut Wildlife Sep/Oct 2004] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100811104345/http://ct.gov/dep/lib/dep/wildlife/pdf_files/outreach/connecticut_wildlife_magazine/cwso04.pdf|date=August 11, 2010}}.</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cpbn.org/article/moose-are-loose|title=Moose are on the Loose|website=www.cpbn.org|access-date=2025-04-05|archive-date=22 чэрвеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100622071458/https://www.cpbn.org/article/moose-are-loose|url-status=dead}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.csmonitor.com/2007/0214/p13s02-sten.html|загаловак=Forests lure moose to Massachusetts|выданне=Christian Science Monitor|issn=0882-7729}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.defenders.org/newsroom/defenders_magazine/winter_2007/moose_in_a_mess.php|title=Moose in a Mess? - Defenders of Wildlife|website=www.defenders.org|access-date=2025-04-05|archive-date=4 жніўня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100804222937/http://www.defenders.org/newsroom/defenders_magazine/winter_2007/moose_in_a_mess.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://dec.ny.gov/nature/animals-fish-plants/moose|title=Moose - NYSDEC|website=dec.ny.gov|access-date=2025-04-05}}</ref>. На Сярэднім Захадзе ЗША ласі ў асноўным абмежаваныя верхнім рэгіёнам [[Вялікія азёры|Вялікіх азёр]], але адзіночных асобін, у асноўным непалаваспелых самцоў, сустракаюць на поўдні да ўсходняй Аёвы<ref>{{Cite web|url=http://www.kcrg.com/news/local/A-Moose-Still-on-the-Loose-in-Eastern-Iowa-234643041.html|title=A Moose Still on the Loose in Eastern Iowa {{!}} KCRG-TV9 {{!}} Cedar Rapids, Iowa News, Sports, and Weather {{!}} Local News|website=web.archive.org|date=2013-12-09|access-date=2025-04-05|archive-date=9 снежня 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131209012754/http://www.kcrg.com/news/local/A-Moose-Still-on-the-Loose-in-Eastern-Iowa-234643041.html|url-status=bot: unknown}}</ref>. Па невядомых прычынах папуляцыя ласёў на Сярэднім Захадзе хутка скарачаецца<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/science/earth/something-is-killing-off-the-moose.html|title=Moose Die-Off Alarms Scientists|first=Jim|last=Robbins|website=The New York Times|date=2013-10-14|access-date=2025-04-05}}</ref>. Ласі былі паспяхова інтрадукаваны на [[Ньюфаўндленд]] у 1878 і 1904 гадах<ref>{{Cite web|url=http://www.coastalsafari.com/MOOSE.htm|title=NEWFOUNDLAND MOOSE|website=www.coastalsafari.com|access-date=2025-04-05}}</ref>, дзе цяпер яны з’яўляюцца дамінантнымі {{bt-bellat|Капытныя{{!}}капытнымі|Euungulata}}, і крыху менш паспяхова на [[Антыкосты|востраве Антыкосты]] ў [[Заліў Святога Лаўрэнція|заліве Святога Лаўрэнція]]. <gallery heights="160px" mode="packed"> Файл:Alaskan_moose_pair_(6862339335).jpg|Ласіца і самец Файл:Cow_moose.jpg|Ласіца Файл:Alces_alces_(juvenile).jpg|Ласяня </gallery> ==== Змяншэнне колькасці папуляцыі ==== З 1990-х гадоў папуляцыі ласёў рэзка скараціліся ў большай частцы [[Умераны клімат|ўмеранай]] [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], хоць яна застаецца стабільнымі ў [[Арктыка|арктычных]] і [[Субарктычны пояс|субарктычных]] рэгіёнах<ref>{{cite news|url=http://www.cbc.ca/news/canada/north/moose-die-off-not-seen-in-yukon-where-populations-stable-1.2055719|title='Moose die-off' not seen in Yukon, where populations stable|date=October 16, 2013|work=cbc.ca|access-date=April 5, 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20141230234825/http://www.cbc.ca/news/canada/north/moose-die-off-not-seen-in-yukon-where-populations-stable-1.2055719|archive-date=December 30, 2014|url-status=live}}</ref>. Дакладныя прычыны гібелі асобных асобін не вызначаны, але большасць задакументаваных смяротных выпадкаў была звязана з драпежніцтвам ваўкоў, бактэрыяльнай інфекцыяй з-за траўмаў, атрыманых ад драпежнікаў, і [[Паразітызм|паразітамі]] аленяў віду {{bt-bellat||Odocoileus virginianus}}, перад якімі ў ласёў не выпрацавалася натуральная абарона, такімі як {{нп3|Пячоначныя смактуны|пячоначнымі смактунамі||Liver fluke}}, {{bt-bellat||Parelaphostrongylus tenuis}} і заражэнне {{bt-bellat||Dermacentor albipictus}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2013/10/15/science/earth/something-is-killing-off-the-moose.html|title=Moose Die-Off Alarms Scientists|first=Jim|last=Robbins|website=The New York Times|date=2013-10-14|access-date=2025-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.pbs.org/newshour/show/researchers-track-new-hampshire-moose-hopes-pinpointing-cause-population-decline|title=Researchers track New Hampshire moose in hopes of pinpointing cause of population decline|website=PBS News|date=2014-04-07|access-date=2025-04-05}}</ref>. Значна ўплывае і драпежніцтва ласёў бурым мядзведзем<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1002/wsb.733|аўтар=Christopher J. Brockman, William B. Collins, Jeffery M. Welker, Donald E. Spalinger, Bruce W. Dale|загаловак=Determining kill rates of ungulate calves by brown bears using neck‐mounted cameras|год=2017-03|выданне=Wildlife Society Bulletin|том=41|выпуск=1|старонкі=88–97|issn=2328-5540|doi=10.1002/wsb.733}}</ref>. Змяненне ландшафту ў выніку высечкі лясоў, прычыненай {{bt-bellat||Dendroctonus ponderosae}}, прывяло да таго, што самкі ласёў часцей здабываюць ежу на вырубаных участках, і гэта з’яўляецца галоўнай гіпотэзай аб тым, чаму папуляцыя ласёў скарачаецца ва ўсходніх паўночнаамерыканскіх лясах, бо гэта, верагодна, прыводзіць да росту драпежніцтва<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1002/jwmg.21963|аўтар=Alexandra L. Francis, Chris Procter, Gerald Kuzyk, Jason T. Fisher|загаловак=Female Moose Prioritize Forage Over Mortality Risk in Harvested Landscapes|год=2020-10-19|выданне=The Journal of Wildlife Management|том=85|выпуск=1|старонкі=156–168|issn=0022-541X|doi=10.1002/jwmg.21963}}</ref>. Альтэрнатыўнай гіпотэзай біёлагаў аб агульным, не звязаным з паляваннем зніжэнні папуляцыі ласёў на паўднёвай частцы іх арэала з’яўляецца ўзмацненне цеплавога стрэсу, выкліканага хуткімі сезоннымі перападамі тэмпературы ў выніку [[Змена клімату|змены клімату, выкліканай чалавекам]]<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://www.scientificamerican.com/article/rapid-climate-changes-turn-north-woods-into-moose-graveyard/|title=Rapid Climate Changes Turn North Woods into Moose Graveyard|first=Daniel Cusick|last=ClimateWire|website=Scientific American|access-date=2025-04-07}}</ref>. Біёлагі, якія вывучаюць папуляцыі ласёў, звычайна выкарыстоўваюць парог цеплавога стрэсу ў цёплы час года ад 14 and 24 °C<ref>{{Артыкул|спасылка=https://cdnsciencepub.com/doi/10.1139/cjz-2013-0175|аўтар=N.P. McCann, R.A. Moen, T.R. Harris|загаловак=Warm-season heat stress in moose (Alces alces)|год=2013-12|выданне=Canadian Journal of Zoology|том=91|выпуск=12|старонкі=893–898|issn=0008-4301|doi=10.1139/cjz-2013-0175}}</ref>. Аднак павышэнне сярэдняй тэмпературы нязначнае — 0,83-1,11 °C, за апошнія 100 гадоў, прывялі да больш мяккіх зім, якія ствараюць спрыяльныя ўмовы для росквіту кляшчоў, паразітаў і іншых інвазійных відаў у паўднёвым арэале пражывання ласёў у Паўночнай Амерыцы<ref name=":2" /><ref>{{Артыкул|спасылка=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0304380011003826|аўтар=Robert S. Rempel|загаловак=Effects of climate change on moose populations: Exploring the response horizon through biometric and systems models|год=2011-09|мова=en|выданне=Ecological Modelling|том=222|выпуск=18|старонкі=3355–3365|doi=10.1016/j.ecolmodel.2011.07.012}}</ref>. Папуляцыя ласёў у [[Нью-Гэмпшыр]]ы ўпала з 7500 галоў у пачатку 2000-х гадоў да 4000 у 2014 годзе, а ў Вермонце колькасць знізілася да 2200 ад высокага ўзроўню ў 5000 жывёл у 2005 годзе. Значная частка зніжэння тлумачыцца {{bt-bellat||Dermacentor albipictus}}, на долю якога ў перыяд з 2017 па 2019 год прыйшлося 74 % усёй зімовай гібелі і 91 % зімовай гібелі ласянят у [[Вермонт|Вермонце]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://wildlife.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jwmg.22101|аўтар=Jacob Debow, Joshua Blouin, Elias Rosenblatt, Cedric Alexander, Katherina Gieder, Walter Cottrell, James Murdoch, Therese Donovan|загаловак=Effects of Winter Ticks and Internal Parasites on Moose Survival in Vermont, USA|год=2021-09|мова=en|выданне=The Journal of Wildlife Management|том=85|выпуск=7|старонкі=1423–1439|issn=0022-541X|doi=10.1002/jwmg.22101}}</ref>. Ласі з цяжкімі кляшчовымі інфекцыямі будуць шараваць сваю поўсць аж да сырой скуры, спрабуючы адарваць кляшчоў, што робіць іх белымі, калі іх поўсць сціраецца. Мясцовыя жыхары называюць іх ласямі-прывідамі<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://insideclimatenews.org/news/29052017/climate-change-ticks-killing-new-england-moose-hunters/|title=Climate Change Is Killing New England’s Moose. Can Hunters Save Them?|first=By Nicholas|last=Kusnetz|website=Inside Climate News|date=2017-05-29|access-date=2025-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.bostonglobe.com/metro/2017/01/13/winter-ticks-exact-heavy-toll-new-england-moose/PmpQ3QAHm9C1imAxkzMhDM/story.html|title=Ticks devastate Maine, N.H. moose populations - The Boston Globe|first=Share on Facebook Share on TwitterView|last=Comments|website=BostonGlobe.com|access-date=2025-04-07}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://theworld.org/stories/2017/03/13/moose-dying-ticks|title=Moose in New England face grisly deaths from tick infestations|website=The World from PRX|date=2017-03-13|access-date=2025-04-07}}</ref>. Страта ўцяпляльнай зімовай поўсці праз спробы пазбавіць лася ад зімовага кляшча павялічвае рызыку пераахаладжэння зімой<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1139/z91-176|аўтар=W. M. Samuel|загаловак=Grooming by moose (<i>Alces alces</i>) infested with the winter tick, <i>Dermacentor albipictus</i> (Acari): a mechanism for premature loss of winter hair|год=1991-05-01|выданне=Canadian Journal of Zoology|том=69|выпуск=5|старонкі=1255–1260|issn=0008-4301|doi=10.1139/z91-176}}</ref>. === Еўропа і Азія === [[Файл:Elk_(Alces_alces)_calf_Biebrzanski.jpg|міні|250px|''А. а. alces'' ласяня [[Бебжанскі нацыянальны парк]], [[Польшча]]]] [[Файл:Jakt_på_utstoppet_elg.jpg|міні|250px|Пастаноўка палявання на лася ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], дата невядомая]] [[Файл:Alces alces elan trophee chateau Tanlay.jpg|міні|250px|{{нп3|Трафейнае паляванне|Трафейная|ru|Трофейная охота}} галава лася]] [[Файл:Snowpoop.JPG|міні|250px|Звычайна на сцежках можна сустрэць ласіныя [[Кал|экскрыменты]]. У некаторых сувенірных крамах прадаюцца пакуначкі з імі, запячатаныя {{нп3|Шэлак|шэлакам|ru|Шеллак}} і падпісаныя жартоўнымі назвамі.]] У [[Еўропа|Еўропе]] ласі ў цяперашні час сустракаюцца ў вялікай колькасці ў [[Нарвегія|Нарвегіі]], [[Швецыя|Швецыі]], [[Фінляндыя|Фінляндыі]], [[Латвія|Латвіі]], [[Эстонія|Эстоніі]], [[Польшча|Польшчы]], з больш сціплай колькасцю ў паўднёвай [[Чэхія|Чэхіі]], [[Беларусь|Беларусі]] і паўночнай [[Украіна|Украіне]] . Яны таксама шырока распаўсюджаныя ў [[Расія|Расіі]] да мяжы з Фінляндыяй на поўдзень да мяжы з Эстоніяй, Беларуссю і Украінай і цягнуцца далёка на ўсход да [[Енісей|ракі Енісей]] у [[Сібір]]ы . Еўрапейскі лось жыве ў большасці ўмераных раёнаў з прыдатным асяроддзем пражывання на кантыненце і нават у [[Шатландыя|Шатландыі]] з канца апошняга ледніковага перыяду, паколькі ў Еўропе была сумесь умераных барэальных і лісцяных лясоў. Да класічных часоў від, безумоўна, квітнеў як у [[Галія|Галіі]], так і ў [[Старажытная Германія|Вялікай Германіі]], як гэта паказваецца ў ваенных і паляўнічых справаздачах той эпохі. Аднак, калі рымская эпоха пераходзіла ў сярэднявечча, звер павольна знік: неўзабаве пасля праўлення [[Карл Вялікі|Карла Вялікага]] лось знік з [[Францыя|Францыі]], дзе яго арэал распасціраўся ад [[Нармандыя|Нармандыі]] на поўначы да [[Пірэнеі|Пірэнеяў]] на поўдні. Далей на ўсход ён захаваўся ў [[Эльзас]]е і [[Нідэрланды|Нідэрландах]] да [[IX стагоддзе|IX стагоддзя]], калі балоты ў апошніх былі асушаны, а лясы былі высечаны пад феадальныя землі ў першых. Ён знік са [[Швейцарыя|Швейцарыі]] да 1000 года, з заходняй [[Чэхія|Чэхіі]] да 1300 года, з [[Мекленбург]]а ў [[Германія|Германіі]] прыкладна да 1600 года, а з [[Венгрыя|Венгрыі]] і [[Каўказ]]а адпаведна да XVIII і XIX стагоддзяў. Да пачатку XX стагоддзя апошнія ўгоддзі еўрапейскага лася знаходзіліся ў [[Фенаскандыя|фенаскандыйскіх]] раёнах і ў асобных раёнах [[Расія|Расіі]], некалькі мігрантаў сустракаліся на тэрыторыі сучасных [[Эстонія|Эстоніі]] і [[Літва|Літвы]]. [[СССР]] і [[Польшча|Польшчы]] ўдалося аднавіць часткі арэала ў сваіх межах (напрыклад, рэінтрадукцыя ў {{нп3|Кампінаскі нацыянальны парк|Кампінаскім нацыянальным парку|ru|Кампиноский национальный парк}} ў 1951 годзе і пазнейшая рэінтрадукцыя ў Беларусі ў 1958 годзе), але палітычныя ўскладненні абмежавалі магчымасць рэінтрадукцыі ў іншыя часткі арэала. Спробы ў 1930 годзе і паўторна ў 1967 годзе ў балоцістай мясцовасці на поўнач ад [[Берлін]]а не ўвянчаліся поспехам. У цяперашні час у Польшчы папуляцыі адзначаны ў даліне [[Бебжа|Бебжы]], {{нп3|Кампінаскі нацыянальны парк|Кампінасе|ru|Кампиноский национальный парк}} і ў [[Белавежская пушча|Белавежскай пушчы]] . Ён міграваў у іншыя часткі [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] і быў заўважаны ва ўсходняй і паўднёвай [[Германія|Германіі]]<ref>{{Артыкул|спасылка=http://link.springer.com/10.1007/s10344-009-0272-5|аўтар=Fiona Schönfeld|загаловак=Presence of moose (Alces alces) in Southeastern Germany|год=2009-08|мова=en|выданне=European Journal of Wildlife Research|том=55|выпуск=4|старонкі=449–453|issn=1612-4642|doi=10.1007/s10344-009-0272-5}}</ref>. Дагэтуль не дасягнуўшы поспеху ў рэкаланізацыі гэтых тэрыторый шляхам натуральнага рассейвання з папуляцый, якія зыходзілі з [[Польшча|Польшчы]], [[Беларусь|Беларусі]], [[Украіна|Украіны]], [[Чэхія|Чэхіі]] і [[Славакія|Славакіі]], здаецца, ён дасягае большага поспеху ў міграцыі на поўдзень, на [[Каўказ]] . Лось занесены ў Дадатак III Бернскай канвенцыі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.iucnredlist.org/species/41782/10539156|аўтар=Heikki Henttonen, Andreas Kranz, Michael Stubbe, Tiit Maran, Alexei Tikhonov|загаловак=IUCN Red List of Threatened Species: Alces alces ssp. alces|год=2006-05-19|выданне=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thelocal.de/20091002/22315|title=Wayward elk ‘Knutschi’ found dead|website=The Local Germany|date=2009-10-02|access-date=2025-04-08}}</ref>. У 2008 годзе два ласі былі рэінтрадукаваныя на [[Паўночна-Шатландскае нагор’е|Шатландскім нагор’і]]<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Euq1KEgysKg|title=Re-Introducing Moose to the Glen {{!}} Moose {{!}} BBC Studios|last=BBC Studios|date=2009-04-24|access-date=2025-04-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3339404/Moose-to-roam-free-again-in-Scotland.html|title=Moose to roam free again in Scotland - Telegraph|website=web.archive.org|date=2010-01-27|access-date=2025-04-08|archive-date=27 студзеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100127184812/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthnews/3339404/Moose-to-roam-free-again-in-Scotland.html|url-status=bot: unknown}}</ref> ў {{нп3|Аладэйл (запаведнік)|Аладэйл||Alladale Wilderness Reserve}}<ref>{{Cite web|url=http://www.alladale.com/wilderness-reserve/highland-flora--fauna/european-elk---alces-alces.html|title=One moment, please...|website=www.alladale.com|access-date=2025-04-08|archive-date=19 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119054359/http://www.alladale.com/wilderness-reserve/highland-flora--fauna/european-elk---alces-alces.html|url-status=dead}}</ref>. Лось знік як пастаянны від з Даніі каля 4500 гадоў таму (у мінулым стагоддзі вельмі невялікая колькасць жыла ў [[Зеландыя (востраў)|Зеландыі]] без стварэння папуляцыі пасля таго, як пераплыла [[Эрэсун]] са [[Швецыя|Швецыі]])<ref>{{Cite web|lang=da|url=https://pattedyratlas.lex.dk/Elg|title=Elg|website=Dansk Pattedyratlas {{!}} Lex|date=2017-08-15|access-date=2025-04-08}}</ref>, але ў 2016-17 гадах дзесяць асобін былі завезены ў {{нп3|Ліль-Вільдмозе|||Lille Vildmose}} са [[Швецыя|Швецыі]]. У 2020 годзе гэтая папуляцыя павялічылася прыкладна да 25 жывёл<ref>{{Cite web|lang=da|url=https://nordjyske.dk/nyheder/aalborg/elge-formerer-sig-lystigt-tre-nye-elgkalve-i-vildmosen/a27e64e2-43bd-4c9f-95f2-11da6706d6b6|title=Elge formerer sig lystigt: Tre nye elgkalve i Vildmosen|first=Ole Fink|last=Mejlgaard|website=www.nordjyske.dk|date=2020-06-02|access-date=2025-04-08}}</ref>. Папуляцыі ўсходнеазіяцкіх ласёў прымеркаваныя ў асноўным да тэрыторыі [[Расія|Расіі]], значна меншыя папуляцыі ў [[Манголія|Манголіі]] і Паўночна-Усходнім [[Кітай|Кітаі]]. Папуляцыі ласёў адносна стабільныя ў [[Сібір]]ы і павялічваюцца на [[Камчатка|паўвостраве Камчатка]]. У [[Манголія|Манголіі]] і [[Кітай|Кітаі]], дзе {{нп3|браканьерства||uk|Браконьєрство}} нанесла вялікія страты ласям, што прывяло іх да знікнення, яны ахоўваюцца, але прымяненне палітыкі слабае, а попыт на традыцыйныя лекі, атрыманыя з частак лася, высокі. У 1978 годзе Абласное паляўнічае ўпраўленне перавезла ў цэнтр Камчаткі 45 маладых ласёў. Іх прывезлі з [[Чукоцкі паўвостраў|Чукоткі]], дзе жывуць самыя вялікія ласі на планеце. Цяпер Камчатка кожны сезон рэгулярна з’яўляецца адказнай за самага вялікага трафейнага лася ў свеце. Паколькі гэта спрыяльнае асяроддзе для ласёў з мякчэйшым кліматам, меншай колькасцю снегу і багаццем ежы, ласі хутка размножыліся і рассяліліся па даліне [[Камчатка (рака)|ракі Камчаткі]] і многіх прылеглых рэгіёнах. Папуляцыя за апошнія 20 гадоў вырасла да больш чым 2900 жывёл. Памеры лася вар’іруюцца. Згодна з {{нп3|Правіла Бергмана|правілам Бергмана|ru|Правило Бергмана}}, асобіны з папуляцыі на поўдні (''A. a. cameloides'') звычайна меншага памеру, у той час як ласі на поўначы і паўночным усходзе (''A. a. buturlini'') могуць параўнацца з велізарнымі памерамі аляскінскага лася (''A. a. gigas'') і цэняцца як каштоўныя {{нп3|Трафейнае паляванне|паляўнічыя трафеі|ru|Трофейная охота}}. === Новая Зеландыя === У 1900 годзе была спроба засяліць ласёў у раён [[Хакітыка|Хакітыкі]] правалілася; затым у 1910 годзе дзесяць ласёў (чатыры самцы і шэсць ласіц) былі завезены ў {{нп3|Фіёрдленд||uk|Фіордленд}}. Гэтая тэрыторыя лічыцца не вельмі прыдатным асяроддзем пражывання, і наступная малая колькасць назіранняў і забойстваў прывяла да некаторай здагадкі аб няўдачы гэтай папуляцыі<ref>{{Кніга|спасылка=https://doi.org/10.1071/9781486306299|загаловак=Handbook of New Zealand Mammals|адказны=Carolyn King, David Forsyth|год=2021|выдавецтва=CSIRO Publishing|isbn=978-1-4863-0629-9}}</ref>. Апошняе даказанае назіранне лася ў [[Новая Зеландыя|Новай Зеландыі]] адбылося ў 1952 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://teara.govt.nz/en/deer-and-deer-farming/page-1|title=Introduction and impact of deer|first=New Zealand Ministry for Culture and Heritage Te Manatu|last=Taonga|website=teara.govt.nz|access-date=2025-04-08}}</ref>. Аднак у 1972 годзе быў знойдзены ласіны рог, а аналізы ДНК паказалі, што поўсць, сабраная ў 2002 годзе, была ласінай. Быў праведзены шырокі пошук, і хаця аўтаматычныя камеры не змаглі зрабіць фотаздымкі, былі заўважаныя плямы лёжак, пагрызы і адмеціны ад рагоў<ref>{{Cite web|lang=en-NZ|url=https://www.nzherald.co.nz/nz/hairs-move-nz-moose-out-of-realm-of-nessie/ZLR2BGOTHEB4OW7I4OXDT4HEOA/|title=Hairs move NZ moose out of realm of Nessie|website=NZ Herald|date=2025-04-08|access-date=2025-04-08}}</ref>. == Экалогія і біялогія == === Харчаванне === {{multiple image|image1=Moose exclosure.jpg|image2=Moose exclosure sign.jpg|footer=Гэтая агароджаная тэрыторыя з'яўляецца часткай доўгатэрміновага даследчага праекта па вывучэнні ўплыву прагляду ласёў на біяразнастайнасць раслін.|center}} Лось з’яўляецца [[Фітафагія|траваедным]] {{нп3|Браўзеры (экалагічная група)|браўзерам||Browser}} і здольны есці шмат відаў раслін і пладоў. Сярэдні дарослы лось для падтрымання сваёй масы цела спажывае каля 23 000 кілакалорый (96 МДж) у дзень<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=Uj8lAQAAMAAJ&dq=moose+calories+needed&pg=PA96|аўтар=United States Bureau of Sport Fisheries and Wildlife|загаловак=Report of the Cooperative Wildlife Research Unit Program|год=1971|выдавецтва=The Bureau.|старонак=180}}</ref>. Значную частку энергіі ласі атрымліваюць з наземнай расліннасці, якая пераважна складаецца з {{нп3|Разнатраўе|разнатраўя|ru|Разнотравье}}, а таксама свежых парасткаў дрэў: напрыклад, {{bt-bellat|вярба|Salix}} і {{bt-bellat|бяроза|Betula}}. Лось тыпова драўнянаядная жывёла. У лясных экасістэмах адыгрывае вялікую роль як {{нп3|Кансументы|кансумент|ru|Консументы}} першага парадку, які ўжывае шмат драўняна-галінкавага корму<ref>{{кніга|ref=|спасылка=|аўтар=[[Віктар Фёдаравіч Дунін|Дунин В. Ф.]], [[Пётр Рыгоравіч Козла|Козло П. Г.]]|загаловак=Лось в Беларуси : экология и лесохозяйственное значение|адказны=[[Аляксандр Мікітавіч Курскоў|А. Н. Курсков]]|год=1992|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Навука і тэхніка|том=|старонкі=|старонак=206, [2] с. : ил., табл.|серыя=|isbn=5-343-00996-4|тыраж=2200}}</ref>. Корміцца ліствой, парасткамі карой і драўнінай {{bt-bellat|Асіна{{!}}асіны|Populus}}, {{bt-bellat|Вярба{{!}}вярбы|Salix}}, {{bt-bellat|Бяроза{{!}}бярозы|Betula}}<ref name="Гельминтофауна">{{кніга|ref=|спасылка=|аўтар=[[Уладзімір Антонавіч Пянькевіч|Пенькевич В. А.]], [[Алена Іванаўна Анісімава|Анисимова Е. И.]]|загаловак=Гельминтофауна диких копытных животных Беларуси|адказны=|год=2016|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Минск|выдавецтва=Белорусская наука|том=|старонкі=|старонак=247|серыя=|isbn=978-985-08-1966-6|тыраж=}}</ref>. З травяністых раслін ужывае {{bt-bellat|падвей|Eriophorum}}, {{bt-bellat|скрыпень|Epilobium}}, {{bt-bellat|маннік|Glyceria}}, {{bt-bellat|бабок|Menyanthes}}, хвашчы, {{bt-bellat|гарлачык|Nymphaea}}, {{bt-bellat|аер|Acorus}}, {{bt-bellat|рагоз|Typha}}, {{bt-bellat|чарот|Scirpus}}, {{bt-bellat|трыснёг|Phragmites}}<ref name="Гельминтофауна" />. Зімой у асноўным харчуюцца карой і маладымі парасткамі {{bt-bellat|Хвоя{{!}}хвоі|Pinus}}, [[Лішайнікі|лішайнікам]]. З-пад снегу адкапваюць лісце {{bt-bellat|Брусніцы{{!}}брусніц|Vaccinium vitis-idaea}} і {{bt-bellat|Чарніцы{{!}}чарніц|Vaccinium myrtillus}}<ref name="Гельминтофауна" />. Паколькі гэтыя наземныя расліны маюць даволі нізкі ўзровень [[Натрый|натрыю]], амаль палову яго рацыёну звычайна складаюць водныя расліны, у тым ліку прадстаўнікі сямейства {{bt-bellat|гарлачыкавыя|Nymphaeaceae}} і роду {{bt-bellat|эладэя|Elodea}}, якія, хоць і менш энергаёмістыя, забяспечваюць патрэбы лася ў натрыі<ref name=":20">{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1017/cbo9780511802713.021|загаловак=Notes|год=1998-02-26|выданне=Biology by Numbers|выдавецтва=Cambridge University Press|старонкі=224–232|isbn=978-0-521-57156-2}}</ref>. Узімку ласёў часта цягне на праезную частку, каб слізаць соль, якая выкарыстоўваецца для расплаўлення снегу і лёду<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.abebooks.co.uk/products/isbn/9780762703302|title=Journey to New England: A Traveller's Guide - Harris, Patricia; Lyon, David: 9780762703302 - AbeBooks|website=www.abebooks.co.uk|access-date=2025-04-03}}</ref>. Тыповы лось, вагой 360 кг, можа з’есці да 32 кг ежы ў дзень<ref name=":20" />. У ласёў адсутнічаюць верхнія пярэднія [[зубы]], але ёсць восем вострых разцоў на ніжняй сківіцы. У іх таксама жорсткі язык, губы і дзёсны, якія дапамагаюць есці драўняную расліннасць. Ласі маюць шэсць пар вялікіх плоскіх карэнных зубоў і, перад імі, шэсць пар прэмаляраў, каб здрабняць ежу. Верхняя губа лася вельмі адчувальная, каб дапамагчы адрозніць свежыя парасткі ад больш цвёрдых галінак, і {{нп3|Учэпістасць|чэпкая||Prehensility}}, каб захапіць ежу. Улетку ласі могуць выкарыстоўваць гэтую чэпкую губу, каб хапаць галінкі і цягнуць, пазбаўляючы ўсю галінку лісця адным глытком, або каб выцягваць [[Трава|травы]], напрыклад, [[Дзьмухавец|дзьмухаўцы]], або водныя расліны цалкам з каранямі<ref>{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/moose0000rodg|аўтар=Art Rodgers|загаловак=Moose|год=2001|выдавецтва=Stillwater, MN : Voyageur Press|старонак=78|isbn=978-0-89658-521-8}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Seasons_of_the_Moose.html?id=WYfIVQSdXDMC&redir_esc=y|аўтар=Jennie Promack|загаловак=Seasons of the Moose|год=1992|выдавецтва=Gibbs Smith, Publisher|старонак=106|isbn=978-0-87905-455-7}}</ref>. Харчаванне лася часта залежыць ад яго месцазнаходжання, але яны, відаць, аддаюць перавагу маладым раслінам з [[Лістападныя расліны|лістападных дрэў]] з высокім утрыманнем цукру, такіх як {{bt-bellat|бяроза|Betula}}, {{bt-bellat||Populus tremuloides}} і {{bt-bellat|явар пенсільванскі|Acer pensylvanicum}}, сярод многіх іншых. Каб дабрацца да высокіх галін, лось можа прыгінаць невялікія саджанцы ўніз, выкарыстоўваючы чэпкую губу, рот або цела. Для вялікіх дрэў лось можа стаяць прама і хадзіць вертыкальна на задніх лапах, што дазваляе яму дацягвацца да галін даўжынёй да 4.26 метра<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/North_American_Big_game_Animals.html?id=htBNqCuY92QC&redir_esc=y|аўтар=Byron William Dalrymple|загаловак=North American Big-game Animals|год=1985|выдавецтва=Outdoor Life Books|старонак=280|isbn=978-0-943822-56-3}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/The_Land_and_Wildlife_of_North_America.html?id=cyx-AGUkIbAC&redir_esc=y|аўтар=Peter Farb|загаловак=The Land and Wildlife of North America|год=1966|старонак=206}}</ref>. Ласі могуць час ад часу ўжываць [[Папарацепадобныя|папараці]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://pubs.cif-ifc.org/doi/10.5558/tfc64238-3|аўтар=H. R. Timmermann, J. G. McNicol|загаловак=Moose Habitat Needs|год=1988-06|выданне=The Forestry Chronicle|том=64|выпуск=3|старонкі=238–245|issn=0015-7546|doi=10.5558/tfc64238-3}}</ref>. Ласі выдатныя плыўцы, забіраюцца ў ваду, каб паласавацца воднымі раслінамі, а таксама для астуджэння ў летнія дні і пазбаўлення ад [[Мошкі|мошак]]. Ласі здольныя ныраць больш чым на 5,5 метра, каб дабрацца да раслін на дне возера<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=SB_xAAAAMAAJ|аўтар=Randolph L. Peterson|загаловак=North American Moose|год=1955|выдавецтва=University of Toronto|старонак=336|isbn=978-0-8020-7021-0}}</ref>, і складаная будова пысы можа дапамагчы ласю ў гэтым тыпе харчавання. Ласі — адзіныя алені, якія здольныя харчавацца пад вадой<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Deer_of_the_World.html?id=bcWZX-IMEVkC&redir_esc=y|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref>. У якасці прыстасавання для харчавання раслінамі пад вадой нос уладкаваны тлушчавымі падушачкамі і цягліцамі, якія закрываюць ноздры пад ціскам вады, прадухіляючы трапленне вады ў нос<ref>{{Cite web|url=http://usatoday30.usatoday.com/news/science/2004-05-05-moose-nose_x.htm|title=USATODAY.com - Researchers take a look at the moose's enigmatic nose|website=usatoday30.usatoday.com|access-date=2025-04-03}}</ref>. Іншыя віды аленяў таксама могуць вырываць расліны з вады, але ім трэба падняць галаву, каб праглынуць. Ласі — гэта не [[выпасовыя жывёлы]], а {{нп3|Браўзеры (экалагічная група)|браўзеры||Browser}} (выбіральнікі). Як і [[жырафы]], ласі старанна выбіраюць ежу з меншай колькасцю [[Харчовыя валокны|абалоніны]] і большай канцэнтрацыяй пажыўных рэчываў. Стрававальная сістэма лася эвалюцыянавала, каб прыстасавацца да гэтай дыеты з адносна нізкім утрыманнем абалоніны. У адрозненне ад большасці капытных свойскіх жывёл ([[Жвачныя|жвачных]]), ласі не могуць пераварыць [[Сена (корм)|сена]], і скормліванне яго ласям можа прывесці да смерці<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Comparative_Animal_Nutrition_and_Metabol.html?id=XvU6NH57RTAC&redir_esc=y|аўтар=Peter R. Cheeke, Ellen Sue Dierenfeld|загаловак=Comparative Animal Nutrition and Metabolism|год=2010|выдавецтва=CABI|старонак=351|isbn=978-1-84593-631-0}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://m.juneauempire.com/stories/122603/sta_hay.shtml#.VroopVJvy-4|title=Deadly diet of hay can bring down a moose {{!}} Juneau Empire - Alaska's Capital City Online Newspaper|first=TIM|last=MOWRY|website=m.juneauempire.com|access-date=2025-04-03|archive-date=1 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160301221605/http://m.juneauempire.com/stories/122603/sta_hay.shtml#.VroopVJvy-4|url-status=dead}}</ref>.<gallery heights="160" mode="packed"> Файл:Alces alces bark stripping.jpg|Зачыстка [[Кара (біялогія)|кары]] Файл:Bull moose close up feeding on fireweed.JPG|Лось есць {{bt-bellat||Chamaenerion angustifolium}} Файл:Moose 983 LAB.jpg|Лось брыдзе па [[Бабры|бабровай]] сажалцы </gallery> === Натуральныя драпежнікі === [[Файл:Moose_Tiger.jpg|злева|міні|250px|Сядло [[Жалезны век|жалезнага веку]] з [[Сібір]]ы з выявай лася, на якога палюе {{bt-bellat|бенгальскі тыгр|Panthera tigris tigris}}]] У дарослага лася мала ворагаў, за выключэннем {{bt-bellat|Бенгальскі тыгр{{!}}бенгальскіх тыграў|Panthera tigris tigris}}, якія рэгулярна палююць на дарослых ласёў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Feline_Behaviour_and_Welfare.html?id=CyrA16_yt3MC&redir_esc=y|аўтар=Andrew Ferguson Fraser|загаловак=Feline Behaviour and Welfare|год=2012|выдавецтва=CABI|старонак=210|isbn=978-1-84593-926-7}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://zslpublications.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x|аўтар=M. W. Hayward, W. Jędrzejewski, B. Jêdrzejewska|загаловак=Prey preferences of the tiger anthera tigris|год=2012|мова=en|выданне=Journal of Zoology|том=286|выпуск=3|старонкі=221–231|issn=1469-7998|doi=10.1111/j.1469-7998.2011.00871.x}}</ref>, але зграя {{bt-bellat|Воўк{{!}}ваўкоў|Canis lupus}} усё яшчэ можа прадстаўляць пагрозу, асабліва для самак з ласянятамі<ref name=":21">{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=educators.notebookseries|title=Alaska Wildlife Notebook Series, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-03}}</ref>. Таксама вядома, што {{bt-bellat|Буры мядзведзь{{!}}бурыя мядзведзі|Ursus arctos}}<ref name=":21" /> палююць на ласёў рознага памеру і з’яўляюцца адзіным драпежнікам, акрамя ваўка, які нападае на ласёў як у [[Еўразія|Еўразіі]], так і ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]]. У [[Еўрапейская частка Расіі|еўрапейскай частцы Расіі]] ласі забяспечваюць бурым мядзведзям прыкладна 15 % штогадовай калорыйнасці рацыёну і з’яўляюцца найважнейшай крыніцай ежы для гэтых драпежнікаў вясной<ref>{{Артыкул|спасылка=https://bioone.org/journals/ursus/volume-2023/issue-34e11/URSUS-D-22-00007/Brown-bear-food-habits-in-natural-and-human-modified-landscapes/10.2192/URSUS-D-22-00007.short|аўтар=Sergey S. Ogurtsov, Anatoliy A. Khapugin, Anatoliy S. Zheltukhin, Elena B. Fedoseeva, Alexander V. Antropov, María del Mar Delgado, Vincenzo Penteriani|загаловак=Brown bear food habits in natural and human-modified landscapes in West-European Russia|год=2024-01|мова=en|выданне=Ursus|том=2023|выпуск=34e11|issn=1537-6176|doi=10.2192/ursus-d-22-00007.short}}</ref>. Тым не менш, буры мядзведзь, хутчэй за ўсё, здабудзе здабычу ваўка або схопіць маладую асобіну, чым будзе паляваць на дарослых ласёў самастойна<ref name=":21" /><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.2981/10-113|аўтар=Bj⊘rn Dahle, Kjell Wallin, Göran Cederlund, Inga‐Lill Persson, Line Stabell Selvaag, Jon E. Swenson|загаловак=Predation on adult moose <i>Alces alces</i> by European brown bears <i>Ursus arctos</i>|год=2013-06|выданне=Wildlife Biology|том=19|выпуск=2|старонкі=165–169|issn=1903-220X|doi=10.2981/10-113}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1016/s0006-3207(96)00142-5|аўтар=David J. Mattson|загаловак=Use of ungulates by Yellowstone grizzly bears Ursus arctos|год=1997-07|выданне=Biological Conservation|том=81|выпуск=1-2|старонкі=161–177|issn=0006-3207|doi=10.1016/s0006-3207(96)00142-5}}</ref>. {{bt-bellat|Барыбал{{!}}барыбалы|Ursus americanus}} і {{bt-bellat|Пума{{!}}пумы|Puma concolor}} могуць быць істотнымі драпежнікамі ласёў у маі і чэрвені і ў рэдкіх выпадках могуць паляваць на дарослых асобін (у асноўным ласіц, а не буйнейшых самцоў)<ref>{{Cite web|url=https://www.frames.gov/catalog/2994|title=Effects of tree crushing on black bear predation on moose calves {{!}} Fire Research and Management Exchange System|website=www.frames.gov|access-date=2025-04-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hww.ca/hww2.asp?id=87|title=Hinterland Who's Who - Cougar|website=www.hww.ca|access-date=2025-04-03|archive-date=26 верасня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100926111053/http://hww.ca/hww2.asp?id=87|url-status=dead}}</ref>. {{bt-bellat|Расамаха{{!}}Расамахі|Gulo gulo}}, хутчэй за ўсё, ядуць ласёў як падаль, але забіваюць ласёў, у тым ліку дарослых асобін, калі буйныя капытныя аслаблены суровымі зімовымі ўмовамі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=wolverine.printerfriendly#:~:text=Wolverines%20are%20opportunistic;%20eating%20about,are%20well%20adapted%20for%20scavenging.&text=In%20the%20right%20situations,%20wolverines,when%20they%20are%20most%20vulnerable.|title=Wolverine Species Profile, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-03}}</ref><ref>Scrafford, Matthew A., and Mark S. Boyce.</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://academic.oup.com/jmammal/article-abstract/99/3/693/4992369?redirectedFrom=fulltext|аўтар=Matthew A Scrafford, Mark S Boyce|загаловак=Temporal patterns of wolverine (Gulo gulo luscus) foraging in the boreal forest|год=2018-06-01|выданне=Journal of Mammalogy|том=99|выпуск=3|старонкі=693–701|issn=0022-2372|doi=10.1093/jmammal/gyy030}}</ref>. {{bt-bellat|Касатка{{!}}Касаткі|Orcinus orca}} — адзіны пацверджаны марскі драпежнік ласёў, паколькі вядома, што яны палююць на ласёў і іншых аленяў, якія плаваюць паміж астравамі паўночна-заходняга ўзбярэжжа Паўночнай Амерыкі. Аднак такія забойствы рэдкія і справа магчымасці, бо ласі не з’яўляюцца рэгулярнай часткай рацыёну касаткі<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=Rjksm-5-ap4C&pg=PA23|аўтар=Robert W. Baird, Robin W. Baird|загаловак=Killer Whales of the World: Natural History and Conservation|год=2006|выдавецтва=MBI Publishing Company LLC|старонак=136|isbn=978-0-7603-2654-1}}</ref>. Існуе па меншай меры адзін зарэгістраваны выпадак, калі {{bt-bellat||Somniosus microcephalus}} паглынула лася<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/moose-eating-shark-rescued-in-newfoundland-harbour-1.2434102|title=Moose-eating shark rescued in Newfoundland harbour}}</ref>. [[Файл:Wolves_attack_moose_2012-04-12_001_(cropped).jpg|міні|250px|Лася атакуюць ваўкі]] [[Файл:Moose mom with calves and a bear, Denali National Park.png|міні|250px|Ласіца з цялятамі, да якіх набліжаецца [[буры мядзведзь]], Нацыянальны парк [[Нацыянальны парк Дэналі|Дэналі]], [[Аляска]]]] У некаторых раёнах ласі з’яўляюцца асноўнай крыніцай ежы для ваўкоў. Выявіўшы ваўкоў, ласі звычайна ўцякаюць. Ваўкі часта ідуць за ласём на адлегласці ад 100 да 400 метраў, часам на адлегласці ад 2 да 3 км. Напады ваўкоў на маладых ласёў могуць доўжыцца некалькі секунд, хоць часам разам з дарослымі асобінамі яны могуць расцягвацца на некалькі дзён. Часам ваўкі заганяюць ласёў у неглыбокія ручаі або на замерзлыя рэкі, дзе іх рух значна абцяжараны. Часам ласі стаяць на сваім і абараняюцца, кідаючыся на ваўкоў або адбіваючыся ад іх сваімі магутнымі капытамі. Ваўкі звычайна забіваюць ласёў, раздзіраючы ім азадкі і {{нп3|прамежнасць||ru|Промежность}}, выклікаючы масіўную [[Крывацёк|страту крыві]]. Часам воўк можа абезрухоміць лася, укусіўшы яго за адчувальны нос, боль ад чаго можа [[Паралюш|паралізаваць]] лася. Ваўчыныя зграі ў першую чаргу нацэлены на цялят і старых жывёл, але могуць паляваць і здаровых дарослых ласёў. Ласі ва ўзросце ад двух да васьмі гадоў рэдка забіваюцца ваўкамі. Хаця на ласёў звычайна палююць зграямі, вядомыя выпадкі, калі адзінкавыя ваўкі паспяхова забівалі здаровых, дарослых ласёў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Carnivores_of_the_World.html?id=ydOOtgEACAAJ&redir_esc=y|аўтар=Luke Hunter|загаловак=Carnivores of the World: Second Edition|год=2018|выдавецтва=Princeton University Press|старонак=256|isbn=978-0-691-18295-7}}</ref>. Даследаванні паляўніцтва драпежнікаў на ласёў паказваюць, што іх рэакцыя на ўяўныя пагрозы з’яўляецца хутчэй навучанай, чым інстынктыўнай. Практычна гэта азначае, што ласі больш уразлівыя ў раёнах, дзе папуляцыі ваўкоў і мядзведзяў былі знішчаны ў мінулым, але цяпер яны аднаўляюцца. Гэтыя ж даследаванні паказваюць, аднак, што ласі хутка вучацца і прыстасоўваюцца, уцякаючы з мясцовасці, калі яны адчуваюць пах ваўкоў, мядзведзяў або птушак-падальшчыкаў, такіх як [[Крумкачовыя|крумкачы]]<ref>{{Cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1G1-70741145.html|title=Recolonizing Carnivores and Naive Prey: Conservation Lessons from Pleistocene Extinctions. - Science {{!}} HighBeam Research|website=web.archive.org|date=2013-05-12|access-date=2025-04-03|archive-date=12 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512211113/http://www.highbeam.com/doc/1G1-70741145.html|url-status=dead}}</ref>. === Паразіты === Ласі пакутуюць на паразітаў, як знешніх, так і ўнутраных. {{нп3|Паразітарныя захворванні|Паразітозы|ru|Паразитарные болезни}} з’яўляюцца важнай прычынай захворвання і смяротнасці ласёў, а таксама спрыяюць уразлівасці да драпежнікаў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://wildlife.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jwmg.22101|аўтар=Jacob Debow, Joshua Blouin, Elias Rosenblatt, Cedric Alexander, Katherina Gieder, Walter Cottrell, James Murdoch, Therese Donovan|загаловак=Effects of Winter Ticks and Internal Parasites on Moose Survival in Vermont, USA|год=2021-09|мова=en|выданне=The Journal of Wildlife Management|том=85|выпуск=7|старонкі=1423–1439|issn=0022-541X|doi=10.1002/jwmg.22101}}</ref>. Да {{нп3|Эктапаразітызм|эктапаразітаў||Ectoparasitic infestation}} ласёў адносяцца {{bt-bellat||Cephenemyia ulrichii}} і {{bt-bellat||Dermacentor albipictus}}. У [[Паўночная Еўропа|Паўночнай Еўропе]] {{bt-bellat||Cephenemyia ulrichii}} — паразіт, арэал якога, здаецца, пашыраецца<ref>{{Cite web|lang=sv-SE|url=https://lakartidningen.se/klinik-och-vetenskap-1/2011/04/larver-av-nasstyngfluga-i-ogat-ovanligt-men-allvarligt-problem/#:~:text=Fall%20av%20human%20oftalmomyiasis%20fr%C3%A5n%20Dalarna%20och%20syd%C3%B6stra%20Finland%20redovisas&text=Larver%20av%20%C3%A4lgens%20n%C3%A4sstyngfluga,%20Cephenemyia,larverna%20i%20en%20m%C3%A4nniskas%20%C3%B6ga.|title=Larver av nässtyngfluga i ögat – ovanligt men allvarligt problem|first=Thomas G. T.|last=Jaenson|website=Läkartidningen|date=2011-04-19|access-date=2025-04-03}}</ref>. {{нп3|Эндапаразітызм|Эндапаразіты|ja|内部寄生}} ласёў: {{bt-bellat||Echinococcus granulosus}}, {{bt-bellat||Parelaphostrongylus tenuis}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://meridian.allenpress.com/jwd/article/51/1/157/122429/NECROPSY-FINDINGS-IN-62-OPPORTUNISTICALLY|аўтар=Arno Wünschmann, Anibal G. Armien, Erika Butler, Mike Schrage, Bert Stromberg, Jeff B. Bender, Anna M. Firshman, Michelle Carstensen|загаловак=NECROPSY FINDINGS IN 62 OPPORTUNISTICALLY COLLECTED FREE-RANGING MOOSE (ALCES ALCES) FROM MINNESOTA, USA (2003–13)|год=2015-01-01|выданне=Journal of Wildlife Diseases|том=51|выпуск=1|старонкі=157|issn=0090-3558|doi=10.7589/2014-02-037}}</ref>, {{нп3|лёгачныя чэрві|||Lungworm}} і [[Круглыя чэрві|нематоды]]. Сярод [[Гельмінтозы|гельмінтозаў]] найбольшую шкоду пагалоўю лася наносіць [[Смактуны|трэматода]] {{bt-bellat|парафасцыялопсіс фасцыялеморфа|Parafasciolopsis fasciolaemorpha}}<ref name="Гельминтофауна" />. === Сацыяльная структура і размнажэнне === [[Файл:Riddle_of_the_racks.jpg|міні|250px|У {{нп3|Кенай (нацыянальны рэзерват дзікай прыроды)|Нацыянальным запаведніку дзікай прыроды Кенай|ru|Кенай (национальный резерват дикой природы)}} чарапы двух самцоў, якія, верагодна, загінулі, калі іх рогі счапіліся падчас бойкі.]] Ласі пераважна вядуць {{нп3|Дзённы лад жыцця жывёл|дзённы лад жыцця|ru|Дневной образ жизни животных}}. Як правіла, яны адзіночныя з наймацнейшымі сувязямі паміж ласіцай і ласянём. Ласі рэдка збіраюцца ў групы, у шлюбны перыяд іх можа быць некалькі асобін разам. Лад жыцця адрозніваецца маларухомасцю. За дзень лось праходзіць кіламетр-паўтара, а калі дастаткова ежы, то можа перасунуцца на 100—300 метраў. Бурая спіна і светлыя ногі робяць яго малазаўважным нават у зімнім лесе. З пачатку жніўня лось пачынае вастрыць рогі аб маладыя дрэўцы, рыхтуючыся да шлюбных баёў. У сярэдзіне верасня самцы пачынаюць мычаць, прызываючы суродзіча на бой за самку. Гон і спарванне адбываюцца ў верасні-кастрычніку. Падчас {{нп3|Гон (біялогія)|гону|ru|Гон (биология)}} дарослыя самцы цалкам спыняюць кармленне прыкладна на два тыдні; такія паводзіны тлумачацца нейрафізіялагічнымі зменамі, звязанымі з пераразмеркаваннем нюху для выяўлення мачы ласей і ласіц<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.jstor.org/stable/4600457|аўтар=Dale G. Miquelle|загаловак=Why Don't Bull Moose Eat during the Rut?|год=1990|выданне=Behavioral Ecology and Sociobiology|том=27|выпуск=2|старонкі=145–151|issn=0340-5443}}</ref>. Самцы палігамныя і шукаюць некалькі самак для размнажэння. За час гону прадстаўнікі абодвух палоў клічуць адзін аднаго. Самцы цяжка рохкаюць, гэта можна пачуць на адлегласці да 500 метраў, самкі выдаюць гукі, падобныя да плачу. Самцы змагаюцца за самак: спачатку яны ацэньваюць, хто з іх дамінантны, і адзін самец можа адступіць, аднак супрацьстаянне можа перарасці ў бойку з выкарыстаннем рогаў. Бойкі самцоў вельмі жорсткія, хаця і не працяглыя. Калі сілы няроўныя, то слабейшы хутка збягае. Але калі б’юцца два роўныя па моцы самцы, то гэта можа быць бойка да пагібелі. Самкі лася маюць васьмімесячны перыяд цяжарнасці, звычайна выношваюць аднаго ласяня або двайнят, калі ежы шмат<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/The_Smithsonian_Book_of_North_American_M.html?id=qNFgzIPGuSUC&redir_esc=y|аўтар=American Society of Mammalogists, Smithsonian Institution|загаловак=The Smithsonian Book of North American Mammals|год=1999|выдавецтва=UBC Press|старонак=798|isbn=978-0-7748-0762-3}}</ref>, у маі або чэрвені<ref>{{Cite web|url=http://www.dnr.state.mn.us/mammals/moose/index.html|title=Moose: Minnesota DNR|website=web.archive.org|date=2009-12-07|access-date=2025-04-04|archive-date=7 снежня 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091207233626/http://www.dnr.state.mn.us/mammals/moose/index.html|url-status=dead}}</ref>. Пры добрым харчаванні колькасць двайнят можа складаць ад 30 % да 40 %<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/moose|title=Moose|website=www.thecanadianencyclopedia.ca|access-date=2025-04-04}}</ref>. Нованароджаныя ласі маюць поўсць чырванаватага адцення ў адрозненне ад карычневага колеру дарослых асобін. Маладняк застанецца з маці да моманту нараджэння наступных ласянят. Працягласць жыцця лася ў сярэднім — каля 15-25 гадоў. Папуляцыя ласёў стабільная і складае 25 ласянят на кожныя 100 ласіц ва ўзросце 1 года. Пры наяўнасці належнага харчавання, мяккага надвор’я і нізкай колькасці драпежнікаў ласі маюць велізарны патэнцыял для пашырэння папуляцыі<ref name="A.T. Bergerud">{{Cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/moose|title=Moose|author=Crichton|first=Vince|publisher=[[The Canadian Encyclopedia]]|access-date=September 1, 2019|last2=A. T. Bergerud|last3=James-Abra|first3=Erin}}</ref>. <gallery heights="120px" mode="packed"> Файл:Moose_calves_nursing.jpg|(нованароджаныя) Выкормліванне ласянят вясной. Файл:Cowcalflyingdown.JPG|(3 месяцы) Ласяняты ўвесь час знаходзяцца побач з маці. Файл:Ninemomoose.JPG|(9 месяцаў) Ласяня гатовае пакінуць сваю маці. Файл:Mainstmoose.JPG|(10-11 месяцаў) Верагодна, нядаўна яго выгнала цяжарная маці. </gallery> === Агрэсія === Ласі звычайна не агрэсіўныя да людзей, але могуць нападаць, калі іх справакаваць або спалохаць. Ласі нападаюць на людзей больш, чым [[Мядзведзевыя|мядзведзі]] і [[Воўк|ваўкі]] агулам, але звычайна з нязначнымі наступствамі. У Амерыцы ласі раняць людзей больш, чым любыя іншыя дзікія млекакормячыя; ва ўсім свеце толькі гіпапатамы наносяць больш траўм<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Adventure_Guide_Inside_Passage_Coastal_A.html?id=ARFyz_5UXK8C&redir_esc=y|аўтар=Ed Readicker-Henderson, Lynn Readicker-Henderson|загаловак=Adventure Guide Inside Passage & Coastal Alaska|год=2005-10|выдавецтва=Hunter Publishing, Inc|старонак=488|isbn=978-1-58843-515-6}}</ref>. Калі яго пераследуюць або спалохаюць людзі або ў прысутнасці [[Сабака свойскі|сабакі]], лось можа атакаваць. Акрамя таго, як і ў выпадку з мядзведзямі або большасцю дзікіх жывёл, ласі, якія прывыклі да таго, што іх кормяць людзі, могуць паводзіць сябе агрэсіўна, калі ім адмаўляюць у ежы. У восеньскі шлюбны перыяд самцы могуць быць агрэсіўнымі да чалавека. Ласіцы абараняюць маладых ласянят і нападаюць на людзей, якія набліжаюцца, асабліва калі яны становяцца паміж маці і цялятамі. Ласі не тэрытарыяльныя, не разглядаюць людзей як ежу і звычайна не пераследуюць людзей, якія ўцякаюць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.adfg.alaska.gov/index.cfm?adfg=species.main|title=Alaska's Species Information, Alaska Department of Fish and Game|last=dfg.webmaster@alaska.gov|website=www.adfg.alaska.gov|access-date=2025-04-03}}</ref>. [[Файл:Bull_moose_growing_new_antlers_and_shedding_fur.JPG|міні|250px|Самец, патрывожаны фатографам, апускае галаву і паказвае гатоўнасць да атакі]] Ласі непрадказальныя. Яны, хутчэй за ўсё, нападуць, калі іх раздражняюць, пераследуюць або падыдуць занадта блізка. Лось, які падвергся пераследу, можа зліваць свой гнеў на кім заўгодна, хто знаходзіцца паблізу, і яны часта не робяць адрозненняў паміж сваімі крыўдзіцелямі і нявіннымі мінакамі. Ласі — вельмі шпаркія жывёлы з вельмі гнуткімі суставамі і вострымі капытамі, здольныя біць пярэднімі і заднімі нагамі. У адрозненне ад іншых буйных капытных млекакормячых, такіх як коні, ласі могуць біць ва ўсе бакі, у тым ліку ўбок. Такім чынам, няма бяспечнага боку, з якога можна падысці. Ласі перад нападам часта падаюць папераджальныя знакі, дэманструючы агрэсію мовай цела. Пастаянны глядзельны кантакт звычайна з’яўляецца першай прыкметай агрэсіі, а закладзеныя вушы або апушчаная галава — прыкметай хвалявання. Калі шэрсць на шыі і плячах лася ўстае дуба, гэта звычайна азначае непазбежнасць атакі. Цэнтры для наведвальнікаў [[Анкарыдж]]а папярэджваюць турыстаў, што «…ласі з натапыранай поўсцю — гэта тое, чаго трэба баяцца»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.goodreads.com/book/show/8164172-adventure-guide-to-the-alaska-highway|title=Adventure Guide to the Alaska Highway|website=Goodreads|access-date=2025-04-04}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://www.goodreads.com/book/show/7344374-explorer-s-guide-50-hikes-around-anchorage|аўтар=Lisa Maloney|загаловак=Explorer's Guide 50 Hikes Around Anchorage|год=2010|выданне=1st ed|месца=Erscheinungsort nicht ermittelbar|выдавецтва=W. W. Norton & Company, Incorporated|старонак=1|isbn=978-0-88150-905-2, 978-1-58157-751-8}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.ebay.com/itm/313631665005|title=Aug 2002 Field & Stream Magazine Elk, Moose and Caribou|website=eBay|access-date=2025-04-04}}</ref><ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books?id=AbxTl7BNmpwC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|аўтар=Paul Tawrell|загаловак=Wilderness Camping & Hiking|год=2008-03-18|выдавецтва=Paul Tawrell|старонак=232|isbn=978-0-9740820-3-5}}</ref>. Ласіцы часцей выдаюць пратэстныя стогны, калі за імі заляцаюцца маленькія самцы. Гэта прыцягвае ўвагу буйных самцоў, спрыяе канкурэнцыі паміж самцамі і гвалту, памяншае пераслед ласіх з боку маленькіх самцоў і павялічвае магчымасці спарвання з буйнымі самцамі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1007/s00265-011-1234-y|аўтар=R. Terry Bowyer, Janet L. Rachlow, Kelley M. Stewart, Victor Van Ballenberghe|загаловак=Vocalizations by Alaskan moose: female incitation of male aggression|год=2011-07-20|выданне=Behavioral Ecology and Sociobiology|том=65|выпуск=12|старонкі=2251–2260|issn=0340-5443|doi=10.1007/s00265-011-1234-y}}</ref>. Гэта, у сваю чаргу, азначае, што ласіца мае хаця б невялікую ступень кантролю над тым, з якімі самцамі яна спарваецца<ref>{{Cite web|url=http://www.highbeam.com/doc/1P3-2416873911.html|title=FEMALE MOOSE MOANS PROVOKE BULL FIGHTS, FEMALES HAVE MORE CHOICE IN PICKING MATES, CONCLUDES IDAHO STATE UNIVERSITY STUDY - US Fed News Service, Including US State News {{!}} HighBeam Research|website=web.archive.org|date=2013-05-12|access-date=2025-04-04|archive-date=12 мая 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512211143/http://www.highbeam.com/doc/1P3-2416873911.html|url-status=dead}}</ref>. Нярэдка ласі праяўляюць агрэсію і да іншых жывёл, асабліва драпежнікаў. Мядзведзі нападаюць на маладых ласёў, радзей дарослых. Ёсць сведчанні, што аляскінскі лось паспяхова адбіўся ад нападаў чорных і бурых мядзведзяў. Зафіксаваны выпадкі, калі ласі тапталі на смерць нападаючых мядзведзяў і ваўкоў, таму ваўкі ў якасці здабычы ласёў выбіраюць у крайнім выпадку. Зарэгістраваны выпадак, калі самка лася забіла двух дарослых ваўкоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.biodiversitylibrary.org/page/34347342|аўтар=Ottawa Field-Naturalists' Club, Ottawa Field-Naturalists' Club|загаловак=The Canadian field-naturalist|год=1992|частка=v.106 (1992)|месца=Ottawa|выдавецтва=Ottawa Field-Naturalists' Club|старонак=608}}</ref><ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.biodiversitylibrary.org/part/356893|аўтар=J. L. Weaver, J. L. Weaver, C. Arvidson, P. Wood|загаловак=Two wolves, Canis lupus, killed by a Moose, Alces alces, in Jasper National Park, Alberta|год=1992|выданне=The Canadian field-naturalist|том=106|выпуск=1|старонкі=126––127|doi=10.5962/p.356893}}</ref>. Лось, незалежна ад полу, пры небяспекцы выдае гучны рык, больш падобны да рыку драпежнай жывёлы. Еўрапейскія ласі часта больш агрэсіўныя за паўночнаамерыканскіх, напрыклад, шведскія ласі, якія часта моцна ўзбуджаюцца пры выглядзе драпежніка. Тым не менш, як і ўсе капытныя, якія, як вядома, нападаюць на драпежнікаў, больш агрэсіўныя асобіны заўсёды больш цёмнага колеру, прычым найбольш цёмны колер звычайна знаходзіцца ў месцах, звернутых да суперніка, што служыць натуральным папярэджаннем для іншых жывёл<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Deer_of_the_World.html?id=bcWZX-IMEVkC&redir_esc=y|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref>. == Эвалюцыйная гісторыя == [[Файл:Libracles gallicus.JPG|міні|250px|Мастацкая рэканструкцыя выявы {{bt-bellat||Libralces gallicus}}]] [[Файл:Cervalces latifrons Tubingen.JPG|міні|250px|Рогі {{bt-bellat||Cervalces latifrons}}]] [[Файл:Cervalces scotti - MUSE.JPG|міні|250px|Копія шкілета амерыканскага {{bt-bellat||Cervalces scotti}}]] Ласі з’яўляюцца прадстаўнікамі падсямейства {{bt-bellat||Capreolinae}}. Прадстаўнікоў роду ласёў знаходзяць у адкладах {{нп3|Пліяцэн|пліяцэну|ru|Плиоцен}} — {{нп3|Эаплейстацэн|ранняга плейстацэну|ru|Эоплейстоцен}}<ref name=":02">{{Кніга|спасылка=https://archive.org/details/guinnessbookofan00wood|аўтар=Gerald L. Wood|загаловак=The Guinness book of animal facts and feats|год=1982|выдавецтва=Enfield, Middlesex : Guinness Superlatives|старонак=266|isbn=978-0-85112-235-9}}</ref>. Некаторыя навукоўцы аб’ядноўваюць ласёў і ўсіх яго вымерлых сваякоў у адзін род, ''Alces''<ref>{{Артыкул|спасылка=https://link.springer.com/10.1007/978-3-319-65038-8_23-1|аўтар=Magdalena Niedziałkowska, Wiebke Neumann, Tomasz Borowik, Marta Kołodziej-Sobocińska, Jonas Malmsten, Jon M. Arnemo, Göran Ericsson|загаловак=Moose Alces alces (Linnaeus, 1758)|год=2022|адказны=Klaus Hackländer, Frank E. Zachos|мова=en|месца=Cham|выданне=Handbook of the Mammals of Europe|выдавецтва=Springer International Publishing|старонкі=1–32|isbn=978-3-319-65038-8|doi=10.1007/978-3-319-65038-8_23-1}}</ref>, іншыя, напырклад {{нп3|Аўгуста Ацаролі||ru|Аццароли, Аугусто}}, абмяжоўваюць ''Alces'' толькі жывымі відамі, змяшчаючы выкапнёвыя віды ў роды {{bt-bellat||Cervalces}} і {{bt-bellat||Libralces}}<ref name=":02" />. Самым раннім вядомым відам у лініі ласёў з’яўляецца {{bt-bellat||Libralces gallicus}}, які жыў у {{нп3|Пліяцэн|пліяцэне|ru|Плиоцен}} — {{нп3|Эаплейстацэн|раннім плейстацэне|ru|Эоплейстоцен}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0277379104001593|аўтар=Marzia Breda, Marco Marchetti|загаловак=Systematical and biochronological review of Plio-Pleistocene Alceini (Cervidae; Mammalia) from Eurasia|год=2005-03-01|выданне=Quaternary Science Reviews|том=24|выпуск=5|старонкі=775–805|issn=0277-3791|doi=10.1016/j.quascirev.2004.05.005}}</ref>. ''Libralces gallicus'' паходзіць з цёплых саван пліяцэнавай Еўропы, а найбольш захаваныя шкілеты былі знойдзены ў паўднёвай Францыі. ''L. gallicus'' быў у 1,25 разы большы за аляскінскага лася ў лінейных памерах, што рабіла яго амаль у два разы масіўней. ''L. gallicus'' меў шмат яркіх адрозненняў ад сваіх сучасных нашчадкаў. У яго была больш доўгая, вузкая пыса і менш развітая насавая поласць, больш падобная да сучаснага аленя, без якіх-небудзь прыкмет сучаснай ласінай пысы. Яго твар нагадваў твар сучаснага {{bt-bellat|вапіці|Cervus canadensis}}. Аднак астатняя структура яго чэрапа, структура шкілета і зубы мелі моцнае падабенства з тымі рысамі, якія беспамылкова характэрныя для сучасных ласёў, што паказвае на падобны рацыён. Яго рогі складаліся з гарызанталі 2,5 метра, былі доўгімі, без зубцоў і заканчваліся невялікімі далонепадобнымі часткамі. Будова яго чэрапа і шыі сведчыць аб тым, што жывёла змагалася з выкарыстаннем высакахуткасных удараў, як {{bt-bellat||Ovis dalli}}, а не замыкаючы і скручваючы рогі, як сучасныя ласі. Іх доўгія ногі і структура костак сведчаць пра жывёлу, прыстасаванай да хуткага бегу па перасечанай мясцовасці<ref name=":0">{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Deer_of_the_World.html?id=bcWZX-IMEVkC&redir_esc=y|аўтар=Valerius Geist|загаловак=Deer of the World: Their Evolution, Behaviour, and Ecology|год=1998|выдавецтва=Stackpole Books|старонак=470|isbn=978-0-8117-0496-0}}</ref><ref name=":13">{{Кніга|спасылка=https://books.google.by/books/about/Morphological_Change_in_Quaternary_Mamma.html?id=bx0wywEACAAJ&redir_esc=y|аўтар=Anthony D. Barnosky|загаловак=Morphological Change in Quaternary Mammals of North America|год=1993|выдавецтва=Cabrigde University Press|старонак=415}}</ref>. У першай палове {{нп3|Ранні плейстацэн|ранняга плейстацэну||Early Pleistocene}} за {{bt-bellat||Libralces gallicus}} рушыў услед {{bt-bellat||Cervalces carnutorum}}. А за Cervalces carnutorum неўзабаве з’явіўся услед значна буйнейшы від пад назвай {{bt-bellat||Cervalces latifrons}}, які ўпершыню з’явіўся ў канцы ранняга плейстацэну<ref>{{Артыкул|спасылка=http://rgdoi.net/10.13140/RG.2.2.24751.53928|аўтар=Charalampos Kevrekidis, Dimitris S. Kostopoulos|загаловак=The southernmost occurrence of Cervalces latifrons (Johnson, 1874) (Artiodactyla: Cervidae) in Europe|год=2017|doi=10.13140/RG.2.2.24751.53928}}</ref>. Мноства закамянеласцяў ''Cervalces latifrons'' было знойдзена па ўсёй Еўразіі. Як і яго нашчадкі, ён жыў у асноўным у паўночных шыротах і, верагодна, быў добра прыстасаваны да холаду. ''C. latifrons'' быў самым буйным з сучасных і гістарычных аленяў, яго рост у карку перавышаў 2.1 метра. Ён буйнейшы нават за {{bt-bellat||Megaloceros giganteus}}, які быў 1.8 метра вышыні ў карку. Яго рогі былі меншыя, чым у {{bt-bellat||Megaloceros giganteus}}, але параўнальныя па памеры з рагамі ''L. gallicus''. Аднак рогі мелі больш кароткую гарызантальную паласу і больш буйныя пальмы, якія больш нагадваюць рогі сучаснага лася<ref name=":0" /><ref name=":13" /><ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.nhm.ac.uk/discover.html|title=Discover {{!}} Natural History Museum|website=www.nhm.ac.uk|access-date=2025-04-09}}</ref>. Верагодна, дзесьці ў {{нп3|Сярэдні плейстацэн|сярэднім плейстацэне||Middle Pleistocene}} ''Cervalces latifrons'' мігравалі ў [[Паўночная Амерыка|Паўночную Амерыку]], даўшы пачатак віду {{bt-bellat||Cervalces scotti}}<ref>{{Артыкул|спасылка=https://link.springer.com/referenceworkentry/10.1007/978-3-319-65038-8_23-1|аўтар=Magdalena Niedziałkowska, Wiebke Neumann, Tomasz Borowik, Marta Kołodziej-Sobocińska, Jonas Malmsten, Jon M. Arnemo, Göran Ericsson|загаловак=Moose Alces alces (Linnaeus, 1758)|год=2022|адказны=Klaus Hackländer, Frank E. Zachos|мова=en|месца=Cham|выданне=Handbook of the Mammals of Europe|выдавецтва=Springer International Publishing|старонкі=1–32|isbn=978-3-319-65038-8|doi=10.1007/978-3-319-65038-8_23-1}}</ref>. Лічыцца, што сучасны лось выйшаў ад ''Cervalces latifrons'' прыкладна ў канцы {{нп3|Сярэдні плейстацэн|сярэдняга плейстацэну||Middle Pleistocene}} — пачатку {{нп3|Позні плейстацэн|позняга плейстацэну||Late Pleistocene}}, верагодна, дзесьці ва [[Усходняя Азія|Усходняй Азіі]], а самыя раннія закамянеласці гэтага віду ў [[Еўропа|Еўропе]] адносяцца да пачатку позняга плейстацэну. Сучасны лось з’явіўся ў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыцы]] толькі каля 15 000 гадоў таму, у канцы позняга плейстацэну<ref>{{Артыкул|спасылка=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jbi.13935|аўтар=Meirav Meiri, Adrian Lister, Pavel Kosintsev, Grant Zazula, Ian Barnes|загаловак=Population dynamics and range shifts of moose ( Alces alces ) during the Late Quaternary|год=2020-10|мова=en|выданне=Journal of Biogeography|том=47|выпуск=10|старонкі=2223–2234|issn=0305-0270|doi=10.1111/jbi.13935}}</ref>. == Адносіны з людзьмі == [[Файл:1996. Stamp of Belarus 0123.jpg|thumb|250px|Выява лася на паштовай марцы Беларусі]] === Гісторыя === [[Файл:A_moose_with_reflection_in_Grand_Teton_NP.jpg|міні|250px|Лось і яго адлюстраванне]] [[Файл:Collared_muddy_moose_yearlings.jpg|міні|250px|Два маладыя ласі ў ашыйніках для радыёсачэння]] [[Петрогліф|Наскальныя малюнкі]] і [[Пячорны жывапіс|малюнкі ў пячорах]] Еўропы паказваюць, што паляванне на ласёў вялося з [[Каменны век|каменнага веку]]. Раскопкі ў {{нп3|Албю (Швецыя)|Албю||Alby, Öland}} ў [[Швецыя|Швецыі]], побач са {{нп3|Стура-Альварэт||uk|Стура-Альварет}}, выявілі рогі лася ў рэштках драўляных хацін з 6000 года да н.э., што сведчыць аб адным з самых ранніх паляванняў на ласёў у паўночнай Еўропе. У паўночнай Скандынавіі да гэтага часу можна знайсці рэшткі {{нп3|Звералоўная яма|лоўчых ям|ru|Звероловная яма}}, якія выкарыстоўваліся для палявання на ласёў. Гэтыя ямы, якія могуць быць памерам да 4 м × 7 м і 2 м глыбыні, маскіраваліся галінамі і лісцем. У іх былі б стромкія бакі, абабітыя дошкамі, каб ласі не маглі ўцячы, калі яны ўпалі. Ямы звычайна сустракаюцца вялікімі групамі, перасякаючы звычайныя дарожкі лася і цягнучыся на некалькі кіламетраў. У балотах і торфе знойдзены рэшткі драўляных агароджаў, прызначаных для накіравання жывёл да ям. У Нарвегіі ранні ўзор гэтых прылад для адлову быў датаваны прыкладна 3700 годам да н.э. Адлоў лася ў ямах — надзвычай эфектыўны спосаб палявання. Ужо ў [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзі]] ўрад Нарвегіі спрабаваў абмежаваць іх выкарыстанне; аднак метад выкарыстоўваўся да [[XX стагоддзе|XX стагоддзя]]. Самае ранняе апісанне лася знаходзіцца ў ''[[Запіскі пра Гальскую вайну|Commentarii de Bello Gallico]]'' [[Гай Юлій Цэзар|Юлія Цэзара]], дзе ён апісваецца так: {{цытата|Ёсць яшчэ [жывёлы], якіх завуць ''[[alces]]'' (ласі). Форма іх і разнастайны колер іх скуры вельмі падобныя на казуль, але памерам яны крыху перавышаюць іх і пазбаўленыя рагоў і маюць ногі без суставаў і звязкаў; яны таксама не ляжаць з мэтай адпачынку, і, калі яны былі кінуты ўніз якой-небудзь выпадковасцю, яны не могуць падняцца або ўстаць. Ложкамі ім служаць дрэвы; яны абапіраюцца на іх і, такім чынам, крыху адкінуўшыся, адпачываюць; калі паляўнічыя выяўляюць па слядах гэтых жывёл, куды яны прывыклі хадзіць, яны або падкопваюць усе дрэвы з коранем, або ўразаюцца ў іх настолькі, што здаецца, што верхняя частка дрэў засталася стаяць. Калі яны абапіраюцца на іх, то па звычцы збіваюць сваёй вагой дрэвы, якія не падтрымліваюцца, і самі падаюць разам з імі<ref>{{Cite book|publisher=Harper & brothers|last1=Caesar|first1=Julius|first2=Aulus|last2=Hirtius|title=Caesar's Commentaries on the Gallic and civil wars|chapter=XXVII|page=154|year=1879|isbn=978-0-217-45287-8}}</ref>.}} У кнізе 8, раздзел 16 «{{нп3|Натуральная гісторыя (Пліній)|Натуральнай гісторыі|ru|Естественная история (Плиний)}}» [[Пліній Старэйшы|Плінія Старэйшага]] 77 года, лось і жывёла пад назвай ахліс, якая, меркавана, адна і тая ж жывёла, апісваюцца так: {{цытата|…ёсць таксама лось, які вельмі нагадвае нашых бычкоў, толькі адрозніваецца даўжынёй вушэй і шыі. Ёсць таксама ахліс, які разводзіцца ў краіне [[Скандынавія|Скандынавіі]]; яго ніколі не бачылі ў гэтым горадзе, хоць у нас былі яго апісанні ад многіх асоб; ён не падобны на лася, але не мае суставаў на задніх нагах. Такім чынам, ён ніколі не ляжыць, але ляжыць на дрэве, пакуль спіць; яго можна злавіць, толькі папярэдне ўрэзаўшыся ў дрэва і, такім чынам, зладзіўшы для яго пастку, бо ў адваротным выпадку ён уцёк бы дзякуючы сваёй шпаркасці. Яго верхняя губа настолькі вялікая, што па гэтай прычыне ён вымушаны ісці назад, калі пасвіцца; у адваротным выпадку, пры руху наперад, губа б яму перашкаджала<ref>{{Cite web|url=http://old.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+8.16|title=Pliny the Elder, The Natural History|editor=John Bostock (physician)|archive-url=https://archive.today/20120713100336/http://old.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+8.16|archive-date=2012-07-13|access-date=2009-11-08}}</ref>.}} === У якасці ежы === {{main|Ласяціна}} [[Файл:Elk (482186353).jpg|250px|міні|Страва з ласяціны]] [[Файл:Moose meat drying at a warehouse in Dease Lake, British Columbia (S2004-890 LS).jpg|250px|міні|Сушка ласяціны ў Брытанскай Калумбіі]] У многіх краінах, дзе яны водзяцца, на ласёў палююць як на від [[Дзічына|дзічыны]]. Мяса лася на смак, як пісаў [[Генры Дэйвід Тора]] ў «The Maine Woods», «як мяккая ялавічына, магчыма, з большым смакам; часам як {{нп3|цяляціна|||Veal}}». Нягледзячы на тое, што ўзровень [[Бялкі|бялку]] ў {{нп3|Ласяціна|ласяціне|fi|Hirvenliha}} падобны да ўзроўню іншага параўнальнага {{нп3|Чырвонае мяса|чырвонага мяса||Red meat}}(напрыклад, [[Ялавічына|ялавічыны]], {{нп3|Аленіна (мяса)|аленіны|ru|Оленина}} і мяса [[вапіці]]), у ім нізкае ўтрыманне {{нп3|Тлушчы (дыеталогія)|тлушчу|ru|Жиры (диетология)}}, а тлушч, які прысутнічае, складаецца з большай долі {{нп3|Поліненасычаныя тлушчы|поліненасычаных тлушчаў|ru|Полиненасыщенные жиры}}, чым {{нп3|Насычаныя тлушчы||ru|Насыщенные жиры}}<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://a-z-animals.com/blog/moose-meat/|title=Moose Meat: Everything You Need to Know About This Healthy and Delicious Game Meat|first=Aaron|last=Webber|website=A-Z Animals|date=2023-09-03|access-date=2025-04-16}}</ref>. {{нп3|Валерыус Гейст|||Valerius Geist}}, які эміграваў у [[Канада|Канаду]] з [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|Савецкага Саюза]], напісаў у сваёй кнізе «Лось: паводзіны, экалогія, захаванне» ў 1999 годзе: {{цытата|У Швецыі ні адно восеньскае меню не абыходзіцца без апетытнай стравы з лася. Шведы агароджваюць свае аўтамагістралі, каб знізіць гібель ласёў, і ствараюць аўтамабілі, абароненыя ад ласёў. Швецыя менш чым удвая меншая за канадскую правінцыю [[Брытанская Калумбія]], але штогадовая здабыча ласёў у Швецыі — больш за 150 000 — у два разы перавышае агульную здабычу ласёў у Паўночнай Амерыцы}} Павелічэнне папуляцыі ласёў на [[Аляска|Алясцы]] ў мэтах палявання з’яўляецца адным з наступстваў дазволу паветраных метадаў выдалення ваўкоў у адведзеных раёнах. Некаторыя навукоўцы лічаць, што такое штучнае павелічэнне папуляцый дзічыны на самай справе шкодзіць як папуляцыям карыбу і ласёў, так і экасістэме ўвогуле. Гэта таму, што даследаванні паказалі, што калі гэтыя папуляцыі дзічыны штучна павялічваюцца, гэта прыводзіць як да {{нп3|Разбурэнне асяроддзя пражывання|разбурэння асяроддзя пражывання|ru|Разрушение среды обитания}}, так і да дэградацыі гэтых папуляцый<ref>[http://www.defenders.org/resources/publications/policy_and_legislation/aerial_hunting_q_and_a.pdf Aerial Hunting FAQs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100712145731/http://www.defenders.org/resources/publications/policy_and_legislation/aerial_hunting_q_and_a.pdf|date=July 12, 2010}}, Defenders of Wildlife — Protect America’s Wildlife (PAW) Act — Aerial hunting FAQs</ref>. ==== Спажыванне субпрадуктаў ==== У [[Печань|печані]] і [[нырка]]х фінскіх ласёў узровень [[кадмій|кадмію]] — высокі, таму спажыванне гэтых органаў жывёл старэйшых за год забаронена ў Фінляндыі<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.foodnavigator.com/Article/2003/08/12/All-clear-for-Finnish-foods/|title=All-clear for Finnish foods|website=FoodNavigator.com|date=2003-08-11|access-date=2025-04-16}}</ref>. У выніку даследавання, праведзенага ў 1988 годзе, {{нп3|Міністэрства прыродных рэсурсаў і лясной гаспадаркі Антарыа|Міністэрства прыродных рэсурсаў Антарыа|ru|Министерство природных ресурсов и лесного хозяйства Онтарио}} рэкамендавала адмовіцца ад ужывання нырак і печані лася і аленя. Узровень кадмію быў значна вышэйшым, чым у Скандынавіі<ref>{{Артыкул|спасылка=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0048969788901659|аўтар=V. Glooschenko, C. Downes, R. Frank, H.E. Braun, E.M. Addison, J. Hickie|загаловак=Cadmium levels in Ontario moose and deer in relation to soil sensitivity to acid precipitation|год=1988-05|мова=en|выданне=Science of The Total Environment|том=71|выпуск=2|старонкі=173–186|doi=10.1016/0048-9697(88)90165-9}}</ref>. Дэпартамент прыродных рэсурсаў [[Нью-Брансуік]]а раіць паляўнічым не ўжываць субпрадукты аленяў<ref>{{Cite web|url=https://www.gnb.ca/cnb/news/he/2005e1188hw.htm|title=Public Health Advisory / Hunters and wildlife diseases (05/09/16)|website=web.archive.org|date=2019-07-03|access-date=2025-04-16|archive-date=3 ліпеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190703172302/https://www.gnb.ca/cnb/news/he/2005e1188hw.htm|url-status=dead}}</ref>. Было выяўлена, што спажыванне [[Кадмій|кадмію]] павышана сярод усіх спажыўцоў мяса лася, хоць было ўстаноўлена, што мяса толькі нязначна спрыяе штодзённаму спажыванню кадмію. Аднак спажыванне ласінай печані або нырак значна павялічвала спажыванне кадмію, і даследаванне паказала, што інтэнсіўныя спажыўцы ласіных органаў маюць адносна вузкі запас бяспекі ніжэй узроўняў, якія, верагодна, выклікаюць негатыўныя [[наступствы для здароўя]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/0265203031000094636|аўтар=L. Vahteristo, T. Lyytikäinen, E.-R. Venäläinen, M. Eskola, E. Lindfors, R. Pohjanvirta, R. Maijala|загаловак=Cadmium intake of moose hunters in Finland from consumption of moose meat, liver and kidney|год=2003-05-01|мова=EN|выданне=Food Additives & Contaminants|doi=10.1080/0265203031000094636}}</ref>. == Дарожна-транспартныя здарэнні == [[Цэнтр мас]] лася знаходзіцца вышэй за капот большасці [[Легкавы аўтамабіль|легкавых аўтамабіляў]]. Пры сутыкненні ўдар раздушвае пярэднія стойкі даху і людзей на пярэдніх сядзеннях<ref>{{Cite web|url=http://www.vti.se/sv/publikationer/pdf/algdocka-av-gummi-for-krockprov.pdf|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20120311184713/http://www.vti.se/sv/publikationer/pdf/algdocka-av-gummi-for-krockprov.pdf|archive-date=March 11, 2012|access-date=October 4, 2011|url-status=live}}</ref>. Сутыкненні такога тыпу часта бываюць смяротнымі; {{нп3|Рэмень бяспекі|рамяні бяспекі|ru|Ремень безопасности}} і {{нп3|Падушка бяспекі|падушкі бяспекі|ru|Подушка безопасности}} забяспечваюць невялікую абарону<ref>{{Cite web|url=http://www.vti.se/nordic/2-04mapp/annosv.html|title=Number 1, 2004, of Nordic Road & Transport Research. Annotations Sweden|website=web.archive.org|date=2008-05-29|access-date=2025-04-16|archive-date=29 мая 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080529203439/http://www.vti.se/nordic/2-04mapp/annosv.html|url-status=dead}}</ref>. Пры сутыкненні з больш высокімі транспартнымі сродкамі (напрыклад, грузавікамі) большая частка дэфармацыі прыпадае на пярэднюю частку транспартнага сродку, і пасажырскі салон у значнай ступені захоўваецца. Сутыкненні з ласямі падштурхнулі да распрацоўкі выпрабаванняў транспартнага сродку, якія называюцца «{{нп3|Ласіны тэст||ru|Лосиный тест}}» ({{lang-sv|Älgtest}}, {{lang-de|Elchtest}}). Масачусецкае даследаванне паказала, што ў выніку сутыкненняў ласёў з аўтатранспартам назіраецца вельмі высокі ўзровень гібелі людзей і што такія сутыкненні прыводзяць да гібелі 3% масачусэтскай папуляцыі ласёў штогод<ref>{{Артыкул|спасылка=http://link.springer.com/10.1007/s00267-018-1058-x|аўтар=Katherine A. Zeller, David W. Wattles, Stephen DeStefano|загаловак=Incorporating Road Crossing Data into Vehicle Collision Risk Models for Moose (Alces americanus) in Massachusetts, USA|год=2018-09|мова=en|выданне=Environmental Management|том=62|выпуск=3|старонкі=518–528|issn=0364-152X|doi=10.1007/s00267-018-1058-x}}</ref>. [[Файл:Moose_carcass_at_a_solid_waste_facility,_Homer,_Alaska.jpg|міні|250px|Туша лася, прычына смерці якога невядомая, на сховішчы для перавозкі цвёрдых адходаў на Алясцы.]] На дарогах у рэгіёнах, дзе існуе небяспека наезду на жывёлу, выкарыстоўваюцца знакі, якія папярэджваюць пра ласёў. Трохкутныя папераджальныя знакі, распаўсюджаныя ў [[Швецыя|Швецыі]], [[Нарвегія|Нарвегіі]] і [[Фінляндыя|Фінляндыі]], сталі жаданымі сувенірамі сярод турыстаў, якія падарожнічаюць па гэтых краінах, выклікаючы ў дарожных уладаў столькі выдаткаў, што ў некаторых рэгіёнах знакі з ласямі былі заменены на агульныя папераджальныя знакі без выявы<ref>{{Cite web|lang=sv|url=https://www.allehanda.se/2007-08-13/algsafari-lockar-tusentals-turister|title=Älgsafari lockar tusentals turister|website=Allehanda.se|date=2007-08-13|access-date=2025-04-16}}</ref>. У Антарыа, Канада, прыкладна 265 ласёў гінуць кожны год у выніку сутыкнення з цягнікамі ({{На|2019}}). Сутыкненні ласёў з цягнікамі адбываліся часцей зімой са снегападам вышэйшым за сярэдні<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/242|аўтар=Joe Hamr, Mike Hall, Jesse N. Popp|загаловак=AN ASSESSMENT OF MOOSE AND ELK TRAIN COLLISIONS IN ONTARIO, CANADA|год=2019-05-07|мова=en|выданне=Alces|том=55|старонкі=1–12|issn=2293-6629|archive-date=3 лютага 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260203200359/https://alcesjournal.org/index.php/alces/article/view/242}}</ref>. У студзені 2008 года нарвежская газета {{нп3|Aftenposten|||Aftenposten}} падлічыла, што з 2000 года каля 13 000 ласёў загінулі ў выніку сутыкнення з нарвежскімі цягнікамі. Дзяржаўнае агенцтва, якое адказвае за чыгуначную інфраструктуру (Jernbaneverket), планавала выдаткаваць 80 мільёнаў [[Нарвежская крона|нарвежскіх крон,]] каб у будучыні знізіць узровень сутыкненняў шляхам агароджвання чыгункі, ачысткі расліннасці побач з пуцямі і забеспячэння альтэрнатыўных бесснежных месцаў кармлення для жывёл у іншых месцах<ref>{{Cite web|url=http://www.aftenposten.no/english/local/article2222872.ece|title=Railroad takes steps to reduce moose crashes - Aftenposten.no|website=web.archive.org|date=2008-09-28|access-date=2025-04-16|archive-date=28 верасня 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080928100858/http://www.aftenposten.no/english/local/article2222872.ece|url-status=bot: unknown}}</ref>. У канадскай правінцыі [[Нью-Брансуік]] сутыкненні аўтамабіляў з ласямі настолькі частыя, што ўсе новыя шашы маюць агароджы, якія не дазваляюць ласям выходзіць на дарогу, як гэта даўно зроблена ў Фінляндыі, Нарвегіі і Швецыі. Дэманстрацыйны праект, Highway 7 паміж [[Фрэдэрыктан|Фрэдэрыктанам]] і [[Сент-Джон|Сент-Джонам]], дзе частата сутыкненняў ласёў адна з самых высокіх у правінцыі, не мела такіх агароджаў да 2008 года, хоць яна была і працягвае заставацца вельмі добрай<ref>{{Cite web|url=http://www.gnb.ca/0113/moose/alert-e.asp|title=Moose-Vehicle Collision Information - New Brunswick Department of Transportation|first=DOT|last=Communications|website=www.gnb.ca|access-date=2025-04-16|archive-date=14 студзеня 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070114141943/http://www.gnb.ca/0113/moose/alert-e.asp|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gnb.ca/cnb/news/tran/2008e0411tr.htm|title=More wildlife fencing to be installed on Route 7 in 2008 (08/04/08)|last=Province of New Brunswick|website=www.gnb.ca|access-date=2025-04-16|archive-date=17 студзеня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110117200940/http://www.gnb.ca/cnb/news/tran/2008e0411tr.htm|url-status=dead}}</ref>. [[Ньюфаўндленд і Лабрадор]] рэкамендавалі аўтамабілістам быць асцярожнымі ў перыяд паміж змярканнем і світаннем, таму што ў гэты час ласі найбольш актыўныя і іх найбольш цяжка ўбачыць, што павялічвае рызыку сутыкненняў<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.gov.nl.ca/ti/roads/department/moose/|title=Moose Advisory}}</ref>. Мясцовыя папярэджанні пра ласей часта паведамляюць на радыёстанцыях, каб аўтамабілісты маглі быць уважлівымі падчас руху ў пэўных раёнах. Электронная «сістэма выяўлення ласёў» была ўстаноўлена на двух участках {{нп3|Трансканадская шаша|Трансканадскай шашы|ru|Трансканадское шоссе}} ў Ньюфаўндлендзе ў 2011 годзе, але сістэма аказалася ненадзейнай і была выдалена ў 2015 годзе<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cbc.ca/news/canada/newfoundland-labrador/moose-detection-lights-being-removed-not-effective-for-n-l-1.2951688|title=Moose detection lights being removed, 'not effective' for N.L.}}</ref>. Да 2024 года папуляцыя ласёў у Ньюфаўндлендзе павялічвалася разам з колькасцю дарожна-транспартных здарэнняў<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nytimes.com/2024/10/05/world/canada/newfoundland-moose-car-accidents.html|title=A Menace to Motorists, but the ‘Noble’ Moose Is Adopted by Newfoundland|first=Ian|last=Austen|website=The New York Times|date=2024-10-05|access-date=2025-04-16|last2=Willms|first2=Ian}}</ref>. У [[Швецыя|Швецыі]] дарога не будзе агароджана, калі на ёй не здарылася хаця б адна аварыя з ласём на кожны кіламетр у год. Ва ўсходняй Германіі, дзе скудная папуляцыя павольна павялічваецца, з 2000 па 2007 год адбыліся два дарожна-транспартныя здарэнні з удзелам ласёў<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.iucnredlist.org/species/41782/10539156|аўтар=Heikki Henttonen, Andreas Kranz, Michael Stubbe, Tiit Maran, Alexei Tikhonov|загаловак=IUCN Red List of Threatened Species: Alces alces ssp. alces|год=2006-05-19|выданне=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref>. === Выкарыстанне ў якасці цяглавых і верхавых жывёл === На наскальных малюнках паблізу [[Ангара|Ангары]], [[Енісей|Енісея]], [[Лена|Лены]] адлюстравана, як людзі выкарыстоўваюць лася ў якасці свойскай жывёлы: запрагаюць, ездзяць вярхом. У XV стагоддзі на ласях ездзілі шведскія салдаты і паліцэйскія. Фермеры ЗША ў XIX стагоддзі запрагалі ласёў у плуг. Але ён так і не стаў такой звыклай свойскай жывёлай, як конь ці карова. Як цяглавую сілу яго можна выкарыстоўваць абмежавана — лось не вытрымлівае доўгіх нагрузак, бо мае маленькае, не адпаведнае масе цела, сэрца<ref>''Граковіч Е.'' Лось вядомы і загадкавы // Гоман Барысаўшчыны, № 2(107), 2008.</ref>. == У культуры == === Геральдыка === Выяву лася можна сустрэць на гербах шматлікіх гарадоў: <gallery class="center"> File:Coat of Arms of Rasony, Belarus.svg|Герб г.п.[[Расоны]] Файл:Coat of Arms of Gusev (Kaliningrad oblast).png|Герб г.[[Гусеў (горад)|Гусева]] (Калінінградская вобл., Расія) Файл:Coat of Arms of Yoshkar-Ola (Mariy-El).png|Герб г.[[Іашкар-Ала]] (Расія) Файл:Coat of Arms of Miass (Chelyabinsk oblast) (2002).png|Герб г.[[Міяс]] (Расія) Файл:Östersund vapen.svg|Герб г.[[Эстэрсунд]] ([[Швецыя]]) Файл:Escut Jelgava.png|Герб города [[Елгава]] ([[Латвія]]). </gallery> === Нумізматыка === Выява лася прысутнічае на шэрагу манет: <gallery class="center"> File:RR5217-0044R.jpg|Расія (2015 год) </gallery> === Баністыка === <gallery class="center"> File:Belarus-1992-Bill-25-Obverse.jpg|25 [[Беларускі рубель|беларускіх рублёў]], (1992 год) File:50 литовских талонов 1991.jpg|50 [[Літоўскі талон|літоўскіх талонаў]] (1993 год) </gallery> === Філатэлія === Выява лася на паштовых марках <center><gallery> File:1996. Stamp of Belarus 0123.jpg| File:The Soviet Union 1964 CPA 3051 stamp (Centenary of Moscow Zoo. Elk or moose (Alces alces)).jpg| File:The Soviet Union 1957 CPA 1992 stamp (Eurasian Elk).jpg| File:Stamps of Kazakhstan, 2014-009.jpg| </gallery></center> == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аленевыя]] [[Катэгорыя:Млекакормячыя Еўразіі]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1758 годзе]] [[Катэгорыя:Жывёлы на манетах]] [[Катэгорыя:Жывёлы на марках]] [[Катэгорыя:Дзічына]] 5035bywezqujp7h8dnmy5tppnw3tpva 0 54367 5238067 5222551 2026-11-03T23:44:08Z 5238067 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Херсо́н''' ({{lang-uk|Херсон}}) — [[горад]] абласнога значэння на поўдні [[Украіна|Украіны]], у нізоўі [[Дняпро|Дняпра]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]]. Насельніцтва — 279,1 тыс. чал. (2022). [[Горад-герой Украіны]] (2022)<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/111/2022#Text|title=Про встановлення почесної відзнаки "Місто-герой України"|lang=uk}}</ref>. == Геаграфія == Знаходзіцца на правым беразе ракі [[Дняпро]], каля яго ўпадзення ў [[Дняпроўскі ліман]] [[Чорнае мора|Чорнага мора]]. == Гісторыя == Заснаваны ў [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]] ў 1778 годзе на месцы ваеннага ўмацавання, вядомага з 1743 года. [[Файл:Map of the area around Kherson.svg|thumb|left|Херсон і наваколле]] == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Асвета == * [[Херсонскі нацыянальны тэхнічны ўніверсітэт]] * [[Херсонскі дзяржаўны ўніверсітэт]] * [[Херсонскі дзяржаўны аграрна-эканамічны ўніверсітэт]] * [[Херсонская дзяржаўная марская акадэмія]] == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/SisterCities}} == Вядомыя асобы == {{гл. таксама|Катэгорыя:Нарадзіліся ў Херсоне}} * [[Барыс Андрэевіч Лаўранёў]] * [[Леанід Леанідавіч Вінер]], [[Герой Савецкага Саюза]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|17|Херсон}} * {{Крыніцы/БСГН|Херсо́н|704}} * {{Крыніцы/ГЭС (1989)|Херсо́н|527}} {{Херсонскі гарадскі савет}} {{Херсонская вобласць}} {{Абласныя цэнтры Украіны}} {{Населеныя пункты на Дняпры}} {{Гарады-героі Украіны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Херсонскай вобласці]] [[Катэгорыя:Херсон| ]] [[Катэгорыя:Парты Украіны]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты на Дняпры]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1778 годзе]] oia6er9ffc10yifhtu8ddud9dw883sv 0 56018 5238156 5215744 2026-11-04T04:01:09Z 5238156 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Шарамет}} {{Асоба |імя = Павел Рыгоравіч Шарамет |выява = Sheremet at Open Library debate 140928.jpg |маці = Людміла Станіславаўна Шарамет |грамадзянства = {{USSR}}→{{BLR}}→{{RUS}} }} '''Павел Рыгоравіч Шарамет''' ({{lang-ru|Павел Шеремет}}, {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[журналіст]], працаваў у [[Беларусь|Беларусі]], [[Расія|Расіі]] і [[Украіна|Украіне]], былы супрацоўнік Першага канала расійскага тэлебачання (ОРТ), адзін з заснавальнікаў вэб-сайта «[[Белорусский партизан|Беларускі партызан]]», аўтар (сумесна з [[Святлана Калінкіна|Святланай Калінкінай]]) кнігі «Случайный президент». Аўтар дакументальных фільмаў «Чачэнскі дзённік», «[[Дзікае паляванне (фільм)|Дзікае паляванне]]», «1991 — Апошні год імперыі», «Апошняя вышыня генерала Лебедзя», «Карэйскі капкан», «Споведзь ката», «СНІД. Смерць з адкрытай датай». == Біяграфія == Павел Рыгоравіч Шарамет нарадзіўся 28 лістапада 1971 г. у [[Мінск]]у. Пасля заканчэння сярэдняй школы паступіў на гістарычны факультэт [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Скончыў тры курсы, сыйшоў з [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] і паступіў на факультэт міжнародных эканамічных адносінаў [[Беларускі эканамічны ўніверсітэт|Беларускага эканамічнага ўніверсітэта]]. Тэма дыпломнай працы — «Афшорны бізнес». Вольна валодаў [[англійская мова|англійскай мовай]]. '''Беларускі перыяд''' Да 1992 г. працаваў у аддзеле валютных аперацый у адным з банкаў. У 1994—1995 гг. быў аўтарам і вядучым штотыднёвай аналітычнай праграмы «Праспект» на [[Беларускае тэлебачанне|Беларускім тэлебачанні]]. Атрымаў у 1995 г. [[Прэмія імя Алеся Адамовіча|прэмію Беларускага ПЭН-цэнтра імя Алеся Адамовіча]] як найлепшы тэлевізійны журналіст Беларусі. У жніўні 1995 г. — жніўні 1996 г. — галоўны рэдактар «[[Белорусская деловая газета|Белорусской деловой газеты]]». З верасня 1996 г. — супрацоўнік тэлекампаніі ОРТ: кіраўнік Беларускага бюро ОРТ, шэф-рэдактар аддзелу карэспандэнцкай сеткі ОРТ, намеснік дырэктара «Дырэкцыі інфармацыйных праграм ОРТ». 7 ліпеня 1997 г. П. Шарамет разам з іншымі карэспандэнтамі расійскіх тэлекампаніяў, Аляксандрам Ступнікавым, Леанідам Свірыдавым, быў пазбаўлены акрэдытацыі. 22 ліпеня 1997 г. кіраўнік здымачнай групы ОРТ П. Шарамет, кінааператар [[Дзмітрый Аляксандравіч Завадскі|Дзмітрый Завадскі]], кіроўца службовай машыны Яраслаў Аўчыннікаў былі затрыманыя беларускімі памежнікамі. У адносінах да іх быў складзены пратакол па факту незаконнага ўезду ў памежную зону, затым здымачную групу адпусцілі. 23 ліпеня 1997 г. у праграме «Время» па ОРТ быў паказаны сюжэт П. Шарамета пра ненадзейную ахову беларуска-літоўскай мяжы, праз якую лёгка могуць прайсці парушальнікі. 26 ліпеня 1997 г. П. Шарамет вяртаўся з паездкі ў Балгарыю, быў затрыманы ў аэрапорце Мінск-2 і абвінавачаны ў незаконным пераходзе мяжы. Адначасова былі затрыманыя ягоныя супрацоўнікі Дз. Завадскі і Я. Аўчыннікаў. Напачатку яны былі дастаўленыя ў памежную камендатуру г. [[Ашмяны]], затым змешчаны пад варту ў турму СІЗА г. [[Гродна]]. Неўзабаве Я. Аўчыннікаў быў вызвалены пад падпіску аб нявыездзе. 29 ліпеня 1997 г. [[Беларуская асацыяцыя журналістаў|БАЖ]] выступіла з патрабаваннем вызваліць журналістаў. Расійскі саюз журналістаў звярнуўся да прэзідэнта Расіі [[Барыс Мікалаевіч Ельцын|Б. Ельцына]] з просьбай дабіцца вызвалення П. Шарамета і Дз. Завадскага. Ельцын публічна запатрабаваў вызвалення П. Шарамета.<ref>[http://kommersant.ru/doc/185061 Ельцин посадил Лукашенко]</ref> 31 ліпеня 1997 г. некалькі дзясяткаў беларускіх журналістаў правялі акцыю пратэсту. Яны прайшлі з закладзенымі за галаву рукамі каля будынку [[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь|МЗС]], [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ]] і [[Адміністрацыя Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь|адміністрацыі прэзідэнта]]. Міліцыя затрымала 15 чалавек, якія былі асуджаныя і аштрафаваныя.<ref name="belaruspartisan.by">{{Cite web |url=https://belaruspartisan.by/m/politic/363373/ |title=Как судили Шеремета и Завадского в Ошмянах: история в лицах и фактах |access-date=17 мая 2018 |archive-date=13 лістапада 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113211113/https://belaruspartisan.by/m/politic/363373/ |url-status=dead }}</ref> 30 жніўня 1997 г. у Мінску адбыўся гэтак званы «Марш у турэмных робах» — адная з самых яркіх акцыяў пратэста журналістаў супраць абмежавання свабоды слова і ў знак салідарнасці са зняволенымі журналістамі П. Шараметам і Дз. Завадскім. Трынаццаць журналістаў прайшлі ў турэмных робах, з шыльдамі «Я — „нячэсны журналіст“», «Я плохо говорил о нашем президенте», «I’m a journalist» па мінскіх вуліцах і зладзілі мітынг у [[Парк Дружбы народаў (Мінск)|парку Дружбы народаў]] на [[Плошча Бангалор (Мінск)|плошчы Бангалор]].<ref>https://gazetaby.com/cont/print_rdn.php?sn_nid=98861{{Недаступная спасылка}}</ref> Паэт і нядаўні палітычны зняволены [[Славамір Генрыхавіч Адамовіч|Славамір Адамовіч]] падчас мітынгу публічна зашыў сабе рот, сімвалізуючы ўдушэнне свабоды слова.<ref>[http://belsat.eu/ru/programs/performansy-protesta/ Перформансы протеста]</ref> 4 верасня 1997 г. пад падпіску аб нявыездзе быў выпушчаны кінааператар Дз. Завадскі, які як быццам бы прызнаў сваю віну. Па словах Дз. Завадскага, напісаць ліст з пакаяннем яго ўгаварыў карэспандэнт «Интерфакса» Сяргей Заяц. 30 верасня 1997 г. было завершана следства па крымінальнай справе. У адносінах да Я. Аўчыннікава абвінавачванне было знятае. Падчас зняволення журналістаў быў аказаны ціск на іх адвакатаў. Адвакат П. Шарамета Гары Паганяйла быў вымушаны падаць заяву аб выхадзе з Мінскай гарадской калегіі адвакатаў. Другому адвакату П. Шарамета Міхаілу Волчаку міністэрства юстыцыі прыпыніла ліцэнзію. Аднак улады дазволілі адвакатам удзельнічаць у крымінальным працэсе. П. Шарамет і Дз. Завадскі былі вызваленыя 7 кастрычніка 1997 г. пад падпіску аб нявыездзе і ў суправаджэнні канвоя былі завезены ў Мінск. Пасля вызвалення П. Шарамет заявіў: «Гэта — помста. Проста помста [[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка|Аляксандра Лукашэнкі]] як чалавека і прэзідэнта Паўлу Шарамету, якога ён ведаў, калі той быў яшчэ дэпутатам. Помста журналісту, які публічна адмовіўся ад усіх дабротаў, прапанаваных яму главой дзяржавы і ўказаў на тыя памылкі і неадэкватныя дзеянні, якія беларускія ўлады робяць за апошнія паўтары-два гады».<ref name="belaruspartisan.by"/> Суд над П. Шараметам праходзіў у г. Ашмяны, суддзя Віталь Казакевіч, дзяржаўны абвінаваўца Уладзімір Сідо. Ён пачаўся 17 снежня 1997 г. і скончыўся 28 студзеня 1998 г. Журналістаў абвінавачвалі ў незаконным перасячэнні дзяржаўнай мяжы па папярэдняй змове, паўторна (туды-сюды). П. Шарамет дадаткова абвінавачваўся па ч. 1 арт. 167 КК РБ у перавышэнні ўлады і службовых паўнамоцтваў. Абаронцамі падчас суда ў П. Шарамета былі адвакаты Г. Паганяйла, М. Волчак і бацька П. Шарамета Рыгор Шарамет. Да крымінальнай справы былі дапушчаныя грамадскія абаронцы — Міхаіл Пастухоў і Уладзімір Нісцюк ад БАЖ, Барыс Звозскаў ад [[Беларускі Хельсінкскі камітэт|Беларускага хельсінкскага камітэта]], Віктар Кузняцоў ад ОРТ. П. Шарамета пакаралі на два гады пазбаўлення волі ўмоўна з выпрабавальным тэрмінам на адзін год «за наўмыснае групавое парушэнне дзяржаўнай мяжы». Відэааператар Дз. Завадскі быў асуджаны на паўтары гады пазбаўлення волі ўмоўна. П. Шарамет правёў за кратамі два з паловай месяцы, у выніку напісаў «Турэмны дзённік», дзе падрабязна апісаў умовы ўтрымання зняволеных у гродзенскім СІЗА і акалічнасці сваёй крымінальнай справы. Праваабарончая арганізацыя [[Міжнародная Амністыя|Міжнародная амністыя]] прызнала П. Шарамета вязнем сумлення.<ref>[https://amnesty.org.ru/ru/2016-07-20-sheremet-ukraina/ Убийство журналиста Павла Шеремета — это аморальное преступление] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170416201958/https://amnesty.org.ru/ru/2016-07-20-sheremet-ukraina/ |date=16 красавіка 2017 }}</ref> Пасля вызвалення П. Шарамет пераязджае працаваць у [[Масква|Маскву]]. 18 кастрычніка 2004 г. падчас прыезду ў [[Мінск]] П. Шарамет пры выхадзе з дому, у прысутнасці журналісткі і калегі Святланы Калінкінай, суаўтаркі іхняй кнігі «Выпадковы прэзідэнт», падвергся нападам двух невядомых і збіццю.<ref>[http://spring96.org/ru/news/8362 Обзор нарушений прав человека в Беларуси — октябрь 2004 года]</ref> Супрацоўнікі міліцыі даставілі П. Шарамета ў Савецкі РУУС і абвінавацілі яго ў дробным хуліганстве. Затым яго перавезлі ў прыёмнік-размеркавальнік, адкуль ён патрапіў у бальніцу з падозраннем на закрытую чэрэпна-мазгавую траўму.<ref>[https://www.newsru.com/world/18oct2004/sheremet.html В Минске избит журналист Первого канала Павел Шеремет]</ref> 24 сакавіка 2006 г. быў арыштаваны ў час падзеяў на [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкай плошчы]] (Плошчы Каліноўскага) ў [[Мінск]]у — намётавага гарадка пратэсту супраць афіцыйных вынікаў [[Прэзідэнцкія выбары ў Беларусі (2006)|прэзыдэнцкіх выбараў]].<ref>[https://ria.ru/society/20060328/44892268.html Задержан — свободен: привычная схема Павла Шеремета]</ref> Яго абвінавацілі ў брыдкаслоўі супрацоўнікам міліцыі і склалі пратакол па арт. 156 КоАП РБ за «непадпарадкаванне супрацоўнікам міліцыі». Ён сведчыў, што яго збівалі і прымушалі падпісаць пратакол. У выніку пагаршэння самаадчування хуткая дапамога забрала П. Шарамета ў бальніцу, дзе яму паставілі дыягназ «пнеўманія».<ref>[http://www.vesti.ru/doc.html?id=75785&cid=9 Павел Шеремет находится во 2-й городской больнице Минска]</ref> У 2010 г. П. Шарамет быў пазбаўлены беларускага грамадзянства.<ref>[https://lenta.ru/news/2010/03/31/sheremet/ Павла Шеремета лишили белорусского гражданства]</ref> '''Расійскі перыяд''' У 1998 г. П. Шарамет пачаў працаваць спецыяльным карэспандэнтам праграм «Новости» і «Время» дырэкцыі інфармацыйных праграм ОРТ. У студзені 1999 г. заняў пасаду шэф-рэдактара расійскай і замежнай карэспандэнцкай сеткі дырэкцыі інфармацыйных праграм ОРТ. Быў вядучым штотыднёвай аналітычнай праграмы «Время». Сам журналіст ацэньваў гэтую працу як «негатыўны прафесійны досвед».<ref name="idelo.ru">[http://www.idelo.ru/196/14.html Павел Шеремет: Я долго смывал этот позор]</ref> У лютым і сакавіку 2000 г. П. Шарамет з’яўляўся аўтарам і вядучым нядзельнай «Інфармацыйнай праграмы з Паўлам Шараметам» на канале ОРТ. У сакавіку 2000 г. за два тыдні да прэзідэнцкіх выбараў ён пакінуў праграму ў сувязі з канфліктнай сітуацыяй, якая склалася ў адносінах з кіраўніцтвам, якое аказвала на яго ціск.<ref name="idelo.ru"/> Вясной 2000 г. П. Шарамет сышоў з навінных праграм<ref>[http://www.1tv.ru/public/pi=13446 Павел Шеремет: Нам потребуется время, чтобы вернуть ОРТ в рабочее состояние] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160304202333/http://www.1tv.ru/public/pi=13446|date=4 сакавіка 2016}}</ref> і стаў кіраўніком аддзела спецыяльных праектаў ОРТ, які займаўся вытворчасцю фільмаў і праграм у жанры журналісцкага расследавання ў рамках інфармацыйных праграм.<ref>[https://112.ua/statji/v-kieve-ubit-zhurnalist-sheremet-biografiya-326220.html В Киеве убит журналист Шеремет: Биография] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161202105637/http://112.ua/statji/v-kieve-ubit-zhurnalist-sheremet-biografiya-326220.html |date=2 снежня 2016 }}</ref> У 2005 г. П. Шарамет выступіў ініцыятарам стварэння інфармацыйна-аналітычнага інтэрнэт-сайта «[[Белорусский партизан|Беларускі партызан]]». Паводле задумы рэдакцыі сайта, ён павінен быў стаць прасторай «для вольнага і адкрытага абмену інфармацыяй».<ref>http://www.belaruspartisan.org/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180913070352/http://www.belaruspartisan.org/ |date=13 верасня 2018 }}</ref> 14 снежня 2017 г. сайт быў заблакаваны па рашэнні [[Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь|міністэрства інфармацыі РБ]]. Міністэрства патлумачыла, што «на інфармацыйным рэсурсе рэгулярна размяшчаюцца матэрыялы, у якіх утрымліваецца забароненая інфармацыя». Сузаснавальнік сайту С. Калінкіна паведаміла, што хацела даведацца за што быў заблакаваны сайт, але ў міністэрстве ёй «нічога канкрэтнага сказаць не змаглі». Старшыня ГА «Беларуская асацыяцыя журналістаў» Андрэй Бастунец адзначыў, што «блакіроўка сайта „Беларускі партызан“ парушае прынцыпы свабоды слова».<ref>{{Cite web |url=https://baj.by/be/analytics/andrey-bastunec-blakirouka-belpartyzana-parushae-pryncypy-svabody-slova |title=Андрэй Бастунец: Блакіроўка «Белпартызана» парушае прынцыпы свабоды слова |access-date=17 мая 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180331090119/https://baj.by/be/analytics/andrey-bastunec-blakirouka-belpartyzana-parushae-pryncypy-svabody-slova |archivedate=31 сакавіка 2018 |url-status=dead }}</ref> Рэдакцыя сайту аператыўна прыняла рашэнне перайсці з даменнай зоны «org» у даменную зону «by» і сайт аднавіў працу.<ref name=":0">[https://news.tut.by/society/573390.html «Белорусский партизан» сменил доменное имя из-за блокировки] {{Недаступная спасылка}} {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180119221313/https://news.tut.by/society/573390.html|date=19 студзеня 2018}}</ref> У другой палове 2000-х гадоў П. Шарамет таксама згадваўся ў прэсе ў якасці кіраўніка выдавецтва «Партызан», якое займалася выпускам кніг і якое выпусціла адну з кніг расійскага апазіцыйнага палітыка [[Барыс Нямцоў|Барыса Нямцова]]. У чэрвені 2006 г. П. Шарамет разам c Людмілай Аляксеевай, Мікітам Бялых, Уладзімірам Кара-Мурза і іншымі стаў заснавальнікам новай арганізацыі «Российский антифашистский фронт». З 2009 г. П. Шарамет з’яўляўся рэдактарам аддзела палітыкі і грамадства ў часопісе «Огонёк», пісаў аўтарскія калонкі для гэтага выдання. У 2011 г. П. Шарамет нядоўга быў вядучым перадачы «Приговор» на тэлеканале РЕН ТВ. У 2008 г. П. Шарамет канчаткова пакінуў «Першы канал», падставай для разрыву адносін стаў яго артыкул у газеце «Ведомости»<ref>[http://www.vedomosti.ru/newspaper/articles/2007/11/27/oppoziciya-belorusskie-uroki Оппозиция: Белорусские уроки]</ref>, у якім ён напісаў, што «Расія ідзе па шляху Беларусі».<ref>[https://republic.ru/russia/pavel_sheremet_ob_ukhode_s_otr-1130331.xhtml Шеремет: «Не то что я такой умный или пессимистичный, просто все это я уже видел в Белоруссии»]</ref> У 2011 г. П. Шарамет пераязджае жыць у Кіеў.<ref>[http://www.mk.ru/incident/2016/07/20/shest-versiy-gibeli-sheremeta-kogo-khoteli-ubit-pavla-ili-alenu.html Шесть версий гибели Шеремета: кого хотели убить — Павла или Алену]</ref> З 2012 г. П. Шарамет пачаў весці блог журналіста ў інтэрнэт-газеце «Украінская праўда».<ref>http://blogs.pravda.com.ua/authors/sheremet/</ref> У 2012 г. П. Шарамет стварыў сайт навукова-папулярнага гістарычнага інтэрнэт-выдання «Историческая правда».<ref>https://www.istpravda.ru/about/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150710180638/http://www.istpravda.ru/about/ |date=10 ліпеня 2015 }}</ref> З верасня 2013 г. па ліпень 2014 г. працаваў вядучым праграмы «Прав? Да!» на Грамадскім тэлебачанні Расіі. Прычынай сыходу называў свае погляды адносна падзей ва Украіне, якія выказваў наступным чынам: «Лічу анексію Крыма і падтрымку сепаратыстаў на ўсходзе Украіны крывавай авантурай і фатальнай памылкай расійскай палітыкі».<ref>[http://www.vedomosti.ru/politics/articles/2014/07/17/zhurnalist-pavel-sheremet-uhodit-s-obschestvennogo Журналист Павел Шеремет уходит с Общественного телевидения России]</ref> Апошні раз на публіцы ў Расіі П. Шарамет з’яўляўся 3 сакавіка 2015 г. на паніхідзе [[Барыс Яфімавіч Нямцоў|Барыса Нямцова]], якую ён вёў. У той жа дзень тэлеканал «Дождь» паказваў апошнюю тэлевізійную працу П. Шарамета ў Расіі — фільм да 50-гадовага юбілею Барыса Нямцова.<ref>[https://meduza.io/feature/2016/07/20/pamyati-pavla-sheremeta Памяти Павла Шеремета. Катерина Гордеева — об одном из самых известных журналистов России, Украины и Белоруссии]</ref> '''Украінскі перыяд''' [[Файл:Павел Шеремет. Северное кладбище, Минск, 20.05.17.jpg|thumb|Месца пахавання Паўла Шарамета на Паўночных могілках Мінска]] Пачаў з супрацоўніцтва з выданнем «Украінская праўда», у далейшым стаў яго выканаўчым дырэктарам.<ref>[https://www.svoboda.org/a/27582962.html Павел Шеремет: «Идет война России с Украиной»]</ref> Займаўся развіццём школы журналістыкі, арганізаванай гэтым выданнем, праводзіў майстар-класы па тэхніцы інтэрв’ю, спецрэпартажаў і дакументалістыкі.<ref>[http://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/07/160720_sheremet_obit_sx «Правнук партизана, внук партизана і сам партизан» — ким був Павло Шеремет]</ref> Удзельнік кангрэса «Украіна — Расія: дыялог», які прайшоў 24-25 красавіка 2014 г. у [[Кіеў|Кіеве]]. У чэрвені 2015 г. запусціў аўтарскі праект «Діалоги» на ўкраінскім тэлеканале 24.<ref>[http://ru.telekritika.ua/rinok/2015-06-23/108527 Канал «24» запускає авторський проект Павла Шеремета «Діалоги»]</ref> З верасня 2015 г. па красавік 2016 г. — вядучы на ўкраінскім «Радыё Весці».<ref>http://ru.telekritika.ua/rinok/2015-08-31/110666</ref><ref>http://detector.media/community/article/113679/2016-03-20-pavlo-sheremet-i-saken-aimurzaev-pishli-z-radio-vesti-slidom-za-inshimi/</ref> Раніцай 20 ліпеня 2016 г. у [[Кіеў|Кіеве]], па дарозе на працу загінуў у выніку выбуху бомбы, закладзенай у аўтамабіль.<ref>[http://nashaniva.by/?c=ar&i=173901 У Кіеве ўзарвалі машыну з Паўлам Шараметам]</ref> 23 ліпеня 2016 г. быў пахаваны на [[Паўночныя могілкі, Мінск|Паўночных могілках]] пад Мінскам.<ref>[http://www.interfax.ru/world/520184 Павла Шеремета похоронили в Минске]</ref><ref>{{cite web|title=Павел Григорьевич Шеремет - burial record|url=https://billiongraves.com/headstone/wd/187844206|website=billiongraves.com|access-date=2026-10-10|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20261010131156/https://billiongraves.com/headstone/%25D0%259F%25D0%25B0%25D0%25B2%25D0%25B5%25D0%25BB-%25D0%2593%25D1%2580%25D0%25B8%25D0%25B3%25D0%25BE%25D1%2580%25D1%258C%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25B8%25D1%2587-%25D0%25A8%25D0%25B5%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25BC%25D0%25B5%25D1%2582/187844206|archive-date=2026-10-10}}</ref><ref>{{cite web|title=Pavel Grigorievich Sheremet - burial record|url=https://www.findagrave.com/memorial/270765615|website=findagrave.com|access-date=2026-10-10|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20261010131143/https://www.findagrave.com/memorial/270765615/pavel-grigorievich-sheremet|archive-date=2026-10-10}}</ref> Cектар 66б.<ref name=":1">[https://yandex.by/maps/-/CBq-y8WmXA Яндекс.Карты. Месца пахавання]</ref> == Забойства == '''Абставіны''' Павел Шарамет загінуў раніцай 20 ліпеня 2016 года ў выніку выбуху аўтамабіля, які належаў уладальніцы інтэрнэт-выдання «Украінская праўда» Алене Прытуле (у момант выбуху яе ў машыне не было). Выбух адбыўся ў 7:45 на рагу вуліцы [[Багдан Хмяльніцкі|Багдана Хмяльніцкага]] і [[Іван Франко|Івана Франка]] ў [[Кіеў|Кіеве]], калі П. Шарамет выехаў з дома па дарозе на радыёэфір з кіраўніком украінскай Федэрацыі лёгкай атлетыкі Ігарам Гоцулом.<ref>[http://www.pravda.com.ua/rus/news/2016/07/20/7115344/ В Киеве от взрыва в машине погиб журналист Павел Шеремет]</ref> Па папярэдніх дадзеных, выбуховае прыстасаванне было закладзена пад дном аўтамабіля.<ref name="ria.ru">[https://ria.ru/world/20160720/1472313127.html В центре Киева убили журналиста Павла Шеремета]</ref> Выняты відавочцамі з салона аўтамабіля, Шарамет заставаўся жывы на працягу некалькіх хвілін і памёр у машыне хуткай дапамогі.<ref>[http://news.liga.net/news/capital/11789748-zhurnalist_sheremet_umer_uzhe_v_skoroy_ochevidets.htm Журналист Шеремет умер уже в скорой — очевидец]</ref> Блізкія сябры журналіста паведамілі, што ў апошні час Шарамет і яго грамадзянская жонка Алена Прытула скардзіліся на сачэнне за сабой.<ref>[https://www.novayagazeta.ru/news/2016/07/20/123382-v-kieve-pri-vzryve-avtomobilya-pogib-zhurnalist-pavel-sheremet В Киеве при взрыве автомобиля погиб журналист Павел Шеремет] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170703061042/https://www.novayagazeta.ru/news/2016/07/20/123382-v-kieve-pri-vzryve-avtomobilya-pogib-zhurnalist-pavel-sheremet |date=3 ліпеня 2017 }}</ref> Варта нагадаць, што 16 верасня 2000 г. вядомы ўкраінскі журналіст, заснавальнік інтэрнэт-выдання «Украинская правда» Георгій Гангадзэ, які меў асабістыя стасункі з А. Прытулай, выйшаў з яе кватэры і знік. Неўзабаве было знойдзенае ягонае цела без галавы. Забойства Г. Гангадзэ выклікала палітычны скандал ва Ўкраіне.<ref>[https://www.dw.com/ru/дело-гонгадзе-история-убийства-которое-потрясло-украину/a-6004581 Дело Гонгадзе: история убийства, которое потрясло Украину]</ref> '''Расследаванне''' У паліцыі заяўляюць, што П. Шарамет быў забіты з дапамогай дыстанцыйнай бомбы. Па папярэдніх дадзеных, сіла выбуховага прыстасавання склала ад 400 да 600 грамаў у трацілавым эквіваленце.<ref name="ria.ru"/> Узбуджана крымінальная справа па арт. 5 115 [[Крымінальны кодэкс Украіны|КК]] Украіны (наўмыснае забойства, учыненае спосабам, небяспечным для жыцця многіх асоб).<ref>[http://news.liga.net/news/capital/11789724-prokuratura_kieva_otkryla_proizvodstvo_po_faktu_ubiystva_sheremeta.htm Прокуратура Киева открыла производство по факту убийства Шеремета]</ref> Дарадца міністра ўнутраных спраў [[Украіна|Украіны]] Зоран Шкірак заявіў, што разглядаюцца тры версіі забойства журналіста: прафесійная дзейнасць, непрыязныя адносіны, таксама ён не выключыў «расійскі след».<ref name="ria.ru"/> У паліцыі не выключаюць, што мэтай замаху быў не сам журналіст, а Алена Прытула. Прэзідэнт [[Украіна|Украіны]] [[Пётр Парашэнка]] даў ёй ахову пасля забойства П. Шарамета. Кіраўнік Нацыянальнай паліцыі Хатыя Дэканаідзэ заявіла, што ўкраінскія праваахоўнікі ствараюць аператыўную групу па расследаванні забойства П. Шарамета з задзейнічаннем супрацоўнікаў [[ФБР]].<ref>[http://interfax.com.ua/news/general/358780.html Силовики создают оперативную группу по расследованию убийства Шеремета с задействованием сотрудников ФБР]</ref> Па выніках папярэдніх экспертыз, следства па справе аб забойстве схіляецца да версіі, што мэтай злачынцаў быў менавіта П. Шарамет. Следства абгрунтоўвае гэта тым, што выбух быў падрыхтаваны мэтанакіравана для забойства кіроўцы.<ref>[http://zn.ua/UKRAINE/celyu-ubiyc-byl-imenno-sheremet-sledstvie-219484_.html Целью убийц был именно Шеремет — следствие]</ref> 2 ліпеня 2016 г. былу апублікаваны відэазапіс мініравання аўтамабіля Шарамета. Адзін зламыснік у 0:22 падрыхтаваў месца для мацавання выбуховага прыстасавання, а само выбуховае прыстасаванне было закладзена прыкладна ў 2:40 іншым чалавекам.<ref>{{Cite web |url=http://www.segodnya.ua/ukraine/poyavilos-video-momenta-minirovaniya-avtomobilya-sheremeta-736123.html |title=Появилось видео момента минирования автомобиля Шеремета |access-date=15 мая 2017 |archive-date=25 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160725134647/http://www.segodnya.ua/ukraine/poyavilos-video-momenta-minirovaniya-avtomobilya-sheremeta-736123.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.bfm.ru/news/329087 Бомбу под машину Шеремета заложила женщина?]</ref> 22 ліпеня 2016 г. нацыянальная паліцыя [[Украіна|Украіны]] агучыла асноўную версію гібелі журналіста — яго прафесійная дзейнасць.<ref>[http://www.npu.gov.ua/ru/publish/article/1967516 Специалисты работают в круглосуточном режиме. Основная версия гибели журналиста — его профессиональная деятельность]</ref> Пазней было паведамлена, што ўдалося высветліць асобы, якія былі зафіксаваныя камерай ноччу каля машыны.<ref>{{Cite web |url=https://regnum.ru/news/society/2160219.html |title=Полиция: Шеремет был убит из-за своей профессиональной деятельности |access-date=15 мая 2017 |archive-date=24 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160724161642/https://regnum.ru/news/society/2160219.html |url-status=dead }}</ref> 3 жніўня 2016 г. з’явіліся фатаграфіі забойцаў.<ref>[http://podrobnosti.ua/2124283-ubijstvo-pavla-sheremeta-opublikovano-foto-killerov.html Убийство Павла Шеремета: опубликованы фото киллеров]</ref> 3 жніўня 2016 г. дарадца кіраўніка МУС Антон Герашчанка назваў адну з вядучых версій забойства: дэманстрацыя гвалту для таго, каб унесці беспарадак у дзяржаўны лад [[Украіна|Украіны]].<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/3726264-u-avakova-nazvaly-hlavnuui-versyui-ubyistva-sheremeta Убийство Павла Шеремета: опубликованы фото киллеров]</ref> 4 жніўня дарадца міністра МУС [[Украіна|Украіны]] Зоран Шкірак заявіў, што за забойствам П. Шарамета стаяць расійскія спецслужбы.<ref>[https://lenta.ru/news/2016/08/04/yporolsya_okonchatelno/ Украина обвинила российские спецслужбы в убийстве Шеремета]</ref> 10 мая 2017 г. адбыўся спецыяльны паказ дакументальнага фільма — расследавання «Вбивство Павла». Зняла фільм каманда журналістаў з праекту «Слідство. Інфо» і міжнароднай сеткі OCCRP (Цэнтр па даследаванні карупцыі і арганізаванай злачыннасці).<ref>[https://ru.telekritika.ua/society/sl%D1%96dstvo-%D1%96nfo-i-occrp-prezentuyut-filmrassledovanie-ob-ubiistve-pavla-sheremeta-671449 «Слідство.Інфо» и OCCRP презентуют фильм-расследование об убийстве Павла Шеремета]</ref><ref>{{YouTube|nnVjYp7TWu8|«Убийство Павла». Расследование гибели журналиста Шеремета}}</ref> У 2018 г. дакументальны фільм-расследаванне «Вбивство Павла» атрымаў адну з самых прэстыжных еўрапейскіх прэмій — DIG Award 2018.<ref>{{Cite web |url=https://naviny.by/new/20180603/1528010306-film-ob-ubiystve-sheremeta-poluchil-odnu-iz-samyh-prestizhnyh-evropeyskih |title=Фильм об убийстве Шеремета получил одну из самых престижных европейских наград |access-date=13 чэрвеня 2018 |archive-date=6 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191206212808/https://naviny.by/new/20180603/1528010306-film-ob-ubiystve-sheremeta-poluchil-odnu-iz-samyh-prestizhnyh-evropeyskih |url-status=dead }}</ref> 20 ліпеня 2019 Генеральны пракурор Украіны Юрый Луцэнка паведаміў, што напярэдадні заслухаў справаздачу начальніка Нацыянальнай паліцыі і начальніка крымінальнага вышуку па справе забойства. Паводле Ю.&nbsp;Луцэнкі, «былі апытаныя сотні людзей», «дзясяткі тысяч правераны», «задзейнічаны замежныя эксперты», «ёсць гарачыя версіі», «робіцца ўсё магчымае».<ref>[https://www.facebook.com/LlutsenkoYuri/posts/1236263559906150 Допис Юрія Луценка у фейсбук від 20.07.2019]</ref> Паводле звестак «Украінскай праўды», з лістапада 2019 года Іна і Уладзіслаў Грышчанкі знаходзяцца ў расследаванні забойства Шарамета. Іх затрымалі за падрыхтоўку чарговага забойства і пазней перавялі ў Кіеў «у сувязі з датычнасцю да іншых злачынстваў»<ref>{{cite news|url=https://www.pravda.com.ua/articles/2019/11/7/7231292/|title=Буча та Пума. Як арешт добровольців може бути пов'язаний зі справою Шеремета|date=7 лістапада 2019|publisher=УП|accessdate=10 снежня 2019}}</ref>. Даныя пацвердзіліся 12 снежня, калі паліцыя затрымала яшчэ трох падазраваных у забойстве: музыканта і вайскоўца Андрэя Антоненку і ўрача і валанцёра Юлію Кузьменка<ref>{{Cite web|title=Затримано підозрюваних у вбивстві Шеремета: усі подробиці|url=https://www.rbc.ua/ukr/news/zaderzhany-podozrevaemye-ubiystve-sheremeta-1576162196.html|website=РБК-Украина|accessdate=2019-12-12|language=ru|archive-date=12 снежня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212200315/https://www.rbc.ua/ukr/news/zaderzhany-podozrevaemye-ubiystve-sheremeta-1576162196.html|url-status=dead}}</ref>. Акрамя таго, расследаванне абвясціла аб падазрэнні Яні Дугар, 26-гадовай вайсковай, якая таксама лічыцца датычнай да забойства журналіста. Яна ўдзельнічала ў [[Аперацыя сумесных сіл|АСС]] як баявы санітар 25-й паветрана-дэсантнай брыгады Узброеных Сіл Украіны<ref>{{Cite web|title=Вбивство Шеремета: слідство підготувало підозру Яні Дугарь|url=https://24tv.ua/vbivstvo_sheremeta_slidstvo_pidgotuvalo_pidozru_yani_dugar_n1248007|website=24 Канал|accessdate=2019-12-12}}</ref>. Адначасова адбылася маштабная прэс-канферэнцыя праваахоўных органаў, на якой было паведамлена, што, па даных следства, менавіта Кузьменка клала выбухоўку пад машыну Шарамета і ёй дапамаў Антоненка. Асноўнай прычынай забойства журналіста заяўляецца ''спроба дэстабілізацыі грамадска-палітычнай сітуацыі ў краіне''<ref>{{cite news|url=https://www.pravda.com.ua/news/2019/12/13/7234767/|title=Слідство назвало ймовірного організатора вбивства Шеремета|date=13 снежня 2019|publisher=УП|accessdate=13 снежня 2019}}</ref>. У ходзе расследавання не паведамлялася пра заказчыкаў забойства, але колькасць удзельнікаў не абмяжоўваецца імёнамі, якія былі апублікаваны. Для ўсіх падазраваных былі абраныя [[меры засцярогі]]. У выпадку з забойствам Шарамета паліцыя зрабіла 800 выманнёў, у тым ліку ад мабільных аператараў; апытала больш за 3700 чалавек; прызначыла і правела 47 экспертыз, у тым ліку комплексных; абшукала 570 дамоў і каля 4300 кватэр; прааналізавала больш за 80 мільёнаў тэлефонных сувязей і 40 тысяч абанентаў; вывучыла відэа з 221 камер назірання<ref>{{cite news|url=https://www.pravda.com.ua/news/2019/12/12/7234676/|title=Слідство у справі Шеремета підозрює 5 осіб|date=12 снежня 2019|publisher=УП|accessdate=13 снежня 2019}}</ref>. У студзені 2021 года Ігар Макар, былы намеснік камандзіра баявой групы падраздзялення па барацьбе з тэрарызмам МУС «[[Алмаз (спецпадраздзяленне)|Алмаз]]», заявіў, што [[Іван Станіслававіч Тэртэль|Іван Тэртэль]] быў адным з распрацоўшчыкаў плана замаху, які адбыўся ў 2016 годзе<ref>{{cite web|url=https://charter97.org/ru/news/2021/1/7/406666/comments/|title=Экс-боец «Алмаза»: Председатель КГБ Тертель участвовал в разработке плана по ликвидации Шеремета|publisher=[[Хартыя'97]]|language=ru|accessdate=2021-06-24}}</ref>. === Рэакцыя на забойства === Забойства выклікала мноства водгукаў: Прэзідэнт [[Украіна|Украіны]] [[Пётр Парашэнка]] прынёс спачуванні родным і блізкім журналіста і запатрабаваў пакараць вінаватых. Са спачуваннямі і абяцаннем зрабіць усё магчымае для раскрыцця злачынства выступілі генеральны пракурор [[Украіна|Украіны]] Юры Луцэнка, прэм’ер-міністр краіны Уладзімір Гройсман і многія іншыя. Прэс-сакратар прэзідэнта [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]] Дзмітрый Пяскоў заявіў, што забойства П. Шарамета, які з’яўляецца грамадзянінам [[Расійская Федэрацыя|Расійскай Федэрацыі]], гэта «сур’ёзны нагода для трывогі» у [[Маскоўскі Крэмль|Крамлі]], і выказаў надзею на аб’ектыўнае і хуткае расследаванне.<ref>https://meduza.io/feature/2016/07/20/ubiystvo-pavla-sheremeta-v-kieve-glavnoe Убийство Павла Шеремета в Киеве. Главное</ref> Прадстаўнікі ўлады [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]] тое, што здарылася ніяк не пракаментавалі.<ref>http://udf.by/news/sobytie/143021-chto-lukashenko-govoril-pro-sheremeta-i-chto-ne-skazal.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160727113801/http://udf.by/news/sobytie/143021-chto-lukashenko-govoril-pro-sheremeta-i-chto-ne-skazal.html |date=27 ліпеня 2016 }} Что Лукашенко говорил про Шеремета и что не сказал</ref> У пасольстве [[ЗША]] паведамілі, што яны шакаваныя забойствам журналіста і спадзяюцца на эфектыўнае расследаванне гэтага рэзананснага злачынства. Генеральны сакратар [[Рада Еўропы|Рады Еўропы]] Турб’ерн Ягланд рашуча асудзіў забойства журналіста, назваўшы гэта «прамой атакай на свабоду выказвання і свабоду СМІ». Аналагічныя каментары далі прадстаўнікі дыпламатычных ведамстваў [[ЕС]], [[ЗША]], [[Францыя|Францыі]], [[Вялікабрытанія|Вялікабрытаніі]] і іншых краін.<ref>https://delo.ua/ukraine/kak-politiki-otreagirovali-na-gibel-sheremeta-320172/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170508093537/https://delo.ua/ukraine/kak-politiki-otreagirovali-na-gibel-sheremeta-320172/ |date=8 мая 2017 }} Гибель Павла Шеремета: реакции</ref><ref>https://www.belaruspartisan.org/politic/349528/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160721122543/http://www.belaruspartisan.org/politic/349528/ |date=21 ліпеня 2016 }} Генсек Совета Европы осудил убийство Павла Шеремета</ref> Сакратарыят [[ААН]] паведаміў, што ён абураны забойствам журналіста і выказаў свае спачуванні.<ref>http://www.belaruspartisan.org/politic/349542/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160722115308/http://www.belaruspartisan.org/politic/349542/ |date=22 ліпеня 2016 }} В ООН возмущены убийством Павла Шеремета</ref> Кансультатыўная місія [[ЕС]] па рэформе сектара грамадзянскай бяспекі паведаміла, што акажа неабходнае садзейнічанне праваахоўным органам у адпаведнасці з мандатам місіі.<ref>http://www.belaruspartisan.org/politic/349525/ {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160721115007/http://www.belaruspartisan.org/politic/349525/ |date=21 ліпеня 2016 }} Евромиссия окажет помощь в расследовании убийства Шеремета</ref> Праваабарончая арганізацыя [[Amnesty International]] назвала забойства шакуючым і выказала ўпэўненасць, што яно было звязана з яго працай.<ref>https://ria.ru/world/20160720/1472411863.html В Amnesty International убийство Шеремета связали с его работой</ref> Падзея атрымала шырокі рэзананс у журналісткіх колах. На яго адрэагавалі ў арганізацыі «[[Рэпарцёры без межаў]]», прадстаўнік [[АБСЕ]] па пытаннях свабоды, у Беларускай асацыяцыі журналістаў і многія іншыя.<ref>Белорусский союз журналистов призвал власти Украины взять на особый контроль расследование гибели Павла Шеремета Читать полностью: http://www.belta.by/society/view/belorusskij-sojuz-zhurnalistov-prizval-vlasti-ukrainy-vzjat-na-osobyj-kontrol-rassledovanie-gibeli-202623-2016/</ref><ref>«Репортеры без границ» опасаются роста самоцензуры в украинских СМИ после убийства Шеремета Больше читайте здесь: https://zn.ua/UKRAINE/reportery-bez-granic-opasayutsya-rosta-samocenzury-v-ukrainskih-smi-posle-ubiystva-sheremeta-219382_.html</ref><ref>Западные СМИ об убийстве Шеремета: это жестокая попытка запугать журналистов Больше читайте здесь: https://zn.ua/UKRAINE/zapadnye-smi-ob-ubiystve-sheremeta-eto-zhestokaya-popytka-zapugat-zhurnalistov-219449_.html</ref> 20 ліпеня 2016 г. у [[Кіеў|Кіеве]] на Плошчу Незалежнасці прыйшлі некалькі соцень людзей, каб ушанаваць загінулага журналіста.<ref>http://news.liga.net/video/politics/11811719-v_kieve_na_maydane_chtyat_pamyat_pavla_sheremeta_translyatsiya.htm В Киеве на Майдане почтили память Павла Шеремета</ref> У той жа дзень прадстаўнік [[АГП]] [[Анатоль Лябедзька]] ініцыяваў пікет побач з [[Белтэлерадыёкампанія]]й.<ref>https://news.tut.by/politics/505038.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170424124144/https://news.tut.by/politics/505038.html |date=24 красавіка 2017 }} Оппозиция пришла с портретами Шеремета на пикет к Белтелерадиокомпании</ref> Праспект Праўды ў [[Кіеў|Кіеве]] прапанавалі перайменаваць у гонар загінулага журналіста (адпаведная петыцыя зарэгістравана 22 ліпеня 2016 г. на сайце Кіеўскай гарадской дзяржаўнай адміністрацыі<ref>https://ria.ru/world/20160721/1472505566.html Проспект Правды в Киеве предлагают назвать в честь журналиста Шеремета</ref>, але не была рэалізаваная). == Аўтарскія працы == З’яўляецца аўтарам дакументальных фільмаў «Дикая охота»<ref>https://www.youtube.com/watch?v=nz8GPRjw83A</ref> і «[[Дзікае паляванне 2|Дикая охота — 2]]»<ref>https://www.youtube.com/watch?v=4BVXyNiHmv8</ref>, «Осетровая война»<ref>https://www.youtube.com/watch?v=iH3g_-7zBmY</ref>, «Чеченский дневник»<ref>http://voennoekino.ru/publ/chechenskij_dnevnik_3_filma/1-1-0-755</ref>, «1991 — Последний год империи»<ref>https://www.youtube.com/watch?v=OEBOvEaZaEg</ref>, «Последняя высота генерала Лебедя»<ref>http://www.vremya.tv/announce/5496</ref>, «Казнь Саддама. Война без победителя», «Егор Гайдар. Окаянные дни»<ref>https://www.youtube.com/watch?v=yO-NRUUrlE4</ref>, юбілейнага фільма пра былога прэзідэнта [[СССР]] [[Міхаіл Гарбачоў|Міхаіла Гарбачова]], фільма, прысвечанага 60-годдзю пачатку блакады [[Ленінград]]а, дакументальнай стужкі пра расійскі рынк антыкварыяту і шэрагу іншых. Аўтар сцэнарыя фільма «СПИД: Смерть с открытой датой», «Немцов. Итоги»<ref>http://karachun.com.ua/nemtsov-itogi---film-pavla-sheremeta-258</ref>. 2003 г. дакументальны фільм «Раб и его женщины».<ref>http://www.newwoman.1tv.ru/documentary/fi=2283 {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170228120131/http://www.newwoman.1tv.ru/documentary/fi=2283 |date=28 лютага 2017 }}</ref> 2003 г. напісаў сцэнар да фільма «Дневник погибшего отряда».<ref name="russkoekino.ru">https://www.russkoekino.ru/chronic/kino13/kino13-0160.shtml</ref> 2004 г. фільм «Корейский капкан».<ref>http://afn.by/news/i/40724 ТЕЛЕФИЛЬМ «КОРЕЙСКИЙ КАПКАН» ЖУРНАЛИСТА ПАВЛА ШЕРЕМЕТА ПОЛУЧИЛ ДИПЛОМ ФИНАЛИСТА НА ФЕСТИВАЛЕ В НЬЮ-ЙОРКЕ</ref> 2004 г. зняўся ў фільме рэжысёра Сяргея Бравермана «Острова из безмолвия: Фильм 1. Исповедь Палача».<ref>http://www.serial-killers.ru/forum/ostrova-iz-bezmolviya-film1-ispoved-palacha-2004-satrip-t271.html</ref> 2004 г. фільм сумесна з рэжысёрам Сяргеям Браверманам «Могочино. Острова из безмолвия. Приговоренные умереть».<ref>https://www.youtube.com/watch?v=4B4PbpU0o1A</ref> У 2005 годзе напісаў кнігу «Питерские тайны Владимира Яковлева» аб новых расійскіх палітыках з [[Санкт-Пецярбург]]а.<ref>http://hts.kvant-c.ru/yumor/2c1dd27e07d3c61d9c3b846ea7ee3566{{Недаступная спасылка}}</ref> У 2009 годзе выйшла яго кніга пра [[Саакашвілі]], аб шасцідзённай вайне ў жніўні 2008 года, пра расійска-грузінскія адносіны «Саакашвили\Грузия. Погибшие мечты».<ref>http://www.fb2portal.ru/partizan/saakashvili/</ref> Вясной 2009 года апублікаваў вучэбны дапаможнік для журналістаў «TV: Между иллюзией и правдой жизни».<ref>http://www.fb2portal.ru/partizan/tv/</ref> Матэрыялы Паўла Шарамета ў выданнях выдавецкага дома «Коммерсант».<ref>http://kommersant.ru/authors/374</ref> Эфіры з удзелам Паўла Шарамета на радыёстанцыі «Эхо Москвы».<ref>http://echo.msk.ru/guests/9807/</ref> == Узнагароды == * Прэмія [[Беларускі ПЭН-цэнтр|Беларускага ПЭН-цэнтра]] імя [[А лесь Адамовіч|А. Адамовіча]] як лепшы тэлежурналіст [[Рэспубліка Беларусь|Беларусі]] (1995)<ref name="euroradio.fm">[https://euroradio.fm/ru/pavel-sheremet-hronika-zhizni-umirat-nadeyus-priehat-v-belarus Павел Шеремет, хроника жизни: Умирать надеюсь приехать в Беларусь]</ref> * {{нп3|Міжнародная прэмія за свабоду прэсы|Міжнародная прэмія за свабоду прэсы|en|CPJ International Press Freedom Awards}} ад [[Камітэт абароны журналістаў|Камітэта абароны журналістаў]] за ўклад у развіццё свабоды слова (1998)<ref name="euroradio.fm"/> * З’яўляецца намінантам прэміі «ТЭФІ» Акадэміі расійскага тэлебачання як «Лепшы рэпарцёр» (1999)<ref name="euroradio.fm"/> * Фіналіст «ТЭФІ-2001» у намінацыі «Журналісцкае расследаванне» за фільм «Дикая охота». * Лаўрэат прэміі АБСЕ за дэмакратыю і абарону правоў чалавека ў галіне журналістыкі (2002). * Лаўрэат прэміі АБСЕ ў намінацыі «публіцыстычная праграма» за дакументальны фільм «Раб и его женщины» (2003). * Дыплом Міжнароднага фестывалю «New-York Festivals» (Нью-Ёрк, 2004 г.) за фільм «Корейский капкан»<ref name="tonight.1tv.ru">http://www.tonight.1tv.ru/person/73{{Недаступная спасылка}}</ref> * Дыплом Міжнароднага кінафоруму «Золотой Витязь» (Іркуцк, 2004 г.) за фільм «Дневник погибшего отряда»<ref name="russkoekino.ru"/> * Дыплом першай ступені за значны ўклад у развіццё незалежнай журналістыкі ў [[Расія|Расіі]] на Конкурсе на прэмію Арцёма Баравіка «Честь. Мужество. Мастерство» (Масква, 2005 г.) за фільм «Острова из безмолвия. Приговоренные умереть».<ref name="tonight.1tv.ru"/> == Сям’я == Удава — Наталля, двое дзяцей — сын Мікалай і дачка Лізавета.<ref>https://euroradio.fm/ru/pavel-sheremet-hronika-zhizni-umirat-nadeyus-priehat-v-belarus</ref> У апошнія гады жыў у грамадзянскім шлюбе з Аленай Прытулай.<ref>{{Cite web |title=Архіўная копія |url=https://www.novayagazeta.ru/news/2016/07/20/123382-v-kieve-pri-vzryve-avtomobilya-pogib-zhurnalist-pavel-sheremet |accessdate=15 мая 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170703061042/https://www.novayagazeta.ru/news/2016/07/20/123382-v-kieve-pri-vzryve-avtomobilya-pogib-zhurnalist-pavel-sheremet |archivedate=3 ліпеня 2017 |url-status=dead }}</ref> == Памяць == * Форум грамадзянскай супольнасці Усходняга партнёрства ў Бруселі заснаваў журналісцкую прэмію ў гонар Паўла Шарамета ''«ў знак прызнання яго выдатнага ўкладу ў справу прасоўвання па правах чалавека і свабоды слова»''. Упершыню яна ўручана крымскаму журналісту Мікалаю Сямёне<ref>{{Cite web |url=http://ua.telekritika.ua/society/persha-premіya-іmenі-pavla-sheremeta-vruchena-mikolі-semene-662583 |title=Першу премію імені Павла Шеремета вручили Миколі Семені / Телекритика, 29.11.2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170306035842/http://ua.telekritika.ua/society/persha-prem%D1%96ya-%D1%96men%D1%96-pavla-sheremeta-vruchena-mikol%D1%96-semene-662583 |archive-date=6 сакавіка 2017 |access-date=15 снежня 2019 |url-status=dead}}</ref>. * У 2017 годзе імя загінулага журналіста было дададзена ў ''Мемарыял журналіста'' у [[Музей навін]] у [[Вашынгтон]]е<ref>{{cite web |url=http://www.newseum.org/2017/06/05/newseum-rededicates-its-journalists-memorial/ |title=NEWSEUM REDEDICATES ITS JOURNALISTS MEMORIAL |author=Stephanie Castellano |date=5 червня 2017 |publisher=NEWSEUM |accessdate=8 червня 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170607214455/http://www.newseum.org/2017/06/05/newseum-rededicates-its-journalists-memorial/ |archivedate=7 чэрвеня 2017 |url-status=dead }}{{ref-en}}</ref>. * 12 снежня 2019, у дзень арышту падазраваных у забойстве Паўла Шарамета, па рашэнні Кіеўскага гарадскога савета ў яго гонар быў названы [[Сквер імя Паўла Шарамета (Кіеў)|сквер]] у сталіцы Украіны, на рагу вуліц Стрэлецкай і Рэйтарскай<ref>{{cite news|url=https://www.pravda.com.ua/news/2019/12/12/7234682/|title=Іменем Шеремета назвали сквер в Києві|date=12 снежня 2019|publisher=УП|accessdate=12 снежня 2019}}</ref>. {{Зноскі}} == Спасылкі == * http://www.bbc.com/ukrainian/society/2016/07/160720_sheremet_obit_sx * http://www.web-lit.net/writer/8336/book/30415/sheremet_pavel/sluchaynyiy_prezident/read {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160817000915/http://www.web-lit.net/writer/8336/book/30415/sheremet_pavel/sluchaynyiy_prezident/read |date=17 жніўня 2016 }} * https://112.ua/statji/v-kieve-ubit-zhurnalist-sheremet-biografiya-326220.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161202105637/http://112.ua/statji/v-kieve-ubit-zhurnalist-sheremet-biografiya-326220.html |date=2 снежня 2016 }} * http://www.belaruspartisan.org/m/politic/363428/{{Недаступная спасылка}} * https://euroradio.fm/ru/pavel-sheremet-hronika-zhizni-umirat-nadeyus-priehat-v-belarus * https://lenta.ru/lib/14161489/ * https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F/%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82,_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BB {{wikiquote|Павел Рыгоравіч Шарамет|Павўла Рыгоравіча Шарамета}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шарамет Павел}} [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Журналісты Украіны]] [[Катэгорыя:Журналісты Расіі]] [[Катэгорыя:Радыёвядучыя]] [[Катэгорыя:Палітвязні Беларусі]] [[Катэгорыя:Вязні сумлення]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Міжнароднай прэміі за свабоду прэсы]] jbgjhbkem91eusylyzdcdegiqm7lky4 0 56357 5238176 5236775 2026-11-04T06:03:35Z DobryBrat 5701 удакладненне 5238176 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Блонскі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пухавіцкі раён]] |Уключае = 13 населеных пунктаў |Сталіца = [[Блонь]] |Датаўтварэння = [[20 жніўня]] [[1924]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 2770 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Сайт = |Заўвагі = }} '''Бло́нскі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок [[Блонь]]. == Гісторыя == Утвораны 20 жніўня 1924 года ў складзе Пухавіцкага раёна [[Менская акруга|Менскай акругі]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Цэнтр — вёска Блонь. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года ў Пухавіцкім раёне БССР. З 20 лютага 1938 года ў складзе [[Мінская вобласць|Менскай вобласці]]. У 1939 годзе цэнтр сельсавета перанесены ў вёску [[Зарэчча (Пухавіцкі раён)|Зарэчча]]. У часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] з чэрвеня 1941 года да ліпеня 1944 года тэрыторыя сельсавета была акупіравана нямецкімі войскамі. На 1 студзеня 1947 года ў складзе сельсавета 11 населеных пунктаў<ref>{{Крыніцы/БССР. Адміністрацыйны падзел на 1.1.1947|144}}</ref>. 16 ліпеня 1954 года цэнтр сельсавета вернуты ў вёску Блонь<ref>Указ Президиума Верховного Совета БССР от 16 июля 1954 г. Об объединении сельских советов Минской области // Сборник законов Белорусской ССР и указов Президиума Верховного Совета Белорусской ССР: 1938—1955 гг. — Мн.: Изд. Президиума Верхов. Совета БССР, 1956. — 347 с.</ref>. 8 верасня 2017 года ў склад сельсавета з раённага падпарадкавання перададзены 5 вёсак ([[Залужжа (Пухавіцкі раён)|Залужжа]], [[Ізбішча (Блонскі сельсавет)|Ізбішча]], [[Рошча (Пухавіцкі раён)|Рошча]], [[Цагельня (Пухавіцкі раён)|Цагельня]] і [[Чырвоны Бераг (Пухавіцкі раён)|Чырвоны Бераг]])<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=12551&p0=D917n0085185&p1=1 Решение Минского областного Совета депутатов от 8 сентября 2017 г. № 226 О некоторых вопросах административно-территориального устройства Минской области]</ref>. 22 кастрычніка 2026 года скасавана вёска [[Сіротка]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926n0148331|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 22 октября 2026 года № 182 «Об упразднении сельских населенных пунктов Пуховичского района Минской области»|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года (8 населеных пунктаў) — 2306 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 89,2 % — [[беларусы]], 7,3 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года (13 населеных пунктаў) — 2770 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. {{Блонскі сельсавет}} {{Пухавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Блонскі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1924 годзе]] h3yaytii4yuxl5lzuqus0duf6u50438 0 56370 5238177 5236794 2026-11-04T06:05:00Z DobryBrat 5701 вікіфікацыя, удакладненне 5238177 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Пухавіцкі сельсавет |Арыгінальная назва = |Герб = |Сцяг = |Краіна = [[Беларусь]] |Статус = сельсавет |Гімн = |Уваходзіць у = [[Пухавіцкі раён]] |Уключае = 31 населены пункт |Сталіца = [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]] |Датаўтварэння = [[18 снежня]] [[1925]] |Скасаванне = |Раздзел = |Назва раздзела = |Глава2 = |Назва главы2 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = 3020 |Год перапісу = 2019 |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Шырата = |Даўгата = |Карта = |Часавыпояс = |Абрэвіятура = |ISO = |FIPS = |Код аўтамабільных нумароў = 5 |Заўвагі = }} '''Пу́хавіцкі сельсавет''' — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў складзе [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Цэнтр — аграгарадок (да 2009 года вёска) [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]]. == Гісторыя == Утвораны 18 снежня 1925 года ў складзе Пухавіцкага раёна [[Менская акруга|Менскай акругі]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]] з цэнтрам у [[Мястэчка|мястэчку]] Пухавічы, у склад сельсавета ўключана тэрыторыя скасаванага [[Слабадскі сельсавет (Пухавіцкі раён, 1924—1925)|Слабадскога сельсавета]]. Пасля скасавання акруговай сістэмы 26 ліпеня 1930 года сельсавет у Пухавіцкім раёне БССР, з 20 лютага 1938 года — Менскай вобласці БССР. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года тэрыторыя пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. 15 чэрвеня 1972 года скасавана вёска [[Зосіна (Пухавіцкі раён)|Зосіна]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Мінскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 15 чэрвеня 1972 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1972, № 20 (1358).</ref>, у 1978 годзе — вёскі [[Беразянка (вёска, скасаваная ў 1978 годзе)|Беразянка]] і [[Грабаўё]]<ref>Рашэнні выканкома Мінскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 26 красавіка, 15 і 23 мая 1978 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1978, № 16 (1570).</ref>. 29 чэрвеня 2006 года да сельсавета далучана тэрыторыя скасаванага [[Краснаакцябрскі сельсавет|Краснаакцябрскага сельсавета]] (14 населеных пунктаў: [[Асавок (Пухавіцкі раён)|Асавок]], [[Балоча]], [[Высокая Старына]], [[Дукаўка]], [[Залессе (Пухавіцкі сельсавет)|Залессе]], [[Зафранцузская Грэбля]], [[Красны Акцябр (Пухавіцкі раён)|Красны Акцябр]], [[Падкоссе]], [[Растокі]], [[Рэпішча (Пухавіцкі раён)|Рэпішча]], [[Снусцік]], [[Французская Грэбля]], [[Хідра]], [[Ясная Паляна (Пухавіцкі раён)|Ясная Паляна]])<ref>[https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-116/2006-116(003-067).pdf&oldDocPage=64 Решение Минского областного Совета депутатов от 29 июня 2006 г. № 222 Об упразднении Горелецкого, Краснооктябрьского, Селецкого, Сергеевичского сельсоветов и изменении границ Новоселковского, Пуховичского, Ветеревичского сельсоветов и Правдинского поссовета Пуховичского района] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201021023120/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2006-116%2F2006-116%28003-067%29.pdf&oldDocPage=64|date=21 кастрычніка 2020}}</ref>. 22 кастрычніка 2026 года скасавана вёска [[Наваполле (Пухавіцкі раён)|Наваполле]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926n0148331|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 22 октября 2026 года № 182 «Об упразднении сельских населенных пунктов Пуховичского района Минской области»|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref>. == Насельніцтва == Насельніцтва сельсавета паводле перапісу 2009 года — 3038 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2009 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=14 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251114015414/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>, з іх 92,3 % — [[беларусы]], 5,5 % — [[рускія ў Беларусі|рускія]], 1,1 % — [[украінцы ў Беларусі|украінцы]], 0,4 % — [[палякі ў Беларусі|палякі]]<ref>[http://pop-stat.mashke.org/belarus-ethnic-comm2009.htm Этнічны склад насельніцтва сельсаветаў Беларусі паводле перапісу 2009 года]</ref>; паводле перапісу 2019 года — 3020 чалавек<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |title=Колькасць насельніцтва населеных пунктаў Мінскай вобласці Беларусі паводле перапісу 2019 года |access-date=30 сакавіка 2024 |archive-date=15 лістапада 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm |url-status=dead }}</ref>. == Населеныя пункты == * 1 студзеня 1947 года — 21 * 29 чэрвеня 2006 года — 31 == Гл. таксама == * [[Пухавіцкая воласць]] == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Административно-территориальное устройство БССР: справочник: в 2 т. / Главное архивное управление при Совете Министров БССР, Институт философии и права Академии наук БССР. — Минск: «Беларусь», 1985―1987. * Административно-территориальное устройство Республики Беларусь (1981—2010 гг.): справочник. — Минск: БелНИИДАД, 2012. — 172 с. * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{Літаратура/ЭГБ|6-1}} С. 9 {{Пухавіцкі сельсавет}} {{Пухавіцкі раён}} [[Катэгорыя:Пухавіцкі сельсавет| ]] [[Катэгорыя:Сельсаветы Беларусі, утвораныя ў 1925 годзе]] t8z7v3w73fdkc4a9ihukke9deawirbf 0 59162 5237911 5233372 2026-11-03T17:34:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237911 wikitext text/x-wiki {{картка:Тэатр |назва=Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа |месцазнаходжанне={{Сцягафікацыя|Беларусь}}, [[Віцебск]], [[Замкавая вуліца (Віцебск)|вул. Замкавая]], 2 |lat_dir = N |lat_deg = 55.193633|lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 30.201486|lon_min = |lon_sec = |region = BY |CoordScale = |ранейшыя назвы =БДТ-2 |заснаваны = 1926 |дырэктар = |мастацкі кіраўнік= [[Канстанцін Ігаравіч Ганчароў|Канстанцін Ганчароў]] |галоўны рэжысёр = |галоўны дырыжор = |галоўны балетмайстар = |галоўны хормайстар = |сайт= [http://kolastheatre.by/be] |фота= Віцебск. 38.JPG |памер = |карта = Беларусь Віцебск |подпіс=Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа па вул. Замкавай |Commons = Jakub Kolas National Academic Drama Theatre |Лагатып=Лагатып тэатра імя Якуба Коласа.png}} '''Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа''' — адзін з найстарэйшых прафесійных [[Беларусь|беларускіх]] [[тэатр]]аў. Адкрыўся [[21 лістапада]] [[1926]] года ў [[Віцебск]]у як ''Другі Беларускі Дзяржаўны тэатр'' (БДТ-2). Ва ўрачыстасцях з гэтай нагоды прынялі ўдзел [[Янка Купала]], [[Яніс Райніс]], [[Францішак Аляхновіч]], [[Цішка Гартны]], [[Кузьма Чорны]]. == Гісторыя == [[File:26-2014-05-06-m.jpg|250px|thumb|Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа. «[[Несцерка (п’еса)|Несцерка]]»]] Тэатр створаны з выпускнікоў [[Беларуская драматычная студыя|Беларускай драматычнай студыі]] ў [[Масква|Маскве]]. Першапачаткова рэпертуар тэатра складаўся з пастановак, падрыхтаваных у гэтай студыі. Першы спектакль — «У мінулы час» І. Бэна. Студыяй таксама былі падрыхтаваныя для тэатра спектаклі «Цар Максіміліян» у апрацоўцы А. Рэмізава і [[Мікалай Антонавіч Міцкевіч|М. А. Міцкевіча]], «Сон у летнюю ноч» [[Уільям Шэкспір|У. Шэкспіра]], «Эрат і Псіхея» [[Ежы Жулаўскі|Е. Жулаўскага]], «Вакханкі» [[Еўрыпід]]а. У канцы 1920-х гадоў у тэатры здзейснены пастаноўкі «Разліў» [[Барыс Андрэевіч Лаўранёў|Б. А. Лаўранёва]], «Першая конная» В. Вішнеўскага. У 1930-я гады на сцэне тэатра побач з творамі сучаснай і рэвалюцыйнай тэматыкі, сярод якіх асабліва вылучаўся спектакль «Гібель эскадры» А. Карнейчука, ставіліся п’есы класічнай драматургіі — «Дзеці Ванюшына» С. Найдзёнава, «Мяшчане» [[Максім Горкі|М. Горкага]], «Лес» і «Беспасажніца» [[Аляксандр Мікалаевіч Астроўскі|А. Астроўскага]], «Лекар мімаволі» [[Мальер]]а, «Здані» [[Генрык Ібсен|Г. Ібсена]]. У гэтыя гады пачаўся зварот тэатра да беларускай драматургіі. Былі пастаўлены спектаклі «Модны шляхцюк» [[Карусь Каганец|К. Каганца]], «Ірынка» [[Кузьма Чорны|К. Чорнага]] і «Пагібель воўка» [[Эдуард Самуйлёнак|Э. Самуйлёнка]]. Плённым стала супрацоўніцтва тэатра з [[Янка Купала|Я. Купалам]] і [[Якуб Колас|Я. Коласам]]. Былі ажыццёўлены пастаноўкі «Вайна вайне» і «У пушчах Палесся» Я. Коласа; «[[Паўлінка|Паўлінкі]]» і «Прымакоў» Я. Купалы (творы Купалы разам з вадэвілем [[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|В. Дуніна-Марцінкевіча]] склалі спектакль «Вечар беларускіх вадэвіляў»). Менавіта драматургія Я. Купалы і Я. Коласа ўпершыню далучыла акцёраў да спасціжэння на сцэне беларускага нацыянальнага характару. Напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны на сцэне тэатра быў пастаўлены «[[Несцерка (п’еса)|Несцерка]]» [[Віталь Вольскі|В. Вольскага]], які на працягу ўсіх далейшых гадоў стаў своеасаблівым сімвалам тэатра. У гады Вялікай Айчыннай вайны з 1941 года тэатр працаваў ва [[Уральск]]у, а затым (1943—1944) — у [[Арэхава-Зуева]]. У кастрычніку 1944 года тэатр вярнуўся ў Віцебск. [[21 снежня]] [[1944]] года тэатру прысвоена імя [[Якуб Колас|Якуба Коласа]]. У 1946 годзе за спектакль «[[Несцерка (п’еса)|Несцерка]]» [[Віталь Вольскі|В. Вольскага]] тэатра прысуджана [[Сталінская прэмія]]. З 1964 года тэатр працуе ў будынку на [[Плошча Тысячагоддзя Віцебска|плошчы Тысячагоддзя]] (да 1974 называлася Тэатральнай) Віцебска (пабудаваны ў 1958 г., арх. А. Максімаў, І. Рыскіна). У 1977 годзе тэатру прысвоена званне акадэмічнага, у 2001 годзе — нацыянальнага. == Будынак тэатра == {{ГККРБ|213Г000028}} Сучасны будынак тэатра (архітэктары [[А. Максімаў]] і [[І. Рыскіна]]) пабудаваны ў 1958 годзе. Галоўным фасадам звернуты да [[Плошча Тысячагоддзя Віцебска|плошчы 1000-годдзя Віцебска]] (раней — Тэатральная плошча). Галоўны фасад у выглядзе васьмікалоннага дарычнага [[порцік]]а, завершанага трохкутным [[франтон]]ам. Бакавыя фасады ўпрыгожаны рустам, [[пілястра]]мі. Задні фасад вырашаны ў выглядзе чатырохколоннага порціка. Трох’ярусная глядзельная зала з партэрам і двума [[балкон]]амі ўмяшчае 758 гледачоў. == Кіраўніцтва == === Мастацкія кіраўнікі === * [[Сурэн Ільіч Хачатуран]] (1927) * [[Сяргей Рыгоравіч Розанаў]] (1928—1930) * [[Мікалай Антонавіч Міцкевіч]] (1931—1934) * [[Віктар Дарвішаў]] (1934—1937) * В. Аксёнаў (1937—1941) * Ільінскі, [[Навум Барысавіч Лойтар]] (1941—1944) * [[Павел Сцяпанавіч Малчанаў]] (1944—1949) * [[Барыс Эрын]] (1992—1993) * [[Валерый Васілевіч Маслюк]] (1993—1997) — дырэктар-мастацкі кіраўнік * [[Віталь Міхайлавіч Баркоўскі]] (1997—2009) — галоўны рэжысёр, з 2001-га мастацкі кіраўнік * [[Рыд Таліпаў]] (2009—2011) * [[Валерый Анісенка]] (2012—2014 — як дырэктар-мастацкі кіраўнік, 2014—2017 — мастацкі кіраўнік) * [[Міхаіл Дзмітрыевіч Краснабаеў]] (2017—2022) * [[Канстанцін Ігаравіч Ганчароў]] (з верасня 2024) === Галоўныя рэжысёры === * [[Аляксандр Браніслававіч Скібнеўскі|А. Скібнеўскі]] (1949—1958) * [[Г. Шчарбакоў]] (1958—1962) * Б. Браганцаў (1962—1963) * [[Іосіф Сцяпанавіч Папоў]] (1963—1965) * А. Падабед (1965—1966) * [[Сямён Казіміроўскі]] (1965—1975) * [[Аляксандр Смелякоў]] (1976) * [[Валерый Яўгенавіч Мазынскі]] (1976—1989) === Дырэктары === * [[Мікалай Фаміч Красінскі]] (1926—1928) * [[Янка Ліманоўскі|Іван Міхайлавіч Ліманоўскі]] (1930-я) * [[Уладзімір Мацвеевіч Стэльмах]] (1943—1945) * [[Геральд Баляслававіч Асвяцінскі]] (1965—1994) * [[Валерый Васілевіч Маслюк]] (1993—1997) — дырэктар-мастацкі кіраўнік * [[Рыгор Іванавіч Шацько]] (1997—2012) * [[Валерый Анісенка]] (2012—2014) — дырэктар-мастацкі кіраўнік * [[Аляксандр Старых]] (2014—2021) * [[Юлія Аляксандраўна Харкевіч]] (з 2022) == Акцёры == === Памяць === * [[Канстанцін Мікалаевіч Саннікаў]] (1926—1932) * [[Аляксандр Ільінскі]] (1926—1967) * [[Іосіф Антонавіч Матусевіч]] (1928—1985) * [[Анатоль Міхайлавіч Трус]] (1931—1986) * [[Зінаіда Ігнатаўна Канапелька]] (1938—1997) * [[Мікалай Пятровіч Звездачотаў]] (-1977) * [[Мікалай Пятровіч Цішачкін]] (1959—1993) * [[Уладзімір Аляксеевіч Куляшоў]] (1964—1999) * [[Галіна Аляксандраўна Каралькова]] (1964—2001) * [[Баляслаў Іванавіч Сяўко]] (1965—2002) * [[Яўген Патафеевіч Шыпіла]] (1967—1999) * [[Алесь Іванавіч Лабанок]] (1969—2005) * [[Барыс Міхайлавіч Левін]] (1938—1983) * [[Генадзь Васілевіч Шкуратаў]] (1976—2007) * [[Фёдар Шмакаў]] (1941—2009) * [[Мікалай Мікалаевіч Яроменка (старэйшы)]] (1948—1959) * [[Цімафей Мікалаевіч Сяргейчык]] * [[Марыя Сяргееўна Бялінская]] * [[Яніна Казіміраўна Глебаўская]] === Трупа === * [[Тадэвуш Антонавіч Кокштыс]] (з 1958) * [[Валянціна Цімафееўна Петрачкова]] (з 1958) * [[Людміла Іванаўна Пісарава]] (з 1964) * [[Тамара Рыгораўна Шашкіна]] (з 1964) * [[Святлана Арцёмаўна Акружная]] (з 1969) * [[Пётр Аляксандравіч Ламан]] (з 1971) * [[Таццяна Уладзіміраўна Ліхачова]] (з 1972) * [[Валянцін Мікалаевіч Салаўёў]] (з 1986) == Рэпертуар == {| valign=top |- |valign=top| * «Бацька» (прэм’ера — сакавік [[2004]] г.) * «Вельмі простая гісторыя» (прэм’ера — чэрвень [[2010]] г.) * «Візіт дамы» (прэм’ера — [[7 кастрычніка]] [[2012]] г.) * «Дажыць да прэм’еры» (прэм’ера — люты [[2013]] г.) * «Ён. Яна. Акно. Нябожчык.» (прэм’ера — люты [[2005]] г.) * «Жарты» * «За двума зайцамі» (прэм’ера — чэрвень [[2006]] г.) |valign=top| * «Леанарда?» (прэм’ера — студзень [[2013]] г.) * «Леаніды не вернуцца на Зямлю» (прэм’ера — [[17 сакавіка]] [[2012]] г.) * «Легенда пра каханне» (прэм’ера — [[15 мая]] [[2012]] г.) * «Ліфт» (прэм’ера — [[30 лістапада]] [[2012]] г.) * «Несцерка» (прэм’ера — [[18 мая]] [[1941]] г.) * «О-ля-ля!» (прэм’ера — [[18 кастрычніка]] [[2009]] г.) * «Пазычанае шчасце» (прэм’ера — красавік [[2009]] г.) |valign=top| * «Палёты з анёлам» (прэм’ера — ліпень [[2012]] г.) * «Парадоксы пачуццяў» (прэм’ера — [[9 снежня]] [[2012]] г.) * «Песні ваўка» (прэм’ера — [[10 кастрычніка]] [[2012]] г.) * «Псіхааналітык для псіхааналітыка» (прэм’ера — люты [[2007]] г.) * «Шагал… Шагал…» (прэм’ера — кастрычнік [[1999]] г.) * «Што баліць?» (прэм’ера — [[9 сакавіка]] [[2013]] г.) * «Я чакаю сапраўднага мужчыну» (прэм’ера — чэрвень [[2011]] г.) |} == Літаратура == * ''[[Аляксандр Мікалаевіч Вазнясенскі|Вознесенский А. Н.]]'' Второй Белорусский государственный театр, 1929 * {{Крыніцы/БЭ|2|Беларускі акадэмічны тэатр імя Якуба Коласа||435—437}} * {{Крыніцы/ЭГБ|1|Беларускі тэатр імя Якуба Коласа||454—455}} * {{крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Беларускі тэатр імя Якуба Коласа|104—105|}} * {{Крыніцы/Тэатральная Беларусь|2|Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа||177—189}} * Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка горада Віцебска: У 2-х кн. Кн. 2-я / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн. БелЭн, 2003. С. 495—470. ISBN 985-11-0257-1 * Витебск: Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн., БелСЭ им. П. Бровки, 1988.{{ref-ru}} * {{Крыніцы/БЭ|15|Сту́дыі Белару́скага тэа́тра імя́ Яку́ба Ко́ласа|[[Ю. М. Сохар|Сохар Ю. М.]]|220}} == Спасылкі == {{Commonscat}} * [https://web.archive.org/web/20131011004527/http://kolastheatre.by/be Сайт тэатра] * {{Архіварта|nacyjanalny-akadjemichny-dramatychny-tjeatr-imja-jakuba-kolasa}} {{Якуб Колас}} {{Славутасці Віцебска}} {{Тэатры Беларусі}} [[Катэгорыя:Тэатры Віцебска]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1926 годзе]] [[Катэгорыя:1926 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1958 годзе]] [[Катэгорыя:1958 год у Віцебску]] [[Катэгорыя:Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа| ]] [[Катэгорыя:Аб’екты, названыя ў гонар Якуба Коласа]] [[Катэгорыя:Замкавая вуліца (Віцебск)]] h2yi6tbtml4uykb3emuuurk7411msrt 0 59255 5238073 4881023 2026-11-04T00:43:50Z Ueschar 151377 афармленне 5238073 wikitext text/x-wiki {{Дзяржава | Беларуская назва = Спецыяльны адміністрацыйны<br />раён Макаа | Арыгінальная назва = 澳門特別行政區<br />Região Administrativa Especial de Macau | Родны склон = Макаа | Герб = Coat of arms of Macao.svg | Сцяг = Flag of Macau.svg <!-- |Замест герба= --> <!-- |Дэвіз= -->| Назва гімна = Марш добраахвотнікаў <!-- |Аўдыё= -->| Форма праўлення = Залежная тэрыторыя{{Заўвага|Макаа ніколі не быў незалежнай дзяржавай. У розны час ён знаходзіўся пад суверэнітэтам Кітая, Партугаліі. У 1999 годзе Кітай вярнуў сабе суверэнітэт над тэрыторыяй. У той жа час Макаа захоўвае значную аўтаномію і фармальна можа незалежна выбіраць кіраўніка.}} <!-- |Дзяржаўная рэлігія= -->| lat_dir = N | lat_deg = 22 | lat_min = 9 | lat_sec = 42 | lon_dir = E | lon_deg = 113 | lon_min = 33 | lon_sec = 30 | region = MO | CoordScale = 150000 | На карце = Macau locator map.svg | На карце2 = | Мова = [[Кітайская мова|Кітайская]]{{Заўвага|У [[Асноўны закон Макаа|Асноўным законе Макаа]] запісана, што афіцыйнымі мовамі тэрыторыі з'яўляюцца «кітайская і партугальская». У той жа час закон не адзначае, якая з разнавіднасцей кітайскай мовы з'яўляецца стандартам. У [[Мацерыковы Кітай|мацерыковым Кітаі]] ў якасці стандартызаванай формы вусновай мовы выкарыстоўваецца [[путнхуа]], а пісьмовай — [[спрошчаныя іерогліфы]], у той час як [[стандартны кантонскі]] і [[поўныя іерогліфы]] ўжо доўгі час [[дэ факта]] з'яўляюцца стандартнымі моўнымі формамі ў Макаа.}}, [[Партугальская мова|Партугальская]] | Заснавана = [[1557]]: партугальская акупацыя; ---- [[13 жніўня]] [[1862]]: партугальская [[калонія]]; ---- [[20 снежня]] [[1999]]: перадача суверэнітэту | Дата незалежнасці = <!-- |Незалежнасць ад= --> <!-- |Дата ліквідацыі= --> <!-- |Прычына ліквідацыі= -->| Сталіца = — | Найбуйнейшыя гарады = | Пасады кіраўнікоў = ''Глава выканаўчай<br />улады'' | Кіраўнікі = [[Фернанда Чуй]] | Краіны-суседзі = | Месца па тэрыторыі = | Тэрыторыя = | Працэнт вады = | Месца па насельніцтву = | Насельніцтва = | Год перапісу = | Шчыльнасць насельніцтва = | ВУП = | Год разліку ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = <!-- |ІРЧП= --> <!-- |Год разліку ІРЧП= --> <!-- |Месца па ІРЧП= --> <!-- |Авіякампанія= -->| Валюта = [[Патака]] | Дамен = [[.mo]] <!--|ISO=-->| тэлефонны код = 853 | Часавы пояс = +8 <!-- |Заўвагі= --> <!-- |Без сцяга і герба=* --> <!-- |Без гімна=* -->}} '''Мака́а''' або '''Аамы'''{{Націск}}'''нь'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/belen/%D0%9C%D0%90%D0%9A%D0%90%D0%9E|title=МАКАО - Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)|website=verbum.by|access-date=2026-11-04}}</ref> ({{lang-pt|Macao, Macau}}; {{lang-zh|澳門}}, ''Àomén'' ці 壕鏡澳 ''Haojing'ao''; на кантонскім дыялекце: 馬交, ''Magau'') — спецыяльны адміністрацыйны раён [[Кітай|Кітайскай Народнай Рэспублікі]], які знаходзіцца на ўсходнім узбярэжжы Кітая. Былая [[Партугалія|партугальская]] калонія. Мае плошчу 25,4 км² з насельніцтвам 520,4 тыс. чалавек. Да Макаа адносяцца і невялікія астравы [[Востраў Тіпа|Таіпа]] і [[Востраў Колаань|Колаань]]. == Геаграфія == Макаа — горад у Кітаі на ўзбярэжжы [[Паўночнакітайскае мора|Паўночнакітайскага мора]], у вусці ракі [[Рака Чжуцьзян|Чжуцьзян]]. Утрымлівае тэрыторыю паўвострава Макаа, астравоў Тайпа і Колаань, агульнай плошчай 28,6 км². Макаа знаходзіцца на мяжы трапічнай і субекватарыяльнай кліматычных зонаў, сярэдняя тэмпература [[студзень|студзеня]] складае 15&nbsp;°C, [[ліпень|ліпеня]] — 29&nbsp;°C. Штогадовая колькасць ападкаў — 1800 мм. == Эканоміка == Пачынаючы з 80-х гадоў [[20 стагоддзе|ХХ стагоддзя]] эканоміка Макаа развіваецца вельмі хуткімі тэмпамі. У [[1982]] годзе [[сукупны ўнутраны прадукт]] складаў $1,287 млрд, а ў [[1998]] ён склаў 6,15 млрд. Асновай эканомікі Макаа складаецца з рээкспарту кітайскіх тавараў, гэтаму спрыяе існаванне вялікага марскога [[порт]]а і [[аэрапорт]]а. Стымулам развіцця тэрыторыі з'яўляюцца і легальныя [[азартныя гульні]] ([[казіно]], спаборніцтвы сабакаў і коней), фінансавыя паслугі. Таксама развіццё атрымалі [[рыбалоўства]] і пераапрацоўка рыбы. Усё большы прыбытак прыносіць [[турызм]] (у апошнія гады гэта 40 % СУП і праца для кожнага трэцяга жыхара). Значнае месца ў экспарце Макаа займае [[Японія]]. Асноўная крыніца прадуктаў харчавання — [[Кітай]]. [[Беспрацоўе]] ў горадзе мае нізкія паказчыкі (у 1998 годзе яно складала 3,8 % працаздольнага насельніцтва). == Насельніцтва == Афіцыйнымі мовамі тэрыторыі з'яўляюцца [[кітайская мова|кітайская]] і [[партугальская мова|партугальская]]. Асноўнымі рэлігійнымі канфесіямі з'яўляюцца: [[хрысціянства]], [[даасізм]], [[будызм]]. У горадзе размешчаны рэзідэнцыя каталіцкага біскупа, афіцыйнае прадстаўніцтва [[Ордэн іезуітаў|Ордэна іезуітаў]], іншых каталіцкіх ардэноў, каталіцкія каледжы і [[манастыр]]ы. Валютай з'яўляецца патака, звязаная з [[ганконгскі долар|ганконгскім доларам]]. Каля 97 % насельніцтва — [[кітайцы]], 2 % — [[партугальцы]]. {{Wikidata/Population}} == Культура == [[File:Macau montage.png|thumb|злева|Асноўныя славутасці Макаа]] Цэнтр горада адлюстроўвае часы партугальскай улады і сутыкненне еўрапейскай і кітайскай культур і каштоўнасцей. Восем плошчаў і дваццаць восем асобных аб'ектаў (руіны каталіцкага сабора [[1582]]—[[1602]] г.г.), некалькі партугальскіх фартоў, самы стары маяк у Кітаі, ў [[2005]] г. былі ўнесены [[ЮНЕСКА]] ў спіс [[сусветная спадчына|сусветнай спадчыны]]. == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Заўвагі == {{Спіс заўваг}} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Macau|выгляд=міні}} {{Правінцыі КНР}} {{Сталіцы Азіі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Макаа| ]] h62h6oyyaq73t73fb0b7ea6lpvw4n2b 0 62363 5238034 5226185 2026-11-03T22:16:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238034 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Няміраўскі раён |Арыгінальная назва = {{Іншамоўны тэкст|uk|Немирівський район}} |Герб = UKR Неми́рівський райо́н COA.gif |Сцяг = Flag of Nemyriv raion.svg |Шырыня герба = |Шырыня сцяга = |Апісанне герба = Герб Няміраўскага раёна |Апісанне сцяга = Сцяг Няміраўскага раёна |Краіна = [[Украіна]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |узровень = |CoordScale = |Гімн = |Статус = Раён |Уваходзіць у = [[Вінніцкая вобласць]] |Уключае = 1 гарадскі савет<br />2 пасялковыя саветы<br />40 сельскіх саветаў |Сталіца = [[Няміраў]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Утварэнне = [[7 сакавіка]] [[1923]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |Глава3 = |Назва главы3 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = [[украінская]] |Мовы = |Насельніцтва = {{падзенне}} 59554 |Год перапісу = 2015 |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = 40,3 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 1290 |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Карта = Nemyrivskyi-Raion.png |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = {{EET}} |Абрэвіятура = |ISO = |Лічбавы ідэнтыфікатар = 523000000 |Від ідэнтыфікатара = [[КААТЛУ]] |Лічбавы ідэнтыфікатар2 = |Від ідэнтыфікатара2 = |FIPS = |Тэлефонны код = +380-4331 |Паштовыя індэксы = 22800—22892 |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Заўвагі = }} '''Няміраўскі раён'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{Іншамоўны тэкст|uk|Немирівський район}}) — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Няміраў]]<ref name="ТКП"/> ({{Іншамоўны тэкст|uk|Немирів}}). Утвораны [[7 сакавіка]] [[1923]] года. Насельніцтва раёна на {{дата|01|02|2015|1}} года складае 59554 чалавекі, плошча — 1290&nbsp;км². Ліквідаваны 17 ліпеня 2020 года.<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=25 кастрычніка 2026 |url-status=dead}}</ref> == Адміністрацыйны падзел == Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 гарадскога, 2 пасялковых і 40 сельскіх саветаў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі раёна размешчаны 1 горад раённага значэння (Няміраў), 2 пасёлкі гарадскога тыпу ([[Брацлаў]], [[Сыткіўці]]), 3 пасёлкі сельскага тыпу і 89 сёлаў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Няміраўскі раён}} {{Вінніцкая вобласць}} {{Заліўка раёнаў Украіны}} [[Катэгорыя:Раёны Вінніцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Няміраўскі раён| ]] ahmqkzyufhod6br1tm6ip7dant7qcun 0 62364 5238164 4996521 2026-11-04T05:05:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238164 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Пагрэбішчанскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-uk|Погребищенський район}} |Герб = Pohrebyschenskiy raion herb.png |Сцяг = Prapor Pogrebishchenskogo rayonu.svg |Шырыня герба = |Шырыня сцяга = |Апісанне герба = Герб Пагрэбішчанскага раёна |Апісанне сцяга = Сцяг Пагрэбішчанскага раёна |Краіна = [[Украіна]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |узровень = |CoordScale = |Гімн = |Статус = Раён |Уваходзіць у = [[Вінніцкая вобласць]] |Уключае = 1 гарадскі савет<br />26 сельскіх саветаў |Сталіца = [[Пагрэбішчэ]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Утварэнне = 1923 |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |Глава3 = |Назва главы3 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = [[украінская]] |Мовы = |Насельніцтва = {{падзенне}} 30655 |Год перапісу = 2015 |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = 26,9 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 1199 |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Карта = Pogrebyschenskyi-Raion.png |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = {{EET}} |Абрэвіятура = |ISO = |Лічбавы ідэнтыфікатар = 523400000 |Від ідэнтыфікатара = [[КААТЛУ]] |Лічбавы ідэнтыфікатар2 = |Від ідэнтыфікатара2 = |FIPS = |Тэлефонны код = +380-4346 |Паштовыя індэксы = 22200—22271 |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Заўвагі = }} '''Пагрэбішчанскі раён'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Погребищенський район}}) — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Пагрэбішчэ]]<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Погребище}}). Утвораны ў 1923 годзе. Насельніцтва раёна на {{дата|01|02|2015|1}} года складае 30655 чалавек, плошча — 1199&nbsp;км². Ліквідаваны 17 ліпеня 2020 года.<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=28 лютага 2023 |url-status=dead}}</ref> == Адміністрацыйны падзел == Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 гарадскога і 26 сельскіх саветаў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі раёна размешчаны 1 горад раённага значэння, 4 пасёлкі сельскага тыпу і 55 сёлаў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пагрэбішчанскі раён}} {{Вінніцкая вобласць}} {{Заліўка раёнаў Украіны}} [[Катэгорыя:Раёны Вінніцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Пагрэбішчанскі раён| ]] jozim2n5x7cmucvryj5q2huizfnbgob 0 65587 5238079 5137136 2026-11-04T01:10:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238079 wikitext text/x-wiki {{Дэпартамент Францыі| Дэпартамент= О-дэ-Сен| Дэпартамент-Фр=Hauts-de-Seine| нумар= 92| рэгіён=[[Іль-дэ-Франс]]| прэфектура=[[Нантэр]]| насельніцтва= 1,429 млн| год=1999| месца= 6 | шчыльнасць= 8137 | плошча=176 | акругі=3 | кантоны= 45 |камуны= 36 |img_coa=Blason département fr Hauts-de-Seine.svg }} '''О-дэ-Сен''' ({{lang-fr|Hauts-de-Seine}}) — невялікі па плошчы, але густанаселены дэпартамент на поўначы цэнтральнай часткі [[Францыя|Францыі]], у [[Іль-дэ-Франс|рэгіёне Іль-дэ-Франс]]. Парадкавы нумар 92. Адміністрацыйны цэнтр — [[Нантэр]]. Насельніцтва 1,429 млн чалавек (6-е месца сярод дэпартаментаў, даныя [[1999]] г.). Плошча тэрыторыі 176 км². Праз дэпартамент працякае рака [[Сена (рака)|Сена]]. Дэпартамент уключае 3 акруг, 45 кантонаў і 36 камун. Дэпартамент О-дэ-Сен быў утвораны ў 1968 г. і ўключыў часткі тэрыторыі былых дэпартаментаў Сена і Сена і Уаза. У ліку іншага тут размешчаны знакаміты раён [[Дэфанс]]. == Вядомыя асобы == * [[Ален Дэлон]] * [[Мацьё Амальрык]] * [[Жан Фера]] * [[Луі дэ Фюнес]] * [[Анаіс Нін]] * [[Дамінік Строс-Кан]] * [[Жан Дзюжардэн]] * [[Жан-Клод Кілі]] == Гл. таксама == * [[Востраў Гранд-Жат]] * [[Парк Сен-Клу]] == Вядомыя асобы == * [[Нікаля Лерну]] (нар. 1975) — біскуп дыяцэзіі Канстанціны == Спасылкі == {{Commons|}} * [http://www.Hauts-de-Seine.pref.gouv.fr/ Prefecture] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130921154206/http://www.hauts-de-seine.pref.gouv.fr/ |date=21 верасня 2013 }} * [https://web.archive.org/web/20211231080700/http://www.cg92.fr/ Conseil general] {{Дэпартаменты Францыі}} [[Катэгорыя:О-дэ-Сен| ]] sipymdga4h9woslanbkx86gj9gmtwr2 0 70918 5238148 4841225 2026-11-04T02:23:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238148 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Уайлд}} {{Пісьменнік}} '''О́скар Фі́нгал О’Фла́эрці Уілс Уайльд''' ({{lang-en|Oscar Fingal O’Flahertie Wills Wilde}}; [[16 кастрычніка]] [[1854]] — [[30 лістапада]] [[1900]]) — ірландскі<ref>[https://www.britannica.com/biography/Oscar-Wilde «Oscar Wilde». Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2016. Web. 13 Nov. 2016.] {{ref-en}}</ref> [[пісьменнік]], паэт і крытык, адзін з самых вядомых [[драматург]]аў позняга [[Віктарыянскі перыяд|Віктарыянскага перыяду]]; прадстаўнік [[дэкадэнцтва]]. == Біяграфічныя звесткі == Нарадзіўся 16 кастрычніка 1854 года ў [[Дублін]]е, сталіцы Ірландыі. Бацькам яго быў афтальмолаг і аталарынголаг сэр Уільям Роберт Уайльд, які займаўся таксама археалогіяй і ірландскім фальклорам. Маці — Джэйн Франчэска Уайлд (у дзявоцтве Элджы), вядомая ірландская свецкая дама. У 1864—1871 гадах навучаўся ў Каралеўскай школе Портэра (горад Эніскілен каля Дубліна). У 1874 годзе выйграў стыпендыю на навучанне ў Оксфардскім каледжы Магдаліны на класічным аддзяленні. Скончыў [[Оксфардскі ўніверсітэт]] у 1879 годзе. Па заканчэнні ўніверсітэта перасяліўся ў [[Лондан]], дзе хутка ўцягнуўся ў свецкае жыццё. Лонданскі [[дэндзі]] быў пазней асуджаны за «непрыстойныя паводзіны» ([[гомасексуальнасць]]) і пасля двух гадоў [[турма|турмы]] і выпраўленчых работ з’ехаў у [[Францыя|Францыю]], дзе жыў у галечы пад змененым імем і прозвішчам. == Творчасць == Дэбютаваў у 1876 годзе. У зборніку «Вершы» (1881) блізкі да французскіх імпрэсіяністаў, імкнуўся да сінтэзу паэзіі, музыкі і жывапісу. Аднавіў жанр літаратурна-філасофскай казкі (зборнікі «Шчаслівы прынц», 1888; «Гранатавы домік», 1891), паставіўшы ў цэнтр праблемы стасункаў мастацтва і рэчаіснасці, ролі фантазіі, пакут і міласэрнасці. Аўтар паэмы «Равена» (1878), трагедый «Герцагіня Падуанская» (1883), «Саламея» (1893; на яе аснове напісана аднайменная опера Р. Штрауса, 1905). У камедыях «Веер лэдзі Уіндэрмір» (паст. 1892), «Ідэальны муж», «Як важна быць сур’ёзным» (абедзве паст,, 1895) праявіў сябе як майстар парадокса, знаўца псіхалогіі і свецкага жыцця. У кнізе [[эсэ]] «Задумы» (1891) выклаў канцэпцыю эстэтызму, дэкларуючы прымат мастацтва над рэчаіснасцю і непадуладнасць яго законам абмежаванай маралі. Мастацкай ілюстрацыяй тэорыі О. Уайльда і вяршыняй яго творчасці стаў сацыяльна-філасофскі раман «[[Партрэт Дарыяна Грэя]]» (1891), у якім сцвярджаў абсалютную перавагу мастацтва над жыццём і адначасова абвяргаў ідэю незалежнасці прыгажосці ад маралі. Стылістыка рамана адзначана спалучэннем рыс рэалізму, імпрэсіянізму, неарамантызму. Позняя творчасць Оскара Уайльда нясе адбітак перажытай ім асабістай трагедыі — турэмнага зняволення («Балада Рэдынгскай турмы», 1898, і інш.). На беларускую мову паасобныя творы О. Уайльда пераклаў М. Дуброўскі. == Беларускія пераклады == * Балада Рэдынгскай турмы / Пер. М. Дуброўскага. Мн., 1926. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|16|Уайльд Оскар|Сініла Г.|153}} * Эллман Р. Оскар Уайльд пер англ. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://web.archive.org/web/20210102033100/http://prajdzisvet.org/authors/143-uajld-oskar.html prajdzisvet.org] {{Бібліяінфармацыя}} {{продкі}} {{DEFAULTSORT:Уайльд Оскар}} [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Англамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Драматургі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Драматургі Ірландыі]] [[Катэгорыя:Паэты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Паэты Ірландыі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Ірландыі]] [[Катэгорыя:Памерлі ад менінгіту]] ge8fyel8iqwhxi1mwv5gjsm7965hkhn 0 77754 5237997 4996512 2026-11-03T21:10:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237997 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Носіўскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-uk|Носівський район}} |Герб = Nosivskiy rayon gerb.png |Сцяг = Nosivskyi rayon prapor.png |Шырыня герба = |Шырыня сцяга = |Апісанне герба = Герб Носіўскага раёна |Апісанне сцяга = Сцяг Носіўскага раёна |Краіна = [[Украіна]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |узровень = |CoordScale = |Гімн = |Статус = Раён |Уваходзіць у = [[Чарнігаўская вобласць]] |Уключае = 1 гарадскі савет<br />16 сельскіх саветаў |Сталіца = [[Носіўка]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Утварэнне = [[1923]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |Глава3 = |Назва главы3 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = [[украінская]] |Мовы = |Насельніцтва = {{падзенне}} 29658 |Год перапісу = 2015 |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = 27 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 1151 |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Карта = Nosivskyi-Raion.png |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = {{EET}} |Абрэвіятура = |ISO = |Лічбавы ідэнтыфікатар = 7423800000 |Від ідэнтыфікатара = [[КААТЛУ]] |Лічбавы ідэнтыфікатар2 = |Від ідэнтыфікатара2 = |FIPS = |Тэлефонны код = +380-4642 |Паштовыя індэксы = 17100—17153 |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Заўвагі = }} '''Носіўскі раён'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Носівський район}}) — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Носіўка]]<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Носівка}}). Утвораны ў [[1923]] годзе. Насельніцтва раёна на {{дата|01|02|2015|1}} года складае 29658 чалавек, плошча — 1151&nbsp;км². Ліквідаваны 17 ліпеня 2020 года.<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=28 лютага 2023 |url-status=dead}}</ref> == Адміністрацыйны падзел == Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 гарадскога і 16 сельскіх саветаў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі раёна размешчаны 1 горад раённага значэння і 47 сёлаў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Населеныя пункты Носіўскага раёна}} {{Чарнігаўская вобласць}} {{Заліўка раёнаў Украіны}} [[Катэгорыя:Былыя раёны Чарнігаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Носіўскі раён| ]] seu28i76edl6vmkepwrbodh80vjqrhu 10 78430 5237886 5057301 2026-11-03T16:46:29Z DBatura 73587 5237886 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Міжнародныя адносіны Беларусі |navbar = |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |стыль = |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = {{Сцяг|Беларусь}} [[Знешняя палітыка Беларусі|Міжнародныя адносіны Беларусі]] |выява = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе =гл. таксама {{Гэта ДА}} '''[[Знешняя палітыка БССР]]''' |загаловак2 = [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Дзяржавы-ўдзельніцы СНД]] |спіс2 = * [[Беларуска-азербайджанскія адносіны|Азербайджан]] * [[Беларуска-армянскія адносіны|Арменія]] * [[Беларуска-казахстанскія адносіны|Казахстан]] * [[Беларуска-кыргызстанскія адносіны|Кыргызстан]] * [[Беларуска-ліванскія адносіны|Ліван]] * {{нп3|Беларуска-малдаўскія адносіны|Малдова|be-tarask|Беларуска-малдоўскія дачыненьні}} * [[Беларуска-расійскія адносіны|Расія]] * [[Беларуска-таджыкістанскія адносіны|Таджыкістан]] * [[Беларуска-туркменскія адносіны|Туркменістан]] * [[Беларуска-ўзбекістанскія адносіны|Узбекістан]] * [[Беларуска-ўкраінскія адносіны|Украіна]] |загаловак3 = [[Еўропа]] |спіс3 = * [[Беларуска-албанскія адносіны|Албанія]] * [[Беларуска-андорскія адносіны|Андора]] * [[Беларуска-аўстрыйскія адносіны|Аўстрыя]] * [[Беларуска-балгарскія адносіны|Балгарыя]] * [[Беларуска-бельгійскія адносіны|Бельгія]] * [[Беларуска-баснійскія адносіны|Боснія і Герцагавіна]] <small>([[Адносіны Беларусі і Рэспублікі Сербскай|Рэспубліка Сербская]])</small> * [[Беларуска-ватыканскія адносіны|Ватыкан]] * [[Беларуска-венгерскія адносіны|Венгрыя]] * [[Беларуска-брытанскія адносіны|Вялікабрытанія]] * [[Беларуска-германскія адносіны|Германія]] * [[Беларуска-грузінскія адносіны|Грузія]] * [[Беларуска-грэчаскія адносіны|Грэцыя]] * [[Беларуска-дацкія адносіны|Данія]] * [[Беларуска-ірландскія адносіны|Ірландыя]] * [[Беларуска-ісландскія адносіны|Ісландыя]] * [[Беларуска-іспанскія адносіны|Іспанія]] * [[Беларуска-італьянскія адносіны|Італія]] * [[Беларуска-кіпрскія адносіны|Кіпр]] * [[Беларуска-латвійскія адносіны|Латвія]] * [[Беларуска-літоўскія адносіны|Літва]] * [[Беларуска-люксембургскія адносіны|Люксембург]] * [[Беларуска-македонскія адносіны|Македонія]] * [[Беларуска-мальтыйскія адносіны|Мальта]] <!--* [[Беларуска-манакскія адносіны|Манака]]--> * [[Беларуска-нарвежскія адносіны|Нарвегія]] * [[Беларуска-нідэрландскія адносіны|Нідэрланды]] * [[Беларуска-партугальскія адносіны|Партугалія]] * [[Беларуска-польскія адносіны|Польшча]] * [[Беларуска-румынскія адносіны|Румынія]] * [[Беларуска-сербскія адносіны|Сербія]] * [[Беларуска-славацкія адносіны|Славакія]] * [[Беларуска-славенскія адносіны|Славенія]] * [[Беларуска-фінляндскія адносіны|Фінляндыя]] * [[Беларуска-французскія адносіны|Францыя]] * [[Беларуска-харвацкія адносіны|Харватыя]] * [[Беларуска-чарнагорскія адносіны|Чарнагорыя]] * [[Беларуска-чэшскія адносіны|Чэхія]] * [[Беларуска-швейцарскія адносіны|Швейцарыя]] * [[Беларуска-шведскія адносіны|Швецыя]] * [[Беларуска-эстонскія адносіны|Эстонія]] * ''Гістарычныя:'' [[Беларуска-ўсходнегерманскія адносіны|ГДР]] * [[Адносіны БССР і ПНР|ПНР]] * [[Беларуска-чэхаславацкія адносіны|Чэхаславакія]] * [[Беларуска-югаслаўскія адносіны|Югаславія]] |загаловак4 = [[Азія]] |спіс4 = * [[Адносіны Беларусі і ААЭ|ААЭ]] * [[Беларуска-аманскія адносіны|Аман]] * [[Беларуска-афганскія адносіны|Афганістан]] * [[Беларуска-бангладэшскія адносіны|Бангладэш]] * [[Беларуска-бахрэйнскія адносіны|Бахрэйн]] <!--* [[Беларуска-брунейскія адносіны|Бруней]]--> * [[Беларуска-бутанскія адносіны|Бутан]] <!--* [[Беларуска-ўсходнетыморскія адносіны|Усходні Тымор]]--> * [[Беларуска-в’етнамскія адносіны|В’етнам]] * [[Беларуска-еменскія адносіны|Емен]] * [[Беларуска-іарданскія адносіны|Іарданія]] * [[Беларуска-ізраільскія адносіны|Ізраіль]] * [[Беларуска-інданезійскія адносіны|Інданезія]] * [[Беларуска-індыйскія адносіны|Індыя]] * [[Беларуска-іракскія адносіны|Ірак]] * [[Беларуска-іранскія адносіны|Іран]] * [[Беларуска-камбаджыйскія адносіны|Камбоджа]] * [[Беларуска-катарскія адносіны|Катар]] * [[Беларуска-кітайскія адносіны|Кітай]] <small>([[Адносіны БССР і КНР|пры БССР]])</small> * [[Беларуска-паўночнакарэйскія адносіны|КНДР]] * [[Беларуска-кувейцкія адносіны|Кувейт]] * [[Беларуска-лаоскія адносіны|Лаос]] * [[Беларуска-ліванскія адносіны|Ліван]] * [[Беларуска-малайзійскія адносіны|Малайзія]] <!--* [[Беларуска-мальдыўскія адносіны|Мальдывы]]--> * [[Беларуска-мангольскія адносіны|Манголія]] * [[Беларуска-м’янманскія адносіны|М’янма]] * [[Беларуска-непальскія адносіны|Непал]] * [[Беларуска-пакістанскія адносіны|Пакістан]] * [[Беларуска-палесцінскія адносіны|Палесціна]] * [[Беларуска-паўднёвакарэйскія адносіны|Рэспубліка Карэя]] * [[Беларуска-саудаўскія адносіны|Саудаўская Аравія]] * [[Беларуска-сінгапурскія адносіны|Сінгапур]] * [[Беларуска-сірыйскія адносіны|Сірыя]] * [[Беларуска-тайванскія адносіны|Тайвань]] * [[Беларуска-тайландскія адносіны|Тайланд]] * [[Беларуска-турэцкія адносіны|Турцыя]] * [[Беларуска-філіпінскія адносіны|Філіпіны]] * [[Беларуска-ланкійскія адносіны|Шры-Ланка]] * [[Беларуска-японскія адносіны|Японія]] |загаловак5 = [[Афрыка]] |спіс5 = * [[Беларуска-алжырскія адносіны|Алжыр]] * [[Беларуска-ангольскія адносіны|Ангола]] * [[Беларуска-бенінскія адносіны|Бенін]] <!--* [[Беларуска-батсванскія адносіны|Батсвана]] --> <!--* [[Адносіны Беларусі і Буркіна-Фасо|Буркіна-Фасо]] --> * [[Беларуска-бурундскія адносіны|Бурундзі]] * [[Беларуска-габонскія адносіны|Габон]] * [[Беларуска-гамбійскія адносіны|Гамбія]] * [[Беларуска-ганскія адносіны|Гана]] <!--* [[Беларуска-гвінейскія адносіны|Гвінея]] --> * [[Адносіны Беларусі і Гвінеі-Бісау|Гвінея-Бісау]] * [[Беларуска-джыбуційскія адносіны|Джыбуці]] * [[Адносіны Беларусі і Дэмакратычнай Рэспублікі Конга|Дэмакратычная Рэспубліка Конга]] * [[Беларуска-егіпецкія адносіны|Егіпет]] * [[Беларуска-замбійскія адносіны|Замбія]] * [[Беларуска-зімбабвійскія адносіны|Зімбабвэ]] <!--* [[Беларуска-кабавердыйскія адносіны|Каба-Вердэ]]--> * [[Беларуска-камерунскія адносіны|Камерун]] * [[Беларуска-кенійскія адносіны|Кенія]] * [[Беларуска-івуарыйскія адносіны|Кот-д’Івуар]] <!--* [[Беларуска-каморскія адносіны|Каморскія астравы]]--> <!--* [[Беларуска-лесоцкія адносіны|Лесота]]--> * [[Беларуска-ліберыйскія адносіны|Ліберыя]] * [[Беларуска-лівійскія адносіны|Лівія]] * [[Беларуска-Мадагаскарскія адносіны|Мадагаскар]] * [[Беларуска-мазамбікскія адносіны|Мазамбік]] * [[Беларуска-малавійскія адносіны|Малаві]] * [[Беларуска-малійскія адносіны|Малі]] * [[Беларуска-мараканскія адносіны|Марока]] * [[Беларуска-маўрыкійскія адносіны|Маўрыкій]] * [[Беларуска-маўрытанскія адносіны|Маўрытанія]] * [[Беларуска-намібійскія адносіны|Намібія]] * [[Беларуска-нігерскія адносіны|Нігер]] * [[Беларуска-нігерыйскія адносіны|Нігерыя]] * [[Беларуска-паўднёваафрыканскія адносіны|ПАР]] * [[Беларуска-паўднёвасуданскія адносіны|Паўднёвы Судан]] * [[Адносіны Беларусі і Рэспублікі Конга|Рэспубліка Конга]] * [[Беларуска-руандыйскія адносіны|Руанда]] * [[Беларуска-самалійскія адносіны|Самалі]] * [[Адносіны Беларусі і Сан-Тамэ і Прынсіпі|Сан-Тамэ і Прынсіпі]] * [[Беларуска-свазілендскія адносіны|Свазіленд]] * [[Беларуска-сейшэльскія адносіны|Сейшэлы]] * [[Беларуска-сенегальскія адносіны|Сенегал]] * [[Беларуска-суданскія адносіны|Судан]] * [[Беларуска-сьералеонскія адносіны|Сьера-Леонэ]] * [[Беларуска-танзанійскія адносіны|Танзанія]] * [[Беларуска-тагалезскія адносіны|Тога]] * [[Беларуска-туніскія адносіны|Туніс]] * [[Беларуска-ўгандыйскія адносіны|Уганда]] * [[Беларуска-цэнтральнаафрыканскія адносіны|ЦАР]] * [[Беларуска-чадскія адносіны|Чад]] * [[Беларуска-экватарыяльнагвінейскія адносіны|Экватарыяльная Гвінея]] * [[Беларуска-эрытрэйскія адносіны|Эрытрэя]] * [[Беларуска-эфіопскія адносіны|Эфіопія]] |загаловак6 = [[Паўночная Амерыка|Паўночная]]<br />і [[Паўднёвая Амерыка]] |спіс6 = * [[Беларуска-антыгуанскія адносіны|Антыгуа і Барбуда]] * [[Беларуска-аргенцінскія адносіны|Аргенціна]] * [[Беларуска-багамскія адносіны|Багамы]] * [[Беларуска-балівійскія адносіны|Балівія]] * [[Беларуска-барбадаскія адносіны|Барбадас]] * [[Беларуска-белізскія адносіны|Беліз]] * [[Беларуска-бразільскія адносіны|Бразілія]] * [[Беларуска-венесуэльскія адносіны|Венесуэла]] * [[Беларуска-гаіцянскія адносіны|Гаіці]] * [[Беларуска-гандураскія адносіны|Гандурас]] * [[Беларуска-гаянскія адносіны|Гаяна]] * [[Беларуска-гватэмальскія адносіны|Гватэмала]] * [[Беларуска-грэнадскія адносіны|Грэнада]] * [[Адносіны Беларусі і Дамінікі|Дамініка]] * [[Беларуска-дамініканскія адносіны|Дамініканская Рэспубліка]] * [[Беларуска-амерыканскія адносіны|ЗША]] * [[Беларуска-калумбійскія адносіны|Калумбія]] * [[Беларуска-канадскія адносіны|Канада]] * [[Беларуска-кастарыканскія адносіны|Коста-Рыка]] * [[Беларуска-кубінскія адносіны|Куба]] * [[Беларуска-мексіканскія адносіны|Мексіка]] * [[Беларуска-нікарагуанскія адносіны|Нікарагуа]] * [[Беларуска-панамскія адносіны|Панама]] * [[Беларуска-парагвайскія адносіны|Парагвай]] * [[Беларуска-перуанскія адносіны|Перу]] * [[Беларуска-сальвадорскія адносіны|Сальвадор]] * [[Адносіны Беларусі і Сент-Вінсента і Грэнадзін|Сент-Вінсент і Грэнадзіны]] * [[Адносіны Беларусі і Сент-Кітса і Невіса|Сент-Кітс і Невіс]] * [[Адносіны Беларусі і Сент-Люсіі|Сент-Люсія]] * [[Беларуска-сурынамскія адносіны|Сурынам]] * [[Беларуска-трынідадскія адносіны|Трынідад і Табага]] * [[Беларуска-ўругвайскія адносіны|Уругвай]] * [[Беларуска-чылійскія адносіны|Чылі]] * [[Беларуска-эквадорскія адносіны|Эквадор]] * [[Беларуска-ямайскія адносіны|Ямайка]] |загаловак8 = [[Аўстралія і Акіянія|Аўстралія,<br />Новая Зеландыя, Акіянія]] |спіс8 = * [[Беларуска-аўстралійскія адносіны|Аўстралія]] * [[Беларуска-вануацкія адносіны|Вануату]] * [[Беларуска-кірыбаційскія адносіны|Кірыбаці]] * [[Беларуска-маршалаўскія адносіны|Маршалавы астравы]] * [[Беларуска-мікранезійскія адносіны|Мікранезія]] * [[Беларуска-наўруанскія адносіны|Науру]] * [[Беларуска-новазеландскія адносіны|Новая Зеландыя]] * [[Беларуска-палаўскія адносіны|Палау]] * [[Адносіны Беларусі і Папуа — Новай Гвінеі|Папуа — Новая Гвінея]] * [[Беларуска-самаанскія адносіны|Самоа]] * [[Беларуска-саламонскія адносіны|Саламонавы астравы]] * [[Беларуска-танганскія адносіны|Тонга]] * [[Беларуска-тувалійскія адносіны|Тувалу]] * [[Беларуска-фіджыйскія адносіны|Фіджы]] |загаловак10 = [[Міжнародная арганізацыя|Міжнародныя арганізацыі]] |спіс10 = * [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] * [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|СНД]] * [[Арганізацыя Дагавора аб калектыўнай бяспецы|АДКБ]] * [[Саюзная Дзяржава]] * [[Еўразійскі эканамічны саюз|ЕАЭС]] * [[Беларусь і Савет Еўропы|СЕ]] * [[Беларусь і Еўрапейскі саюз|ЕС]] * [[Беларусь і НАТА|НАТА]] |стыль_унізе = |унізе = }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Палітыка Беларусі]] [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Міжнародныя адносіны паводле краін|Беларусь]] </noinclude> 2iv46jh6wtcm8uxzo3crlabcob45g2s 0 80088 5238220 3217404 2026-11-04T10:24:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238220 wikitext text/x-wiki [[Партугалія|Партугалію]] [[Партугалія на конкурсе песні Еўрабачанне|на конкурсе песні]] «[[Конкурс песні Еўрабачанне 2008|Еўрабачанне-2008]]» у другім паўфінале прадставіла '''[[Ваня Фэрнандэш]]''' з песняй «Senhora do Mar». Песня мінула ў фінал, заняўшы 13 месца і набраўшы 69 ачкоў. == Нацыянальны адбор == Партугальская кампанія ''RTP'' запрасіла шэраг вядомых у краіне прадзюсараў, дазволіўшы ім абраць выканаўцаў і песні. Фінал адбору мінуў [[9 сакавіка]]. {| class="wikitable sortable" |- align="center" bgcolor="#6699CC" |'''№''' |'''Выканавец''' |'''Песня''' |'''Прадзюсар''' |'''Ачкі''' |'''Месца''' |- align="center" | 1 | Марка Радрыдгес | «Em água e sal» | Элвіс Вэйгуінха | 5927 | 3 |- align="center" | 2 | Карлуз Бэло | «Cavaleiro da manhã» | Карлуз Бэло | 2044 | 8 |- align="center" | 3 | Big Hit | «Por ti, Portugal» | Фернанда Мартынс | 2932 | 6 |- align="center" | 4 | Лісбоа Нао Сэяс Франчэса | «Porto de encontro» | Мігель Маер і Рыкарда Сантас | 1974 | 9 |- align="center" bgcolor="#8BC0EA" | '''5''' | '''Ваня Фэрнандэш''' | «'''Senhora do Mar (Negras Águas)'''» | '''Карлас Коелха''' | '''17617''' |''' 1''' |- align="center" | 6 | Vanessa | «Do outro lado da vida» | Нуна Фэйст | 2621 | 7 |- align="center" | 7 | Рыкарда Солер | «Canção Pop» | Рэната Юніёр | 4721 | 4 |- align="center" | 8 | Алекс Сміт | «Obrigatório ter» | Ян ван Дзік | 6913 | 2 |- align="center" | 9 | Tucha | «O Poder da mensagem» | Мэніта Рамас | 624 | 10 |- align="center" | 10 | Bla Bla Bla | «Magicantasticamente» | Gimba | 4612 | 5 |} == Галасаванні == === У паўфінале === {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за партугальскага выканаўца''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||Францыя, Швейцарыя |- | align="center" | 10 ||Ісландыя |- | align="center" | 8 ||Харватыя, Украіна, Беларусь |- | align="center" | 7 ||Вялікабрытанія, Чэхія, Грузія |- | align="center" | 6 ||Венгрыя, Албанія, Сербія |- | align="center" | 5 ||Балгарыя, Швецыя |- | align="center" | 4 ||Літва |- | align="center" | 3 ||Латвія, Кіпр |- | align="center" | 2 ||— |- | align="center" | 1 ||— |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы партугальскіх тэлегледачоў''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Украіна |- | align="center" | 10 ||Латвія |- | align="center" | 8 ||Данія |- | align="center" | 7 ||Грузія |- | align="center" | 6 ||Харватыя |- | align="center" | 5 ||Ісландыя |- | align="center" | 4 ||Мальта |- | align="center" | 3 ||Швецыя |- | align="center" | 2 ||Албанія |- | align="center" | 1 ||Балгарыя |} |} === У фінале === {| width="100%" |- |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" !colspan=2|'''Галасы за партугальскага выканаўца''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіны''' |- | align="center" | 12 ||— |- | align="center" | 10 ||Швейцарыя, Андора |- | align="center" | 8 ||Францыя, Іспанія |- | align="center" | 7 ||— |- | align="center" | 6 ||Ісландыя, Бельгія |- | align="center" | 5 ||Нідэрланды |- | align="center" | 4 ||Германія |- | align="center" | 3 ||Харватыя, Украіна |- | align="center" | 2 ||— |- | align="center" | 1 ||Сербія |} |width="50%"| {| border="2" cellpadding="3" cellspacing="0" style="margin: 0 1em 0 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" width="350px" |- !colspan=2|'''Галасы партугальскіх тэлегледачоў''' |- | align="center" width="60px"| '''Адзнака''' || '''Краіна''' |- | align="center" | 12 ||Украіна |- | align="center" | 10 ||Іспанія |- | align="center" | 8 ||Латвія |- | align="center" | 7 ||Ісландыя |- | align="center" | 6 ||Расія |- | align="center" | 5 ||Данія |- | align="center" | 4 ||Румынія |- | align="center" | 3 ||Харватыя |- | align="center" | 2 ||Нарвегія |- | align="center" | 1 ||Грузія |} |} == Спасылкі == * [http://www.eurovision.tv Афіцыйны сайт Еўрабачання]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20080526145347/http://esckaz.com/2008/por.htm Партугалія на конкурсе песні Еўрабачанне-2008] [[Катэгорыя:Партугалія на конкурсе песні Еўрабачанне|2008]] [[Катэгорыя:Краіны на конкурсе песні Еўрабачанне 2008]] gx2jr3dertg12ylg8k1y2ogq5hb7ony 0 82050 5237856 3859691 2026-11-03T15:32:18Z Summershell67 159583 /* */ 5237856 wikitext text/x-wiki {{Спецслужба|сцяг=Flag of the National Security Committee of the Republic of Kazakhstan (2).svg}} '''Камітэт нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Казахстан''' (КНБ РК) — непасрэдна падначалены народу [[Казахстан]]а ў асобе яго выбраных прадстаўнікоў і падсправаздачны Прэзідэнту (вярхоўнаму галоўнакамандуючаму) [[Казахстан|Рэспублікі Казахстан]] спецыяльны дзяржаўны орган, які з'яўляецца складовай часткай сістэмы забеспячэння бяспекі і суверэнітэту Рэспублікі Казахстан. == Асноўныя задачы == * Удзел у распрацоўцы і рэалізацыі дзяржаўнай палітыкі ў галіне забеспячэння бяспекі асобы, грамадства і дзяржавы; * Здабыванне разведвальнай інфармацыі ў інтарэсах Рэспублікі Казахстан; * Выяўленне, папярэджанне і спыненне разведвальнай і іншай накіраванай на нанясеньне шкоды бяспекі Рэспублікі Казахстан дзейнасці спецыяльных службаў і арганізацый замежных дзяржаў, а таксама асобных асоб; * Выяўленне, папярэджанне і спыненне тэрарызму і іншай дзейнасці, накіраванай на гвалтоўнае змяненне канстытуцыйнага ладу, парушэнне цэласнасці і падрыў бяспекі Рэспублікі Казахстан; * Выяўленне, спыненне, раскрыццё і расследаванне злачынстваў, аднесеных заканадаўствам да ведання органаў нацыянальнай бяспекі; * Забеспячэнне Прэзідэнта Рэспублікі Казахстан, дзяржаўных органаў, Узброеных Сіл, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў краіны ўрадавай сувяззю ў мірны і ваенны час; * Арганізацыя шыфравальнай работы ў дзяржаўных органах, арганізацыях і воінскіх фарміраваннях Рэспублікі Казахстан; * Забеспячэнне аховы і абароны дзяржаўнай мяжы Рэспублікі Казахстан. [[Катэгорыя:Арганізацыі Казахстана]] [[Катэгорыя:Спецслужбы]] dv411cmplgefl36ubx1artxdk267nun 5238223 5237856 2026-11-04T10:29:03Z M.L.Bot 261 Адхілена апошняя змена (зробленая [[Адмысловае:Contributions/Summershell67|Summershell67]]) і адноўлена версія 3859691, зробленая Culamar: go to Wikidata 5238223 wikitext text/x-wiki {{Спецслужба}} '''Камітэт нацыянальнай бяспекі Рэспублікі Казахстан''' (КНБ РК) — непасрэдна падначалены народу [[Казахстан]]а ў асобе яго выбраных прадстаўнікоў і падсправаздачны Прэзідэнту (вярхоўнаму галоўнакамандуючаму) [[Казахстан|Рэспублікі Казахстан]] спецыяльны дзяржаўны орган, які з'яўляецца складовай часткай сістэмы забеспячэння бяспекі і суверэнітэту Рэспублікі Казахстан. == Асноўныя задачы == * Удзел у распрацоўцы і рэалізацыі дзяржаўнай палітыкі ў галіне забеспячэння бяспекі асобы, грамадства і дзяржавы; * Здабыванне разведвальнай інфармацыі ў інтарэсах Рэспублікі Казахстан; * Выяўленне, папярэджанне і спыненне разведвальнай і іншай накіраванай на нанясеньне шкоды бяспекі Рэспублікі Казахстан дзейнасці спецыяльных службаў і арганізацый замежных дзяржаў, а таксама асобных асоб; * Выяўленне, папярэджанне і спыненне тэрарызму і іншай дзейнасці, накіраванай на гвалтоўнае змяненне канстытуцыйнага ладу, парушэнне цэласнасці і падрыў бяспекі Рэспублікі Казахстан; * Выяўленне, спыненне, раскрыццё і расследаванне злачынстваў, аднесеных заканадаўствам да ведання органаў нацыянальнай бяспекі; * Забеспячэнне Прэзідэнта Рэспублікі Казахстан, дзяржаўных органаў, Узброеных Сіл, іншых войскаў і воінскіх фарміраванняў краіны ўрадавай сувяззю ў мірны і ваенны час; * Арганізацыя шыфравальнай работы ў дзяржаўных органах, арганізацыях і воінскіх фарміраваннях Рэспублікі Казахстан; * Забеспячэнне аховы і абароны дзяржаўнай мяжы Рэспублікі Казахстан. [[Катэгорыя:Арганізацыі Казахстана]] [[Катэгорыя:Спецслужбы]] sgx2h79rz8oe4k8ci92otnk3w04mlo0 0 82283 5238029 5057513 2026-11-03T22:07:03Z ~2026-58781-18 176469 /* Купальскія зёлкі */ 5238029 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Купалле (значэнні)}} {{Свята |назва свята = Купалле |тып(колер) = ethnic |пашыраны тып = народны |выява = 1921. На Купалле.jpg |подпіс = [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|М. М. Філіповіч]]. «На Купалле». 1921 |значэнне = «апоўдні года» |устаноўлена = |афіцыйна = |інакш = Іван Купала, Ян Купальны, Ян, Янаў дзень, Свята Сонца і кахання, Іван Вядзьмацкі, Іван Калдунскі |таксама = |адзначаецца = ўсходнімі славянамі |у перыяд з = |па = |дата = ў ноч з {{СС|6 ліпеня|||23 чэрвеня}}<br /> на {{СС|7 ліпеня|||24 чэрвеня}} |дата2007 = |дата2008 = |святкаванне = паліць вогнішчы і скакаць праз іх, вадзіць карагоды, плесці вянкі |традыцыі = збіраць травы |звязана з = гадовым сонцастаяннем }} '''Купа́лле''' (''Ноч на Івана Купалу'') — [[Народны каляндар|старажытнае народнае земляробчае свята]], звязанае з летнім [[сонцастаянне]]м, з росквітам прыроды і летняй цеплыні. Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня<ref>ЭГБ. Т. 4. С. 309.</ref>. У [[Юліянскі каляндар|юліянскім календары]] адбыўся зрух на 6-7 ліпеня паводле [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскага календара]], і цяпер часта Купалле адзначаюць у гэты дзень. Часам Купалле блытаюць з днём [[Іаан Прадцеча|Святога Іаана]] (Яна, Івана) Хрысціцеля. Між тым гэта два розныя святы. «Сёння Купалле, а заўтра Ян…», — тлумачыць народная песня. Купалле — гэта ноч перад Іванавым днём, а не сам Іванаў дзень. == Этымалогія == Слова «купала», як і «Купалле», мае некалькі трактовак. Найбольш пашыраная — ад старажытна­славянскага «купець» (гарэць). Выдзяляецца таксама індаеўрапейскі корань «куп» — са значэннем «кіпець», «горача жадаць», блізкі да лацінскага cupido (імкнуцца, ускіпаць), ад якога выводзіцца [[Купідон]]. Назва можа паходзіць і ад «куп» у сэнсе «група людзей», «збор». Раней меркавалася, што назва паходзіць ад імя Купалы — бога, якога быццам ушаноўвалі славяне-язычнікі. Сёння даследчыкі сумняваюцца ў існаванні такога боства. Ужо У. Проп ставіцца да яго скептычна і мяркуе, што Купалле магло быць прысвечана [[Ярыла|Ярыле]]. Існавалі таксама рэгіянальныя варыянты назвы свята: Купава, Купалачка, Купальчык, Купало, Купал, Купалейка, Купальначка. == Гісторыя == === Паходжанне === Пад рознымі назвамі свята вядома ўсім [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскім]] народам. Паводле гісторыка [[Зміцер Скварчэўскі|Змітра Скварчэўскага]], свята на летні сонцаварот вядома на Беларусі яшчэ з [[Бронзавы век|бронзавага веку]]. Ёсць меркаванне, што яно ўзнікла ў перыяд матрыярхату і было прысвечана нейкаму жаночаму вобразу. Таму ў купальскіх песнях Купала згадваецца як жаночы персанаж -- маладая дзяўчына ці дарослая жанчына, у якой ёсць тры дачкі. Ва ўсходніх славян Купалле ўпершыню згадваецца ў Цвярскім летапісе пад 1175 годам, у Іпацьеўскім летапісе — пад 1262, у старабеларускіх граматах — з XIII—XIV стст. Захаваўся надпіс на сцяне Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку, дзе згадваецца назва свята. Прадстаўнікі фалагічнай школы лічылі Купалле святам у гонар язычніцкага бога (багіні) Купалы. Таксама ёсць меркаванне, што свята прысвячалася богу [[Ярыла|Ярыле]], які нібыта памірае ў купальскі дзень, каб зноў адрадзіцца вясною на будучы год. [[В. К. Сакалова]] прыходзіць да высновы, што ў найболей старажытным выглядзе Купалле захавалася менавіта ў беларусаў. «Украінцы таксама захавалі асноўныя старажытныя элементы, але ў XIX ст., калі Купала стаў вясёлым маладзёжным гуляннем, яны відазмяніліся і пераасэнсаваліся. Рускімі ж асноўныя элементы купальскага рытуалу былі або забыты або перанесены на іншыя святы…»<ref>[http://repo.gsu.by/bitstream/123456789/3045/7/07-Lipien.pdf Ліпень]{{Недаступная спасылка}}</ref> === Праблема даты === У старажытнасці Купалле прымяркоўвалася да летняга сонцастаяння, аднак магло святкавацца і ў блізкія даты. Як лічыць Зміцер Скварчэўскі, адзінай даты Купалля не існавала. Паводле этнаграфічных звестак, яно магло святкавацца некалькі разоў: сёння ў адной вёсцы, заўтра — у суседняй. Старадаўнія беларусы, тым болей сяляне, не мелі дакладных астранамічных прыбораў, таму даты росквіту лета, цеплыні і прыроды вызначалі вельмі прыблізна. Часта Купальскія абрады расцягвалі на цэлы шэраг дзён. Хроніка Стыйкоўскага вызначае Купалле як перыяд года з 25 траўня па 23 чэрвеня. Акрамя таго, перыяд сонцастаяння ў розныя стагоддзі мяняўся. Напрыклад, [[Францыск Скарына|Францішак Скарына]] ў 16 ст. вызначае дату 12 чэрвеня (паводле сучасных астранамічных падлікаў, ён быў правы). Так ці інакш, Купалле сімвалізавала мяжу, пасля якой дзень пачынаў скарочвацца, цеплыня пачынала сыходзіць, а прырода — згасаць, набліжацца да канца лета, да [[Восень|восені]], да [[Зіма|зімы]]. З цягам часу Купалле стала прымяркоўвацца да дня Іаана Хрысціцеля (24-25 чэрвеня). Тады яно і набыло назву Іван (Ян) Купала. Але ў некаторых мясцінах яно спраўлялася і раней. «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» ў нумарах 1910—1911 гг. называе ў якасці даты Купалля ноч 23-24 чэрвеня. У 1918 г. [[Бальшавізм|камуністычныя ўлады]] правялі каляндарную рэформу і перайшлі на [[Грыгарыянскі каляндар]]. Руская праваслаўная царква адмовілася падтрымаць рэформу, і Іван Купала пачаў святкавацца ў ноч 6-7 ліпеня, што працягваецца і па наш час. Але некаторыя грамадска-культурныя супольнасці ў Беларусі спраўляюць купальскія абрады паводле старажытнай традыцыі — у ноч 20-21 (ці 21-22) чэрвеня, у перыяд летняга сонцастаяння. == Міфалогія Купалля == Лічылася, што раніцай пасля Купальскай ночы сонца «грае». Яно нібыта плавае ў вадзе далёка на гарызонце, «купаецца». «На Купалу [[Сонца (беларуская міфалогія)|сонца]] грала…» — спяваецца ў народных песнях. Купальская ноч — быццам злучэнне двух несумяшчальных стыхій, [[Агонь|агню]] і [[Вада|вады]]. У народных песнях і баладах часта паўтараецца матыў: дзяўчына і хлопец пабраліся шлюбам, а потым даведаліся, што яны — брат і сястра. Не вытрымаўшы сораму, яны ператварыліся ў кветку, у якой пялёсткі двух колераў — сіняга і жоўтага. Жоўты — колер сястры, сіні — колер брата (у іншых варыянтах — наадварот). Кветка вядомая як «[[Браткі|брат-сястрыца]]», яна сапраўды расце ў Беларусі, квітнее летам і лічыцца адным з сімвалаў Купалля. У гэтым матыве можа быць рэшта вялікага славянскага міфа пра нараджэнне і зямлі, і неба, і ўсяго сусвету: праз шлюб двух першасных стыхій — агню і вады. === Купальскія містэрыі === Паводле народных павер’яў, рэкі ў гэту ноч свецяцца асаблівым прывідным святлом, а звяры, птушкі і нават дрэвы атрымліваюць дар мовы. У ноч а 12-й гадзіне зацвітае [[папараць-кветка]]. Хто знойдзе яе — атрымае здольнасць бачыць схаваныя ў зямлі клады і разумець мову звяроў. Каб адшукаць яе, трэба выправіцца ноччу ў лес аднаму і зайсці ў такі лясны гушчар, каб не чуць ні пеўняў, ні сабак з навакольных вёсак. Папараць-кветка маленькая, але яна ззяе ў цемры яскравым агеньчыкам. === Ведзьмы на Купалле === Адначасова Купалле — час разгулу змрочных сіл прыроды: ведзьмы і ведзьмары нібыта імкнуцца адабраць у кароў малако, зрабіць заломы ў жыце і інш. Яны ператвараліся ў жаб, змей, прабіраліся ў хлеў, шкодзілі жывёлам. Гэтыя павер’і адлюстраваныя ў купальскіх песнях: {{пачатак цытаты}} Хадзем, дзяўчаткі, на Купалу, <br /> Хадзем, сястронкі, агонь класці. <br /> …Пільнаваці жыта й пшаніцы <br /> Ад тое ведзьмы-чараўніцы, <br /> Каб яна па межах не хадзіла, <br /> Раннія расы не абівала. <br /> …З жыта спору не збірала. <br /> {{канец цытаты|крыніца=<ref>[http://starbel.narod.ru/folk/leta.htm  Выд.: Паэзія беларускага земляробчага календара / Укладанне, сістэматызацыя тэкстаў, уступны артыкул і каментарыі А.С. Ліса. Мн., 1992. ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161208103704/http://starbel.narod.ru/folk/leta.htm |date=8 снежня 2016 }}</ref>.}} Ведзьмы ператвараліся ў розных крылатых жывёл і ляцелі на [[Лысая Гара|Лысую гару]] пад [[Мсціслаў|Мсціславам]], каб зладзіць там [[шабаш]]. Верагодна, гэта ўспамін пра язычніцкія культы, якія ў старажытнасці сапраўды праводзіліся жанчынамі на сакральных узгорках. У купальскіх песнях нават сустракаюцца радкі: «На гары Купала гарэла…» У іншых мясцінах верылі, што ў Купальскую ноч ведзьмы крадуць у людзей коней, на якіх скачуць на Лысую гару. Калі чалавек не святкаваў Купалле, яго маглі палічыць ведзьмаром: значыць, у гэтую ноч ён лятаў на Лысую гару. З такім людзей паджартоўвалі: «Наталка на Купаллі не была, то-то ведзьма была!». Каб абараніцца ад ведзьмаў, людзі выконвалі рытуалы: * Каб не скралі каня і не паехалі на ім на Лысую гару, гаспадар замыкаў хлеў. * На ганак хаты клалі крапіву, каб ведзьмы не нарабілі жыхарам шкоды. * Кідалі ў жыта галавешкі з агнём. * Абтыкалі сцены хаты і хлява святаянскімі зёлкамі. * Спальвалі ў агні саламяную ляльку (пудзіла ведзьмы). Часам «ведзьму» мог сімвалізаваць чэрап жывёліны, які таксама кідалі ў агонь. * У некаторых мясцовасцях праз вогнішча з мэтай ачышчэння і засцярогі праганялі статак. * Спявалі песні-абярэгі: «Ой, на Купаллі цёмныя ночы, ой выбер Божа ведзьміны Вочы! / Ой выберы Божа ведзьміны вочы, каб не хадзіла ў цёмныя ночы!..». * Развешвалі над дзвярыма хлявоў ці на вокнах розныя вострыя інструменты — сярпы, іголкі, косы. * У даўніну падазронай жывёліну (кату, сабаку, жабе) наносілі калецтва. Калі тое ж калецтва потым выяўлялася ў кагосьці з вяскоўцаў — значыць, ён вядзьмар і на купальскую ноч ператвараўся ў жывёліну, каб шкодзіць людзям. == Абраднасць == === Рытуалы === Купалле мела карнавальна-экстатычны характар, блізкі да антычных вакхічных культаў. Свята характарызавалася комплексам абрадаў, павер’яў, любоўнай і аграрнай варажбой. Яшчэ днём дзяўчаты збіралі купальскія (святаянскія) зёлкі, што, як лічылася, мелі асаблівую лекавую моц. Цэнтральнае месца ў абрадах і гульнях займала купальскае [[вогнішча]]. Пасля прыняцця хрысціянства царква сумясціла з Купалле дзень Іаана Хрысціцеля, свята атрымала здвоеную назву Іван Купала, або Іванаў (Янаў) дзень. Святкавалася ў ноч на [[7 ліпеня]] (24 чэрвеня старога стылю). Традыцыя Купалля на Беларусі амаль у архаічным выглядзе захавалася да пачатку XX стагоддзя. У наш час існуе як традыцыйнае народнае свята без абрадавай дзейнасці. === Купальскае вогнішча === Купальскія агні, верагодна, увасаблялі сонца і надзяляліся сілай даваць ураджай і праганяць смерць. Да купальскага вогнішча рыхтаваліся загадзя. Па ўсіх дварах збіралі старыя непатрэбныя рэчы і вывозілі іх на выбранае для ўрачыстасці месца (узлесак, паляну, высокі бераг ракі), дзе яны пазней спальваліся. У некаторых мясцінах у полымя кідалі старыя вуллі, каб пчолы былі здаровыя і прыносілі мёд. У старажытнасці купальскі агонь распальвалі трэннем кавалкаў дрэва адзін аб адзін, адначасова ўздымалі на высокім шасце прамасленае драўлянае кола (магчыма, сімвал сонца), якое потым падпальвалі. Пры агні гатавалі абрадавую вячэру: [[Яечня|яешню]], [[Верашчака|верашчаку]], кулагу, варэнікі. Вакол агню вадзілі [[карагод]]ы, спявалі купальскія песні. Праз вогнішча хлопцы і дзяўчаты скакалі парамі, што было звязана з ачышчальнай магіяй і з рытуалам, прызначаным забяспечыць плоднасць (ад вышыні скачка залежала вышыня хлябоў і інш.). У агонь таксама кідалі пучок лёну і крычалі магічныя словы: «Зарадзі лён». Важнымі элементамі свята былі спаленне або тапленне ў вадзе пудзіла Купалы (таксама называлі Марай, Марэнай ці Ведзьмай), рытуальнае купанне на ўзыходзе сонца, качанне па расе, пусканне з гары падпаленага кола і інш. === Варажба === Вельмі пашыранай на Купалле была [[варажба]], асабліва на замужжа (на рачную плынь пускалі вянкі, загадваючы на «суджанага», і інш.): * Заплюшчыць вочы і назбіраць усляпую розных траў, пакласці іх пад падушку. А раніцаў разглядзець іх: калі назбіралася 12 відаў рознай травы, то ў гэтым годзе дзяўчына выйдзе замуж. * Пакласці вянкі на ваду, каб у сярэдзіне кожнага вянка была замацаваная свечка. Калі вянок нейкай дзяўчыны патоне і свечка згасне, — значыць, наканаваны разлюбіў яе. Калі не патоне — быць ёй замужам. * Калі ў хаце быў нехта хворы, паміж бярвенняў прасоўвалі купальскую кветку. Калі раніцай яе знаходзілі завялай, — значыць, хворы памрэ. Калі кветка засталася жывой, — значыць, хвароба пройдзе. * Дзяўчаты (пад смех і жарты сваіх сябровак) — поўзалі па зямлі і зрывалі зубамі аер. А на наступны дзень глядзелі, чый аер лепей адрос. Значыць, той дзяўчыне і быць замужам гэтым годам. * Дзяўчаты зрывалі зубамі траву трыпутнік і шапталі: «Трыпутнік — трыпутнік, ты расцеш пры дарозе, бачыш старога і малога, ці не бачыў майго мілога?». Пасля гэтага суджаны павінны быў прысніцца ноччу. Варажбітныя абрады адлюстроўваюцца ў купальскіх песнях: {{пачатак цытаты}} Цёмна ночка Іванаўская. <br /> Набяром, сястрыцы, <br /> Жоўтага пясочку <br /> І пасеем, сястрыцы, <br /> Пад таткаву клетку. <br /> А знаці, пазнаці, <br /> Пясочак не ўзыдзець — <br /> Нам у таткі не быці, <br /> Вянкоў не насіці. <br /> {{канец цытаты|крыніца=<ref>[http://starbel.narod.ru/folk/leta.htm Выд.: Паэзія беларускага земляробчага календара / Укладанне, сістэматызацыя тэкстаў, уступны артыкул і каментарыі А.С. Ліса. Мн., 1992. ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161208103704/http://starbel.narod.ru/folk/leta.htm |date=8 снежня 2016 }}</ref>.}} === Дзеўка-Купала === На Магілёўшчыне Купалле была жывым персанажам, які звалі «Дзеўка-Купала». Яе ролю выконвала самая прыгожая дзяўчына вёскі. Іншыя дзяўчаты распраналі яе і абмотвалі лісцем і галінкамі, на галаву клалі вянок. Потым яе вялі ў лес, дзе былі падрыхтаваныя вянкі. Дзяўчыне завязвалі вочы, і яна раздавала іншым дзяўчатам вянкі. Каму даставаўся свежы вянок — значыць, той жыць шчасліва, каму завялы — той «не бачыць шчасця». === Купальскія зёлкі === Яшчэ днём дзяўчаты і жанчыны збіралі кветкі і расліны: лічылася, што на Купалле яны набываюць асаблівую моц. У Круглянскім раёне збіралі [[Купалка|купалкі]], у Глыбоцкім — багатыркі. І тыя, і другія лічыліся моцным сродкам дзеля любоўнай магіі. Таксама збіраліся [[Васілёк|васількі]], [[папараць]], [[Рута пахучая|рута]], [[святаяннік]]. Купальскія вянкі, сплеценыя з розных кветак, лічыліся магічнымі. Людзі верылі, што іх моц толькі ўзрастае, калі асвяціць іх у царкве ці касцёле. Калі нехта хварэў, з іх гатавалі адвары ці абкурвалі імі хворага. Архілін, паводле павер’яў, абараняў ад падкопаў злых духаў, сок цірліча прыцягваў багацце, а пералёт-трава прыносіла шчасце. === Купальскія песні === {{main|Купальскія песні}} Купальскія песні найбольш распаўсюджаныя ў Паўночнай і Паўднёва-Заходняй Беларусі. Рэдка сустракаюцца ў Гомельскай вобласці. Зусім не сустракаюцца на усходзе Магілёўскай вобласці (Хоцімскі, Кручаўскі, Клімаўскі раёны), Гродзенскай (Астравецкі, Лідскі, Дзятлаўскі раёны) і на паўднёва-заходняй ускраіне Брэсцкай вобласці (Брэсцкі, Жабінскаўскі раён). === Купальскія ласункі === Сялянне з [[Краснапольскі раён|Краснапальскага раёна]] змешвалі бульбяное цеста з мукою і пяклі пірагі, начынялі іх зялёнай цыбуляй ці кіслай капустай з просам. Амаль па ўсёй Беларусі на Купалле гатавалі [[Кулага|кулагу]]: [[Ягада|ягады]] ставілі на агонь і варылі. Потым дадавалі ў іх крыху [[Мука|мукі]], [[мёд]] ці [[цукар]], варылі да [[кісель]]нага стану. Падавалі на стол з [[хлеб]]ам ці [[Бліны|блінамі]]. Іншым ласункам была [[верашчака]] — страва дзеля мачання бліноў. На [[Тураў]]шчыне, [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыне]] і [[Лагойскі раён|Лагойшчыне]] яе гатавалі так: спачатку сала, мяса ці каўбаса падсмажваліся на патэльні, потым у іх дадавалася мука, араматныя зёлкі. На [[Гродзенская вобласць|Гродзеншчыне]], у Цэнтральным і Ўсходнім [[Палессе|Палессі]] верашчака была крыху іншай: сала, мяса ці каўбаса варыліся, потым перакалочваліся мукою. На [[Вілейскі раён|Вілейшчыне]] і ў некаторых раёнах Гродзеншчыны верашчаку рабілі на хлебным ці бурачным квасе. Сёння верашчака шырока вядомая на Беларусі пад назваю мачанка. === Раніца пасля Купалля === Раніцай пасля Купальскай ночы дзяўчаты і хлопцы сустракалі світанак, назіралі, як сонца «грае» (пераліваецца рознымі колерамі, дзеліцца на кругі), купаліся ў вадзе, каталіся па траве з купальскімі росамі, каб набрацца сілы. == Падобныя святы ў іншых культурах == Многія індаеўрапейскія народы святкавалі перыяд летняга сонцастаяння. Пасля прыходу хрысціянства адпаведная абраднасць у многіх народаў Еўропы была перанесеная на тое ж свята Іаана Хрысціцеля (24-25 чэрвеня). У [[Літоўцы|літоўцаў]] вядомы [[Йонінэс]], у [[Латышы|латышоў]] — Ліга, у [[Англічане|англічан]] — Ноч перад днём святога Джона, у нарвежцаў — ноч перад святым Хансам (st. Hans), у шведаў — Мідсомар (Midsommar), у датчан — Іёнсок (Jonsok). Швейцарцы святкавалі Sunnawend (Летні сонцаварот), з якім былі звязаныя павер’і пра схаваныя клады, пра гномаў, пра таямнічыя «агні Іаганіса», што ззялі ў цемры. == Купалле ў літаратуры і мастацтве == Свята шырока адлюстравана ў [[жывапіс]]е, [[Паэзія|паэзіі]], сучасных песнях. Беларускі паэт [[Янка Купала]] не толькі ўтварае ад назвы свята свой псеўданім, але і прысвячае яму частку сваёй творчасці: {{пачатак цытаты}} На купалле на святое <br /> Рві, матуля, зелле тое, <br /> Што ў нас папараць завецца! <br /> І шчаслівым быць здаецца! Як нарвеш яго даволі <br /> Ў цёмным лесе, ў чыстым полі, — <br /> Палажы за абразамі, <br /> Пасвянці сваймі слязамі… Двойчы, тройчы — а крапліста — <br /> Злі слязою брыльянцістай <br /> І чакай з яго прыплоду <br /> Ад усходу да заходу… Як узыйдуць з зелля кветкі. — <br /> Будуць шчасце меці дзеткі, <br /> Будзеш, маці, меці ў хаце <br /> Долю, згоду і багацце!.. <br /> {{канец цытаты|крыніца=<ref>[http://yankakupala.ru/na-kupalle Янка Купала]</ref>.}} '''[[На Купалле]]''' — музычны сінтэтычны спектакль, пастаўлены ў [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|БДТ-1]] у 1921 годзе, які пратрымаўся некалькі гадоў у рэпертуары тэатра па аднайменнай драме [[Міхась Чарот|М. Чарота]] «На купалле» [[Еўсцігней Міровіч|Е. Міровічам]]. З сучаснай літаратуры тэма Купалля шырока закранута ў дзіцячай аповесці-казцы (ці [[фэнтэзі]]) [[Уладзімір Іванавіч Ягоўдзік|Уладзіміра Ягоўдзіка]] «[[Янка і Ружа]]» (2013 г.) <gallery> File:Ivankupala.jpg|Г. Семірадскі. Ноч на Івана Купалу (каля 1880) File:1991 CPA 6354.jpg|Купалле. Паштовая марка СССР (1991) File:Соколов Ночь-на-Ивана-Купалу 1856.jpg|І. І. Сакалоў. Ноч на Івана Купалу. 1856 File:Иван-да-Марья.jpg|Двухколерная кветка [[Melampyrum nemorosum|''браткі'' (брат-і-сястра)]] File:Левитан Папоротники-у-воды 1895.jpg|І. Левітан. Папараць ля вады. 1895 File:Kupalle (silver coin)r.gif|Памятная манета Нацбанка Беларусі (2004, рэверс) </gallery> == Гл. таксама == * [[Янка Купала]] * [[Народны каляндар]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Беларускія народныя абрады. — {{Мн.}}, 1994. * {{артыкул |аўтар=Васілевіч Ул. А. |загаловак=Беларускі народны каляндар |спасылка=http://starbel.narod.ru/kalendar.htm |выданне=Паэзія беларускага земляробчага календара. Склад. Ліс А.С. |старонкі= |месца=Мн. |год=1992 |мова=be |ref=Васілевіч |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120511182730/http://starbel.narod.ru/kalendar.htm |archivedate=11 мая 2012 }} * ''Зайкоўскі Э.'' Купалле // {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * ''Лозка А.'' Беларускі народны каляндар. — {{Мн.}}: Полымя, 1993. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.rh.by/by/76/200/1882/ Купалле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305134303/http://www.rh.by/by/76/200/1882 |date=5 сакавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» * [http://wawkalaki.ucoz.ru/index/kupala_kupalle_ivan_jan/0-1122 Купалле]{{ref-be}} * [http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4263.htm Купалле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130208163149/http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4263.htm |date=8 лютага 2013 }} // Расейскі Этнаграфічны Музей {{ref-ru}} * [http://budzma.org/photoreport/kupallye.html Будзьма Беларусамі. Купалле] * [http://galinaartemenko.livejournal.com/296801.html Радзіма мая — Беларусь. Купалле] * [http://www.bsu.by/Cache/pdf/345893.pdf Беларускі народны каляндар] * [http://www.folkndl.bsu.by/index.php/kupalle Купалле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170313234757/http://www.folkndl.bsu.by/index.php/kupalle |date=13 сакавіка 2017 }} * [http://www.gants-region.info/index/verashchaka/0-1996 Ганцавіцкі краязнаўчы музей. Верашчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160820012541/http://www.gants-region.info/index/verashchaka/0-1996 |date=20 жніўня 2016 }} {{Беларускі народны каляндар}} {{Славянскія святы}} [[Катэгорыя:Святы 7 ліпеня]] [[Катэгорыя:Славянскія святы]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія народныя святы]] [[Катэгорыя:Ночы з асабістым імем]] [[Катэгорыя:Народны каляндар усходніх славян]] kt8unqxlgnbi0mgu26rynqmre4eczxx 5238216 5238029 2026-11-04T09:59:15Z M.L.Bot 261 5238216 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Купалле (значэнні)}} {{Свята |назва свята = Купалле |тып(колер) = ethnic |пашыраны тып = народны |выява = 1921. На Купалле.jpg |подпіс = [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|М. М. Філіповіч]]. «На Купалле». 1921 |значэнне = «апоўдні года» |устаноўлена = |афіцыйна = |інакш = Іван Купала, Ян Купальны, Ян, Янаў дзень, Свята Сонца і кахання, Іван Вядзьмацкі, Іван Калдунскі |таксама = |адзначаецца = ўсходнімі славянамі |у перыяд з = |па = |дата = у ноч з {{СС|6 ліпеня|||23 чэрвеня}} * на {{СС|7 ліпеня|||24 чэрвеня}} |дата2007 = |дата2008 = |святкаванне = паліць вогнішчы і скакаць праз іх, вадзіць карагоды, плесці вянкі |традыцыі = збіраць травы |звязана з = гадовым сонцастаяннем }} '''Купа́лле''' (''Ноч на Івана Купалу'') — [[Народны каляндар|старажытнае народнае земляробчае свята]], звязанае з летнім [[сонцастаянне]]м, з росквітам прыроды і летняй цеплыні. Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня<ref>ЭГБ. Т. 4. С. 309.</ref>. У [[Юліянскі каляндар|юліянскім календары]] адбыўся зрух на 6-7 ліпеня паводле [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскага календара]], і цяпер часта Купалле адзначаюць у гэты дзень. Часам Купалле блытаюць з днём [[Іаан Прадцеча|Святога Іаана]] (Яна, Івана) Хрысціцеля. Між тым гэта два розныя святы. «Сёння Купалле, а заўтра Ян…», — тлумачыць народная песня. Купалле — гэта ноч перад Іванавым днём, а не сам Іванаў дзень. == Этымалогія == Слова «купала», як і «Купалле», мае некалькі трактовак. Найбольш пашыраная — ад старажытна­славянскага «купець» (гарэць). Выдзяляецца таксама індаеўрапейскі корань «куп» — са значэннем «кіпець», «горача жадаць», блізкі да лацінскага cupido (імкнуцца, ускіпаць), ад якога выводзіцца [[Купідон]]. Назва можа паходзіць і ад «куп» у сэнсе «група людзей», «збор». Раней меркавалася, што назва паходзіць ад імя Купалы — бога, якога быццам ушаноўвалі славяне-язычнікі. Сёння даследчыкі сумняваюцца ў існаванні такога боства. Ужо У. Проп ставіцца да яго скептычна і мяркуе, што Купалле магло быць прысвечана [[Ярыла|Ярыле]]. Існавалі таксама рэгіянальныя варыянты назвы свята: Купава, Купалачка, Купальчык, Купало, Купал, Купалейка, Купальначка. == Гісторыя == === Паходжанне === Пад рознымі назвамі свята вядома ўсім [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскім]] народам. Паводле гісторыка [[Зміцер Скварчэўскі|Змітра Скварчэўскага]], свята на летні сонцаварот вядома на Беларусі яшчэ з [[Бронзавы век|бронзавага веку]]. Ёсць меркаванне, што яно ўзнікла ў перыяд матрыярхату і было прысвечана нейкаму жаночаму вобразу. Таму ў купальскіх песнях Купала згадваецца як жаночы персанаж — маладая дзяўчына ці дарослая жанчына, у якой ёсць тры дачкі. Ва ўсходніх славян Купалле ўпершыню згадваецца ў Цвярскім летапісе пад 1175 годам, у Іпацьеўскім летапісе — пад 1262, у старабеларускіх граматах — з XIII—XIV стст. Захаваўся надпіс на сцяне Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку, дзе згадваецца назва свята. Прадстаўнікі фалагічнай школы лічылі Купалле святам у гонар язычніцкага бога (багіні) Купалы. Таксама ёсць меркаванне, што свята прысвячалася богу [[Ярыла|Ярыле]], які нібыта памірае ў купальскі дзень, каб зноў адрадзіцца вясною на будучы год. [[В. К. Сакалова]] прыходзіць да высновы, што ў найболей старажытным выглядзе Купалле захавалася менавіта ў беларусаў. «Украінцы таксама захавалі асноўныя старажытныя элементы, але ў XIX ст., калі Купала стаў вясёлым маладзёжным гуляннем, яны відазмяніліся і пераасэнсаваліся. Рускімі ж асноўныя элементы купальскага рытуалу былі або забыты або перанесены на іншыя святы…»<ref>[http://repo.gsu.by/bitstream/123456789/3045/7/07-Lipien.pdf Ліпень]{{Недаступная спасылка}}</ref> === Праблема даты === У старажытнасці Купалле прымяркоўвалася да летняга сонцастаяння, аднак магло святкавацца і ў блізкія даты. Як лічыць Зміцер Скварчэўскі, адзінай даты Купалля не існавала. Паводле этнаграфічных звестак, яно магло святкавацца некалькі разоў: сёння ў адной вёсцы, заўтра — у суседняй. Старадаўнія беларусы, тым болей сяляне, не мелі дакладных астранамічных прыбораў, таму даты росквіту лета, цеплыні і прыроды вызначалі вельмі прыблізна. Часта Купальскія абрады расцягвалі на цэлы шэраг дзён. Хроніка Стыйкоўскага вызначае Купалле як перыяд года з 25 траўня па 23 чэрвеня. Акрамя таго, перыяд сонцастаяння ў розныя стагоддзі мяняўся. Напрыклад, [[Францыск Скарына|Францішак Скарына]] ў 16 ст. вызначае дату 12 чэрвеня (паводле сучасных астранамічных падлікаў, ён быў правы). Так ці інакш, Купалле сімвалізавала мяжу, пасля якой дзень пачынаў скарочвацца, цеплыня пачынала сыходзіць, а прырода — згасаць, набліжацца да канца лета, да [[Восень|восені]], да [[Зіма|зімы]]. З цягам часу Купалле стала прымяркоўвацца да дня Іаана Хрысціцеля (24-25 чэрвеня). Тады яно і набыло назву Іван (Ян) Купала. Але ў некаторых мясцінах яно спраўлялася і раней. «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» ў нумарах 1910—1911 гг. называе ў якасці даты Купалля ноч 23-24 чэрвеня. У 1918 г. [[Бальшавізм|камуністычныя ўлады]] правялі каляндарную рэформу і перайшлі на [[Грыгарыянскі каляндар]]. Руская праваслаўная царква адмовілася падтрымаць рэформу, і Іван Купала пачаў святкавацца ў ноч 6-7 ліпеня, што працягваецца і па наш час. Але некаторыя грамадска-культурныя супольнасці ў Беларусі спраўляюць купальскія абрады паводле старажытнай традыцыі — у ноч 20-21 (ці 21-22) чэрвеня, у перыяд летняга сонцастаяння. == Міфалогія Купалля == Лічылася, што раніцай пасля Купальскай ночы сонца «грае». Яно нібыта плавае ў вадзе далёка на гарызонце, «купаецца». «На Купалу [[Сонца (беларуская міфалогія)|сонца]] грала…» — спяваецца ў народных песнях. Купальская ноч — быццам злучэнне двух несумяшчальных стыхій, [[Агонь|агню]] і [[Вада|вады]]. У народных песнях і баладах часта паўтараецца матыў: дзяўчына і хлопец пабраліся шлюбам, а потым даведаліся, што яны — брат і сястра. Не вытрымаўшы сораму, яны ператварыліся ў кветку, у якой пялёсткі двух колераў — сіняга і жоўтага. Жоўты — колер сястры, сіні — колер брата (у іншых варыянтах — наадварот). Кветка вядомая як «[[Браткі|брат-сястрыца]]», яна сапраўды расце ў Беларусі, квітнее летам і лічыцца адным з сімвалаў Купалля. У гэтым матыве можа быць рэшта вялікага славянскага міфа пра нараджэнне і зямлі, і неба, і ўсяго сусвету: праз шлюб двух першасных стыхій — агню і вады. === Купальскія містэрыі === Паводле народных павер’яў, рэкі ў гэту ноч свецяцца асаблівым прывідным святлом, а звяры, птушкі і нават дрэвы атрымліваюць дар мовы. У ноч а 12-й гадзіне зацвітае [[папараць-кветка]]. Хто знойдзе яе — атрымае здольнасць бачыць схаваныя ў зямлі клады і разумець мову звяроў. Каб адшукаць яе, трэба выправіцца ноччу ў лес аднаму і зайсці ў такі лясны гушчар, каб не чуць ні пеўняў, ні сабак з навакольных вёсак. Папараць-кветка маленькая, але яна ззяе ў цемры яскравым агеньчыкам. === Ведзьмы на Купалле === Адначасова Купалле — час разгулу змрочных сіл прыроды: ведзьмы і ведзьмары нібыта імкнуцца адабраць у кароў малако, зрабіць заломы ў жыце і інш. Яны ператвараліся ў жаб, змей, прабіраліся ў хлеў, шкодзілі жывёлам. Гэтыя павер’і адлюстраваныя ў купальскіх песнях: {{пачатак цытаты}} Хадзем, дзяўчаткі, на Купалу, <br /> Хадзем, сястронкі, агонь класці. <br /> …Пільнаваці жыта й пшаніцы <br /> Ад тое ведзьмы-чараўніцы, <br /> Каб яна па межах не хадзіла, <br /> Раннія расы не абівала. <br /> …З жыта спору не збірала. <br /> {{канец цытаты|крыніца=<ref>[http://starbel.narod.ru/folk/leta.htm  Выд.: Паэзія беларускага земляробчага календара / Укладанне, сістэматызацыя тэкстаў, уступны артыкул і каментарыі А.С. Ліса. Мн., 1992. ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161208103704/http://starbel.narod.ru/folk/leta.htm |date=8 снежня 2016 }}</ref>.}} Ведзьмы ператвараліся ў розных крылатых жывёл і ляцелі на [[Лысая Гара|Лысую гару]] пад [[Мсціслаў|Мсціславам]], каб зладзіць там [[шабаш]]. Верагодна, гэта ўспамін пра язычніцкія культы, якія ў старажытнасці сапраўды праводзіліся жанчынамі на сакральных узгорках. У купальскіх песнях нават сустракаюцца радкі: «На гары Купала гарэла…» У іншых мясцінах верылі, што ў Купальскую ноч ведзьмы крадуць у людзей коней, на якіх скачуць на Лысую гару. Калі чалавек не святкаваў Купалле, яго маглі палічыць ведзьмаром: значыць, у гэтую ноч ён лятаў на Лысую гару. З такім людзей паджартоўвалі: «Наталка на Купаллі не была, то-то ведзьма была!». Каб абараніцца ад ведзьмаў, людзі выконвалі рытуалы: * Каб не скралі каня і не паехалі на ім на Лысую гару, гаспадар замыкаў хлеў. * На ганак хаты клалі крапіву, каб ведзьмы не нарабілі жыхарам шкоды. * Кідалі ў жыта галавешкі з агнём. * Абтыкалі сцены хаты і хлява святаянскімі зёлкамі. * Спальвалі ў агні саламяную ляльку (пудзіла ведзьмы). Часам «ведзьму» мог сімвалізаваць чэрап жывёліны, які таксама кідалі ў агонь. * У некаторых мясцовасцях праз вогнішча з мэтай ачышчэння і засцярогі праганялі статак. * Спявалі песні-абярэгі: «Ой, на Купаллі цёмныя ночы, ой выбер Божа ведзьміны Вочы! / Ой выберы Божа ведзьміны вочы, каб не хадзіла ў цёмныя ночы!..». * Развешвалі над дзвярыма хлявоў ці на вокнах розныя вострыя інструменты — сярпы, іголкі, косы. * У даўніну падазронай жывёліну (кату, сабаку, жабе) наносілі калецтва. Калі тое ж калецтва потым выяўлялася ў кагосьці з вяскоўцаў — значыць, ён вядзьмар і на купальскую ноч ператвараўся ў жывёліну, каб шкодзіць людзям. == Абраднасць == === Рытуалы === Купалле мела карнавальна-экстатычны характар, блізкі да антычных вакхічных культаў. Свята характарызавалася комплексам абрадаў, павер’яў, любоўнай і аграрнай варажбой. Яшчэ днём дзяўчаты збіралі купальскія (святаянскія) зёлкі, што, як лічылася, мелі асаблівую лекавую моц. Цэнтральнае месца ў абрадах і гульнях займала купальскае [[вогнішча]]. Пасля прыняцця хрысціянства царква сумясціла з Купалле дзень Іаана Хрысціцеля, свята атрымала здвоеную назву Іван Купала, або Іванаў (Янаў) дзень. Святкавалася ў ноч на [[7 ліпеня]] (24 чэрвеня старога стылю). Традыцыя Купалля на Беларусі амаль у архаічным выглядзе захавалася да пачатку XX стагоддзя. У наш час існуе як традыцыйнае народнае свята без абрадавай дзейнасці. === Купальскае вогнішча === Купальскія агні, верагодна, увасаблялі сонца і надзяляліся сілай даваць ураджай і праганяць смерць. Да купальскага вогнішча рыхтаваліся загадзя. Па ўсіх дварах збіралі старыя непатрэбныя рэчы і вывозілі іх на выбранае для ўрачыстасці месца (узлесак, паляну, высокі бераг ракі), дзе яны пазней спальваліся. У некаторых мясцінах у полымя кідалі старыя вуллі, каб пчолы былі здаровыя і прыносілі мёд. У старажытнасці купальскі агонь распальвалі трэннем кавалкаў дрэва адзін аб адзін, адначасова ўздымалі на высокім шасце прамасленае драўлянае кола (магчыма, сімвал сонца), якое потым падпальвалі. Пры агні гатавалі абрадавую вячэру: [[Яечня|яешню]], [[Верашчака|верашчаку]], кулагу, варэнікі. Вакол агню вадзілі [[карагод]]ы, спявалі купальскія песні. Праз вогнішча хлопцы і дзяўчаты скакалі парамі, што было звязана з ачышчальнай магіяй і з рытуалам, прызначаным забяспечыць плоднасць (ад вышыні скачка залежала вышыня хлябоў і інш.). У агонь таксама кідалі пучок лёну і крычалі магічныя словы: «Зарадзі лён». Важнымі элементамі свята былі спаленне або тапленне ў вадзе пудзіла Купалы (таксама называлі Марай, Марэнай ці Ведзьмай), рытуальнае купанне на ўзыходзе сонца, качанне па расе, пусканне з гары падпаленага кола і інш. === Варажба === Вельмі пашыранай на Купалле была [[варажба]], асабліва на замужжа (на рачную плынь пускалі вянкі, загадваючы на «суджанага», і інш.): * Заплюшчыць вочы і назбіраць усляпую розных траў, пакласці іх пад падушку. А раніцаў разглядзець іх: калі назбіралася 12 відаў рознай травы, то ў гэтым годзе дзяўчына выйдзе замуж. * Пакласці вянкі на ваду, каб у сярэдзіне кожнага вянка была замацаваная свечка. Калі вянок нейкай дзяўчыны патоне і свечка згасне, — значыць, наканаваны разлюбіў яе. Калі не патоне — быць ёй замужам. * Калі ў хаце быў нехта хворы, паміж бярвенняў прасоўвалі купальскую кветку. Калі раніцай яе знаходзілі завялай, — значыць, хворы памрэ. Калі кветка засталася жывой, — значыць, хвароба пройдзе. * Дзяўчаты (пад смех і жарты сваіх сябровак) — поўзалі па зямлі і зрывалі зубамі аер. А на наступны дзень глядзелі, чый аер лепей адрос. Значыць, той дзяўчыне і быць замужам гэтым годам. * Дзяўчаты зрывалі зубамі траву трыпутнік і шапталі: «Трыпутнік — трыпутнік, ты расцеш пры дарозе, бачыш старога і малога, ці не бачыў майго мілога?». Пасля гэтага суджаны павінны быў прысніцца ноччу. Варажбітныя абрады адлюстроўваюцца ў купальскіх песнях: {{пачатак цытаты}} Цёмна ночка Іванаўская. <br /> Набяром, сястрыцы, <br /> Жоўтага пясочку <br /> І пасеем, сястрыцы, <br /> Пад таткаву клетку. <br /> А знаці, пазнаці, <br /> Пясочак не ўзыдзець — <br /> Нам у таткі не быці, <br /> Вянкоў не насіці. <br /> {{канец цытаты|крыніца=<ref>[http://starbel.narod.ru/folk/leta.htm Выд.: Паэзія беларускага земляробчага календара / Укладанне, сістэматызацыя тэкстаў, уступны артыкул і каментарыі А.С. Ліса. Мн., 1992. ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161208103704/http://starbel.narod.ru/folk/leta.htm |date=8 снежня 2016 }}</ref>.}} === Дзеўка-Купала === На Магілёўшчыне Купалле была жывым персанажам, які звалі «Дзеўка-Купала». Яе ролю выконвала самая прыгожая дзяўчына вёскі. Іншыя дзяўчаты распраналі яе і абмотвалі лісцем і галінкамі, на галаву клалі вянок. Потым яе вялі ў лес, дзе былі падрыхтаваныя вянкі. Дзяўчыне завязвалі вочы, і яна раздавала іншым дзяўчатам вянкі. Каму даставаўся свежы вянок — значыць, той жыць шчасліва, каму завялы — той «не бачыць шчасця». === Купальскія зёлкі === Яшчэ днём дзяўчаты і жанчыны збіралі кветкі і расліны: лічылася, што на Купалле яны набываюць асаблівую моц. У Круглянскім раёне збіралі [[Купалка|купалкі]], у Глыбоцкім — багатыркі. І тыя, і другія лічыліся моцным сродкам дзеля любоўнай магіі. Таксама збіраліся [[Васілёк|васількі]], [[папараць]], [[Рута пахучая|рута]], [[святаяннік]]. Купальскія вянкі, сплеценыя з розных кветак, лічыліся магічнымі. Людзі верылі, што іх моц толькі ўзрастае, калі асвяціць іх у царкве ці касцёле. Калі нехта хварэў, з іх гатавалі адвары ці абкурвалі імі хворага. Архілін, паводле павер’яў, абараняў ад падкопаў злых духаў, сок цірліча прыцягваў багацце, а пералёт-трава прыносіла шчасце. === Купальскія песні === {{main|Купальскія песні}} Купальскія песні найбольш распаўсюджаныя ў Паўночнай і Паўднёва-Заходняй Беларусі. Рэдка сустракаюцца ў Гомельскай вобласці. Зусім не сустракаюцца на усходзе Магілёўскай вобласці (Хоцімскі, Кручаўскі, Клімаўскі раёны), Гродзенскай (Астравецкі, Лідскі, Дзятлаўскі раёны) і на паўднёва-заходняй ускраіне Брэсцкай вобласці (Брэсцкі, Жабінскаўскі раён). === Купальскія ласункі === Сялянне з [[Краснапольскі раён|Краснапальскага раёна]] змешвалі бульбяное цеста з мукою і пяклі пірагі, начынялі іх зялёнай цыбуляй ці кіслай капустай з просам. Амаль па ўсёй Беларусі на Купалле гатавалі [[Кулага|кулагу]]: [[Ягада|ягады]] ставілі на агонь і варылі. Потым дадавалі ў іх крыху [[Мука|мукі]], [[мёд]] ці [[цукар]], варылі да [[кісель]]нага стану. Падавалі на стол з [[хлеб]]ам ці [[Бліны|блінамі]]. Іншым ласункам была [[верашчака]] — страва дзеля мачання бліноў. На [[Тураў]]шчыне, [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыне]] і [[Лагойскі раён|Лагойшчыне]] яе гатавалі так: спачатку сала, мяса ці каўбаса падсмажваліся на патэльні, потым у іх дадавалася мука, араматныя зёлкі. На [[Гродзенская вобласць|Гродзеншчыне]], у Цэнтральным і Ўсходнім [[Палессе|Палессі]] верашчака была крыху іншай: сала, мяса ці каўбаса варыліся, потым перакалочваліся мукою. На [[Вілейскі раён|Вілейшчыне]] і ў некаторых раёнах Гродзеншчыны верашчаку рабілі на хлебным ці бурачным квасе. Сёння верашчака шырока вядомая на Беларусі пад назваю мачанка. === Раніца пасля Купалля === Раніцай пасля Купальскай ночы дзяўчаты і хлопцы сустракалі світанак, назіралі, як сонца «грае» (пераліваецца рознымі колерамі, дзеліцца на кругі), купаліся ў вадзе, каталіся па траве з купальскімі росамі, каб набрацца сілы. == Падобныя святы ў іншых культурах == Многія індаеўрапейскія народы святкавалі перыяд летняга сонцастаяння. Пасля прыходу хрысціянства адпаведная абраднасць у многіх народаў Еўропы была перанесеная на тое ж свята Іаана Хрысціцеля (24-25 чэрвеня). У [[Літоўцы|літоўцаў]] вядомы [[Йонінэс]], у [[Латышы|латышоў]] — Ліга, у [[Англічане|англічан]] — Ноч перад днём святога Джона, у нарвежцаў — ноч перад святым Хансам (st. Hans), у шведаў — Мідсомар (Midsommar), у датчан — Іёнсок (Jonsok). Швейцарцы святкавалі Sunnawend (Летні сонцаварот), з якім былі звязаныя павер’і пра схаваныя клады, пра гномаў, пра таямнічыя «агні Іаганіса», што ззялі ў цемры. == Купалле ў літаратуры і мастацтве == Свята шырока адлюстравана ў [[жывапіс]]е, [[Паэзія|паэзіі]], сучасных песнях. Беларускі паэт [[Янка Купала]] не толькі ўтварае ад назвы свята свой псеўданім, але і прысвячае яму частку сваёй творчасці: {{пачатак цытаты}} На купалле на святое <br /> Рві, матуля, зелле тое, <br /> Што ў нас папараць завецца! <br /> І шчаслівым быць здаецца! Як нарвеш яго даволі <br /> Ў цёмным лесе, ў чыстым полі, — <br /> Палажы за абразамі, <br /> Пасвянці сваймі слязамі… Двойчы, тройчы — а крапліста — <br /> Злі слязою брыльянцістай <br /> І чакай з яго прыплоду <br /> Ад усходу да заходу… Як узыйдуць з зелля кветкі. — <br /> Будуць шчасце меці дзеткі, <br /> Будзеш, маці, меці ў хаце <br /> Долю, згоду і багацце!.. <br /> {{канец цытаты|крыніца=<ref>[http://yankakupala.ru/na-kupalle Янка Купала]</ref>.}} '''[[На Купалле]]''' — музычны сінтэтычны спектакль, пастаўлены ў [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|БДТ-1]] у 1921 годзе, які пратрымаўся некалькі гадоў у рэпертуары тэатра па аднайменнай драме [[Міхась Чарот|М. Чарота]] «На купалле» [[Еўсцігней Міровіч|Е. Міровічам]]. З сучаснай літаратуры тэма Купалля шырока закранута ў дзіцячай аповесці-казцы (ці [[фэнтэзі]]) [[Уладзімір Іванавіч Ягоўдзік|Уладзіміра Ягоўдзіка]] «[[Янка і Ружа]]» (2013 г.) <gallery> File:Ivankupala.jpg|Г. Семірадскі. Ноч на Івана Купалу (каля 1880) File:1991 CPA 6354.jpg|Купалле. Паштовая марка СССР (1991) File:Соколов Ночь-на-Ивана-Купалу 1856.jpg|І. І. Сакалоў. Ноч на Івана Купалу. 1856 File:Иван-да-Марья.jpg|Двухколерная кветка [[Melampyrum nemorosum|''браткі'' (брат-і-сястра)]] File:Левитан Папоротники-у-воды 1895.jpg|І. Левітан. Папараць ля вады. 1895 File:Kupalle (silver coin)r.gif|Памятная манета Нацбанка Беларусі (2004, рэверс) </gallery> == Гл. таксама == * [[Янка Купала]] * [[Народны каляндар]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Беларускія народныя абрады. — {{Мн.}}, 1994. * {{артыкул |аўтар=Васілевіч Ул. А. |загаловак=Беларускі народны каляндар |спасылка=http://starbel.narod.ru/kalendar.htm |выданне=Паэзія беларускага земляробчага календара. Склад. Ліс А.С. |старонкі= |месца=Мн. |год=1992 |мова=be |ref=Васілевіч |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120511182730/http://starbel.narod.ru/kalendar.htm |archivedate=11 мая 2012 }} * ''Зайкоўскі Э.'' Купалле // {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * ''Лозка А.'' Беларускі народны каляндар. — {{Мн.}}: Полымя, 1993. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.rh.by/by/76/200/1882/ Купалле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305134303/http://www.rh.by/by/76/200/1882 |date=5 сакавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» * [http://wawkalaki.ucoz.ru/index/kupala_kupalle_ivan_jan/0-1122 Купалле]{{ref-be}} * [http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4263.htm Купалле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130208163149/http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4263.htm |date=8 лютага 2013 }} // Расійскі Этнаграфічны Музей {{ref-ru}} * [http://budzma.org/photoreport/kupallye.html Будзьма Беларусамі. Купалле] * [http://galinaartemenko.livejournal.com/296801.html Радзіма мая — Беларусь. Купалле] * [http://www.bsu.by/Cache/pdf/345893.pdf Беларускі народны каляндар] * [http://www.folkndl.bsu.by/index.php/kupalle Купалле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170313234757/http://www.folkndl.bsu.by/index.php/kupalle |date=13 сакавіка 2017 }} * [http://www.gants-region.info/index/verashchaka/0-1996 Ганцавіцкі краязнаўчы музей. Верашчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160820012541/http://www.gants-region.info/index/verashchaka/0-1996 |date=20 жніўня 2016 }} {{Беларускі народны каляндар}} {{Славянскія святы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Святы 7 ліпеня]] [[Катэгорыя:Славянскія святы]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія народныя святы]] [[Катэгорыя:Ночы з асабістым імем]] [[Катэгорыя:Народны каляндар усходніх славян]] fmhowt230o7s22z8pe03bwhgbgqv00k 5238217 5238216 2026-11-04T10:07:46Z M.L.Bot 261 /* Ведзьмы на Купалле */ 5238217 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Купалле (значэнні)}} {{Свята |назва свята = Купалле |тып(колер) = ethnic |пашыраны тып = народны |выява = 1921. На Купалле.jpg |подпіс = [[Міхаіл Мацвеевіч Філіповіч|М. М. Філіповіч]]. «На Купалле». 1921 |значэнне = «апоўдні года» |устаноўлена = |афіцыйна = |інакш = Іван Купала, Ян Купальны, Ян, Янаў дзень, Свята Сонца і кахання, Іван Вядзьмацкі, Іван Калдунскі |таксама = |адзначаецца = ўсходнімі славянамі |у перыяд з = |па = |дата = у ноч з {{СС|6 ліпеня|||23 чэрвеня}} * на {{СС|7 ліпеня|||24 чэрвеня}} |дата2007 = |дата2008 = |святкаванне = паліць вогнішчы і скакаць праз іх, вадзіць карагоды, плесці вянкі |традыцыі = збіраць травы |звязана з = гадовым сонцастаяннем }} '''Купа́лле''' (''Ноч на Івана Купалу'') — [[Народны каляндар|старажытнае народнае земляробчае свята]], звязанае з летнім [[сонцастаянне]]м, з росквітам прыроды і летняй цеплыні. Адзначаецца ў ноч на 24 чэрвеня<ref>ЭГБ. Т. 4. С. 309.</ref>. У [[Юліянскі каляндар|юліянскім календары]] адбыўся зрух на 6-7 ліпеня паводле [[Грыгарыянскі каляндар|Грыгарыянскага календара]], і цяпер часта Купалле адзначаюць у гэты дзень. Часам Купалле блытаюць з днём [[Іаан Прадцеча|Святога Іаана]] (Яна, Івана) Хрысціцеля. Між тым гэта два розныя святы. «Сёння Купалле, а заўтра Ян…», — тлумачыць народная песня. Купалле — гэта ноч перад Іванавым днём, а не сам Іванаў дзень. == Этымалогія == Слова «купала», як і «Купалле», мае некалькі трактовак. Найбольш пашыраная — ад старажытна­славянскага «купець» (гарэць). Выдзяляецца таксама індаеўрапейскі корань «куп» — са значэннем «кіпець», «горача жадаць», блізкі да лацінскага cupido (імкнуцца, ускіпаць), ад якога выводзіцца [[Купідон]]. Назва можа паходзіць і ад «куп» у сэнсе «група людзей», «збор». Раней меркавалася, што назва паходзіць ад імя Купалы — бога, якога быццам ушаноўвалі славяне-язычнікі. Сёння даследчыкі сумняваюцца ў існаванні такога боства. Ужо У. Проп ставіцца да яго скептычна і мяркуе, што Купалле магло быць прысвечана [[Ярыла|Ярыле]]. Існавалі таксама рэгіянальныя варыянты назвы свята: Купава, Купалачка, Купальчык, Купало, Купал, Купалейка, Купальначка. == Гісторыя == === Паходжанне === Пад рознымі назвамі свята вядома ўсім [[Індаеўрапейцы|індаеўрапейскім]] народам. Паводле гісторыка [[Зміцер Скварчэўскі|Змітра Скварчэўскага]], свята на летні сонцаварот вядома на Беларусі яшчэ з [[Бронзавы век|бронзавага веку]]. Ёсць меркаванне, што яно ўзнікла ў перыяд матрыярхату і было прысвечана нейкаму жаночаму вобразу. Таму ў купальскіх песнях Купала згадваецца як жаночы персанаж — маладая дзяўчына ці дарослая жанчына, у якой ёсць тры дачкі. Ва ўсходніх славян Купалле ўпершыню згадваецца ў Цвярскім летапісе пад 1175 годам, у Іпацьеўскім летапісе — пад 1262, у старабеларускіх граматах — з XIII—XIV стст. Захаваўся надпіс на сцяне Спаса-Праабражэнскай царквы ў Полацку, дзе згадваецца назва свята. Прадстаўнікі фалагічнай школы лічылі Купалле святам у гонар язычніцкага бога (багіні) Купалы. Таксама ёсць меркаванне, што свята прысвячалася богу [[Ярыла|Ярыле]], які нібыта памірае ў купальскі дзень, каб зноў адрадзіцца вясною на будучы год. [[В. К. Сакалова]] прыходзіць да высновы, што ў найболей старажытным выглядзе Купалле захавалася менавіта ў беларусаў. «Украінцы таксама захавалі асноўныя старажытныя элементы, але ў XIX ст., калі Купала стаў вясёлым маладзёжным гуляннем, яны відазмяніліся і пераасэнсаваліся. Рускімі ж асноўныя элементы купальскага рытуалу былі або забыты або перанесены на іншыя святы…»<ref>[http://repo.gsu.by/bitstream/123456789/3045/7/07-Lipien.pdf Ліпень]{{Недаступная спасылка}}</ref> === Праблема даты === У старажытнасці Купалле прымяркоўвалася да летняга сонцастаяння, аднак магло святкавацца і ў блізкія даты. Як лічыць Зміцер Скварчэўскі, адзінай даты Купалля не існавала. Паводле этнаграфічных звестак, яно магло святкавацца некалькі разоў: сёння ў адной вёсцы, заўтра — у суседняй. Старадаўнія беларусы, тым болей сяляне, не мелі дакладных астранамічных прыбораў, таму даты росквіту лета, цеплыні і прыроды вызначалі вельмі прыблізна. Часта Купальскія абрады расцягвалі на цэлы шэраг дзён. Хроніка Стыйкоўскага вызначае Купалле як перыяд года з 25 траўня па 23 чэрвеня. Акрамя таго, перыяд сонцастаяння ў розныя стагоддзі мяняўся. Напрыклад, [[Францыск Скарына|Францішак Скарына]] ў 16 ст. вызначае дату 12 чэрвеня (паводле сучасных астранамічных падлікаў, ён быў правы). Так ці інакш, Купалле сімвалізавала мяжу, пасля якой дзень пачынаў скарочвацца, цеплыня пачынала сыходзіць, а прырода — згасаць, набліжацца да канца лета, да [[Восень|восені]], да [[Зіма|зімы]]. З цягам часу Купалле стала прымяркоўвацца да дня Іаана Хрысціцеля (24-25 чэрвеня). Тады яно і набыло назву Іван (Ян) Купала. Але ў некаторых мясцінах яно спраўлялася і раней. «[[Наша ніва (1906)|Наша ніва]]» ў нумарах 1910—1911 гг. называе ў якасці даты Купалля ноч 23-24 чэрвеня. У 1918 г. [[Бальшавізм|камуністычныя ўлады]] правялі каляндарную рэформу і перайшлі на [[Грыгарыянскі каляндар]]. Руская праваслаўная царква адмовілася падтрымаць рэформу, і Іван Купала пачаў святкавацца ў ноч 6-7 ліпеня, што працягваецца і па наш час. Але некаторыя грамадска-культурныя супольнасці ў Беларусі спраўляюць купальскія абрады паводле старажытнай традыцыі — у ноч 20-21 (ці 21-22) чэрвеня, у перыяд летняга сонцастаяння. == Міфалогія Купалля == Лічылася, што раніцай пасля Купальскай ночы сонца «грае». Яно нібыта плавае ў вадзе далёка на гарызонце, «купаецца». «На Купалу [[Сонца (беларуская міфалогія)|сонца]] грала…» — спяваецца ў народных песнях. Купальская ноч — быццам злучэнне двух несумяшчальных стыхій, [[Агонь|агню]] і [[Вада|вады]]. У народных песнях і баладах часта паўтараецца матыў: дзяўчына і хлопец пабраліся шлюбам, а потым даведаліся, што яны — брат і сястра. Не вытрымаўшы сораму, яны ператварыліся ў кветку, у якой пялёсткі двух колераў — сіняга і жоўтага. Жоўты — колер сястры, сіні — колер брата (у іншых варыянтах — наадварот). Кветка вядомая як «[[Браткі|брат-сястрыца]]», яна сапраўды расце ў Беларусі, квітнее летам і лічыцца адным з сімвалаў Купалля. У гэтым матыве можа быць рэшта вялікага славянскага міфа пра нараджэнне і зямлі, і неба, і ўсяго сусвету: праз шлюб двух першасных стыхій — агню і вады. === Купальскія містэрыі === Паводле народных павер’яў, рэкі ў гэту ноч свецяцца асаблівым прывідным святлом, а звяры, птушкі і нават дрэвы атрымліваюць дар мовы. У ноч а 12-й гадзіне зацвітае [[папараць-кветка]]. Хто знойдзе яе — атрымае здольнасць бачыць схаваныя ў зямлі клады і разумець мову звяроў. Каб адшукаць яе, трэба выправіцца ноччу ў лес аднаму і зайсці ў такі лясны гушчар, каб не чуць ні пеўняў, ні сабак з навакольных вёсак. Папараць-кветка маленькая, але яна ззяе ў цемры яскравым агеньчыкам. === Ведзьмы на Купалле === Адначасова Купалле — час разгулу змрочных сіл прыроды: ведзьмы і ведзьмары нібыта імкнуцца адабраць у кароў малако, зрабіць заломы ў жыце і інш. Яны ператвараліся ў жаб, змей, прабіраліся ў хлеў, шкодзілі жывёлам. Гэтыя павер’і адлюстраваныя ў купальскіх песнях: <blockquote><poem> Хадзем, дзяўчаткі, на Купалу, Хадзем, сястронкі, агонь класці. …Пільнаваці жыта й пшаніцы Ад тое ведзьмы-чараўніцы, Каб яна па межах не хадзіла, Раннія расы не абівала. …З жыта спору не збірала. </poem><ref>[http://starbel.narod.ru/folk/leta.htm Паэзія беларускага земляробчага календара / Укладанне, сістэматызацыя тэкстаў, уступны артыкул і каментарыі А. С. Ліса. — Мн., 1992.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161208103704/http://starbel.narod.ru/folk/leta.htm |date=8 снежня 2016 }}</ref></blockquote> Ведзьмы ператвараліся ў розных крылатых жывёл і ляцелі на [[Лысая Гара (Мсціслаўскі раён)|Лысую гару]] пад [[Мсціслаў|Мсціславам]], каб зладзіць там [[шабаш]]. Верагодна, гэта ўспамін пра язычніцкія культы, якія ў старажытнасці сапраўды праводзіліся жанчынамі на сакральных узгорках. У купальскіх песнях нават сустракаюцца радкі: «На гары Купала гарэла…» У іншых мясцінах верылі, што ў Купальскую ноч ведзьмы крадуць у людзей коней, на якіх скачуць на Лысую гару. Калі чалавек не святкаваў Купалле, яго маглі палічыць ведзьмаром: значыць, у гэтую ноч ён лятаў на Лысую гару. З такім людзей паджартоўвалі: «Наталка на Купаллі не была, то-то ведзьма была!». Каб абараніцца ад ведзьмаў, людзі выконвалі рытуалы: * Каб не скралі каня і не паехалі на ім на Лысую гару, гаспадар замыкаў хлеў. * На ганак хаты клалі крапіву, каб ведзьмы не нарабілі жыхарам шкоды. * Кідалі ў жыта галавешкі з агнём. * Абтыкалі сцены хаты і хлява святаянскімі зёлкамі. * Спальвалі ў агні саламяную ляльку (пудзіла ведзьмы). Часам «ведзьму» мог сімвалізаваць чэрап жывёліны, які таксама кідалі ў агонь. * У некаторых мясцовасцях праз вогнішча з мэтай ачышчэння і засцярогі праганялі статак. * Спявалі песні-абярэгі: «Ой, на Купаллі цёмныя ночы, ой выбер Божа ведзьміны Вочы! / Ой выберы Божа ведзьміны вочы, каб не хадзіла ў цёмныя ночы!..». * Развешвалі над дзвярыма хлявоў ці на вокнах розныя вострыя інструменты — сярпы, іголкі, косы. * У даўніну падазронай жывёліну (кату, сабаку, жабе) наносілі калецтва. Калі тое ж калецтва потым выяўлялася ў кагосьці з вяскоўцаў — значыць, ён вядзьмар і на купальскую ноч ператвараўся ў жывёліну, каб шкодзіць людзям. == Абраднасць == === Рытуалы === Купалле мела карнавальна-экстатычны характар, блізкі да антычных вакхічных культаў. Свята характарызавалася комплексам абрадаў, павер’яў, любоўнай і аграрнай варажбой. Яшчэ днём дзяўчаты збіралі купальскія (святаянскія) зёлкі, што, як лічылася, мелі асаблівую лекавую моц. Цэнтральнае месца ў абрадах і гульнях займала купальскае [[вогнішча]]. Пасля прыняцця хрысціянства царква сумясціла з Купалле дзень Іаана Хрысціцеля, свята атрымала здвоеную назву Іван Купала, або Іванаў (Янаў) дзень. Святкавалася ў ноч на [[7 ліпеня]] (24 чэрвеня старога стылю). Традыцыя Купалля на Беларусі амаль у архаічным выглядзе захавалася да пачатку XX стагоддзя. У наш час існуе як традыцыйнае народнае свята без абрадавай дзейнасці. === Купальскае вогнішча === Купальскія агні, верагодна, увасаблялі сонца і надзяляліся сілай даваць ураджай і праганяць смерць. Да купальскага вогнішча рыхтаваліся загадзя. Па ўсіх дварах збіралі старыя непатрэбныя рэчы і вывозілі іх на выбранае для ўрачыстасці месца (узлесак, паляну, высокі бераг ракі), дзе яны пазней спальваліся. У некаторых мясцінах у полымя кідалі старыя вуллі, каб пчолы былі здаровыя і прыносілі мёд. У старажытнасці купальскі агонь распальвалі трэннем кавалкаў дрэва адзін аб адзін, адначасова ўздымалі на высокім шасце прамасленае драўлянае кола (магчыма, сімвал сонца), якое потым падпальвалі. Пры агні гатавалі абрадавую вячэру: [[Яечня|яешню]], [[Верашчака|верашчаку]], кулагу, варэнікі. Вакол агню вадзілі [[карагод]]ы, спявалі купальскія песні. Праз вогнішча хлопцы і дзяўчаты скакалі парамі, што было звязана з ачышчальнай магіяй і з рытуалам, прызначаным забяспечыць плоднасць (ад вышыні скачка залежала вышыня хлябоў і інш.). У агонь таксама кідалі пучок лёну і крычалі магічныя словы: «Зарадзі лён». Важнымі элементамі свята былі спаленне або тапленне ў вадзе пудзіла Купалы (таксама называлі Марай, Марэнай ці Ведзьмай), рытуальнае купанне на ўзыходзе сонца, качанне па расе, пусканне з гары падпаленага кола і інш. === Варажба === Вельмі пашыранай на Купалле была [[варажба]], асабліва на замужжа (на рачную плынь пускалі вянкі, загадваючы на «суджанага», і інш.): * Заплюшчыць вочы і назбіраць усляпую розных траў, пакласці іх пад падушку. А раніцаў разглядзець іх: калі назбіралася 12 відаў рознай травы, то ў гэтым годзе дзяўчына выйдзе замуж. * Пакласці вянкі на ваду, каб у сярэдзіне кожнага вянка была замацаваная свечка. Калі вянок нейкай дзяўчыны патоне і свечка згасне, — значыць, наканаваны разлюбіў яе. Калі не патоне — быць ёй замужам. * Калі ў хаце быў нехта хворы, паміж бярвенняў прасоўвалі купальскую кветку. Калі раніцай яе знаходзілі завялай, — значыць, хворы памрэ. Калі кветка засталася жывой, — значыць, хвароба пройдзе. * Дзяўчаты (пад смех і жарты сваіх сябровак) — поўзалі па зямлі і зрывалі зубамі аер. А на наступны дзень глядзелі, чый аер лепей адрос. Значыць, той дзяўчыне і быць замужам гэтым годам. * Дзяўчаты зрывалі зубамі траву трыпутнік і шапталі: «Трыпутнік — трыпутнік, ты расцеш пры дарозе, бачыш старога і малога, ці не бачыў майго мілога?». Пасля гэтага суджаны павінны быў прысніцца ноччу. Варажбітныя абрады адлюстроўваюцца ў купальскіх песнях: {{пачатак цытаты}} Цёмна ночка Іванаўская. <br /> Набяром, сястрыцы, <br /> Жоўтага пясочку <br /> І пасеем, сястрыцы, <br /> Пад таткаву клетку. <br /> А знаці, пазнаці, <br /> Пясочак не ўзыдзець — <br /> Нам у таткі не быці, <br /> Вянкоў не насіці. <br /> {{канец цытаты|крыніца=<ref>[http://starbel.narod.ru/folk/leta.htm Выд.: Паэзія беларускага земляробчага календара / Укладанне, сістэматызацыя тэкстаў, уступны артыкул і каментарыі А.С. Ліса. Мн., 1992. ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20161208103704/http://starbel.narod.ru/folk/leta.htm |date=8 снежня 2016 }}</ref>.}} === Дзеўка-Купала === На Магілёўшчыне Купалле была жывым персанажам, які звалі «Дзеўка-Купала». Яе ролю выконвала самая прыгожая дзяўчына вёскі. Іншыя дзяўчаты распраналі яе і абмотвалі лісцем і галінкамі, на галаву клалі вянок. Потым яе вялі ў лес, дзе былі падрыхтаваныя вянкі. Дзяўчыне завязвалі вочы, і яна раздавала іншым дзяўчатам вянкі. Каму даставаўся свежы вянок — значыць, той жыць шчасліва, каму завялы — той «не бачыць шчасця». === Купальскія зёлкі === Яшчэ днём дзяўчаты і жанчыны збіралі кветкі і расліны: лічылася, што на Купалле яны набываюць асаблівую моц. У Круглянскім раёне збіралі [[Купалка|купалкі]], у Глыбоцкім — багатыркі. І тыя, і другія лічыліся моцным сродкам дзеля любоўнай магіі. Таксама збіраліся [[Васілёк|васількі]], [[папараць]], [[Рута пахучая|рута]], [[святаяннік]]. Купальскія вянкі, сплеценыя з розных кветак, лічыліся магічнымі. Людзі верылі, што іх моц толькі ўзрастае, калі асвяціць іх у царкве ці касцёле. Калі нехта хварэў, з іх гатавалі адвары ці абкурвалі імі хворага. Архілін, паводле павер’яў, абараняў ад падкопаў злых духаў, сок цірліча прыцягваў багацце, а пералёт-трава прыносіла шчасце. === Купальскія песні === {{main|Купальскія песні}} Купальскія песні найбольш распаўсюджаныя ў Паўночнай і Паўднёва-Заходняй Беларусі. Рэдка сустракаюцца ў Гомельскай вобласці. Зусім не сустракаюцца на усходзе Магілёўскай вобласці (Хоцімскі, Кручаўскі, Клімаўскі раёны), Гродзенскай (Астравецкі, Лідскі, Дзятлаўскі раёны) і на паўднёва-заходняй ускраіне Брэсцкай вобласці (Брэсцкі, Жабінскаўскі раён). === Купальскія ласункі === Сялянне з [[Краснапольскі раён|Краснапальскага раёна]] змешвалі бульбяное цеста з мукою і пяклі пірагі, начынялі іх зялёнай цыбуляй ці кіслай капустай з просам. Амаль па ўсёй Беларусі на Купалле гатавалі [[Кулага|кулагу]]: [[Ягада|ягады]] ставілі на агонь і варылі. Потым дадавалі ў іх крыху [[Мука|мукі]], [[мёд]] ці [[цукар]], варылі да [[кісель]]нага стану. Падавалі на стол з [[хлеб]]ам ці [[Бліны|блінамі]]. Іншым ласункам была [[верашчака]] — страва дзеля мачання бліноў. На [[Тураў]]шчыне, [[Магілёўская вобласць|Магілёўшчыне]] і [[Лагойскі раён|Лагойшчыне]] яе гатавалі так: спачатку сала, мяса ці каўбаса падсмажваліся на патэльні, потым у іх дадавалася мука, араматныя зёлкі. На [[Гродзенская вобласць|Гродзеншчыне]], у Цэнтральным і Ўсходнім [[Палессе|Палессі]] верашчака была крыху іншай: сала, мяса ці каўбаса варыліся, потым перакалочваліся мукою. На [[Вілейскі раён|Вілейшчыне]] і ў некаторых раёнах Гродзеншчыны верашчаку рабілі на хлебным ці бурачным квасе. Сёння верашчака шырока вядомая на Беларусі пад назваю мачанка. === Раніца пасля Купалля === Раніцай пасля Купальскай ночы дзяўчаты і хлопцы сустракалі світанак, назіралі, як сонца «грае» (пераліваецца рознымі колерамі, дзеліцца на кругі), купаліся ў вадзе, каталіся па траве з купальскімі росамі, каб набрацца сілы. == Падобныя святы ў іншых культурах == Многія індаеўрапейскія народы святкавалі перыяд летняга сонцастаяння. Пасля прыходу хрысціянства адпаведная абраднасць у многіх народаў Еўропы была перанесеная на тое ж свята Іаана Хрысціцеля (24-25 чэрвеня). У [[Літоўцы|літоўцаў]] вядомы [[Йонінэс]], у [[Латышы|латышоў]] — Ліга, у [[Англічане|англічан]] — Ноч перад днём святога Джона, у нарвежцаў — ноч перад святым Хансам (st. Hans), у шведаў — Мідсомар (Midsommar), у датчан — Іёнсок (Jonsok). Швейцарцы святкавалі Sunnawend (Летні сонцаварот), з якім былі звязаныя павер’і пра схаваныя клады, пра гномаў, пра таямнічыя «агні Іаганіса», што ззялі ў цемры. == Купалле ў літаратуры і мастацтве == Свята шырока адлюстравана ў [[жывапіс]]е, [[Паэзія|паэзіі]], сучасных песнях. Беларускі паэт [[Янка Купала]] не толькі ўтварае ад назвы свята свой псеўданім, але і прысвячае яму частку сваёй творчасці: {{пачатак цытаты}} На купалле на святое <br /> Рві, матуля, зелле тое, <br /> Што ў нас папараць завецца! <br /> І шчаслівым быць здаецца! Як нарвеш яго даволі <br /> Ў цёмным лесе, ў чыстым полі, — <br /> Палажы за абразамі, <br /> Пасвянці сваймі слязамі… Двойчы, тройчы — а крапліста — <br /> Злі слязою брыльянцістай <br /> І чакай з яго прыплоду <br /> Ад усходу да заходу… Як узыйдуць з зелля кветкі. — <br /> Будуць шчасце меці дзеткі, <br /> Будзеш, маці, меці ў хаце <br /> Долю, згоду і багацце!.. <br /> {{канец цытаты|крыніца=<ref>[http://yankakupala.ru/na-kupalle Янка Купала]</ref>.}} '''[[На Купалле]]''' — музычны сінтэтычны спектакль, пастаўлены ў [[Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы|БДТ-1]] у 1921 годзе, які пратрымаўся некалькі гадоў у рэпертуары тэатра па аднайменнай драме [[Міхась Чарот|М. Чарота]] «На купалле» [[Еўсцігней Міровіч|Е. Міровічам]]. З сучаснай літаратуры тэма Купалля шырока закранута ў дзіцячай аповесці-казцы (ці [[фэнтэзі]]) [[Уладзімір Іванавіч Ягоўдзік|Уладзіміра Ягоўдзіка]] «[[Янка і Ружа]]» (2013 г.) <gallery> File:Ivankupala.jpg|Г. Семірадскі. Ноч на Івана Купалу (каля 1880) File:1991 CPA 6354.jpg|Купалле. Паштовая марка СССР (1991) File:Соколов Ночь-на-Ивана-Купалу 1856.jpg|І. І. Сакалоў. Ноч на Івана Купалу. 1856 File:Иван-да-Марья.jpg|Двухколерная кветка [[Melampyrum nemorosum|''браткі'' (брат-і-сястра)]] File:Левитан Папоротники-у-воды 1895.jpg|І. Левітан. Папараць ля вады. 1895 File:Kupalle (silver coin)r.gif|Памятная манета Нацбанка Беларусі (2004, рэверс) </gallery> == Гл. таксама == * [[Янка Купала]] * [[Народны каляндар]] == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * Беларускія народныя абрады. — {{Мн.}}, 1994. * {{артыкул |аўтар=Васілевіч Ул. А. |загаловак=Беларускі народны каляндар |спасылка=http://starbel.narod.ru/kalendar.htm |выданне=Паэзія беларускага земляробчага календара. Склад. Ліс А.С. |старонкі= |месца=Мн. |год=1992 |мова=be |ref=Васілевіч |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120511182730/http://starbel.narod.ru/kalendar.htm |archivedate=11 мая 2012 }} * ''Зайкоўскі Э.'' Купалле // {{Крыніцы/ЭГБ|4}} * ''Лозка А.'' Беларускі народны каляндар. — {{Мн.}}: Полымя, 1993. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [http://www.rh.by/by/76/200/1882/ Купалле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305134303/http://www.rh.by/by/76/200/1882 |date=5 сакавіка 2016 }} // «[[Рэгіянальная газета]]» * [http://wawkalaki.ucoz.ru/index/kupala_kupalle_ivan_jan/0-1122 Купалле]{{ref-be}} * [http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4263.htm Купалле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130208163149/http://www.ethnomuseum.ru/section62/2092/2089/4263.htm |date=8 лютага 2013 }} // Расійскі Этнаграфічны Музей {{ref-ru}} * [http://budzma.org/photoreport/kupallye.html Будзьма Беларусамі. Купалле] * [http://galinaartemenko.livejournal.com/296801.html Радзіма мая — Беларусь. Купалле] * [http://www.bsu.by/Cache/pdf/345893.pdf Беларускі народны каляндар] * [http://www.folkndl.bsu.by/index.php/kupalle Купалле] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170313234757/http://www.folkndl.bsu.by/index.php/kupalle |date=13 сакавіка 2017 }} * [http://www.gants-region.info/index/verashchaka/0-1996 Ганцавіцкі краязнаўчы музей. Верашчака] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160820012541/http://www.gants-region.info/index/verashchaka/0-1996 |date=20 жніўня 2016 }} {{Беларускі народны каляндар}} {{Славянскія святы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Святы 7 ліпеня]] [[Катэгорыя:Славянскія святы]] [[Катэгорыя:Культура Беларусі]] [[Катэгорыя:Беларускія народныя святы]] [[Катэгорыя:Ночы з асабістым імем]] [[Катэгорыя:Народны каляндар усходніх славян]] j93cj23b3xsx34zbvxf6wru2jq9re5u 4 90386 5237950 5234474 2026-11-03T19:40:41Z JerzyKundrat 174 5237950 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Развіццё грыбоў з роду '''[[нектрыя]]''' ўключае [[туберкулярыя|бясполую]] і палавую стадыі, што выклікала блытаніну ў [[таксаномія (біялогія)|таксаноміі]]. * '''[[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|Грамадзянская вайна ў Лівіі]]''' пачалася з арышту [[Фатхі Тэрбіль|праваабаронцы]]. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] qsc4hexcgu5nvwud89l7dipv0xsctwq 5237952 5237950 2026-11-03T19:41:26Z JerzyKundrat 174 5237952 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * Развіццё грыбоў з роду '''[[нектрыя]]''' ўключае [[туберкулярыя|бясполую]] і палавую стадыі, што выклікала блытаніну ў [[таксаномія (біялогія)|таксаноміі]]. * '''[[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|Грамадзянская вайна]]''' ў [[Лівія|Лівіі]] пачалася з арышту [[Фатхі Тэрбіль|праваабаронцы]]. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] n2p7k5wqo81axnptiqltid38r95o59k 5237956 5237952 2026-11-03T19:51:07Z JerzyKundrat 174 5237956 wikitext text/x-wiki ''Новыя факты, калі ласка, дадавайце зверху, каб не было блытаніны :)'' * [[Бактэрыі]] '''[[нейсерыі]]''' ўключаюць небяспечныя для [[чалавек]]а патагенныя віды. * У развіцці грыбоў роду '''[[нектрыя]]''' адрозніваюцца [[туберкулярыя|бясполая]] і палавая стадыі, што выклікала блытаніну ў [[таксаномія (біялогія)|таксаноміі]]. * '''[[Грамадзянская вайна ў Лівіі (2011)|Грамадзянская вайна]]''' ў [[Лівія|Лівіі]] пачалася з арышту [[Фатхі Тэрбіль|праваабаронцы]]. ''[[Вікіпедыя:Праект:Ці ведаеце вы/Падрыхтоўка/Архіў|Архіў]]'' [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Праекты|Ці ведаеце вы]] sdhiakhtlrswtzfmaugii0xza50iec0 0 91739 5237809 4931666 2026-11-03T13:43:08Z Feeleman 163471 арфаграфія 5237809 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Джэкман}} {{Кінематаграфіст |імя = Х’ю Джэкман |арыгінал імя = Hugh Jackman |выява = |шырыня = 230px |апісанне выявы = Х’ю Джэкман на [[San Diego Comic-Con International]] у 2013 годзе |імя пры нараджэнні = Х’ю Майкл Джэкман |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |прафесія = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Аўстралія}} |гады актыўнасці = [[1994]] — па наш час |кірунак = |кінастудыя = |узнагароды = }} '''Х’ю Майкл Джэкман''' ({{lang-en|Hugh Michael Jackman}}; нар. [[12 кастрычніка]] [[1968]] года ў [[Сідней|Сіднеі]]) — [[Кінематограф Аўстраліі|аўстралійскі]] і [[Кінематограф ЗША|амерыканскі]] {{акцёр|тэлебачання Аўстраліі|агучвання Аўстраліі|Аўстраліі}}, {{прадзюсар|Аўстраліі}}, вядомы шырокай публіцы па ролі супергероя-мутанта ''[[Расамаха, Marvel Comics|Расамахі]]'' ў анталогіі [[Людзі Ікс, серыя фільмаў|«Людзі Ікс»]]. Вяршыняй яго акцёрскага майстэрства пераважнай большасцю крытыкаў прызнана праца ў дэтэктыўным трылеры «[[Палонніцы]]» (2013)<ref>{{citeweb|url=http://www.cinemablend.com/new/Hugh-Jackman-Gives-Career-Best-Performance-Toronto-Film-Festival-Premiering-Prisoners-39296.html|title=Hugh Jackman Gives A Career-Best Performance In Toronto Film Festival-Premiering Prisoners|publisher=''Cinema Blend''|author=Шон О'Конел.|date=5 верасня 2013|lang=en|accessdate=2013-11-16}}</ref><ref>{{citeweb|url=http://uk.eonline.com/news/461562/prisoners-5-ways-the-hugh-jackman-thriller-is-the-best-in-years|title=Prisoners: 5 Ways the Hugh Jackman Thriller Is the Best in Years|publisher=''EOnline''|author=Пітэр Перэс.|date=21 верасня 2013|lang=en|accessdate=2013-11-16}}</ref>. Намінант на прэміі «Оскар» (2013), ''[[BAFTA]]'' (2013) і «[[Залаты глобус]]» (2002), уладальнік кінематаграфічнай прэміі «[[Залаты глобус]]» (2013), тэатральнай прэміі [[Тоні, прэмія|«Тоні»]] (2004) і тэлевізійнай прэміі «[[Эмі]]» (2005). == Творчасць == === Поўнаметражныя фільмы === {|class="standard" |- !Год!! Беларуская назва !! Назва на мове арыгінала !! Роля !! Заўвага |- |rowspan="1"| {{год у гісторыі кіно|1998}} || Профіль серыйнага забойцы || [[:en:Profile of a Serial Killer|Profile of a Serial Killer]] || ''Эрык Рынджэр'' || |- |rowspan="2"| {{год у гісторыі кіно|1999}} || [[Эрскінвільскія каралі]] || [[:en:Erskineville Kings|Erskineville Kings]] || ''Уэйс'' || |- | [[Герой яе рамана, фільм, 1999|Герой яе рамана]] || [[:en:Paperback Hero|Paperback Hero]] || ''Джэк Уіліс'' || |- |{{год у гісторыі кіно|2000}} || [[Людзі Ікс, фільм|Людзі Ікс]] || [[:en:X-Men (film)|X-Men]] || ''[[Расамаха, Marvel Comics|Джэймс «Логан» Хоўлет / Расамаха]]'' || |- |rowspan="3"| {{год у гісторыі кіно|2001}} || [[Кейт і Леа]] || [[:en:Kate & Leopold|Kate & Leopold]] || ''Леапольд'' || |- | [[Пароль «Рыба-меч»]] || [[:en:Swordfish (film)|Swordfish]] || ''Стэнлі Джобсан'' || |- | «Флірт са зверам» || [[:en:Someone Like You (film)|Someone Like You]] || ''Эдзі Алдэн'' || |- |{{год у гісторыі кіно|2003}} || [[Людзі Ікс 2]] || [[:en:X2 (film)|X2]] || ''Джэймс «Логан» Хоўлет / Расамаха'' || |- |rowspan="1"| {{год у гісторыі кіно|2004}} || [[Ван Хэльсінг (фільм, 2004)|Ван Хэльсінг]]|| [[:en:Van Helsing (film)|Van Helsing]] || ''[[Абрахам Ван Хэльсінг#Падобныя персанажы|Гэбрыэл Ван Хэльсінг]]'' || |- |rowspan="1"| {{год у гісторыі кіно|2005}} || Тайны аблудных душ: Толькі стаялыя месцы || [[:en:Stories of Lost Souls|Stories of Lost Souls]]: Standing Room Only || ''Роджэр'' || |- |rowspan="4"|{{год у гісторыі кіно|2006}} || [[Прэстыж (фільм)|Прэстыж]] || [[:en:The Prestige (film)|The Prestige]] || ''Роберт Энджэр'' || |- | [[Фантан, фільм, 2006|Фантан]] || [[:en:The Fountain|The Fountain]] || ''Том Крэа'' || |- | [[Сенсацыя, фільм, 2006|Сенсацыя]] || [[:en:Scoop (2006 film)|Scoop]] || ''Пітэр Лаймен'' || |- | [[Людзі Ікс: Апошняя бітва]] || [[:en:X-Men: The Last Stand|X-Men:The Last Stand]] || ''Джэймс «Логан» Хоўлет / Расамаха'' || |- |rowspan="2"| {{год у гісторыі кіно|2008}} || [[Спіс кантактаў, фільм|Спіс кантактаў]] || [[:en:Deception (2008 film)|Deception]] || ''Уаят Боўз'' || таксама прадзюсар |- | [[Аўстралія, фільм|Аўстралія]] || [[:en:Australia (2008 film)|Australia]] || ''Дровер'' || |- |{{год у гісторыі кіно|2009}} || [[Людзі Ікс: Пачатак. Расамаха]] || [[:en:X-Men Origins: Wolverine|X-Men Origins: Wolverine]] || ''Джэймс «Логан» Хоўлет / Расамаха'' || таксама прадзюсар |- |rowspan="3"| {{год у гісторыі кіно|2011}} || [[Людзі Ікс: Першы Клас]] || [[:en:X-Men: First Class (film)|X-Men: First Class]] || ''Джэймс «Логан» Хоўлет / Расамаха'' || камеа |- | [[Жывая сталь]]|| [[:en:Real Steel|Real Steel]] || ''Чарлі Кентан'' || |- | Снежная кветка і запаветны веер|| [[:en:Snow Flower and the Secret Fan (film)|Snow Flower and the Secret Fan]] || ''Arthur'' || |- |rowspan="3"|{{год у гісторыі кіно|2012}} || [[Адрынутыя, фільм, 2012|Адрынутыя]] || [[:en:Les Miserables (2012 film)|Les Miserables]] || ''Жан Вальжан'' || |- | [[Movie 43]] || [[w:Movie 43|Movie 43]] || ''Дэвіс'' || |- | [[Як па масле]] || [[:en:Butter (2011 film)|Butter]] || ''Boyd Bolton'' || |- |rowspan="3"|{{год у гісторыі кіно|2013}} || Найвялікшы шоўмен Зямлі|| [[:The Greatest Showman on Earth|The Greatest Showman on Earth]] || ''П. Т. Барнум'' || |- |[[Расамаха: Бессмяротны]] || [[:en:The Wolverine|The Wolverine]] || ''Джэймс «Логан» Хоўлет / Расамаха'' || |- |[[Палонніцы]] || [[:en:Prisoners (2013 film)|Prisoners]] || ''Келер Довер'' || |- |rowspan="2"|{{год у гісторыі кіно|2014}} || [[Людзі Ікс: Дні мінулай будучыні]] || [[:en:X-Men: Days of Future Past|X-Men: Days of Future Past]] || ''Джэймс «Логан» Хоўлет / Расамаха'' || |- |[[Ноч у музеі: Сакрэт грабніцы]] || Night at the Museum: Secret of the Tomb || ''у ролі сябе сябе'' || камеа |- |rowspan="2"|{{год у гісторыі кіно|2015}} || [[Робат па імі Чапі]] || [[:en:Chappie|Chappie]] || ''Вінсент'' || |- |[[Пітэр Пэн, фільм, 2015|Пітэр Пэн]]||''Pan''||''[[Чорная барада]]''|| |- |{{год у гісторыі кіно|2016}} || [[Людзі Ікс: Апакаліпсіс]] || ''X-Men: Apocalypse''|| ''Джэймс «Логан» Хоўлет / Расамаха'' || камеа |- |[[2016 год у гісторыі кіно|2016]] |Эдзі «Арол» |''Eddie the Eagle'' |Бронсан Піры | |- |[[2017 год у гісторыі кіно|2017]] |Логан |''Logan'' |''Джэймс «Логан» Хоўлет / Расамаха'' | |- |[[2017 год у гісторыі кіно|2017]] |Найвялікшы шоўмэн |''The Greatest Showman'' |Фінэас Тэйлар Барнум | |- |[[2018 год у гісторыі кіно|2018]] |Як не стаць прэзідэнтам |''The Front Runner'' |Гэры Харт | |- |[[2019 год у гісторыі кіно|2019]] |Бездакорны |''Bad Education'' |Фрэнк Тэсон | |- |[[2021 год у гісторыі кіно|2021]] |Успамін |''Reminiscence'' |Мікалас Баністэр | |- | |Падаўленны хлопец |''Rebound Guy'' | |У вытворчасці |- |[[2024 год у гісторыі кіно|2024]] |[[Дэдпул і Расамаха]] |''Deadpool & Wolverine'' |''Джэймс «Логан» Хоўлет / Расамаха'' | |} === Агучка мультфільмаў === {|class="standard" |- !Год!! Беларуская назва !! Назва на мове арыгінала !! Роля |- |{{год у гісторыі кіно|2004}} || [[Ван Хельсінг: Лонданскае заданне]] || [[:en:Van Helsing: The London Assignment|Van Helsing: The London Assignment]] || ''[[Гэбрыэл Ван Хельсінг]]'' |- |rowspan=2| {{год у гісторыі кіно|2006}} || [[Рабі ногі, мультфільм|Рабі ногі]] || [[:en:Happy Feet|Happy Feet]] || ''Мемфіс'' |- |[[Змывайся!]] || [[:en:Flushed Away|Flushed Away]] || ''Родзі'', гук смаўжоў |- |{{год у гісторыі кіно|2012}} ||[[Захавальнікі сноў]] || [[:en:Rise of the Guardians|Rise of the Guardians]] || '' Баніманд'', '' [[Велікодны заяц|Велікодны трус]]'' |- |[[2019 год у гісторыі кіно|2019]] |[[Страчанае звяно]] |[[:en:Missing Link (2019 film)|Missing Link]] |''Лайнэл Фрост'' |} {{зноскі|2}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * {{imdb_name| id=0413168 | name= Х’ю Джэкман}} * [http://Instagram.com/thehughjackman/ Акаўнт Х’ю Джэкмана ў інстаграме] * {{twitter|RealHughJackman|Х’ю Джэкман}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Прэмія «Залаты глобус» за найлепшую мужчынскую ролю — камедыя ці мюзікл}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму кінаакцёру}} {{Прэмія «Сатурн» найлепшаму кінаакцёру другога плана}} {{Прэмія «Тоні» за найлепшую мужчынскую ролю ў мюзікле 2001—2020}} {{DEFAULTSORT:Джэкман Х’ю}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залаты глобус»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Сатурн»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Тоні»]] [[Катэгорыя:Акцёры мюзіклаў]] s6ttjo5dykixhzh3ddlysi64fjww36u 0 93013 5237777 5163483 2026-11-03T12:33:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237777 wikitext text/x-wiki У спіс '''найбуйнейшых бібліятэк свету''' уключаны [[бібліятэка|бібліятэкі]] з аб'ёмамі фондаў, якія перавышаюць 12&nbsp;млн адзінак захоўвання. Спіс пранумараваны па змяншэнні аб'ёму фондаў. {{legend|#CFECEC|Колерам выдзелены [[нацыянальная бібліятэка|нацыянальныя бібліятэкі]].|border=solid 1px #AAAAAA}} {| class="wikitable sortable" border="1" |- !№ !Назва !Размяшчэнне !Фонды{{efn-la|Дэталізаваны склад фондаў прадстаўлены ў заўвагах.}}, адзінак захоўвання !Наведвальнікаў у&nbsp;год !Бюджэт !Штат, чалавек |- bgcolor="#CFECEC" | 1 | [[Брытанская бібліятэка]] | {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}}, [[Лондан]] | <span style="display:none">_0150000000</span>150&nbsp;млн<ref name="bl_ff">{{cite web|url=http://www.bl.uk/aboutus/quickinfo/facts/index.html|title=The British Library: Facts and figures|accessdate=2010-07-14|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100724162623/http://www.bl.uk/aboutus/quickinfo/facts/index.html|archivedate=24 ліпеня 2010|url-status=dead}}</ref><br/>{{efn-la|310&nbsp;000 томаў рукапісаў, 60&nbsp;млн патэнтаў, 4&nbsp;млн карт, 260&nbsp;000 найменняў часопісаў<ref name="bl_ff"/>, 660&nbsp;000 найменняў газет, 14&nbsp;млн кніг, 3&nbsp;млн гукапісаў<ref>{{cite web|url=http://www.bl.uk/|title=The British Library|accessdate=2010-07-14|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120326213518/http://www.bl.uk/|archivedate=26 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref>}} | <span style="display:none">_0001750000</span>1,75&nbsp;млн<ref>{{cite web|date=2009|url=http://www.bl.uk/about/annual/2008to2009/performance/performance.html|title=The British Library Annual Report and Accounts 2008/09 - Performance|accessdate=2010-07-14|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100710044205/http://www.bl.uk/about/annual/2008to2009/performance/performance.html|archivedate=10 ліпеня 2010|url-status=dead}}</ref> | <span style="display:none">_06840748300</span>{{nobr|141 млн £}}<ref name="bl">{{cite web|date=2009|url=http://www.bl.uk/about/annual/2008to2009/accounts.pdf|title=The British Library Annual Accounts 2008/09|accessdate=2010-07-15|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100215175518/http://www.bl.uk/about/annual/2008to2009/accounts.pdf|archivedate=15 лютага 2010|url-status=dead}}</ref> | <span style="display:none">_01977</span>1977<ref name="bl"/> |- bgcolor="#CFECEC" | 2 | [[Бібліятэка Кангрэса]] | {{Сцягафікацыя|ЗША}}, [[Вашынгтон]] | <span style="display:none">_0144600000</span>145&nbsp;млн<ref name="loc">{{cite web|date=2010|url=http://www.loc.gov/about/generalinfo.html|title=General Information - About the Library (Library of Congress)|accessdate=2010-07-14|lang=en}}</ref><br/>{{efn-la|22&nbsp;млн кніг, 12&nbsp;млн старых кніг, перыёдыкі, падшывак газет, брашур, тэхнічных справаздач і іншых друкарскіх матэрыялаў, 3,1&nbsp;млн аўдыёматэрыялаў, 64&nbsp;млн рукапісаў, 5,4&nbsp;млн карт, 16&nbsp;млн мікраформ, 6&nbsp;млн нот, 1,2&nbsp;млн відэамалюнкаў, 13&nbsp;млн фатаграфій, 100&nbsp;000 плакатаў, 550&nbsp;000 гравюр і малюнкаў<ref name="loc"/>}} | <span style="display:none">_0001750000</span>1,75&nbsp;млн<ref name="loc"/> | <span style="display:none">_19523722680</span>{{nobr|647 млн $}}<ref name="loc"/> | <span style="display:none">_03624</span>3624<ref name="loc"/> |- | 3 | [[Нью-Ёркская публічная бібліятэка]] | {{Сцягафікацыя|ЗША}}, [[Нью-Ёрк]] | <span style="display:none">_0053100000</span>53,1&nbsp;млн<ref name="nypl">{{cite web|date=2009|url=http://www.nypl.org/sites/default/files/2009_Annual_Report.pdf|title=The New York Public Library’s 2009 Annual Report|accessdate=2010-07-15|lang=en}}</ref><br/>{{efn-la|14&nbsp;млн кніг, 700&nbsp;000 аблічбаваных выяў, 30&nbsp;000 электронных кніг, музычных і відэазапісаў, 20&nbsp;000 метраў рукапісаў<ref>{{cite web|date=2009|url=http://www.nypl.org/collections|title=Find Books, DVDs & More <nowiki>|</nowiki> The New York Public Library|accessdate=2010-07-14|lang=en}}</ref>}} | <span style="display:none">_0018000000</span>18&nbsp;млн<ref name="nypl"/> | <span style="display:none">_07546275000</span>{{nobr|250 млн $}}<ref name="nypl"/> | <span style="display:none">_02937</span>2937<ref name="nypl"/> |- bgcolor="#CFECEC" | 4 | [[Расійская дзяржаўная бібліятэка]] | {{Сцягафікацыя|Расія}}, [[Масква]] | <span style="display:none">_0042700000</span>42,7 млн<ref name="leninka">{{cite web|date=1 студзеня 2010|url=http://leninka.ru/index.php?doc=2661|title=НАСТОЯЩЕЕ / Интересные факты в цифрах / Кароткая статыстычная даведка (па стане на 01.01.2010)|accessdate=2010-07-14|lang=|archive-date=25 снежня 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225221041/http://leninka.ru/index.php?doc=2661|url-status=dead}}</ref><br/>{{efn-la|17,5 млн кніг і брашур, 13,0 млн часопісаў, 1,4 млн якія працягваюцца выданняў, 683,9 тыс. г/да газет, 372,0 тыс. нотных выданняў, 150,7 тыс. картаграфічных выданняў, 1,3 млн ізавыданняў, 1,1 млн ліставых тэкставых выданняў, 2,3 млн спецвідаў навукова-тэхнічнай літаратуры і дакументацыі, 976,1 тыс. дысертацый, 561,1 тыс. архіўных і рукапісных матэрыялаў, 13,5 тыс. неапублікаваных матэрыялаў па культуры і мастацтву, 35,7 тыс. аўдыёвізуальных дакументаў, 3,3 млн дакументаў на мікраносьбітах, 29,2 тыс. электронных дакументаў<ref name="leninka"/>}} | <span style="display:none">_0001200000</span>1,2&nbsp;млн<ref name="leninka"/> | <span style="display:none">_01570000000</span> | <span style="display:none">_02141</span>2141<ref name="leninka"/> |- bgcolor="#CFECEC" | 5 | [[Расійская нацыянальная бібліятэка]] | {{Сцягафікацыя|Расія}}, {{nobr|[[Санкт-Пецярбург]]}} | <span style="display:none">_0035700000</span>35,7&nbsp;млн<ref name="nlr">{{cite web|date=2009|url=http://www.nlr.ru:8100/nlr/docs/stat.htm|title=Российская национальная библиотека: Статистические данные за 2005 - 2009 гг.|accessdate=2010-07-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141019224233/http://www.nlr.ru:8100/nlr/docs/stat.htm|archivedate=19 кастрычніка 2014|url-status=dead}}</ref> | <span style="display:none">_0001100000</span>1,1&nbsp;млн<ref name="nlr"/> | | |- bgcolor="#CFECEC" | 6 | [[Нацыянальная парламенцкая бібліятэка Японіі|Нацыянальная парламенцкая бібліятэка]] | {{Сцягафікацыя|Японія}}, [[Токіа]], [[Кіёта]] | <span style="display:none">_0035600000</span>35,6&nbsp;млн<ref name="ndl">{{cite web|date=2008|url=http://www.ndl.go.jp/en/publication/annual/2008/2008trends.pdf|title=Annual Report of the National Diet Library. Trends of the past year|accessdate=2010-07-15|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/667v7EYXv?url=http://www.ndl.go.jp/en/publication/annual/2008/2008trends.pdf|archivedate=13 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref><br/>{{efn-la|9,3&nbsp;млн кніг<ref name="ndl"/>}} | <span style="display:none">_0000654000</span>654&nbsp;тыс<ref name="ndl"/> | <span style="display:none">_07128927000</span>{{nobr|21,8 млрд ¥}}<ref name="ndl"/> | <span style="display:none">_00908</span>908<ref name="ndl"/> |- bgcolor="#CFECEC" | 7 | [[Нацыянальная бібліятэка Францыі]] | {{Сцягафікацыя|Францыя}}, [[Парыж]] | <span style="display:none">_0031000000</span>31&nbsp;млн<ref>{{cite web|date=8 апреля 2010|url=http://www.bnf.fr/en/bnf/presentation_space/a.abc_of_the_collections.html#SHDC__Attribute_BlocArticle7BnF|title=BnF - ABC of the collections: N for Numerous|accessdate=2010-07-15|lang=en}}</ref><br/>{{efn-la|14&nbsp;млн кніг<ref>{{cite web|date=2008|url=http://www.bnf.fr/fr/la_bnf/bnf_en_chiffres/s.chiffres_collections.html?first_Art=oui|title=BnF - La BnF en chiffres - Collections|accessdate=2010-07-14|lang=fr}}</ref>}} | <span style="display:none">_0001300000</span>1,3&nbsp;млн<ref>{{cite web|date=14 кастрычніка 2009|url=http://www.bnf.fr/fr/la_bnf/bnf_en_chiffres/s.chiffres_publics.html?first_Art=non|title=BnF - La BnF en chiffres - Publics|accessdate=2010-07-14|lang=fr}}</ref> | <span style="display:none">_11038967000</span>{{nobr|254 млн €}}<ref>{{cite web|date=14 кастрычніка 2009|url=http://www.bnf.fr/fr/la_bnf/bnf_en_chiffres/s.chiffres_budget.html?first_Art=non|title=BnF - La BnF en chiffres - Budget|accessdate=2010-07-14|lang=fr}}</ref> | <span style="display:none">_02651</span>2651<ref>{{cite web|date=31 кастрычніка 2006|url=http://www.bnf.fr/fr/la_bnf/bnf_en_chiffres/s.chiffres_personnels.html?first_Art=non|title=BnF - La BnF en chiffres - Personnels|accessdate=2010-07-14|lang=fr}}</ref> |- bgcolor="#CFECEC" | 8 | [[Каралеўская бібліятэка Даніі]] | {{Сцягафікацыя|Данія}}, [[Капенгаген]] | <span style="display:none">_0030216885</span>30,2&nbsp;млн<ref name="kb.dk">{{cite web|date=2008|url=http://www.kb.dk/export/sites/kb_dk/da/kb/aarsberetning/aarsberetninger/2007.pdf|title=Årsberetning 2008 (Annual Report 2008)|accessdate=2010-07-14|lang=da|archiveurl=https://www.webcitation.org/66R0WH6hC?url=http://www.kb.dk/export/sites/kb_dk/da/kb/aarsberetning/aarsberetninger/2007.pdf|archivedate=25 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref><br/>{{efn-la|6,2&nbsp;млн кніг і часопісаў<ref name="kb.dk"/>}} | <span style="display:none">_0000850301</span>850&nbsp;тыс<ref name="kb.dk"/> | <span style="display:none">_01889123540</span>{{nobr|324 млн кр.}}<ref name="kb.dk"/> | <span style="display:none">_00423</span>423<ref name="kb.dk"/> |- bgcolor="#CFECEC" | 9 | [[Нацыянальная бібліятэка Кітая]] | {{Сцягафікацыя|Кітай}}, [[Пекін]] | <span style="display:none">_0027800000</span>27,8&nbsp;млн<ref name="nlc">{{cite web|date=2009|url=http://www.ndl.go.jp/en/cdnlao/meetings/pdf/CR2010_China.pdf|title=ANNUAL REPORT TO CDNL 2010|accessdate=2010-07-14|lang=en}}</ref><br/>{{efn-la|6,08 млн кніг на кітайскай мове, 3,34 млн кніг на іншых мовах, 92,6 тыс найменняў перыядычных выданняў, 8,8 тыс. газет, 120 тыс. дысертацый, 1,32 млн дакументаў на мікраносьбітах, 158 тыс. электронных носьбітаў<ref>{{cite web|date=2006|url=http://www.nlc.gov.cn/en/collections/books.htm|title=National Library of China - English Version. Library Collections: Books|accessdate=2010-07-14|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060814204537/http://www.nlc.gov.cn/en/collections/books.htm|archivedate=14 жніўня 2006|url-status=dead}}</ref>}} | <span style="display:none">_0005200000</span>5,2&nbsp;млн<ref name="nlc"/> | | <span style="display:none">_01365</span>1365<ref name="nlc"/> |- | 10 | [[Бібліятэка Расійскай акадэміі навук]] | {{Сцягафікацыя|Расія}}, {{nobr|[[Санкт-Пецярбург]]}} | <span style="display:none">_0026500000</span>26,5&nbsp;млн<ref name="ban">{{cite web|date=|url=http://www.rasl.ru/b_resours/index.php|title=Единый фонд системы Библиотеки Российской Академии наук - главный информационный ресурс|accessdate=2010-07-14|lang=|archive-date=15 ліпеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100715230105/http://www.rasl.ru/b_resours/index.php|url-status=dead}}</ref><br/>{{efn-la|9,5&nbsp;млн кніг, каля 9 мільёнаў часопісаў, звыш 26 тысяч назваў газет<ref name="ban"/>}} | | | |- bgcolor="#CFECEC" | 11 | [[Нацыянальная бібліятэка Іспаніі]] ([[:en:Biblioteca Nacional de España|англ.]]) | {{Сцягафікацыя|Іспанія}}, [[Мадрыд]] | <span style="display:none">_0025000000</span>25&nbsp;млн<ref>{{cite web|date=2008|url=http://www.bne.es/export/sites/BNWEB1/es/LaBNE/MemoriaPlan/MemoriasBN/docs/memoriaBNdef2008.pdf|title=Biblioteca Nacional de España. Memoria 2008|accessdate=2010-07-15|lang=es|archiveurl=https://www.webcitation.org/66R0XQbE8?url=http://www.bne.es/export/sites/BNWEB1/es/LaBNE/MemoriaPlan/MemoriasBN/docs/memoriaBNdef2008.pdf|archivedate=25 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="bne">{{cite web|date=2009|url=http://www.bne.es/export/sites/BNWEB1/es/LaBNE/MemoriaPlan/MemoriasBN/docs/memoria_2009_web.pdf|title=Biblioteca Nacional de España. Memoria 2009|accessdate=2010-07-15|lang=es|archiveurl=https://www.webcitation.org/66R0Y6Xcr?url=http://www.bne.es/export/sites/BNWEB1/es/LaBNE/MemoriaPlan/MemoriasBN/docs/memoria_2009_web.pdf|archivedate=25 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref><br/>{{efn-la|15&nbsp;млн кніг<ref name="bne"/>}} | | <span style="display:none">_02299060450</span>{{nobr|52,9 млн €}}<ref name="bne"/> | <span style="display:none">_01090</span>1090<ref name="bne"/> |- bgcolor="#CFECEC" | 12 | [[Нямецкая нацыянальная бібліятэка]] | {{Сцягафікацыя|Германія}}, [[Лейпцыг]], {{nobr|[[Франкфурт-на-Майне]]}}, [[Берлін]] | <span style="display:none">_0024700000</span>24,7&nbsp;млн<ref name="dnb1">{{cite web|date=2008|url=http://www.d-nb.de/service/pdf/erwerbung_2008.pdf|title=Jahresbericht 2008. Fakten und Zahlen: Erwerbung|accessdate=2010-07-14|lang=de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110702205037/http://www.d-nb.de/service/pdf/erwerbung_2008.pdf|archivedate=2 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref><br/>{{efn-la|13,1&nbsp;млн кніг<ref name="dnb1"/>}} | <span style="display:none">_0000904000</span>904&nbsp;тыс.<ref>{{cite web|date=2008|url=http://www.d-nb.de/service/pdf/benutzung_2008.pdf|title=Jahresbericht 2008. Fakten und Zahlen: Benutzung, Auskunft, Archivierung|accessdate=2010-07-14|lang=de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110702205031/http://www.d-nb.de/service/pdf/benutzung_2008.pdf|archivedate=2 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref> | <span style="display:none">_01834033100</span>{{nobr|42,2 млн €}}<ref name="dnb2">{{cite web|date=2008|url=http://www.d-nb.de/service/pdf/haushalt-personal_2008.pdf|title=Jahresbericht 2008. Fakten und Zahlen: Haushalt und Personal|accessdate=2010-07-14|lang=de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110702205000/http://www.d-nb.de/service/pdf/haushalt-personal_2008.pdf|archivedate=2 ліпеня 2011|url-status=dead}}</ref> | <span style="display:none">_00622</span>622<ref name="dnb2"/> |- | 13 | [[Дзяржаўная бібліятэка, Берлін|Берлінская дзяржаўная бібліятэка - Фонд "Прускі культурны здабытак"]] | {{Сцягафікацыя|Германія}}, [[Берлін]] | <span style="display:none">_0023400000</span>23,4&nbsp;млн<ref name="sbb">{{cite web|date=2009|url=http://staatsbibliothek-berlin.de/ueber-uns/fuer-forschung-und-kultur/zahlen-und-fakten.html|title=Zahlen und Fakten <nowiki>|</nowiki> Staatsbibliothek zu Berlin|accessdate=2010-07-15|lang=de|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100620000018/http://staatsbibliothek-berlin.de/ueber-uns/fuer-forschung-und-kultur/zahlen-und-fakten.html|archivedate=20 чэрвеня 2010|url-status=dead}}</ref><br/>{{efn-la|10,8&nbsp;млн кніг<ref name="sbb"/>}} | <span style="display:none">_0001400000</span>1,4&nbsp;млн<ref name="sbb"/> | | |- | 14 | [[Бостанская публічная бібліятэка]] | {{Сцягафікацыя|ЗША}}, [[Бостан]] | <span style="display:none">_0022400000</span>22,4&nbsp;млн<ref name="bpl">{{cite web|date=2010|url=http://www.bpl.org/general/about/bpl_an_overview_2010.pdf|title=The Boston Public Library. An Overview: 2010|accessdate=2010-07-15|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66HlCNlOR?url=http://www.bpl.org/general/about/bpl_an_overview_2010.pdf|archivedate=19 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref><br/>{{efn-la|7,6&nbsp;млн кніг<ref name="bpl"/>}} | | <span style="display:none">_01174200390</span>{{nobr|38,9 млн $}}<ref>{{cite web|date=9 апреля 2010|url=http://www.bpl.org/community/|title=BPL - Community|accessdate=2010-07-15|lang=en}}</ref> | |- bgcolor="#CFECEC" | 15 | [[Бібліятэка і Архіў Канады]] | {{Сцягафікацыя|Канада}}, [[Атава]] | <span style="display:none">_0020000000</span>20&nbsp;млн<ref>{{cite web|date=17 сакавіка 2009|url=http://www.collectionscanada.gc.ca/about-us/012-514-e.html|title=LAC at a glance - About Us - Library and Archives Canada|accessdate=2010-07-14|lang=en}}</ref> | | <span style="display:none">_03434708640</span>{{nobr|127 млн C$}}<ref name="lac">{{cite web|date=31 марта 2009|url=http://www.tbs-sct.gc.ca/dpr-rmr/2008-2009/inst/bal/bal01-eng.asp#f|title=Library and Archives Canada 1 / 3: Summary of Performance|accessdate=2010-07-14|lang=en}}</ref> | <span style="display:none">_01152</span>1152<ref name="lac"/> |- | 15 | [[Бібліятэка штата Нью-Ёрк]] ([[:en:New York State Library|англ.]]) | {{Сцягафікацыя|ЗША}}, [[Олбані (Нью-Ёрк)|Олбані]] | <span style="display:none">_0020000000</span>20&nbsp;млн<ref name="nysl">{{cite web|date=20 апреля 2010|url=http://www.nysl.nysed.gov/general.htm|title=About the New York State Library|accessdate=2010-07-15|lang=en}}</ref> | | | |- | 17 | [[Бібліятэка Гарвардскага ўніверсітэта]] ([[:en:Harvard University Library|англ.]]) | {{Сцягафікацыя|ЗША}}, [[Кембрыдж (Масачусетс)|Кембрыдж]] | <span style="display:none">_0016600000</span>16,6&nbsp;млн<ref name="hul">{{cite web|date=2009|url=http://publications.hul.harvard.edu/images/stories/pdfs/ar09.overallstats4.pdf|title=Harvard University Library Statistics|accessdate=2010-07-15|lang=en}}{{Недаступная спасылка}}</ref> | | <span style="display:none">_05040911700</span>{{nobr|167 млн $}}<ref name="hul"/> | <span style="display:none">_01100</span>1100<ref>{{cite web|date=2009|url=http://publications.hul.harvard.edu/ar0809/harvards-university-library.html|title=Harvard University Library Online Annual Report - Harvard's University Library|accessdate=2010-07-15|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100727190527/http://publications.hul.harvard.edu/ar0809/harvards-university-library.html|archivedate=27 ліпеня 2010|url-status=dead}}</ref> |- bgcolor="#CFECEC" | 18 | [[НБУВ|Нацыянальная бібліятэка Украіны імя У.&nbsp;І.&nbsp;Вернадскага]] | {{Сцягафікацыя|Украіна}}, [[Кіеў]] | <span style="display:none">_0015000000</span>15 млн<ref name="nbuv">{{cite web|url=http://www.nbuv.gov.ua/library/rus.html|title=О Национальной библиотеке Украины имени В.И. Вернадского, Киев|accessdate=2010-07-14|archiveurl=https://www.webcitation.org/664LyJAfd?url=http://www.nbuv.gov.ua/library/rus.html|archivedate=10 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref> | <span style="display:none">_0000500000</span>500 тыс.<ref name="nbuv"/> | <span style="display:none">_00188609910</span>{{nobr|50,3 млн ₴}}<ref>{{cite web|date=17 июня 2010|url=http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?page=16&nreg=2154-17|title=Про Державний бюджет України на 2010 рік<nowiki>|</nowiki> від 27.04.2010 № 2154-VI (Стор. 16 з 28)|accessdate=2010-07-14|lang=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206010055/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?page=16&nreg=2154-17|archive-date=6 снежня 2019|url-status=dead}}</ref> | <span style="display:none">_00900</span>900<ref name="nbuv"/> |- | 18 | [[Бібліятэка па прыродазнаўчых навуках РАН]] | {{Сцягафікацыя|Расія}}, [[Масква]] | <span style="display:none">_0015000000</span>15&nbsp;млн<ref name="ben">{{cite web|url=http://www.benran.ru/in_ob.htm|title=БЕН РАН. Информация о библиотеке|accessdate=2010-07-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/66R0bnS6N?url=http://www.benran.ru/in_ob.htm|archivedate=25 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref> | | | <span style="display:none">_00300</span>300<ref name="ben"/> |- bgcolor="#CFECEC" | 18 | [[Нацыянальная бібліятэка Швецыі]] ([[:en:National Library of Sweden|англ.]]) | {{Сцягафікацыя|Швецыя}}, [[Стакгольм]] | <span style="display:none">_0015000000</span>15&nbsp;млн<ref name="nls">{{cite web|date=|url=http://whttp://www.kb.se/english/collections|title=Our Collections - Kungliga biblioteket|accessdate=2010-09-21|lang=англ.}}{{Недаступная спасылка}}</ref> | | | <span style="display:none">_00400</span>400<ref>{{cite web|date=|url=http://www.kb.se/english/about|title=About Us - Kungliga biblioteket|accessdate=2010-09-21|lang=англ.|archive-date=14 сакавіка 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314180818/http://www.kb.se/english/about/|url-status=dead}}</ref> |- | 21 | [[Дзяржаўная публічная навукова-тэхнічная бібліятэка СА РАН]] | {{Сцягафікацыя|Расія}}, [[Новасібірск]] | <span style="display:none">_0014000000</span>14&nbsp;млн<ref name="gpntb">{{cite web|date=|url=http://www.spsl.nsc.ru/win/bibl_sgdn.htm|title=Библиотека сегодня (сайт ГПНТБ СО РАН)|accessdate=2010-07-15|lang=}}</ref> | <span style="display:none">_0000365000</span>365&nbsp;тыс.<ref name="gpntb"/> | | <span style="display:none">_00431</span>431<ref name="gpntb"/> |- | 22 | [[Фундаментальная бібліятэка ІНІГН РАН]] | {{Сцягафікацыя|Расія}}, [[Масква]] | <span style="display:none">_0013500000</span>13,5&nbsp;млн<ref name="inion">{{cite web|date=2009|url=http://www.inion.ru/index10.php|title=ИНИОН РАН/ Главная страница. О библиотеке|accessdate=2010-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070118232315/http://www.inion.ru/index10.php|archivedate=18 студзеня 2007|url-status=dead}}</ref><br/>{{efn-la|5,7&nbsp;млн кніг<ref name="inion"/>}} | <span style="display:none">_0000202000</span>202&nbsp;тыс.<ref name="inion"/> | | <span style="display:none">_00342</span>342<ref name="inion"/> |- | 23 | [[Бібліятэка Ельскага ўніверсітэта]] ([[:en:Yale University Library|англ.]]) | {{Сцягафікацыя|ЗША}}, [[Горад Нью-Хейвен, Канектыкут|Нью-Хейвен]] | <span style="display:none">_0012300000</span>12,3&nbsp;млн<ref name="yul">{{cite web|date=2009|url=http://www.library.yale.edu/notabene/ar-2008-2009.pdf|title=Connecting The Dots. Annual Report of The Librarian. Yale University Library 2008–09|accessdate=2010-07-15|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/66R0d4llu?url=http://www.library.yale.edu/notabene/ar-2008-2009.pdf|archivedate=25 сакавіка 2012|url-status=dead}}</ref> | | <span style="display:none">_03646360080</span>{{nobr|121 млн $}}<ref name="yul"/> | <span style="display:none">_00716</span>716<ref name="yul"/> |} == Заўвагі == {{notelist-la}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Бібліятэкі]] [[Катэгорыя:Спісы:Літаратура|Бібліятэкі]] [[Катэгорыя:Спісы арганізацый|Бібліятэкі]] [[Катэгорыя:Рэйтынгі]] d5f9ro7zy9oc0j9p5fv26gj8n7tu5qx 0 93967 5237983 4563922 2026-11-03T20:39:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237983 wikitext text/x-wiki {{Картка:Партыя | party_name = Партыя «Новы Азербайджан» | party_origname = {{lang-az|Yeni Azərbaycan Partiyası}} | party_logo = | leader = [[Гейдар Аліеў]] <br /> <small>(да [[31 кастрычніка]] [[2003]])</small> <br /> [[Ільхам Аліеў]] <br /> <small>(з [[сакавік]]а [[2005]])</small> | foundation = [[18 снежня]] [[1992]] | alliance = | ideology = [[Азербайджанцы|азербайджанскі]] [[нацыяналізм]], [[секулярызм]], [[сацыяльна-рынкавая эканоміка]], [[ліберальны кансерватызм]] | membership = '''641 158 чалавек''' <br /><small>(канец [[2014]])</small> | headquarters = {{Сцяг Азербайджана}} [[Азербайджан]], [[Баку]], праспект Бюль-Бюля 13 | motto = | anthem = | website = http://www.yap.org.az yap.org.az {{ref-az}}{{ref-en}} }} [[Файл:YAPbaku.JPG|left|thumb|200px|Таблічка на ўваходзе ў галоўны офіс партыі «Новы Азербайджан». [[Баку]], праспект Бюль-Бюля 13.]] [[Файл:Stamp_of_Azerbaijan_612.jpg|left|thumb|200px|Паштовая марка Азербайджана (2002 г.), прысвечаная 10-годдзю партыі.]] Партыя '''«Новы Азербайджан»''' ({{lang-az|Yeni Azərbaycan Partiyası}}) — кіруючая прапрэзідэнцкая [[Палітычныя партыі Азербайджана|палітычная партыя]] [[Азербайджан]]а, якая налічвае ў сваіх шэрагах па афіцыйных дадзеных на канец [[2014]] года больш за 641 тысяч членаў і якая іграе дамінуючую ролю ў палітычным жыцці краіны. Старшынёй партыі ў канцы сакавіка [[2005]] года стаў [[Прэзідэнт Азербайджана|прэзідэнт краіны]] [[Ільхам Аліеў]], які змяніў на гэтай пасадзе [[Гейдар Аліеў|Гейдара Аліева]], які ў свой час быў яе заснавальнікам. На парламенцкіх выбарах [[1995]], [[2000]] і [[2005]] гадоў партыя атрымлівала пераважную большасць галасоў. У прыватнасці, у [[2000]] годзе партыя атрымала 62,3 % галасоў і 75 з 125 месцаў у парламенце. У [[2003]] годзе яе кандыдат [[Ільхам Аліеў]] перамог на прэзідэнцкіх выбарах, атрымаўшы, па афіцыйных дадзеных, 80 % галасоў. На парламенцкіх выбарах [[7 лістапада]] [[2010]] года партыя, паводле папярэдніх звестак, атрымала 71 месца ў Парламентце Азербайджана<ref name=rian3>{{cite news|url=http://rian.ru/world/20101108/293678230.html|title=ЦИК: правящая партия победила на выборах в парламент Азербайджана|date=08.11.2010|publisher=[[РИА Новости]]}} {{ref-ru}}</ref>. Па больш позніх дадзеных, члены партыі атрымалі 72 месца. Намеснікамі старшыні партыі з’яўляюцца [[Ахмедаў, Алі Джавад аглы|Ахмедаў Алі Джавад аглы]] і [[Алескеров, Муртуз Наджаф аглы|Алескеров Муртуз Наджаф аглы]]<ref>[http://www.yap.org.az/view.php?lang=az&menu=63 Намеснікі старшыні партыі] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20100724021205/http://yap.org.az/view.php?lang=az&menu=63 |date=24 ліпеня 2010 }} {{ref-az}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Мілі Меджліс Азербайджана]] {{Зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20101212022027/http://yap.org.az/ Афіцыйны сайт партыі] {{ref-az}} {{ref-en}} {{Палітычныя партыі Азербайджана}} [[Катэгорыя:Нацыяналістычныя партыі Азербайджана]] kh93patgse6g7v2v708ehjeshqq7wlh 4 95480 5237903 5236126 2026-11-03T17:07:48Z JerzyKundrat 174 /* Заўвагі */ 5237903 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/шапка}} {{/Правілы}} Галасы пазначаюцца з дапамогай наступных значкоў: {{Значкі для звычайнага галасавання}} = Кандыдаты = '''Калі ласка, дадавайце для кожнага артыкула асобную секцыю. Новыя артыкулы дадавайце зверху, каб не было блытаніны''' == [[Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі]] == Найбольш поўнае і найбольш ілюстраванае даследаванне біяграфіі беларускага кампазітара. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:17, 9 верасня 2026 (+03) === Галасаванне === * Добрая праца, досыць поўная (хоць, пэўне, можна было б больш раскрыць дзейнасць па-за беларускім кантэкстам, каб было больш поўнае ўяўленне асобы). Таксама варта чырвоныя спасылкі аформіць з {{t|нп5}}. Але агулам я {{за}} наданне статусу. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:26, 2 лістапада 2026 (+03) === Заўвагі === *Добра б было спачатку выставіць [[Вікіпедыя:Рэцэнзаванне|на рэцэнзаванне]], але… [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:55, 15 верасня 2026 (+03) ''пасля вайны адышоў ад беларускасці па розных прычынах'' і затым званне народнага артыста Літоўскай ССР атрымаў. Здэцца мэйнстрым менвіта гэта быў на той час, што з тэксту артыкула не вынікае зусім. Атрымоўваецца аднабокі погляд на асобу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:07, 3 лістапада 2026 (+03) == [[Знікненне і пошукі Крыжа Ефрасінні Полацкай]] == Артыкул пра адну з галоўных тэм у Беларусі.[[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 20:32, 7 верасня 2026 (+03) === Галасаванне === : {{За}} цікавая тэма. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:07, 8 верасня 2026 (+03) : {{Устрымліваюся}} У артыкуле пра адну з найважнейшых беларускіх святынь — ніводнай беларускамоўнай крыніцы. Несалідна неяк. Ды і памылкі трапляюцца, (непрастаўленае "ў", "абласного, "як следства"). --[[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:10, 8 верасня 2026 (+03) : {{Супраць}}, цікавая тэма, але даследаванне арыгінальнае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:16, 23 кастрычніка 2026 (+03) === Заўвагі === Трэба аформіць цытаты шаблонам {{ш|Цытата}}. Таксама ў апошнім абзацы бракуе нейкага слова. Пасляваенны будынак абкама ў Магілёве не няся ніякай сэнсавай нагрузкі. Адсутнічае фотаздымак будынка, дзе на пачатак вайны захоўваўся крыж. Здаецца нават ёсць здымкі сейфа-пакоя ў сучаснай экспазіцыі музей, дзе галаграма крыжа. --[[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:05, 9 верасня 2026 (+03) * Цытаты аформлены. Апошні абзац выпраўлены. Фотаздымак будынка дададзена. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 21:10, 9 верасня 2026 (+03) * Фота з пакоя-сейфа таксама знойдзена. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 22:03, 9 верасня 2026 (+03) *Добра б было спачатку выставіць [[Вікіпедыя:Рэцэнзаванне|на рэцэнзаванне]], але… [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:55, 15 верасня 2026 (+03) == [[Рота ганаровай варты (Беларусь)]] == Пераклад добрага артыкула з рувікі. [[Удзельнік:DBatura|DBatura]] ([[Размовы з удзельнікам:DBatura|размовы]]) 20:30, 7 верасня 2026 (+03) === Галасаванне === : {{Супраць}} Арфаграфічныя памылкі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:09, 8 верасня 2026 (+03) === Заўвагі === *Добра б было спачатку выставіць [[Вікіпедыя:Рэцэнзаванне|на рэцэнзаванне]], але… [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:54, 15 верасня 2026 (+03) == [[Беларускае кавальства]] == : Цікавы, добра распрацаваны артыкул. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:35, 7 верасня 2026 (+03) === Галасаванне === #{{За}}, --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:35, 7 верасня 2026 (+03) #{{За}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:20, 13 верасня 2026 (+03) === Заўвагі === *Добра б было спачатку выставіць [[Вікіпедыя:Рэцэнзаванне|на рэцэнзаванне]], але… [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:56, 15 верасня 2026 (+03) ** [[Удзельнік:Emilia Noah]], ты можа рэцэнзаваць артыкул наўпрост зараз. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:36, 15 верасня 2026 (+03) * Пачаў вычытку, было досыць шмат памылак друку і з тэрмінамі праблемы. Трэба яшчэ павычытваць. Ёсць таксама крыху праблем з афармленнем. Фрагменты на расейскай мове трэба падаваць з перакладам (арыгінал тады выносіцца ў спойлер, як у {{tl|oq}}). [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:47, 18 верасня 2026 (+03) = Завершаныя абмеркаванні = * З завершанымі абмеркаваннямі можна азнаёміцца ў [[Вікіпедыя: Кандыдаты ў добрыя артыкулы/Архіў|Архіве абмеркаванняў]] {{/Падвал}} [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Добрыя артыкулы]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Кандыдаты ў добрыя артыкулы| ]] n2qxvrg92htb4i1py77xb1txgisi5cq 4 98193 5237933 5210605 2026-11-03T18:40:22Z Антон 740 76022 5237933 wikitext text/x-wiki {{Архівы| * [[/2011|2011]] * [[/2020|2020]] * [[/2021|2021]] * [[/2022|2022]] * [[/2023|2023]] * [[/2024|2024]] * [[/2025|2025]] }} == 68 == Выпуск № 68 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * У лютым 2026 колькасць [[Адмысловае:ActiveUsers|актыўных удзельнікаў]] (перыяд 30 дзён) дасягнула [[Адмысловае:Statistics|469]] * [[4 лютага]] 2026 быў напісаны [[Пераходная вуліца (Мінск)|260 000-ы артыкул]] * [[15 лютага]] 2026 падведзены вынікі конкурсу «[[Вікіпедыя:Артыкулы года/2025|Артыкулы года — 2025]]» '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-03-01|2554 артыкулы]] '''Выдатныя артыкулы:''' Не абраны артыкул [[Дыскусія вакол спадчыны Вялікага Княства Літоўскага]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[15 лютага]] 2026 Беларускія Вікікнігі перайшлі парог у [[:be:b:Адмысловае:Statistics|8000]] правак ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Навіны раздзела:''' * [[11 лютага]] 2026 прынята як рэкамендацыя старонка [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Даступнасьць|Даступнасьць]], наконт якой на форуме пачата [[:be-tarask:Вікіпэдыя:Форум#Вікіпэдыя:Даступнасьць|абмеркаванне]] '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-03-01|97 артыкулаў]] == 69 == Выпуск № 69 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[8 сакавіка]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:WikiGap 2026 Belarus|WikiGap 2026 Belarus]]», вынікі якога падведзены [[12 красавіка]] * [[15 красавіка]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|165 000]] '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|813 артыкулаў]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|641 артыкул]] '''Статусы:''' * У красавіку сцяг [[Вікіпедыя:Адміністратары|адміністратара]] атрымаў удзельнік [[user:Plaga med Bot|Plaga med Bot]], удзельнік [[user:MocnyDuham|MocnyDuham]] не атрымаў сцяга [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Анголе]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[27 красавіка]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах агульная колькасць [[:be:s:Катэгорыя:Аўтары|аўтараў]] дасягнула [[:be:s:Адмысловае:Statistics|1000]] * У красавіку сцяг [[:be:wikt:Вікіслоўнік:Форум#Запыт на статус адміністратара Удзельнік:Plaga med|адміністратара інтэрфейсу]] ў Беларускім Вікіслоўніку атрымаў на 6 месяцаў удзельнік [[user:Plaga med|Plaga med]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У сакавіку створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-04-01|154 артыкулы]], у красавіку — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-05-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Выдрыца (урочышча)|Выдрыца (урочышча)]] == 70 == Выпуск № 70 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[15 мая]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2026]]» '''Статыстыка:''' * За месяц створаны [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-06-01|681 артыкул]] '''Статусы:''' * У маі для ўдзельніка [[user:Lesnas ättling|Lesnas ättling]] ухвалены сцяг [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]], сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]] атрымаў удзельнік [[user:Feeleman|Feeleman]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-06-01|104 артыкулы]] '''Добрыя артыкулы:''' Абраны артыкул [[:be-tarask:Гараватка (трылёгія)|Гараватка (трылёгія)]] == 71 == Выпуск № 71 ''Беларуская Вікіпедыя:'' '''Навіны раздзела:''' * [[6 чэрвеня]] 2026 створаны [[Вікіпедыя:Праект:Літвінскі лексікон|праект «Літвінскі лексікон»]] * [[11 чэрвеня]] 2026 створаны [[Вікіпедыя:Блакіроўкі/Праект|праект правіла наконт блакіровак]] * [[24 ліпеня]] 2026 быў напісаны [[Нерчынскі дагавор|265 000-ы артыкул]] * [[30 ліпеня]] 2026 агульная колькасць [[Адмысловае:ListUsers|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[Адмысловае:Statistics|170 000]] * [[31 ліпеня]] 2026 завяршыўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць Зямлю|Вікі любіць Зямлю-2026]]» '''Статыстыка:''' * У чэрвені створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-07-01|604 артыкулы]], у ліпені — [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-08-01|729 артыкулаў]] '''Статусы:''' * У чэрвені сцяг [[:ru:Википедия:Ревизоры|схавальніка]] атрымаў удзельнік [[user:Lesnas ättling|Lesnas ättling]], а ў ліпені сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг даглядчыка|даглядчыка]] — удзельнік [[user:Autumndancer|Autumndancer]] (ён жа і сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]]), удзельнік [[user:Цімох|Цімох]] пазбаўлены сцяга [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]] ў чэрвені '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[10 чэрвеня]] 2026 у Беларускім Вікіслоўніку быў напісаны [[:be:wikt:Адмысловае:Statistics|7000-ы артыкул]] ''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):'' '''Статыстыка:''' * У чэрвені створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-07-01|118 артыкулаў]], у ліпені выдалена [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-08-01|8 артыкулаў]] '''Добрыя артыкулы:''' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Анатоль Фядосік|Анатоль Фядосік]] == 72 == Выпуск № 72 '''Беларуская Вікіпедыя:''' ''Навіны раздзела:'' * [[15 жніўня]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі|Вікі любіць вёскі]]», які завяршыўся 31 жніўня * [[31 жніўня]] 2026 [[Вікіпедыя:Абмеркаванне правіл/Блакіроўкі|прынята]] як правіла старонка [[Вікіпедыя:Блакіроўкі]] * [[1 кастрычніка]] 2026 пачынаецца конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць славутасці 2026|Вікі любіць славутасці 2026]]», які завершыцца 31 кастрычніка ''Статыстыка:'' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-09-01|840 артыкулаў]] ''Статусы:'' * У жніўні сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг даглядчыка|даглядчыка]] атрымалі ўдзельнікі [[user:Ciepiersia|Ciepiersia]] і [[user:Dzejka|Dzejka]] (яны ж і сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]]), а сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]] — удзельнік [[user:АлесьНавіцкі90|АлесьНавіцкі90]] '''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):''' ''Статыстыка:'' * За месяц створаны [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-09-01|161 артыкул]] ''Добрыя артыкулы:'' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[:be-tarask:Ельня (заказьнік)|Ельня (заказьнік)]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[8 жніўня]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах быў напісаны [[:be:s:Адмысловае:Statistics|30 000-ы артыкул]] * [[30 жніўня]] 2026 у Беларускіх Вікікрыніцах была створана [[:be:s:Адмысловае:Statistics|125 000-я старонка]] == 73 == Выпуск № 73 '''Беларуская Вікіпедыя:''' ''Навіны раздзела:'' * [[27 верасня]] 2026 абвешчаны [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі/Пераможцы 2026|пераможцы]] ў конкурсе «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць вёскі|Вікі любіць вёскі]]» * На форуме прапануецца [[Вікіпедыя:Форум#Новая акадэмічная сістэма транскрыпцыі кітайскай мовы|новая акадэмічная сістэма транскрыпцыі кітайскай мовы]] ''Статыстыка:'' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-10-01|1018 артыкулаў]] ''Статусы:'' * У верасні сцяг [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]] атрымаў удзельнік [[user:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ''Добрыя артыкулы:'' Не абраны артыкул [[Група савецкіх ваенных спецыялістаў у Афганістане]], выстаўлены кандыдатамі [[Беларускае кавальства]], [[Рота ганаровай варты (Беларусь)]], [[Знікненне і пошукі Крыжа Ефрасінні Полацкай]] і [[Канстанцін Міхайлавіч Галкоўскі]] '''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):''' ''Навіны раздзела:'' * [[28 верасня]] 2026 пачаты [[:meta:Wiki Loves Film/be-tarask|беларускі пераклад]] старонкі «Вікі любіць кіно» [[Фонд Вікімедыя|Фонду Вікімедыя]] ''Статыстыка:'' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-10-01|132 артыкулы]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[21 верасня]] 2026 у Беларускім Вікіцытатніку быў напісаны [[:be:q:Адмысловае:Statistics|500-ы артыкул]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] 8bno534slh5n2m8lia5c0169hghv904 0 107792 5237772 5203879 2026-11-03T12:26:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237772 wikitext text/x-wiki {{Анатамічная картка | назва = Наднырачнікі | выява = Nebenniere.jpg | шырыня = | подпіс = Ныркі з наднырачнікамі | выява2 = Gray1183.png | шырыня2 = | подпіс2 = Вонкавая будова наднырачнікаў | латынь = Glandula suprarenalis | сістэма = [[эндакрынная сістэма]] | кровазабеспячэнне = | вянозны адток = | інервацыя = {{нп3|сонечнае спляценне||ru|Солнечное сплетение}} і {{нп3|нырачнае спляценне||en|Renal plexus}} | лімфа = | прэкурсор = | MeSH = | Gray = | Dorlands = }} '''Наднырачнікі''', '''наднырачныя залозы''' — парныя [[залозы]] вышэйшых пазваночных жывёл і чалавека, якія размяшчаюцца каля верхніх полюсаў [[ныркі|нырак]]. Наднырачнікі [[чалавек]]а масай каля 5 г. У наднырачніках вылучаюць вонкавы коркавы слой (90 % залозы) і ўнутраны — мазгавы. [[Гармоны]] коркавага слоя наднырачнікаў ([[картызон]], [[альдастэрон]] і інш.) рэгулююць водна-салявы абмен, падтрымліваюць на высокім узроўні працаздольнасць, забяспечваюць хуткае ўзнаўленне сіл пасля фізічных нагрузак, валодаюць процізапаленчым дзеяннем. У коркавым слоі наднырачнікаў, акрамя таго, у нязначнай колькасці ўтвараюцца мужчынскія і жаночыя палавыя гармоны. У людзей з недастатковай прадукцыяй гармонаў кары наднырачнікаў развіваецца бронзавая хвароба (упершыню апісаная Т. Адысанам). Хворыя адчуваюць слабасць, хутка худнеюць; пры гэтым захворванні адбываецца пацямненне скуры да бронзавага адцення. Выпадкі росту [[вусы|вусоў]] і барады ў некаторых жанчын з’яўляецца вынікам залішняга выдзялення карой наднырачнікаў мужчынскіх палавых гармонаў. Гармоны мазгавой часткі наднырачнікаў — [[адрэналін]] і [[норадрэналін]] называюцца «гармонамі страху і гневу». Яны паскараюць рух крыві, пачашчаюць скарачэнні сэрца, пашыраюць бронхі, сасуды сэрца і мозга. Акрамя таго, гэтыя гармоны звужаюць сасуды скуры і кішэчніка, павялічваюць распад глікагену ў печані і выкід глюкозы ў кроў, узмацняюць скарачэнне мышцаў, зніжаюць ступень стомленасці. Усе гэтыя рэакцыі накіраваны на мабілізацыю рэсурсаў арганізма пры цяжкай фізічнай нагрузцы або псіхаэмацыянальным напружанні. == Літаратура == * Машчанка М. Біялогія: вучэб. дапам. для 9-га кл. устаноў агульн. сярэдн. адукацыі з бел. мовай навучання / М. В. Машчанка, А. Л. Барысаў; пер. з рус. мовы В. У. Клімко. — 3-е выд. — Мн.: Нар. асвета, 2011. ISBN 978-985-03-1531-1. == Спасылкі == * [http://arbl.cvmbs.colostate.edu/hbooks/pathphys/endocrine/adrenal/index.html Уступны курс пра наднырачнікі (англ.)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20040404014307/http://arbl.cvmbs.colostate.edu/hbooks/pathphys/endocrine/adrenal/index.html |date=4 красавіка 2004 }} * [http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/002219.htm Медыцынская энцыклапедыя MedlinePlus: наднырачнікі] * [https://web.archive.org/web/20181130133434/http://www.globaldialysis.com/ Global Dialysis] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Залозы]] [[Катэгорыя:Эндакрынная сістэма]] mwhijxvwkzxw6rsixyjta0eact7lcxg 0 108089 5237884 5093839 2026-11-03T16:38:35Z Bahusia 150630 /* Спадчына */ ілюстрацыя 5237884 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Сергіевіч}} {{Мастак}} '''Пё́тра Сергіе́віч''', поўнае імя '''Пё́тр Алякса́ндравіч Сергіе́віч''' ({{lang-be-lat|Piotra Sierhijevič|1}}<ref>{{артыкул|аўтар= [[Язэп Малецкі|Dr. J. Malecki]]|загаловак= Vystaŭka abrazoŭ Piotry Sierhijeviča|арыгінал= |спасылка= https://files.knihi.com/Knihi/Pieryjodyka/mab_nlb_Vilnia/Slach_moladzi.pdf.zip/1936-001.nlb.pdf|аўтар выдання= |выданне= [[Шлях моладзі|Шлях Моладзі. Šlach Moładzi]]|тып= часапіс|месца= [[Вільня|Vilnia]]|выдавецтва= |год= 1936|выпуск= |том= |нумар= 1|старонкі= 12—13|isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |мова= |ref= |archive-url= |archive-date=}}</ref>; {{ВД-Прэамбула}}) — беларускі [[Жывапіс|жывапісец]] і [[Графіка (мастацтва)|графік]], мастак-манументаліст. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы [[Стаўрова (Браслаўскі раён)|Стаўрова]] на [[Браслаўскі павет (Расійская імперыя)|Браслаўшчыне]] ў беднай сялянскай сям’і. Пачатковую адукацыю атрымаў у Вольнай школе малюнку і жывапісу Адама Варнаса ў [[Вільня|Вільні]]. У 1919 годзе паступіў у Акадэмію прыгожых мастацтваў [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта імя Стэфана Баторыя]], якую ўзначальваў прафесар [[Фердынанд Рушчыц]]. Разам з мастаком [[Людамір Вікенцевіч Сляндзінскі|Людамірам Сляндзінскім]] яны паспрыялі фарміраванню Сергіевіча як майстра [[пейзаж]]а, [[партрэт]]а і [[Манументальны жывапіс|манументальнага роспісу]]. У 1924—1925 гадах вучыўся ў [[Кракаўская акадэмія мастацтваў|Кракаўскай акадэміі мастацтваў]] у прафесара жывапісу {{нп5|Юзаф Панкевіч|Юзафа Панкевіча|d|Q1038450}}. У 1928 годзе вярнуўся ў Вільню, быў прыхільнікам і актыўным дзеячам [[Беларускае нацыянальнае адраджэнне|беларускага адраджэння]] ў 1930-я гады. У 1932 годзе прыняў удзел у калектыўнай выстаўцы Віленскага незалежнага таварыства мастакоў-пластыкаў, якая адбывалася ў Вільні і [[Варшава|Варшаве]]. Тры гады пазней прадстаўленая ўласная выстаўка мастака ў Вільні (26 снежня 1935 — 8 студзеня 1936). У 1938 годзе падарожнічае па [[Італія|Італіі]]. У часе [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] жыве, на змену, у Вільні і ў [[Стаўрова (Браслаўскі раён)|Стаўрове]] (Шляхотчыне). У 1943 годзе адбылася яго другая персанальная выстаўка ў Вільні. У 1944—1945 гадах працаваў захавальнікам фондаў у [[Беларускі музей у Вільні|Беларускім музеі]] ў Вільні, пасля вайны — старшым выкладчыкам на кафедры малюнку і жывапісу ў Віленскім інстытуце прыгожых мастацтваў. У 1960 годзе атрымаў званне заслужанага дзеяча мастацтва [[Літоўская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Літоўскай ССР]] за заслугі ў развіцці выяўленчага мастацтва. Юбілейныя выстаўкі ў Вільні ладзіліся ў 1960, 1970, 1980 гадах. У 1962 годзе — індывідуальная выстаўка ў [[Мінск]]у, у [[Палац мастацтва (Мінск)|Палацы мастацтва]]. У 1968 годзе прымаў удзел у выстаўцы ў варшаўскай «Захэнце». У 1978 годзе працы Сергіевіча былі выстаўлены ў Мінску. Апублікаваны некалькі каталогаў выставак. Памёр у лістападзе 1984 года ў Вільні і пахаваны на вайсковых [[Антокальскія могілкі#Вайсковыя могілкі|Антокальскіх могілках]], побач пахаваная жонка Станіслава (1910—1995)<ref>{{Cite web|lang=lt|url=https://zemelapiai.vplanas.lt/kapines/map/57B231A9-C5EC-4762-997D-3C8A54BCCF92|title=Vilniaus miesto kapinių registras|website=zemelapiai.vplanas.lt|access-date=2026-02-04}}</ref>. == Творчасць == [[File:Кастусь Каліноўскі сярод паўстанцаў 1863 года (1955).jpg|300px|thumb|[[Кастусь Каліноўскі сярод паўстанцаў 1863 года]], 1955 г.]] Яго творчасць вызначаецца вобразнасцю пластычнага і кампазіцыйнага вырашэння, эмацыянальным ладам, цікаўнасцю да самабытнасці беларускай народнай культуры, часам алегарычнасцю і рамантычнасцю. Мастацкай завершанасцю, глыбокім псіхалагізмам, філасофскім гучаннем вылучаюцца жывапісныя партрэты: «Партрэт маці» (1929), [[Станіслаў Глякоўскі|Станіслава Глякоўскага]] (1938), «Беларуская настаўніца» (1938), [[Рыгор Раманавіч Шырма|«Рыгор Шырма»]] (1930—1940-я), «Дзяўчына ў сінім сарафане», «Аўтапартрэт» (абодва 1940), [[Францішак Багушэвіч|Францішка Багушэвіча]], [[Мікалай Васілевіч Дучыц|Мікалая Дучыц]]а, «Селянін» (усе 1946), «Партрэт жонкі» (1946, 1957), «Старшыня калгаса» (1952), «Землямер» (1956), [[Максім Танк|Максіма Танка]] (1957), «Сталяр», «[[Нарач (возера)|Нарачанскі]] рыбак» (абодва 1968) і інш. Гістарычнае мінулае роднай зямлі, дзейнасць яе выдатных сыноў адлюстроўваюць наступныя карціны: * «Усяслаў Полацкі» (1932), * «[[Кастусь Каліноўскі сярод паўстанцаў 1863 года]]» (1955), * «Скарына ў друкарні» (1957), * «[[К. Каліноўскі і В. Урублеўскі на аглядзе паўстанцаў]]» (1959)<ref>[https://gdb.rferl.org/8C30778B-A0B3-481C-B5FB-A496AFE1A170_w650_r0_s.jpg «К. Каліноўскі і В. Урублеўскі на аглядзе паўстанцаў»]</ref>, * «Скарына ў рабочым кабінеце» (1960), * «Арышт Паўлюка Багрыма» (1970) і інш. Значнае месца ў творчасці Пётры Сергіевіча займала [[Янка Купала|купалаўская]] тэма: * «[[А хто там ідзе?]]», * «Званар» (2 варыянты), * «А ты, сіраціна, жыві» (усе 1947), * «Гусляр», * эцюды на тэмы паэмы Янкі Купалы «[[Яна і я]]» — «Ворыва» і «На сенажаць» (1959), * «Партрэт Дамініка Луцэвіча» (1971), * трыпціх на тэмы верша Янкі Купалы «А зязюлька кукавала» — «Калыханка», «Ясевы універсітэты», «Сейбіт» (1970-я) і інш. Жыццю сялян [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] прысвечаны палотны «Перавозка будаўнічага грузу цераз возера Богіна» (1926), «За прасніцай», «Жыццё», «Вяселле на Беларусі» (усе 1929), «Залёты» (1930), «Беларусы» (1930-я г.), [[Шляхам жыцця (карціна)|«Шляхам жыцця»]] («Падарожныя», 1934), «Араты» (1938), «Каваль куе каня» (1939), рэвалюцыйным падзеям у Літве — «Дэманстрацыя беспрацоўных у [[Коўна|Коўне]] ў 1925 годзе» (1954). Рэвалюцыйным пафасам напоўнена карціна «Вясляр» («Насуперак буры», 1940, 2 варыянты). Тэму [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] адлюстроўваюць партрэт «Партызан Федзя» (1943), карціна «У партызанскай кузні» (1945). Хараство роднай прыроды апяваецца ў [[пейзаж]]ах «Забытая званіца» (1936), «Ноч» (1941), «Пад снегавым пакрывалам» (1942), «Вясновая казка» (1957), тэматычнай карціне «Вячэрняя балада» (1970) і інш. Працаваў таксама ў станковай (серыя партрэтаў «Беларускія народныя тыпы», 1930-я) і кніжнай (афармляў часопіс «[[Нёман (часопіс)|Нёман]]», 1931—1932; кнігі [[Міхась Машара|Міхася Машары]] «На сонечны бераг!», 1934 і «На прадвесні», 1935, і інш.) графіцы. Выканаў размалёўкі ў [[Касцёл Маці Божай Ружанцовай (Солы)|касцёлах]] у [[Солы (Смаргонскі раён)|Солах]] (1934), [[Смаргонь|Смаргоні]] (1936), [[Шарашова|Шарашове]] (1938); у [[Касцёл Адшукання Святога Крыжа і кляштар бернардзінцаў (Гродна)|бернардзінскім касцёле]] ў [[Гродна|Гродне]], аформіў [[Касцёл Святога Антонія (Корац)|касцёл]] у [[Корац|Корцы]] (Украіна; 1930-я). Аўтар абразоў «Св. Францыск» (1934), «Маці Божая Поразаўская» (1937) і інш. == Спадчына == [[File:The grave of Piotra Sierhijevič.jpg|250px|right|thumb|Магіла Пётры Сергіевіча на Антокальскіх могілках]]* Найбольшая частка карцін Пётры Сергіевіча захоўваецца ў Літоўскім музеі мастацтва (Вільня). * Адзінаццаць прац захоўваюцца ў [[Нацыянальны мастацкі музей Рэспублікі Беларусь|Нацыянальным мастацкім музеі]] ў Мінску, * Фонды [[Дзяржаўны літаратурны музей Янкі Купалы|Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы]] ў Мінску маюць 14 карцін Пётры Сергіевіча, сярод якіх — «А хто там ідзе» (1945), «Партрэт Уладзіславы Станкевіч» (1952), «Янка Купала за чытаннем сваіх твораў у карчме» (1957) і г. д. Дзве яго работы — «А ты, сіраціна, жыві!» і «Званар» — ёсць часткай новай стацыянарнай экспазіцыі музея<ref>{{Cite web |url=http://zviazda.by/2014/07/45746.html |title=Явіч Я. Сюжэты са шляху жыцця //«Літаратура і мастацтва» 18.07.2014 |access-date=21 ліпеня 2014 |archive-date=28 ліпеня 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140728195840/http://zviazda.by/2014/07/45746.html |url-status=dead }}</ref>. * Дзве карціны захоўваюцца ў [[Карпаратыўная калекцыя Белгазпрамбанка|карпаратыўнай калекцыі Белгазпрамбанка]] ў [[Мінск]]у<ref>[https://artbelarus.by/ru/artists/1566.html Сергиевич Петр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210829112250/https://artbelarus.by/ru/artists/1566.html |date=29 жніўня 2021 }}</ref>. * Тры палотны (партрэты [[Янка Антонавіч Багдановіч|Янкі Багдановіча]], [[Адольф Юстынавіч Клімовіч|Адольфа Клімовіча]] і від на помнік [[Тры крыжы]]) і 9 эскізаў захоўвае сучасны [[Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (сучасны)|Віленскі беларускі музей]]<ref>[https://archive.org/search?query=creator%3A%22Sierhijevi%C4%8D%2C+Piotra%22 Працы Сергіевіча ў калекцыі Віленскага Беларускага Музэю]</ref>. * Па некалькі прац у [[Браслаўскае раённае аб’яднанне музеяў|Браслаўскі гісторыка-краязнаўчы музей]] і [[Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей|Гродзенскім гісторыка-археалагічны музеі]]. * Частка прац знаходзіцца ў прыватных калекцыях Літвы, Беларусі, Польшчы. == Памяць == [[File:Piotar Sierhijevič stamp.jpg|right|200px]] У 1994 годзе «[[Белпошта]]» выпусціла паштовую марку, прысвечаную Пётру Сергіевічу. == Бібліяграфія == * Аўтабіяграфія // Мастацтва. 1993. № 1. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сергіевіч Пётра (Пётр Аляксандравіч)|Салодкіна Л. У.|348}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Сергіе́віч Пётра (Пётр Аляксандравіч)|659|Салодкіна Л. У.}} * ''[[Арсень Ліс|Ліс А.]]'' Пётра Сергіевіч. — Мн., 1970. * ''[[Уладзімір Якаўлевіч Крукоўскі|Крукоўскі У.]]'' Невядомы Сергіевіч // [[Наша вера (часопіс)|Наша вера]]. 1996. № 1. * ''[[Вольга Дзмітрыеўна Бажэнава|Бажэнава В.]]'' Роспісы Пётры Сергіевіча // Наша вера. 2001. № 1. * {{кніга|аўтар = [[Надзея Міхайлаўна Усава|Усава Н. М.]]|частка = |загаловак =Пётра Сергіевіч|арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Беларусь»|год =2020|том = |старонкі = |старонак =78|серыя =Славутыя мастакі Беларусі |isbn =978-985-01-1376-4|тыраж =500}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|129420|Сергіевіч Пётра (Пётр Аляксандравіч)}} * [https://artmuseum.by/online/da-dnia-narodnaga-adzinstva «Партрэты Сергіевіча – мае сябры жывыя…»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240809212200/https://artmuseum.by/online/da-dnia-narodnaga-adzinstva |date=10 жніўжня 2024}} // Партрэты мастака Заходняй Беларусі Пётры Сергіевіча ў зборы Нацыянальнага мастацкага музея Рэспублікі Беларусь * [https://artbelarus.by/ru/artists/1566.html Сергиевич Пётр] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210829112250/https://artbelarus.by/ru/artists/1566.html |date=29 жніўня 2021 }} {{ref-ru}} // Праект «Арт-Беларусь» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сергіевіч Пётра}} [[Катэгорыя:Графікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Графікі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Мастакі Беларусі]] [[Катэгорыя:Мастакі Літвы]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Віленскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] 861w52b5ab9tjzv2vpkqp12clckyq61 0 108928 5238077 5159836 2026-11-04T01:07:24Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238077 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Ніўхі <br /> (''нивгу'') | image = [[Выява:Nivkh People.JPG|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab"><small> | poptime = 4652 | popplace = [[Расія]] | langs = Ніўхская | rels = [[Праваслаўе]], [[Анімізм|анімістычныя культы]], [[шаманізм]] | related = }} '''Ніўхі''' (саманазва ''нивгу'', «людзі») — народ у [[Расія|Расіі]], карэнныя насельнікі ніжняга [[Амур]]а ([[Хабараўскі край]]) і вострава [[Сахалін]]. == Рассяленне == Тэрытарыяльна ніўхі падзяляюцца на кантынентальных (амурскіх) і астраўных. Кантынентальныя насяляюць ніжняе цячэнне [[Амур]]а, землі ўздоўж Амурскага лімана, [[Ахоцкае мора|Ахоцкага мора]] і Татарскага праліва ([[Хабараўскі край]]). Астраўныя жывуць на ўсёй тэрыторыі [[Востраў Сахалін|Сахаліна]], але галоўным чынам на поўначы і на ўсходзе каля ракі Тым. Некаторыя ніўхі таксама жывуць у іншых месцах [[Расія|Расіі]], асабліва ў [[Хабараўск]]у і [[Масква|Маскве]]. == Колькасць == Паводле перапісу 1897 года, у [[Расійская імперыя|Расіі]] жыло 4642 ніўхі — 2673 кантынентальныя, 1969 астраўных. У 2010 годзе расійскімі перапішчыкамі зафіксавана 4652 чалавек, якія вызнавалі сябе як ніўхі. ''Агульная дынаміка колькасці ніўхаў у Расіі ў XX ст.:'' <timeline> ImageSize = width:400 height:300 PlotArea = left:40 right:40 top:20 bottom:20 TimeAxis = orientation:vertical AlignBars = justify Colors = id:gray1 value:gray(0.9) DateFormat = yyyy Period = from:0 till:6000 ScaleMajor = unit:year increment:1000 start:0 gridcolor:gray1 PlotData = bar:1926 color:gray1 width:1 from:0 till:4076 width:15 text:4076 textcolor:red fontsize:8px bar:1939 color:gray1 width:1 from:0 till:3857 width:15 text:3857 textcolor:red fontsize:8px bar:1959 color:gray1 width:1 from:0 till:3690 width:15 text:3690 textcolor:red fontsize:8px bar:1970 color:gray1 width:1 from:0 till:4356 width:15 text:4356 textcolor:red fontsize:8px bar:1979 color:gray1 width:1 from:0 till:4366 width:15 text:4366 textcolor:red fontsize:8px bar:1989 color:gray1 width:1 from:0 till:4631 width:15 text:4631 textcolor:red fontsize:8px bar:2002 color:gray1 width:1 from:0 till:5162 width:15 text:5162 textcolor:red fontsize:8px bar:2010 color:gray1 width:1 from:0 till:4652 width:15 text:4652 textcolor:red fontsize:8px </timeline> == Паходжанне == Ніўхі з’яўляюцца карэнным народам, які здаўна насяляў ніжнюю частку [[Амур|р. Амур]] і ўзбярэжжа [[Ахоцкае мора|Ахоцкага мора]]. Некаторыя даследчыкі імкнуцца звязаць паходжанне мовы і культуры ніўхаў з палеазіяцкімі народамі, асабліва [[ітэльмены|ітэльменамі]], і нават з абарыгенным насельніцтвам [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]]. Аднак пакуль найбольш верагоднай версіяй з’яўляецца тая, што далёкія продкі ніўхаў мелі азіяцкае паходжанне і з’явіліся ва Усходняй [[Сібір]]ы ў [[палеаліт|палеаліце]], 30 — 20 тысяч гадоў таму. Міграцыя на [[Востраў Сахалін|Сахалін]] адбывалася пазней некалькімі хвалямі. У 3 — 4 тысячагоддзях да н. э. сфарміравалася адзіная Вазнясенаўская археалагічная культура, якая належала ніўхам. == Гісторыя == [[Файл:Nivkh canoe.jpg|thumb|Лодка ніўхаў]] Ніўхі здаўна мелі кантакты з іншымі тутэйшымі народамі, перш за ўсё амурскімі — [[нанайцы|нанайцамі]], [[ульчы|ульчамі]], [[орачы|орачамі]] і [[оракі|оракамі]]. Першыя кантакты сахалінскіх ніўхаў з [[Айны|айнамі]] адбыліся прыкладна ў 1 тысячагоддзі да н. э. Пісьмовыя звесткі аб насельніках Прыамур’я і Ахоцкага ўзбярэжжа з’явіліся ў сяр. 1 тысячагоддзя да н. э. Кітайскія крыніцы апавядалі, што яны нікому не падпарадкоўваліся, карысталіся лодкамі і насілі вопратку з тканіны, здабытай у моры. Відавочна, ніўхі былі ўцягнутыя ў гандлёвыя сувязі з прадстаўнікамі [[Ахоцкая археалагічная культура|Ахоцкай археалагічнай культуры]] VII—X ст. н. э., створанай меркавана прадстаўнікамі народа [[махэ]] — мігрырантаў з поўдня. Кітайская хроніка гэтага часу ўзгадвае сярод суседзяў махэ племя ''цзылемі'', якое, як лічаць, было ніўхамі. У XII — кан. XIII ст. н. э. землі ніўхаў сталі ахвярай экспансіі спачатку чжурчжэняў (кітаеў), а потым манголаў, якія згодна кітайскім пісьмовым крыніцам сустрэлі супраціўленне тубыльцаў ў Ніжнім Прыамур’і. Рэшткі чжурчжэньскіх земляных крэпасцяў былі знойдзены археолагамі на Сахаліне. У XVII — перш. пал. XIX ст. Ніжняе Прыамур’е і Сахалін фармальна належалі [[Кітай|Кітаю]]. З XVII ст. яны таксама ўваходзілі ў сферу каланіяльных інтарэсаў [[Рускія|рускіх]] і [[Японцы|японцаў]]. У 1850 г. Прыамур’е і Сахалін былі далучаны да [[Расійская імперыя|Расіі]], там з’явіліся рускія перасяленцы. Ніўхі не былі абкладзены [[ясак]]ом, але выплочвалі іншыя [[падатак|падаткі]] і абмяжоўваліся ў лове марской рыбы. Зверабойны промысел, які вялі ў прыбярэжных водах караблі розных краін, а таксама інтэнсіўная эксплуатацыя рыбных рэсурсаў на моры і на р. Амур выклікалі голад сярод ніўхаў у 1898 г. Адначасова, расійскія ўлады намагаліся прыцягваць карэннае насельніцтва да гандлю і працы на прадпрыемствах. Палітыка савецкага ўрада мела супярэчлівыя наступствы. У 1920 — 1950-ых гг. правы ніўхаў як тубыльцаў былі значна пашыраны, аднак адмоўнае ўздзеянне мелі [[калектывізацыя]] і [[Рэпрэсіі ў СССР|палітычныя рэпрэсіі]]. У 1960-ыя гг. ніўхі былі пераселены ў вёскі і гарады, што спрыяла іх хуткай русіфікацыі. Ужо ў 1989 г. 50,7 % ніўхаў жылі ў гарадах. З пач. 1980-ых гг. рабіліся пэўныя захады для адраджэння ніўхскай культуры і мовы, але доўгатэрміновых станоўчых змен не назіралася. Пасля 1991 г. пачалі адраджацца традыцыйныя абшчыны. Дзейнічаюць Саюз Ніўхаў Сахаліна, аддзелы Асацыяцыі карэнных малых народаў і іншыя арганізацыі. == Традыцыйная культура == [[Файл:V.M. Doroshevich-Sakhalin. Part II. Nivkh Yurt-1.png|thumb|Сям’я ніўхаў каля летняй хаціны, 1903]] Асноўны гаспадарчы занятак — лоў рыбы з дапамогай сетак, невадаў, гаплікаў, астрог. Асабліва важнае значэнне меў летні промысел ласосевых, якіх вялілі і нарыхтоўвалі да наступнай пуціны. Рыбу ўжывалі таксама варанай, сырой, пячонай, замарожанай. З рыбных скур шылі вопратку, з вантробы вытаплівалі [[тлушч]]. Паляванне на марскіх звяроў, у першую чаргу на [[Ластаногія|ластаногіх]], забяспечвала мясам і скурай, якая ішла на абутак, адзежу і рамяні. Ніўхі трымалі шмат [[Сабака свойскі|сабак]], у тым ліку на мяса. Збіралі ядомыя травы, карэнні, ракавіны і [[малюскі|малюскаў]]. З XIX ст. развіваецца агародніцтва. На далёкія дыстанцыі перамяшчаліся з дапамогай лыж, сабачых запрэжак, дашчаных лодак-пласкадонак, на р. Тым — лодак, выдзеўбаных у ствале таполі. Паселішчы ніўхаў звычайна месціліся ля вусцяў нераставых рэк ці на марскім узбярэжжы і складаліся з 2 — 3 зімовых жытлаў — чатырохвугольных паўзямлянак са сферычным дахам. Уздоўж трох сценак рабілі абаграваемыя нары. Вялікі драўляны комін знаходзіўся звонку. Улетку ля месцаў промыслу будавалі летнія хаціны, сферычныя і з двумя пахіламі, на драўляных палях або пнях. Мужчыны і жанчыны апраналіся ў штаны і халаты накшталт [[кімано]], вырабленыя са скур рыбы, марскіх жывёл ці сабак. У халодную пару апраналі адразу некалькі халатаў, якія сашчэплівалі рамянём. Узімку таксама насілі сабачае або ласінае футра без капелюша. Асновай сацыяльнага ладу быў род, які аб’ядноўваў мужчын — кроўных родзічаў, меўшых адзіную родавую назву. Жанчыны пасля шлюбу пераходзілі ў род мужа, але фармальна заставаліся ў складзе свайго. Шлюб унутры аднаго роду быў забаронены. Класічная форма шлюбу — жаніцьба на дачцэ брата маці. Роды складаліся з пашыраных і нуклеарных [[сям'я|сем’яў]]. Ніўхі захавалі багаты фальклор — казкі, паданні, лірычныя спевы, прыказкі і г. д. Сярод свят гадавога цыклу асобнае месца займала свята [[Буры мядзведзь|мядзведзя]], калі вырашчанага ў няволі звера забівалі ў рытуальных мэтах. Свята суправаджалася песнямі, музычнымі і спартыўнымі спаборніцтвамі. Да сёй пары развітыа разьбярства па дрэве, косці, выраб скульптур і арнаментальных кампазіцый. На [[Востраў Сахалін|Сахаліне]] дзейнічае некалькі фальклорных калектываў, разьбярская майстэрня, цэнтр традыцыйных культур і нацыянальны музей (г. Паранайск). == Мова == Гавораць на ніўхскай мове, пашырана таксама [[руская мова]]. Ніўхская мова ізаляваная, адносіцца да так званых палеазіяцкіх моў. Яна падзяляецца на 3 асноўныя [[дыялект]]ы (амурскі, паўночнасахалінскі, усходнесахалінскі). У 1932 годзе для амурскага дыялекта была створана [[пісьмо]]васць на аснове [[Лацінскі алфавіт|лацінкі]]. На ёй друкаваліся кнігі, выдавалася газета. У 1937 годзе пісьмовасць пераведзена на [[кірыліца|кірыліцу]], аднак выкладанне новага правапісу і друк на ім пачаліся толькі ў 1953 годзе. У 1979 годзе распрацавана пісьмовасць для ўсходнесахалінскага дыялекта на аснове кірыліцы. На ёй (фактычна на рускай і ніўхскай) з 1996 года выдаецца малатыражная газета «Нивх диф» («Ніўхскае слова»). Выдадзены буквары на амурскім і ўсходнесахалінскім дыялектах, кнігі для чытання, слоўнікі. Ніўхская літаратура развіваецца пераважна на [[Руская мова|рускай мове]]. == Рэлігія == У канцы XIX ст. ніўхі ахрышчаны ў [[праваслаўе]], але і ў XXI ст. трымаюцца [[анімізм|анімістычных культаў]] і памятаюць святыя для іх мясціны. == Літаратура == * Grant B. M. Memory and forgetting among the Nivkhi of Sakhalin Island. — Rice University, 1993. * Mattissen J. Dependent-Head Synthesis in Nivkh: A Contribution to a Typology of Polysynthesis. — John Benjamins, 2004. * Народы России: Энциклопедия. / Главный редактор В. А. Тишков. — М.: Большая Российская Энциклопедия, 1994 * Народы и религии мира: Энциклопедия / Гл. ред. В. А. Тишков. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. * История и культура нивхов: Историко-этнографический очерки. — СПб: Наука, 2008. == Спасылкі == * [http://www.philology.ru/linguistics4/gruzdeva-97.htm Ніўхская мова] * [https://web.archive.org/web/20120218161608/http://www.kykhkykh.org/ Сайт ніўхскай арганізацыі «Кыхкых»] * [http://kins07-oremif-nikol.narod.ru Школьны праект вывучэння ніўхаў і іншых карэнных народаў у Хабараўскім крае] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Народы Азіі]] [[Катэгорыя:Народы Расіі]] r0pwt1iq11hatulhf2rhfsiu49hdhe4 0 109113 5237816 4814273 2026-11-03T14:12:55Z Ellis Novak 30436 /* Атрыманне */ 5237816 wikitext text/x-wiki {{Рэчыва | карцінка = Acetic-acid-2D-skeletal.svg | карцінка3D = | карцінка малая = Acetic-acid-3D-balls.png | найменне = | традыцыйныя назвы = | скарачэнні = | хім. формула = CH₃COOH | малярная маса = 60,05 | шчыльнасць = 1,0492 | прымясі = | стан = бясколерная вадкасць | дынамічная вязкасць = | кінематычная вязкасць = | тэмп. плаўлення = 16,75 | тэмп. кіпення = 118,1 | тэмп. раскладання = | тэмп. успышкі = | патройны пункт = | крытычны пункт = 321,6 °C, 5,79 МПа | цеплаёмістасць = 123,4 | цеплаправоднасць = | энтальпія ўтварэння = -487 | удзельная цеплыня параўтварэння = | удзельная цеплыня плаўлення = | цеплавое пашырэнне = | інтэрвал трансфармацыі = | тэмпература размякчэння = | ціск пары = | канст. дысац. кіслаты = 4,75 | растваральнасць = | вярчэнне = | ізаэлектрычны пункт = | дыяпазон празрыстасці = | паказчык пераламлення = 1,372 | вугал Брустара = | гібрыдызацыя = | кардынацыйная геаметрыя = | крышталічная структура = | дыпольны момант = 1,74 | CAS = 64-19-7 | EINECS = | SMILES = | ЕС = | RTECS = | ЛД50 = | таксічнасць = }} '''Воцатная кіслата''' (''этанавая кіслата'') — [[арганічнае рэчыва]] з формулай CH₃COOH.  Слабая, лімітавая аднаасноўная [[карбонавыя кіслоты|карбонавая кіслата]]. Вытворныя воцатнай кіслаты носяць назву «[[ацэтаты]]». == Гісторыя == Першыя згадкі аб практычным прымяненні воцатнай кіслаты адносяцца да трэцяга стагоддзя да н. э. Грэчаскі вучоны [[Тэафраст]] ўпершыню апісаў дзеянне воцату на [[металы]], якое прыводзіць да ўтварэння некаторых выкарыстоўваемых ў мастацтве [[пігмент]]аў. Воцат ўжываўся для атрымання «свінцовых бяліл», а таксама яр-мядзянкі (зялёнай сумесі соляў медзі, якая змяшчае акрамя ўсяго ацэтат медзі). У [[Старажытны Рым|Старажытным Рыме]] рыхтавалі спецыяльна пракіслае [[віно]] ў [[Свінец|свінцовых]] чыгунах. У выніку атрымліваўся вельмі салодкі [[напой]], які называлі «Сапа». «Сапа» змяшчала вялікую колькасць [[Ацэтат свінцу|ацэтату свінцу]] — вельмі салодкага рэчыва, якое таксама называюць «свінцовым цукрам» або «цукрам Сатурна». Высокая папулярнасць «сапы» была прычынай хранічнага атручвання свінцом, распаўсюджанага сярод рымскай арыстакратыі. У VIII стагоддзі арабскі алхімік [[Джабір ібн Хаян]] упершыню атрымаў канцэнтраваную воцатную кіслату шляхам перагонкі. == Уласцівасці == Бясколерная празрыстая [[вадкасць]] з рэзкім пахам. Валодае ўсімі ўласцівасцямі карбонавых кіслот. Добра раствараецца ў [[Вада|вадзе]], змешваецца з многім [[растваральнік]]амі. Утварае [[Азеатропная сумесь|азеатропныя сумесі]], у т.л. трайныя з вадой і [[бензол]]ам і з вадой і [[бутылацэтат]]ам. == Атрыманне == [[Файл:Acetic acid 1884 plant.jpg|left|150px|thumb|[[Завод]], які вырабляе воцатную кіслату. [[1884]] год]] У прамысловасці воцатную кіслату атрымліваюць каталітычным [[акісленне]]м [[ацэтальдэгід]]у і [[Бутан (рэчыва)|бутану]] [[кісларод]]ам, узаемадзеяннем [[метанол]]у з [[монааксід вугляроду|монааксідам вугляроду]], [[піроліз]]ам [[драўніна|драўніны]]. Воцатная кіслата таксама ўтвараецца ў выніку воцатнакіслага браджэння [[вадкасць|вадкасцей]], змяшчаючых [[этанол]] (харчовая воцатная кіслата). == Выкарыстанне == Воцатная кіслата выкарыстоўваецца ў вытворчасці [[Воцатны ангідрыд|воцатнага ангідрыду]], [[ацэтылхларыд]]у, [[вінілацэтат]]у, ацэтатаў [[Цэлюлоза|цэлюлозы]], [[ацэтон]]у, у вытворчасці фарбавальнікаў, растваральнікаў, [[Інсектыцыды|інсекіыцыдаў]], [[Лекі|лекавых]] сродкаў, у [[Харчовая прамысловасць|харчовай прамысловасці]]. == Біялагічнае значэнне == Актыўная форма воцатнай кіслаты — ''ацэтылкафермент А''. Утвараецца ў выніку акіслення дэкарбаксіліраванай піравінаграднай кіслаты і акіслення [[Тлустыя кіслоты|тлустых кіслот]]. Адыгрывае важную ролю ў абмене рэчываў, удзельнічае ў біясінтэзе тлустых кіслот, [[Стэроіды|стэроідаў]], [[Глюкоза|глюкозы]] ў раслін і інш.<ref name="bio">{{кніга|загаловак=Биологический энциклопедический словарь|адказны=Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др.|выданне=2-е изд., исправл.|месца=М.|выдавецтва=Советская энциклопедия|год=1989|старонкі=657—658|старонак=864|isbn=5-85270-002-9|тыраж=150&nbsp;600}}{{ref-ru}}</ref> == Шкоднае ўздзеянне == Канцэнтраваная воцатная кіслата выклікае [[апёк]]і [[Скура|скуры]]. [[Пара]] раздражняе [[Слізістая абалонка|слізістыя абалонкі]] верхніх дыхальных шляхоў. == Гл. таксама == * [[Воцатная эсэнцыя]] {{зноскі}} == Літаратура == * {{кніга|загаловак=Хімічны слоўнік навучэнца: Дапам. для вучняў|адказны=Б. Н. Качаргін, В. М. Макарэўскі, Л. Я. Гарнастаева, В. С. Аранская|месца=Мн.|выдавецтва=Народная асвета|год=2003|старонкі=66|старонак=287|isbn=985-12-0621-8|тыраж=1000}} == Спасылкі == * [http://www.chemport.ru/data/chemipedia/article_3925.html Уксусная кислота // Химический портал ChemPort.Ru]{{ref-ru}} * [http://www.xumuk.ru/encyklopedia/2/4648.html Інфармацыя на сайце ХиМиК.ру]{{ref-ru}} {{Commonscat|Acetic acid}} {{Растваральнасць кіслот, асноў і солей у вадзе}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аднаасноўныя лімітавыя карбонавыя кіслоты]] [[Катэгорыя:Харчовыя дабаўкі]] [[Катэгорыя:Эналогія]] [[Катэгорыя:Прадукцыя асноўнага арганічнага сінтэзу]] q0ohsofzpyi7e4mynwodikwkc52by2s 0 115307 5237901 4946590 2026-11-03T17:05:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237901 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Нацыянальная акадэмія навук}} {{Картка навуковай арганізацыі |назва = Нацыянальная акадэмія навук Украіны |скарачэнне = НАНУ |эмблема = |выява = [[Выява:Владимирская 54 Киев 2010 01.JPG|250px]]<br />Памяшканне Прэзідыума НАН Украіны <br />на вуліцы Уладзімірскай у Кіеве |арыгінал = |міжназва = |ранейшае = |дэвіз = |заснаваны = [[1918]] |зачынены = |рэарганізаваны = |год рэарганізацыі = |тып = нацыянальная акадэмія навук |найменне пасады = |піб пасады = |прэзідэнт = [[Анатоль Глебавіч Загародні]] |навуковы кіраўнік = |дырэктар = |супрацоўнікі = |навуковыя супрацоўнікі = |нобелеўскія лаўрэаты = |акадэмікі = |члены-карэспандэнты = |дактары навук = |кандыдаты навук = |дактарантура = |аспірантура = |размяшчэнне = Кіеў |метро = |адрас = |сайт =[http://www.nas.gov.ua/ www.nas.gov.ua] |узнагароды = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = |Commons = |Commons-text = }} '''Нацыянальная акадэмія навук Украіны''' (НАНУ) — вышэйшая навуковая арганізацыя [[Украіна|Украіны]]. Мэтай дзейнасці Нацыянальнай акадэміі навук Украіны з’яўляецца атрыманне новых і абагульненне існуючых ведаў аб прыродзе, чалавеку і грамадстве, распрацоўка навуковых асноў навукова-тэхнічнага, сацыяльна-эканамічнага і культурнага развіцця краіны, усебаковае садзейнічанне прымяненне вынікаў навуковых даследаванняў, падрыхтоўка навуковых кадраў вышэйшай кваліфікацыі, фарміраванне навуковага светапогляду ў грамадстве. НАН Украіны арганізуе і праводзіць фундаментальныя і прыкладныя навуковыя даследаванні па найважнейшых праблемах прыродазнаўчых, тэхнічных, сацыяльных і гуманітарных навук<ref name="Regulations of NASU">{{Cite web |url=https://files.nas.gov.ua/PublicMessages/Documents/0/2021/09/210901132545666-6921.pdf |title=Статут Національної академії наук України |archive-url=https://web.archive.org/web/20241117222210/https://files.nas.gov.ua/PublicMessages/Documents/0/2021/09/210901132545666-6921.pdf |archive-date=17 лістапада 2024 |access-date=10 снежня 2023 |url-status=dead}}</ref>. У структуру НАН Украіны уваходзіць 174 інстытута, у працы якіх занята 45 тыс. чалавек. == Гісторыя == Заснавана [[27 лістапада]] [[1918]] урадам гетмана [[Павел Скарападскі|Паўла Скарападскага]] як ''Украінская акадэмія навук''. З 1921 па 1935 — ''Усеўкраінская акадэмія навук'', з 1935 па 1936 — ''Украінская акадэмія навук'', з 1936 па 1991 — ''Акадэмія навук УССР'', з 1991 па 1994 — ''Акадэмія навук Украіны'', з 1994 — пад сучаснай назвай. З 1993 па 2017 — базавая акадэмія навук [[Міжнародная асацыяцыя акадэмій навук|Міжнароднай асацыяцыі акадэмій навук]]. == Прэзідэнты == * [[Уладзімір Іванавіч Вярнадскі]] (1918—1921) * [[Мікалай Пракопавіч Васіленка]] (1921—1922) * [[Арэст Іванавіч Лявіцкі]] (1922) * [[Уладзімір Іпалітавіч Ліпскі]] (1922—1928) * [[Данііл Кірылавіч Забалотны]] (1928—1929) * [[Аляксандр Аляксандравіч Багамолец]] (1930—1946) * [[Аляксандр Уладзіміравіч Паладзін]] (1946—1962) * [[Барыс Яўгенавіч Патон]] (1962—2020) * [[Анатоль Глебавіч Загародні]] (з 2020) == Некаторыя з акадэмікаў == * [[Алесь Ганчар]] * [[Янка Купала]] * [[Антон Рыгоравіч Навумавец]]<ref name="БЭ11">{{Крыніцы/БелЭн|11}} — С. 111.</ref> == Інстытуты == {{Інстытуты НАН Украіны}} == Гл. таксама == * [[Нацыянальная акадэмія аграрных навук Украіны]] * [[Дзень навукі ва Украіне]] * [[Спіс акадэмікаў НАН Украіны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Нацыянальныя акадэміі Украіны}} {{Еўропа паводле тэм 2|Навука}} {{Міжнародны савет па навуцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Нацыянальная акадэмія навук Украіны| ]] [[Катэгорыя:Нацыянальныя акадэміі]] rjmha1y5ppvdaiov6rshj3e54z0zf83 0 115832 5238187 5041519 2026-11-04T07:12:14Z Vitaly Zdanevich 16158 Вокладка нумізматычнага каталога 1911 года побач з апісаннем выданняў камісіі 5238187 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Віцебская губернская вучоная архіўная камісія |тып_цэнтра = штаб-кватэра |цэнтр = [[Віцебск]] |тып = [[грамадская арганізацыя]] |дата_заснавання1 = 1909 }} '''Віцебская губернская вучоная архіўная камісія''' — навуковае гістарычнае таварыства [[Віцебская губерня|Віцебскай губерні]] (1909—1918). == Гісторыя == Праз шэсць гадоў пасля ліквідацыі першага гістарычнага дрэўлесховішча на тэрыторыі сучаснай Беларусі — [[Віцебскі цэнтральны архіў старажытных актаў|Віцебскага цэнтральнага архіва старажытных актавых кніг]] — у тым жа Віцебску ў 1909 годзе была створана губернская вучоная архіўная камісія, якая мела сваёй асноўнай задачай уладкаванне губернскага гістарычнага архіва. Яно павінна было ісці шляхам разбору спраў і дакументаў, прызначаных губернскімі і павятовымі ведамаснымі архівамі да знішчэння і выдзялення адтуль матэрыялаў, якія заслугоўваюць «вечнага захоўвання»<ref>Больш падрабязную інфармацыю аб гісторыі камісіі гл.: Шумейка М. Захаваўшы для нашчадкаў // Беларуская мінуўшчына. 1995. № 6. С. 44-45</ref><ref>Цыт. па кн.: Самошенко В. М. Гісторыя архіўнай справы ў дарэвалюцыйнай Расіі. М., 1989. С. 165.</ref>. Адкрыццё Віцебскай вучонай архіўнай камісіі непасрэдна звязана з імем [[Васіль Сяргеевіч Арсеньеў|В. С. Арсеньева]] (1883—1947), сынам {{нп3|Сяргей Васілевіч Арсеньеў|вядомага дыпламата|ru|Арсеньев, Сергей Васильевич}} і пляменнікам {{нп3|Юрый Васілевіч Арсеньеў|старэйшага захавальніка|ru|Арсеньев, Юрий Васильевич}} [[Аружэйная палата|Аружэйнай палаты]] [[Маскоўскі крэмль|Маскоўскага крамля]], які і стаў яе першым старшынёй (ён займаў пасаду саветніка Віцебскага губернскага праўлення)<ref>Самоквасов, В. Я. Архивное дело в России. Кн. 1. С. 36.</ref>. Ініцыятарамі стварэння таварыства таксама былі [[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Е. Р. Раманаў]], [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапуноў]] і [[Мікалай Мікалаевіч Багародскі|М. М. Багародскі]]. Мэта працы камісіі — ахова помнікаў гісторыі і культуры, вывучэнне і папулярызацыя гісторыі краю, збор музейных калекцый, археалагічныя даследаванні, выяўленне старажытных рукапісаў і дакументаў, арганізацыя экскурсій. Камісія мела праўленне, савет, бібліятэку (3700 тамоў), гістарычны архіў і музей. Арганізацыя існавала на дзяржаўныя субсідыі, членскія ўзносы, добраахвотныя ахвяраванні і зборы ад лекцый. У адрозненне ад першых камісій, такіх, як {{нп3|Цвярская губернская вучоная архіўная камісія|Цвярская|ru|Тверская губернская учёная архивная комиссия}}, [[Арлоўская губернская вучоная архіўная камісія|Арлоўская]], {{нп3|Тамбоўская губернская вучоная архіўная камісія|Тамбоўская|ru|Тамбовская губернская учёная архивная комиссия}} і іншыя, вынікі працы камісіі Віцебскай за дзесяць гадоў яе існавання былі досыць сціплымі. Як ужо адзначалася, галоўным абавязкам камісіі быў прагляд спраў, што прызначаліся мясцовымі ўстановамі да знішчэння. Камісіі мелі права выбіраць тыя з іх, якія прадстаўлялі цікавасць для гістарычнай навукі, і ствараць з гэтых спраў свае гістарычныя архівы. У 1910 годзе ў камісіі складаліся 99 ганаровых, 325 правадзейных членаў і 15 членаў-супрацоўнікаў. Па ініцыятыве камісіі адкрыта Віцебскае аддзяленне [[Маскоўскі археалагічны інстытут|Маскоўскага археалагічнага інстытута]]. Асноўная ўвага ў працы камісіі надавалі дзейнасці мясцовых ведамасных архіваў. Праглядаючы дасыланыя з іх вопісы спраў, што прызначаліся да знішчэння, члены камісіі і супрацоўнікі адбіралі дакументы, вартыя, па іх думку, увагі і пастаяннага захоўвання. З іх фарміраваўся архіў камісіі, які разам з музеям і бібліятэкай, спачатку размяшчаўся ў будынку губернскага праўлення, затым — [[Віцебскі дзяржаўны ўніверсітэт імя П. М. Машэрава|Настаўніцкага інстытута]] (Гогалеўская вуліца). Да восені 1911 года архіў камісіі уключаў 314 найменняў дакументаў і спраў за 1552—1911 гады. Большасць з іх адносілася да XIX стагоддзя і асвятляла такія падзеі, як [[вайна 1812 года]], [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстанне 1863 года]] і інш. У канцы 1911 г. захавальнік архіва М. А. Мельнікава падрыхтавала каталог архіва, выдадзены ў наступным годзе ў Віцебску<ref>Антонаў Дм. Рускі гісторык Васіль Арсеньеў // Маскоўскі часопіс. Гісторыя дзяржавы Расійскага. 1995. № 1. С. 6-11.</ref>. Віцебская вучоная архіўная камісія скасаваная пры ўтварэнні губернскага архіўнага кіравання ў 1918 годзе. Гістарычны архіў, бібліятэка і музей арганізацыі перададзены [[Віцебскае аддзяленне Маскоўскага археалагічнага інстытута|Віцебскаму аддзяленню Маскоўскага археалагічнага інстытута]]. З пачаткам [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] галоўная ўвага Віцебскай архіўнай камісіі была накіравана на забеспячэнне захаванасці дакументаў, якія захоўваліся ў архівах устаноў і арганізацый [[Беларускія губерні|беларускіх губерняў]]. Метадычным кіраўніцтвам гэтай працай займалася адмысловая камісія па захаванні мясцовых архіўных матэрыялаў {{нп3|Рускае гістарычнае таварыства|Рускага гістарычнага таварыства|ru|Русское историческое общество}}, якую ўзначаліў у 1915 годзе статс-сакратар {{нп3|Анатоль Мікалаевіч Куламзін|А. М. Куламзін|ru|Куломзин, Анатолий Николаевич}} (сакратаром камісіі быў вядомы гісторык {{нп3|Аляксандр Сяргеевіч Лапо-Данілеўскі|А. С. Лапо-Данілеўскі|ru|Лаппо-Данилевский, Александр Сергеевич}}). У лісце Адмысловай камісіі, накіраваным у красавіку 1915 года ў адрас Віцебскай архіўнай камісіі, разам з паведамленнем пра вылучэнне на яе ўтрыманне 2 тысяч рублёў (замест ранейшых 200) выкладзены прапановы па арганізацыі мер, накіраваных на выратаванне дакументальных помнікаў у губерні<ref>НГАБ, ф. 2771, оп. 1., д. 154, л. 188, 121</ref>. Віцебская вучоная архіўная камісія працягвала функцыянаваць і пасля стварэння [[Заходняя вобласць|Заходняй вобласці]], у склад якой, як вядома, увайшлі [[Смаленская губерня|Смаленская]], [[Віцебская губерня|Віцебская]] і [[Магілёўская губерня|Магілёўская]] губерні. У пастанове прэзідыума Заходняга аблвыканкама ад 16 чэрвеня 1918 г. аб зборы архіўных матэрыялаў па гісторыі рэвалюцыі ў Заходняй вобласці ўсім Саветам вобласці прапаноўвалі рэгулярна высылаць у адрас бібліятэк Смаленскай і Віцебскай архіўных камісій па адным асобніку усіх газет, часопісаў, брашур і зборнікаў, якія выходзілі з першых дзён рэвалюцыі<ref>Писарькова Л. Ф. Губернскія вучоныя архіўныя камісіі: арганізацыя, колькасць</ref>. Пасля абвяшчэння ў студзені 1919 года Беларускай ССР і перадачы тэрыторыі Віцебскай губерні ў склад РСФСР камісія была ліквідавана, а замест яе створана архіўнае ўпраўленне Віцебскага губвыканкама. Маёмасць камісіі, яе архіў, музей, бібліятэка былі перададзены Віцебскаму аддзяленню Археалагічнага інстытута. Пасля архіў камісіі паступіў у Віцебскі губернскі гістарычны архіў. Уласны ж архіўны фонд камісіі ў цяперашні час захоўваецца ў [[Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі|Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі]] (ф. 2771) і налічвае 165 адзінкі захоўвання<ref>НГАБ у Гродна, ф. 1141, оп. 1, д. 1, л. 49.</ref>. == Старшыні камісіі == * [[Васіль Сяргеевіч Арсеньеў]] * [[Усевалад Антонавіч Кадыгробаў]] (з 26.9(9.10)1910 па 1912) * [[Клаўдзій Іванавіч Ціхаміраў]] (з 1912) == Сакратары камісіі == * [[Сяргей Пятровіч Сахараў]] == Ганаровыя члены камісіі == * [[Яўхім Фёдаравіч Карскі]] * [[Дзмітрый Нічыпаравіч Кайгародаў]] * [[Васіль Восіпавіч Ключэўскі]] * {{нп3|Аляксандр Сяргеевіч Лапо-Данілеўскі||ru|Лаппо-Данилевский, Александр Сергеевич}} * [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў]] * [[Браніслаў Ігнатавіч Эпімах-Шыпіла]] * {{нп3|Пётр Пятровіч Сямёнаў-Цян-Шанскі||ru|Семёнов-Тян-Шанский, Пётр Петрович}} == Сапраўдныя сябры камісіі == * [[Міхаіл Васілевіч Анцаў]] * [[Канстанцін Антонавіч Змігродскі]] * [[Усевалад Антонавіч Кадыгробаў]] * [[Уладзімір Гаўрылавіч Краснянскі]] * [[Пётр Мацвеевіч Красавіцкі]] * [[Уладзімір Казіміравіч Стукаліч]] * [[Клаўдзій Іванавіч Ціхаміраў]] * [[Вацлаў Пятровіч Федаровіч]] == Навуковая і выдавецкая дзейнасць == Важным напрамкам у дзейнасці Віцебскай архіўнай камісіі з’яўлялася навуковая і публікацыйная праца. Яе вынікі заслухоўваліся на агульных сходах. За першыя два гады існавання камісіі адбылося 4 экстраных, 21 чарговых і 1 урачысты сход. На іх былі абмеркаваны даклады арганізацыйна-навуковага характару і аб надыходзячым юбілей вайны 1812 года, аб удзеле прадстаўнікоў камісіі ў працы {{нп3|Археалагічныя з'езды|4-га Археалагічнага з'езда ў Казані|ru|Археологические съезды}}, аб знаходжанні {{нп3|Іван Іванавіч Лажачнікаў|І. І. Лажачнікава|ru|Лажечников, Иван Иванович}} ў Віцебску, пра Грунвальдскую бітву і інш. Некаторыя даклады і публічныя лекцыі, з якімі члены камісіі выступалі на пасяджэннях, пазней публікаваліся ў мясцовым перыядычным друку, выдаваліся асобнымі брашурамі. Так было, напрыклад, з публічнай лекцыяй ганаровага члена камісіі, вядомага беларускага гісторыка і краязнаўцы [[Аляксей Парфенавіч Сапуноў|А. П. Сапунова]], з якой ён выступіў 26 верасня 1910 года<ref>Працы Першага з’езда прадстаўнікоў губернскіх вучоных архіўных камісій і адпаведных ім пастановаў. 6-8 мая 1914 г. Спб., 1914. С. 34.</ref>. 2 кастрычніка 1909 года на пасяджэнні савета камісіі было вырашана прыступіць да выдання адзін раз у год уласных «Прац». Быў абмеркаваны і зацверджаны план першага выпуску. Ён уключаў даследчыя артыкулы краязнаўчага характару, а таксама публікацыі дакументаў і матэрыялаў з віцебскіх архіваў. Першы выпуск «Прац» выйшаў у 1910 годзе<ref>Падліпскі А. Летапісец Віцебшчыны. Мн., 1993. С. 59-60.</ref>. У наступным годзе іх назва зменена на «{{нп3|Полоцко-Витебская старина|Полацка-Віцебскую даўніну|ru|Полоцко-Витебская старина}}». Гэтым самым архіўная камісія падкрэслівала, што жадае пашырыць праграму свайго выдання. Пад такой назвай выйшлі тры выпускі<ref>Працы Віцебскай вучонай архіўнай камісіі. Кн. 1. Віцебск, 1910.</ref>. Пералік артыкулаў і публікацый, змешчаных у выданнях Віцебскай архіўнай камісіі, сведчыць аб вялікадзяржаўна-абарончым кірунку, пераважным сярод яе членаў і супрацоўнікаў. Разам з афіцыёзнымі публікацыямі ў выданнях камісіі друкаваліся і вельмі каштоўныя матэрыялы гісторыка-краязнаўчага характару, а таксама дакументы з мясцовых архіваў, успаміны замежнікаў пра Беларусь, хроніка навуковага і грамадскага жыцця і г. д. [[File:Каталог монет и медалей музея Витебской ученой архивной комиссии. Обложка--moneymuseum-by.webp|thumb|upright=0.8|alt=Маляваная вокладка з раслінным арнаментам, выявамі манет і назвай музея.|Вокладка каталога манет і медалёў музея камісіі, складзенага К. А. Змігродскім (1911).<ref>Давидовская О., Шишанов В. [https://moneymuseum.by/upload/iblock/36f/1skq82g2gd4iefdqpc2jlcqsviwmsd3z/9.pdf#page=1 К истории нумизматической коллекции музея Витебской ученой архивной комиссии] // Банкаўскі веснік. 2020. № 5. С. 62, рис. 1.</ref>]] Акрамя гэтых зборнікаў Віцебскай камісіяй быў выпушчаны шэраг асобных выданняў сваіх членаў і супрацоўнікаў. Сярод іх — падрыхтаваныя [[Канстанцін Антонавіч Змігродскі|К. А. Змігродскім]] «Каталог манет і медалёў музея Віцебскай вучонай архіўнай камісіі» (Віцебск, 1911) і «Каталог музея Віцебскай вучонай архіўнай камісіі» (Віцебск, 1912), «Кароткі сістэматычны каталог бібліятэкі Віцебскай вучонай архіўнай камісіі (па 1 снежня 1911 года)». [[Мікалай Юр'евіч Кенігсфест|М. Ю. Кенігсфеста]] (Віцебск, 1912), згаданы вышэй «Каталог архіва Віцебскай вучонай архіўнай камісіі» і інш. Нягледзячы на тое, што як у «Працах», так і ў асобных выданнях і справавытворчай дакументацыі Віцебскай вучонай архіўнай камісіі сустракаўся характэрны выраз вернападданіцкіх пачуццяў, тым не менш яны прадстаўляюць пэўную цікавасць перш за ўсё тым, што ўтрымліваюць публікацыі дакументаў, да цяперашняга часу страчаных. Сведчаннем цікавасці да падобнага роду выданняў могуць служыць лісты акадэмікаў [[Аляксей Аляксандравіч Шахматаў|А. А. Шахматава]] і [[Мацвей Кузьміч Любаўскі|М. К. Любаўскага]] ў адрас камісіі з падзякай за дасланы ім першы выпуск «Прац»<ref>Полацка-Віцебская даўніна. Кн. 1. Віцебск, 1911; Вып. 2. Віцебск, 1912; Вып. 3. Віцебск, 1916</ref>. === Публікацыі камісіі === Камісія выдавала працы па гісторыі, геаграфіі, этнаграфіі, археалогіі Віцебшчыны, зборнік «Працы Віцебскай вучонай камісіі» (Віцебск, 1910 годзе), з 1911 года — «{{нп3|Полоцко-Витебская старина|Полоцко-Витебская старина|ru|Полоцко-Витебская старина}}» (3 выпускі, 1911—1916). * Сапунов, А. П. Белоруссия и белорусы. — Витебск, 1910. * Глыбовский, В. И. 1812-й год в Витебской губернии. — Витебск, 1910. * Арсеньев, В. С. Личный состав Витебской учёной архивной комиссии 31 мая 1910 года. — Витебск, 1910. * Змигродский, К. А. (сост.) Каталог монет и медалей музея Витебской учёной архивной комиссии. — Витебск, 1911. * Мельникова, М. (сост.) Каталог архива Витебской учёной архивной комиссии. — Витебск, 1912. {{зноскі}} == Літаратура == * Витебск : Энциклопедический справочник / Гл. редактор И. П. Шамякин. — Мн.: БелСЭ им. П. Бровки, 1988. — 408 с. — ISBN 5-85700-004-1 * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. Т. 5. Скамарохі — Яшчур / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1987. — 703 с. * Беларусь : Энцыклапедычны даведнік / Рэдкал.: Б. І. Сачанка і інш. — Мн.: БелЭн, 1995—800 с. ISBN 985-11-0026-9 * Энцыклапедыя гісторыі Беларусі: У 6 т. Т. 2.: Беліцк — Гімн / Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелЭн, 1994. — 537 с. ISBN 5-85700-142-0 * Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі: У 5-і т. Т. 5. Скамарохі — Яшчур / Рэдкал.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1987. — 703 с. * Падліпскі А. Летапісец Віцебшчыны. Мн., 1993. С. 59-60. * Писарькова Л. Ф. Губернскія вучоныя архіўныя камісіі: арганізацыя, колькасць і ўмовы дзейнасці // Археографический штогоднік за 1989 год. М., 1990. С. 197—198. * Шумейка М. Захаваўшы для нашчадкаў // Беларуская мінуўшчына. 1995. № 6. С. 44-45 * Полацка-Віцебская даўніна. Кн. 1. Віцебск, 1911; Вып. 2. Віцебск, 1912; Вып. 3. Віцебск, 1916 * Самоквасов, В. Я. Архіўная справа ў Расіі. Кн. 1. С. 36. * Працы Віцебскай вучонай архіўнай камісіі. Кн. 1. Віцебск, 1910. * Працы Першага з’езда прадстаўнікоў губернскіх вучоных архіўных камісій і адпаведных ім пастановаў. 6-8 мая 1914 г. Спб., 1914. С. 34. * Самошенко В. М. Гісторыя архіўнай справы ў дарэвалюцыйнай Расіі. М., 1989. С. 165. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110827180318/http://niab.belhost.by/an_fondi_nauk/nauch/ Национальный исторический архив Беларуси] {{ref-ru}} * [http://www.arhisan.com/istochniki/opisaniya/291-spisok-chlenov-vitebskoj-arkheograficheskoj-komissii-1910-g Список членов Витебской археографической комиссии 1910 года] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171205085019/http://www.arhisan.com/istochniki/opisaniya/291-spisok-chlenov-vitebskoj-arkheograficheskoj-komissii-1910-g|date=5 снежня 2017}} {{ref-ru}} [[Катэгорыя:Навуковыя архіўныя камісіі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Навуковыя таварыствы Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыя Віцебскай вобласці]] mw7ucwy0cd76717r2ciw4hl1qgb3dr3 0 116006 5237978 5034155 2026-11-03T20:24:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237978 wikitext text/x-wiki {{Метро | Назва = Новасібірскі метрапалітэн | Лагатып =[[Выява:Logo-Nsk-Metro.svg|155px]] | Краіна = {{Сцягафікацыя|Расія}} | Горад = [[Выява:Coat of Arms of Novosibirsk.svg|15px]] [[Новасібірск]] | Адкрыццё = [[28 снежня]] [[1985]] | Даўжыня = 15,9 км | Станцыі = 14 | Лініі = 2 | Пасажыры = 207,1 тыс. ([[2011]]) | Пасажыры1 = 75.6 млн. ([[2011]]) | Схема ліній = [[Выява:Novosibirsk subway.svg|300px|Схема ліній]] | Сайт = [http://www.nsk-metro.ru/ www.nsk-metro.ru] | Старонка на Вікісховішчы = Новасібірскі метрапалітэн }} {{Ленінская лінія}} {{Дзяржынская лінія}} '''Новасібірскі метрапалітэн''' ({{lang-ru|Новосибирский метрополитен}}) — хуткасная транспартная сістэма ў [[Новасібірск]]у. Першы і адзіны ў [[Сібір]]ы, чацвёрты і самы ўсходні метрапалітэн у [[Расія|Расіі]]. == Агульныя звесткі == Першы пускавы ўчастак з 5 станцый уведзены ў эксплуатацыю 28 снежня [[1985 год у гісторыі метрапалітэна|1985]] года, а адкрыты для пасажыраў 7 студзеня [[1986 год у гісторыі метрапалітэна|1986]] года. Дзяржынская лінія на працягу першых 20 гадоў (1987—2007) ажыццяўляла чоўнавы рух цягнікоў. Толькі з чэрвеня 2007 года стала магчымым арганізаваць абаротны рух. Па сукупнасці кліматычных умоў Новасібірскі метрапалітэн прэтэндуе на званне самага экстрэмальнага ў свеце, бо [[Ізатэрма (метэаралогія)|сярэднегадавая ізатэрма]] ў месцы яго геаграфічнага размяшчэння можа апускацца ніжэй за нуль. == Тэхнічныя звесткі == * Дзейных станцый — 14, размешчаных на 2 лініях — Ленінскай і Дзяржынскай. * Эксплуатацыйная даўжыня дзейных ліній — 16 км. * Абедзве лініі абслугоўвае адзінае электрадэпо «Яльцоўскае» (1985). * Перавозка пасажыраў за год — каля 70 млн, трэці паводле загружанасці метрапалітэн у Расіі. * Сярэднясутачная перавозка за месяц найбольшага пасажырапатоку — 261,4 тыс. пасажыраў (снежань 2010 года). * Пікавы сярэднясутачны аб’ём перавозак — 340,4 тыс. пасажыраў (24 снежня 2010 года). * Інтэрвалы паміж цягнікамі — ад 2,5 хвілін у гадзіну пік да 13 хвілін пасля 23:00. == Новасібірскі метрамост == Даўжыня Новасібірскага метрамоста цераз раку [[Об]] разам з берагавымі эстакадамі — 2145 метраў (з іх 968 метраў — рэчышчавая частка). Найдаўжэйшы метрамост у свеце. == Галерэя == <gallery> File:Novosibirsk Metro Bridge 07-2016.jpg|Новасібірскі метрамост File:Novosibirsk Metro Zaeltsovskaya station 07-2016.jpg|станцыя Заяльцоўская File:Станция Маршала Покрышкина - новое оформление.jpg|станцыя Маршала Пакрышкіна </gallery> == Спасылкі == * [http://www.nsk-metro.ru/ Афіцыйны сайт] * [http://www.metronsk.narod.ru/ Неафіцыйны сайт] * [https://web.archive.org/web/20090906022158/http://metroworld.ruz.net/novosibirsk.htm Раздзел на сайце metroworld.ruz.net] * [https://archive.today/20121205185543/gelio-nsk.livejournal.com/tag/%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE Фатаграфіі Новасібірскага метрапалітэна (Gelio)] * [http://www.mrl.ucsb.edu/~yopopov/rrt/trackmaps/tm_novosibirsk.html Схема шляхавога развіцця] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130729081228/http://www.mrl.ucsb.edu/%7Eyopopov/rrt/trackmaps/tm_novosibirsk.html |date=29 ліпеня 2013 }} * [http://virts.ru/3dgid/metro/metro_vrtour/index.htm Віртуальны тур па Новасібірскім метрапалітэне ]{{Недаступная спасылка}} * [http://www.metronsk.narod.ru/most.html Артыкул пра Новасібірскі метрамост на неафіцыйным сайце метрапалітэна] * [http://metro-photo.ru/categories.php?cat_id=66 Новасібірскі метрапалітэн у фатаграфіях] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120703084716/http://metro-photo.ru/categories.php?cat_id=66 |date=3 ліпеня 2012 }} * [http://www.metroschemes.narod.ru/novosibirsk.html Гісторыя Новасібірскага метрапалітэна ў схемах на metroschemes.narod.ru] {{Метрапалітэны Расіі}} [[Катэгорыя:Новасібірскі метрапалітэн| ]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1986 годзе]] fjbsqb8ww03bsyc9c0ggcii1b7qmau0 0 117054 5238211 4674574 2026-11-04T09:51:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238211 wikitext text/x-wiki '''Парламент Чэхіі''' — вышэйшы заканадаўчы орган Чэхіі, які складаецца з дзвюх палат. == Палата Дэпутатаў == {{seealso|Парламенцкія выбары ў Чэхіі, 2010}} [[Палата дэпутатаў Чэхіі|Палата дэпутатаў]] — ніжняя палата [[Парламент]]а Чэхіі, якая складаецца з 200 дэпутатаў. Яна абіраецца тэрмінам на 4 гады. Палата можа паставіць пытанне аб недаверы ўраду па патрабаванні 50 дэпутатаў. [[Прэзідэнт]] можа пры пэўных акалічнасцях распусціць палату. [[Файл:Zasedací_sál_Poslanecké_sněmovny.jpg|right|thumb|Зала пасяджэнняў Палаты дэпутатаў.]] [[25 чэрвеня]] [[2010]] года Старшынёй Палаты дэпутатаў стала [[Міраслава Нямцова]] ([[Грамадзянская дэмакратычная партыя]])<ref>{{cite news|url=http://www.radio.cz/ru/statja/129287|title=У парламенце ўсё як чакалася|publisher=[[Радыё Прага]]|date=25 чэрвеня 2010|access-date=6 чэрвеня 2012|archive-date=1 ліпеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100701164139/http://www.radio.cz/ru/statja/129287|url-status=dead}}</ref>. 27 лістапада 2013 года Старшынёй Палаты дэпутатаў абраны [[Ян Гамачак]]. == Сенат == {{main|Сенат Чэхіі}} Сенат — верхняя палата Парламента Чэхіі, якая складаецца з 81 [[сенатар]]а. Сенат абіраецца тэрмінам на 6 гадоў, прычым трэць складу абнаўляецца кожныя два гады. Сенат прымае [[бюджэт]] Чэхіі, канстытуцыйныя [[Закон (права)|законы]] і міжнародныя дагаворы. Яны прымаюцца 3/5 галасоў (каля 49 сенатараў). Сенат распусціць немагчыма. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.electoralgeography.com/new/ru/countries/c/czech-republic/czech-republic-legislative-election-2002.html/ Вынікі выбараў 2002 года] * [http://www.electoralgeography.com/new/ru/countries/c/czech-republic/czech-republic-legislative-election-2006.html/ Вынікі выбараў 2006 года] {{Еўропа паводле тэм|Парламент}} {{Чэхія ў тэмах}} [[Катэгорыя:Палітыка Чэхіі]] [[Катэгорыя:Парламенты паводле краін|Чэхія]] [[Катэгорыя:Дзяржаўны лад Чэхіі]] m37fmo8fzl2wmlscx829njtjryd1uyf 0 119676 5238146 5086296 2026-11-04T02:19:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238146 wikitext text/x-wiki {{навуковец}} '''О́скар Мі́лаш''' герба [[Любіч (герб)|Любіч]] ({{lang-fr|Oscar Vladislas de Lubicz Milosz}}, {{lang-lt|Oskaras Milašius}}; [[28 мая]] [[1877]], мястэчка [[Чарэя]], цяпер вёска ў [[Чашніцкі раён|Чашніцкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]] — [[2 сакавіка]] [[1939]], [[Фантэнбло]], [[Францыя]]) — французскі [[паэт]], вучоны-арыенталіст; дзядзька і настаўнік лаўрэата [[Нобелеўская прэмія па літаратуры|Нобелеўскай прэміі па літаратуры]] (1980) [[Чэслаў Мілаш|Чэслава Мілаша]]. == Біяграфія == Нарадзіўся ў мястэчку Чарэя ў сям’і Уладзіслава дэ Любіч Мілаша, былога афіцэра расійскай арміі, і Марыі Разаліі Разенталь (паходзіла з варшаўскіх яўрэяў). З 1889 года жыў у Парыжы, навучаўся ў [[Ліцэй Жансон-дэ-Саі|ліцэі Жансон-дэ-Саі]], пасля вывучаў [[Асірыйская мова|асірыйскую мову]] і [[іўрыт]] у Школе ўсходніх моў. У 1904 годзе, пасля смерці бацькі, вярнуўся ў Чарэю, дзе мусова заняўся вялікай гаспадаркай<ref>{{Артыкул|аўтар=[[Сяргей Харэўскі]].|загаловак=Чарэя Мілаша|арыгінал=|спасылка=http://www.novychas.org/literature/%D1%81%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%8D%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%8D%D1%8F-%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0|аўтар выдання=|выданне=«Новы час»|тып=газета|месца=|выдавецтва=|год=20 кастрычніка 2010|выпуск=|том=|нумар=|старонкі=|isbn=|archive-date=23 кастрычніка 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101023190317/http://novychas.org/literature/%D1%81%D1%8F%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9-%D1%85%D0%B0%D1%80%D1%8D%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96-%D1%87%D0%B0%D1%80%D1%8D%D1%8F-%D0%BC%D1%96%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0}}</ref>. [[Выява:Lietuvos atstovybe Paryziuje. Representation of Lithuania in Paris.jpg|міні|Прадстаўніцтва Літвы ў Францыі. Оскар Мілаш — трэці злева ў ніжнім раду]] Пасля [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] ў публічных выступах прапагандаваў ідэю стварэння незалежнай літоўскай дзяржавы. У 1925 годзе быў першым прадстаўніком Літвы ў [[Францыя|Францыі]], у 1925—1938 гадах — дарадцам пасольства [[Літва|Літвы]] ў [[Парыж]]ы. У 1931 годзе атрымаў французскае грамадзянства. == Творчасць == Дэбютаваў «Паэмай упадку» («Le Poéme des Décadences») ў 1899 годзе. Акрамя вершаваных твораў, пакінуў драматычныя сачыненні («Мігель Маньяра», «Мефібасет», «Саул з Тарса»), містычныя трактаты-паэмы «Ars Magna» (1924) і «Les Arcanes» (1927), раман «L’Amoureuse Initiation» (1910), выдаў зборнік літоўскіх песняў і [[Казка|казак]] ва ўласным перакладзе на французскую мову. Свае творы падпісваў ''Oscar Vladislas de Lubicz Milosz'', ''O. V. de L. Milosz''. == Творы == * Le Poème des Décadences, 1899 * Les Sept Solitudes, 1906 * L’Amoureuse Initiation, roman1910 * Les Éléments, 1911 * Chefs d’œuvre lyriques du Nord, traductions, 1912 * Miguel Mañara. Mystère en six tableaux. 1913 * Mephiboseth, théâtre, 1914 * Saul de Tarse, théâtre, 1914 (non publié) * Symphonies, Nihumim, 1915 * Épître à Storge, 1917 * Adramandoni, 1918 * La Confession de Lemuel, 1922 * Ars Magna, 1924 * Les Arcanes, 1927 * Les origines ibériques du peuple Juif, 1932 * Les origines de la nation lituanienne, 1936 * Psaume de l’Étoile du matin, 1936 * La Clef de l’Apocalypse, 1938 Поўны збор твораў Оскара Мілаша выдадзены ў 13 тамах у парыжскім выдавецтве ''Silvaire/du Rocher''. Усе паэмы Мілаша абагульненыя ў 2 тамах «Паэзія» (Poésies). == Узнагароды == Узнагароджаны [[Ордэн Ганаровага легіёна|Ордэнам Ганаровага легіёна]] (1931). == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Lebois A. L’Œuvre de Milosz. Paris: Denoël, 1960. * Buge J. Milosz en quête du divin. Paris: Nizet, 1963 * Richter A. Milosz. Paris: Editions Universitaires, 1965 * Bellemin-Noel J. La Poésie-philosophie de Milosz: essai sur une écriture. Pari: Klincksieck, 1977. * Richer J. Aspects Esotériques de l’Œuvre Littéraire. Paris: Dervy-livres, 1980, p.&nbsp;192—236. == Спасылкі == {{Commonscat|Oskaras Milašius}} * {{ЭЯЭ|12767|Оскар Мілаш}} * [https://web.archive.org/web/20210102164121/http://prajdzisvet.org/kit/95-try-simfonii.html «Тры сімфоніі»]. Вершы Оскара Мілаша ў перакладзе [[Андрэй Хадановіч|А. Хадановіча]] * [http://www.amisdemilosz.org/ Таварыства «Сябры Мілаша»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090513030122/http://amisdemilosz.org/ |date=13 мая 2009 }}{{ref-fr}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мілаш Оскар}} [[Катэгорыя:Паэты Францыі]] [[Катэгорыя:Паэты Літвы]] [[Катэгорыя:Паслы Літвы ў Францыі]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Ганаровага легіёна]] [[Катэгорыя:Франкамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Мілашы (род)]] 3oglp87zvnhon7u8lxwblmapf19yc1h 100 121975 5237888 5236668 2026-11-03T16:50:59Z NirvanaBot 40832 +20 новых 5237888 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Чарлз Флайшэр|2026-11-03T12:43:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Калібек Куанышпаеў|2026-11-03T11:45:58Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Домрачаў|2026-11-03T11:25:58Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Дамрачоў|2026-11-03T11:25:56Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Дойнікаў|2026-11-03T11:25:54Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Данавураў|2026-11-03T11:25:49Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Домрачава|2026-11-03T11:25:47Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Дамнянкоў|2026-11-03T11:25:45Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Даманькоў|2026-11-03T11:25:44Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Далькоў|2026-11-03T11:25:38Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Далматоў|2026-11-03T11:25:34Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Далгова|2026-11-03T11:25:31Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Далгалёў|2026-11-03T11:25:25Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Дайлідаў|2026-11-03T11:25:22Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Дазорцаў|2026-11-03T11:25:20Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Дадзькоў|2026-11-03T11:25:16Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Дадонаў|2026-11-03T11:25:15Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Георгій Домрачаў|2026-11-03T11:25:09Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Барыс Дойнікаў|2026-11-03T11:25:07Z|CzechoBot}} {{Новы артыкул|Сяргей Данавураў|2026-11-03T11:24:26Z|CzechoBot}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 4btpmi1bqknrg4cqxagsxy0btrnu9sc 0 122415 5237925 4886287 2026-11-03T17:57:47Z -wuppertaler 150477 changed one image (better quality and resolution) 5237925 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = [[Муніцыпій]] |беларуская назва = Сібіу |арыгінальная назва = Sibiu |падпарадкаванне = |краіна = Румынія |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = ROM Sibiu, Turnul Sfatului, View 0021.jpg |подпіс = Цэнтр горада |lat_dir = |lat_deg = 45|lat_min =48|lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = 24|lon_min = 9|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |Яндэкскарта = |памер карты краіны = 250 |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = Рэгіёны развіцця Румыніі{{!}}Рэгіён развіцця |рэгіён = Цэнтральны рэгіён развіцця Румыніі{{!}}Цэнтральны |рэгіён у табліцы = |від раёна = Жудзец |раён = жудзец Сібіу{{!}}Сібіу |раён у табліцы = жудзец Сібіу{{!}}Сібіу |від абшчыны = |абшчына = |абшчына ў табліцы = |унутранае дзяленне = |від главы = Прымар |глава = Клаус Іаханіс |дата заснавання = |першае згадванне = 1191 |ранейшыя імёны = {{lang-de|Hermannstadt}} |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |клімат = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |агламерацыя = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |часавы пояс = +2 |DST = ёсць |тэлефонны код = +40 269 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 55xxxx |аўтамабільны код = SB |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Sibiu |сайт = http://www.sibiu.ro/ |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Сібіу''' — горад у [[Румынія|Румыніі]], у рэгіёне [[Трансільванія]], адміністрацыйны цэнтр жудзеца Сібіу. Насельніцтва — 171,5 тыс. жыхароў (2002). Сібіу — адзін з найважнейшых культурных і рэлігійных цэнтраў Румыніі, а таксама транспартны вузел у цэнтры краіны. З’яўляўся цэнтрам трансільванскіх саксонцаў да Другой сусветнай вайны. У 2007 годзе (сумесна з Люксембургам) горад быў абраны [[культурная сталіца Еўропы|культурнай сталіцай Еўропы]]. == Насельніцтва == У 2002 годзе насельніцтва горада складала 154,892 чалавек<ref name="census">{{cite web|url=http://www.edrc.ro/recensamant.jsp?regiune_id=2568&judet_id=2896&localitate_id=2897|title=Ethno-demographic Structure of Romania|accessdate=May 27, 2009|publisher=The Ethnocultural Diversity Resource Center|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121028152150/http://www.edrc.ro/recensamant.jsp?regiune_id=2568&judet_id=2896&localitate_id=2897|archivedate=28 кастрычніка 2012|url-status=dead}}</ref>. Сібіу з’яўляецца 15-м па колькасці насельніцтва горадам Румыніі. Этнічны склад: * [[румыны]] — 95,7 % * [[венгры]] — 2 % * [[немцы]] — 1,6 % * іншыя — 0,7 % {|class="toccolours" style="margin: 0 1em 0 1em;" width="50%" |- ! align="center" style="background:#ccccff" colspan="2" | '''Агульная колькасць'''<ref>{{Cite web |url=http://varga.adatbank.transindex.ro/?pg=3&action=etnik&id=6764 |title=Varga E. Árpád: Statistici etnice şi confesionale pentru Transilvania |access-date=19 ліпеня 2012 |archive-date=22 кастрычніка 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071022135715/http://varga.adatbank.transindex.ro/?pg=3&action=etnik&id=6764 |url-status=dead }}</ref> ! align="center" style="background:#ccccff" colspan="3" | '''Нацыянальны склад''' |- |'''Год''' |'''Насельніцтва<br />Сібіу''' |[[Румыны]] |[[Венгры]] |[[Немцы]] |---- |1850 |12,765 |2,089 |977 |8,790 |---- |1880 |19,446 |2,810 |2,065 |14,327 |---- |1890 |21,465 |4,581 |3,199 |13,148 |---- |1900 |29,577 |7,106 |5,747 |16,141 |---- |1910 |33,489 |8,824 |7,252 |16,832 |---- |1920 |32,748 |8,553 |4,291 |18,218 |---- |1930 |49,345 |19,006 |6,782 |22,045 |---- |1941 |63,765 |33,829 |4,262 |23,574 |---- |1948 |60,602 |37,371 |5,060 |16,359 |---- |1956 |90,475 |60,526 |4,772 |24,636 |---- |1966 |109,515 |78,548 |5,124 |25,387 |---- |1977 |151,005 |119,507 |5,111 |25,403 |---- |1992 |169,610 |158,863 |4,163 |5,605 |---- |} == Адукацыя і культура == * [[Сібіускі ўніверсітэт імя Лучыана Блага]] == Гарады-пабрацімы == Сібіу з’яўляецца горадам-пабрацімам наступных гарадоў: * {{сцяг|Аўстрыя}} [[Клагенфурт]], [[Аўстрыя]] (1990) * {{сцяг|Венесуэла}} [[Валенсія (Венесуэла)|Валенсія]], [[Венесуэла]] (1993) * {{сцяг|ЗША}} [[Калумбія, Місуры|Калумбія]], [[ЗША]] (1994) * {{сцяг|Вялікабрытанія}} [[Уірал]], [[Вялікабрытанія]] (1994) * {{сцяг|Бразілія}} [[Баўру]], [[Бразілія]] (1995) * {{сцяг|Бельгія}} [[Мехелен]], [[Бельгія]] (1996) * {{сцяг|Францыя}} [[Рэн]], [[Францыя]] (1999) * {{сцяг|Германія}} [[Ландсхут]], [[Германія]] (2002) * {{сцяг|Германія}} [[Марбург]], [[Германія]] (2005) * {{сцяг|Нідэрланды}} [[Дэвентэр]], [[Нідэрланды]] (2007) * {{сцяг|Японія}} [[горад Такаяма|Такаяма]], [[Японія]] (2009) {{панарама|Panoramic-Sibiu.jpg|805px|<center>Германштат (Сібіу) — культурная сталіца трансільванскіх саксаў</center>.}} {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сібіў||363}} {{Гарады Румыніі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Былыя сталіцы]] [[Катэгорыя:Гарады Румыніі]] [[Катэгорыя:Сібіу (жудзец)]] d26qc3rhi1gmbq4s1mfjn9pfbe21gs4 0 124348 5238018 5164203 2026-11-03T21:46:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238018 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Востраў |Назва = Ньюфаўндленд |Нацыянальная назва = en/Newfoundland/fr/Terre-Neuve/мікмак:/Taqamkuk |Краіна = Канада |Рэгіён = Ньюфаўндленд і Лабрадор |Акваторыя = Атлантычны акіян |lat_dir = N |lat_deg = 48 |lat_min = 33 |lat_sec = 59 |lon_dir = W |lon_deg = 55 |lon_min = 46 |lon_sec = 38 |Карта = Newfoundland be-map.svg |CoordScale = |Плошча = 111390 |Найвышэйшы пункт = 814 |Насельніцтва = 479105 |Год перапісу = 2006 |Выява = Shoal Bay.jpg |Подпіс выявы = Скалісты бераг Ньюфаўндленда |Катэгорыя на Вікісховішчы = Newfoundland }} '''Ньюфа́ўндленд''' ({{lang-en|Newfoundland}}, [http://inogolo.com/query.php?qstr=Newfoundland&search=Search+Names <small>[[МФА]]</small>: {{IPA|[nufənˈlænd]}}] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150626124449/http://inogolo.com/query.php?qstr=Newfoundland&search=Search+Names |date=26 чэрвеня 2015 }} ''Нуфанлэ́нд'') — [[востраў]] ля паўночна-ўсходніх берагоў [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]], частка [[Канада|канадскай]] правінцыі [[Ньюфаўндленд і Лабрадор]]. Плошча — 111 390 км². Насельніцтва — 479 105 чал. (2006). Найбуйнейшы горад — [[Сент-Джонс (Ньюфаўндленд і Лабрадор)|Сент-Джонс]] (100 646 чал.). == Геаграфія == [[Файл:Newfoundland be-map.svg|thumb|left|Карта]] Востраў Ньюфаўндленд месціцца на паўночным захадзе [[Атлантычны акіян|Атлантычнага акіяна]], аддзяляе яго ад [[заліў Святога Лаўрэнція|заліва Святога Лаўрэнція]]. Займае [[Спіс астравоў паводле плошчы|16^ае месца па плошчы ў свеце]] і 4^ае ў [[Канада|Канадзе]]. Даўжыня [[бераг]]авой лініі — 9 656 км. Востраў Ньюфаўндленд сфарміраваўся ў выніку складаных [[геалогія|геалагічных]] працэсаў. Прынята вылучаць 3 асноўныя геалагічныя зоны рознага паходжання<ref>[http://www.heritage.nf.ca/articles/environment/newfoundland-story.php The Newfoundland Story]</ref>: * Заходняе ўзбярэжжа, якое з’яўляецца часткай [[Паўночная Амерыка|Паўночнай Амерыкі]] ўжо на працягу 1 млрд гадоў. * Цэнтральная частка, што сфарміравалася як [[акіян]]ічнае дно 500 млн гадоў таму. * Усходняе ўзбярэжжа — першапачаткова ўскраіна паўднёвага захаду [[Еўропа|Еўропы]] або [[Афрыка|Афрыкі]], далучаная ў выніку [[мацярык|мацерыковага]] дрэйфа ў эпоху раскола [[Гандвана|Гандваны]]. Стварэнне [[суша|сушы]] суправаджалася інтэнсіўнымі [[вулкан]]ічнымі працэсамі. Значную ролю ў стварэнні сучасных ландшафтаў вострава адыгралі старажытныя [[ледавік]]і. Аледзяненні пачаліся прыкладна 2 млн гадоў таму. Пік апошняга здарыўся 18 000 гадоў таму. Старажытныя ледавікі згладжвалі і паліравалі шырокія вобласці, размывалі [[возера|азёрныя]] басейны, праразалі глыбокія [[даліна|даліны]]. Тыя даліны, што ўтварыліся ўздоўж берагоў, пазней былі затоплены морам і ператварыліся ў [[фіёрд]]ы. Падчас раставання ледавікоў з іх вызваляліся масы [[пясок|пяску]], [[гліна|гліны]], [[друз]]у. Істотныя геалагічныя змены адбываюцца і ў нашы дні. Так, выяўлена, што берагі Ньюфаўндленда паступова паніжаюцца<ref>[http://www.heritage.nf.ca/articles/environment/landscape.php Landscape]</ref>. Для пейзажаў вострава характэрны невысокія [[гара|горы]], што з’яўляюцца працягам [[Апалачы|Апалачаў]]. На захадзе яны [[скала|скалістыя]], з вялізарнымі адколатымі кавалкамі горных парод уздоўж схілаў. Тут знаходзіцца найвышэйшая гара Кабакс (814 м). На поўдні вылучаецца [[плато]] Ігл. Берагі часткова скалістыя, часткова роўныя з доўгімі далінамі і марскімі пясчанымі водмелямі. [[Стэп]]авыя [[раўніна|раўніны]] — асаблівасць усходняй вобласці. Шматлікія кароткія [[рака|рэкі]] і [[возера|азёры]] ствараюць [[балота|забалочаныя]] [[Нізіна|нізіны]]. Уздоўж узбярэжжа месцяцца астравы [[Сен-П’ер і Мікелон]], [[Мерашын]], [[Бэл (Ньюфаўндленд і Лабрадор)|Бэл]], [[Фога]] і г. д. [[Карысныя выкапні]] вострава Ньюфаўндленд<ref name="Mining">[http://www.heritage.nf.ca/articles/economy/mining.php Mining]</ref>: [[гіпс]], [[азбест]], [[Слюды|слюда]], [[кальцыт]], [[пірыт]], [[жалеза]], [[медзь]], [[золата]], [[срэбра]], [[цынк]], [[свінец]], [[вугаль]] і інш. На [[шэльф]]е здабываюць [[нафта|нафту]]. [[Умераны клімат|Клімат мяккі]] вільготны<ref>[http://www.newfoundlandlabrador.com/AboutThisPlace/WeatherClimate Weather & Climate] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160818090941/http://www.newfoundlandlabrador.com/AboutThisPlace/WeatherClimate |date=18 жніўня 2016 }}</ref>. Сярэдняя летняя тэмпература — 18&nbsp;°C. Узімку яна трымаецца каля 0&nbsp;°C. [[Надвор’е]] вельмі зменлівае. На востраве Ньюфаўндленд назіраецца самая вялікая колькасць [[туман]]ных дзён на ўзроўні мора — у сярэднім больш за 120 у год<ref name="Самое большое количество туманных дней">''Кравчук П. А.'' Рекорды природы — Любешов: «Эрудит», 1993. — С. 216. ISBN 5-7707-2044-1</ref> == Прырода == Востраў Ньюфаўндленд уключае некалькі экалагічных рэгіёнаў<ref>[http://www.faa.gov.nl.ca/forestry/maps/eco_nf.html Ecoregions of Newfoundland] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160805062352/http://www.faa.gov.nl.ca/forestry/maps/eco_nf.html |date=5 жніўня 2016 }}</ref>: * Цэнтральны Ньюфаўндленд займае значную тэрыторыю. Ён адметны найбольшым ваганнем сярэдніх тэмператур ад 12&nbsp;°C улетку да −3,5&nbsp;°C узімку. Сярэдняя гадавая колькасць ападкаў вагаецца ад 1000 мм да 1300 мм. Рэльеф даволі складаны: узвышшы чаргуюцца з далінамі і пласкагор’ямі, шмат скал і камянёў. У Цэнтральным Ньюфаўндлендзе пераважаюць [[піхта]]выя і [[Елка|яловыя]] [[лес|лясы]], на схілах узвышшаў — зараснікі [[асіна]], у забалочаных мясцінах — карлікавых елак, [[Лістоўніца|лістоўніц]] і [[верас]]у, на камяністых [[глеба]]х — разнатраўе. * Большую частку поўдня займае рэгіён марскіх [[стэп]]аў. У ім няма пагоркаў вышэй за 250 м, аднак схілы [[плато]] камяністыя, у многіх месцах назіраецца [[выветрыванне]]. Цвёрды грунт і частыя ў мінулым [[пажар]]ы прывялі да ўзнікнення разрэджанага ляснога полага і зарастання пустак верасам, травамі, [[Лішайнікі|лішайнікамі]]. * Паўднёвы ўсход займае Паўднёваавалонскі рэгіён штыхельных марскіх стэпаў. Тут пераважаюць нізкія рэдкалессі, зараснікі верасу, [[мох]]у, лішайнікаў. Да яго прылягае Авалонскі лес, што знаходзіцца ў глыбіні [[фіёрд]]а. Для Авалонскага лесу характэрны піхта і [[бяроза]]. * Паўднёва-заходні Ньюфаўндленд адзначаны прахалодным летам і снежнай халоднай зімой. Сярэднегадавая тэмпература складае каля 4&nbsp;°C. Вышыня паверхні вагаецца ад ўзроўня акіяна да 814 м. [[гара|Горы]] абараняюць ад моцных вятроў, таму тут назіраецца найбольшая біялагічная разнастайнасць лясоў. * Горны рэгіён адмяжоўвае паўднёвы захад ад паўднёвых стэпаў і Цэнтральнага рэгіёна. У ім сустракаюцца [[хмызняк]]і і зараснікі карлікавых [[Дрэва|дрэў]]. * Паўночны захад займае Паўночны паўвостраў. [[Вегетацыйны перыяд]] тут доўжыцца на 10 — 20 дзён меней, чым у іншых частках Ньюфаўндленда, пераважаюць кіслыя [[вапняк]]овыя глебы. У мінулым ён быў пакрыты яловымі і піхтавымі лясамі. У нашы дні іх плошча скарацілася. Берагі нізкія, часцяком забалочаныя. * Паўночны бераг пакрыты [[Мяшаныя лясы|мяшанымі лясамі]] і прыбярэжнымі пусткамі. На крайняй поўначы дамінуе амаль бязлесая [[тундра]]. Значная тэрыторыя, захаванне лясоў, балот і пустак спрыяюць багаццю мясцовай [[фаўна|фаўны]]. Востраў насяляюць [[паўночны алень|карыбу]], [[буры мядзведзь]], [[барыбал]], [[выдра]], [[андатра]], [[Лісы|ліса]], [[Рысь канадская|канадская рысь]]. У пачатку [[20 стагоддзе|XX]] ст. былі інтрадуцыраваны [[Лось|лосі]], але іх колькасць нязначная<ref>{{Cite web |url=http://newfoundland.hilwin.nl/PHP/en/animals.php |title=Animals |access-date=29 жніўня 2016 |archive-date=21 красавіка 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170421145830/http://newfoundland.hilwin.nl/PHP/en/animals.php |url-status=dead }}</ref>. Ньюфаўндленд часам называюць паўночнаамерыканскай [[птушкі|птушынай]] сталіцай<ref>{{Cite web |url=http://newfoundland.hilwin.nl/PHP/en/birds.php |title=Birds |access-date=29 жніўня 2016 |archive-date=25 ліпеня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160725095008/http://newfoundland.hilwin.nl/PHP/en/birds.php |url-status=dead }}</ref>. Налічваецца 35 мільёнаў толькі марскіх птушак, а ўсяго — болей за 360 відаў птушак. Для захавання прыроды Ньюфаўндленда створаны 2 [[Нацыянальны парк|нацыянальныя]] і некалькі [[Ньюфаўндленд і Лабрадор|правінцыйных]] паркаў. <gallery> Lewis Hills, Long Range Mountains, Newfoundland, Canada - 200707.jpg|Горы на захадзе Ньюфаўндленда NLC Eastport1 tango7174.jpg|Усходні Ньюфаўндленд Trees and snow (129687444).jpg|Зімовы лес Watch your step (7870657002).jpg|Прыбярэжная пустка </gallery> == Гісторыя == [[Файл:L'Anse aux Meadows, The Meeting of Two Worlds.jpg|thumb|Скульптура «Сустрэча двух светаў» у Л’Анс-о-Медаўз]] Першымі насельнікамі вострава Ньюфаўндленд былі [[індзейцы]], прадстаўнікі паўднёвай галіны [[Марская архаічная культура|марской архаічнай культуры]]. Яны займаліся [[рыбалоўства]]м, [[паляванне]]м на прыбярэжных [[ластаногія|ластаногіх]] і [[карыбу]], выкарыстоўвалі для вырабу прылад паліраваны [[сланец]]. У [[3 тысячагоддзе да н.э.|3]] тысячагоддзі да н. э. яны былі выціснуты [[палеаэскімосы|палеаэскімосамі]], што перасяліліся з суседняга [[Паўвостраў Лабрадор|Лабрадора]]. Прадстаўнікі палеаэскімоскіх археалагічных культур [[Гросуатэр (культура)|Гросуатэр]] і [[Археалагічная культура Дорсет|Дорсет]] жылі на ўзбярэжжы Ньюфаўндленда да [[13 стагоддзе|XIII]] ст. н. э.<ref>[http://elfshotgallery.blogspot.com.by/2011/04/groswater-and-dorset-palaeoeskimo.html Groswater and Dorset Palaeoeskimo Toolkits]</ref> Іх асноўнымі заняткамі былі лоў [[кіты|кітоў]] і [[рыбы]], у меншай ступені — паляванне на наземных [[звяры|звяроў]]. Нарэшце, каля 2000 гадоў таму<ref>[http://www.pc.gc.ca/eng/lhn-nhs/nl/portauchoix/natcul/recent.aspx Port au Choix National Historic Site of Canada. Recent Indians]</ref> адбылося новае перасяленне індзейцаў з поўдню. Яны займаліся [[паляванне]]м, [[збіральніцтва]]м і [[рыбалоўства]]м, у большай ступені, чым палеаэскімосы, залежалі ад рэсурсаў сушы. Відавочна, існавала некалькі індзейскіх міграцый на востраў. Яны былі абумоўлены [[клімат]]ычнымі зменамі. Першымі індзейцамі-мігрантамі былі прадстаўнікі [[Марская архаічная культура|марской архаічнай культуры]]. У пачатку [[2 тысячагоддзе|2]] тысячагоддзя н. э. сюды перасялілася група [[алганкіны|алганкінаў]]. Да [[15 стагоддзе|XV]] ст. сфарміраваліся алганкінская культура [[беатук]]<ref>[http://www.heritage.nf.ca/articles/aboriginal/beothuk.php The Beothuk] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160913105120/http://www.heritage.nf.ca/articles/aboriginal/beothuk.php |date=13 верасня 2016 }}</ref>. У [[11 стагоддзе|XI]] ст. Ньюфаўндленд быў адкрыты [[Грэнландыя|грэнландскімі]] [[вікінгі|вікінгамі]]. Сведчаннем гэтаму з’яўляецца археалагічны помнік [[Л’Анс-о-Медаўз]]<ref>[http://whc.unesco.org/en/list/4 L’Anse aux Meadows National Historic Site]</ref> на месцы [[нарманы|нарманскага]] паселішча на поўначы вострава. Аднак існаванне грэнландскай калоніі не было працяглым з-за сутычак вікінгаў з мясцовым насельніцтвам. Ньюфаўндленд быў нанава адкрыты [[10 жніўня]] [[1497]] г. экспедыцыяй [[Джон Кабат|Джона Кабата]]. Індзейцы, якіх сустрэлі еўрапейцы, пакрывалі скуру [[охра]]й. Мяркуецца, што з гэтай прычыны пазнейшыя вандроўнікі ў Паўночную Амерыку сталі ўжываць слова «чырвонаскурыя» у адносінах да ўсіх індзейцаў<ref>[http://www.novelguide.com/reportessay/science/earth-science/aboriginal-people-newfoundland The Aboriginal People of Newfoundland]</ref>. Дж. Кабат абвясціў знойдзеныя ім землі далучанымі да [[Англія|Англіі]], таму Ньюфаўндленд фармальна лічыцца старэйшай заморскай [[калонія]]й гэтай краіны. Да [[1502]] г. у Англіі пачалося афіцыйнае ўжыванне паняцця ''New found launde'' (літаральна «новая адкрытая зямля»)<ref>[http://www.nrcan.gc.ca/earth-sciences/geography/place-names/origins-geographical-names/9224#nf The origins of geographical names of the provinces and territories] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20171223121358/http://www.nrcan.gc.ca/earth-sciences/geography/place-names/origins-geographical-names/9224#nf |date=23 снежня 2017 }})</ref>. Першапачаткова яно распаўсюджвалася на востраў і суседнія тэрыторыі, але ў выніку захавалася толькі як назва вострава. У [[1501]] г. узбярэжжа Ньюфаўндленда даследавалі [[Партугалія|партугальскія]] маракі<ref>{{Cite web |url=http://www.heritage.nf.ca/articles/exploration/portuguese.php |title=The Portuguese Explorers |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508193835/http://www.heritage.nf.ca/articles/exploration/portuguese.php |archive-date=8 мая 2016 |access-date=30 жніўня 2016 |url-status=dead}}</ref>, у 1534 г. — [[Францыя|французская]] экспедыцыя [[Жак Карцье|Жака Карцье]]<ref>{{Cite web |url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/jacques-cartier/ |title=Jacques Cartier |access-date=31 жніўня 2016 |archive-date=10 сакавіка 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220310211231/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/jacques-cartier |url-status=dead }}</ref>. У [[16 стагоддзе|XVI]] — [[17 стагоддзе|XVII]] стст. месцы лову траскі каля Ньюфаўндленда актыўна наведвалі англійскія, [[баскі|баскскія]], [[Нармандыя|нармандскія]] і [[брэтонцы|брэтонскія]] рыбаловы. У XVII ст. французы пачалі ўсталяванне на востраве калоній. Найбуйнейшай з іх стала Плезанс, у якой у [[1685]] г. жылі 153 сталыя жыхары і 435 сезонных рыбакоў, у [[1710]] г. — 248 сталых жыхароў<ref>[http://www.heritage.nf.ca/articles/society/french-settlement.php French Settlement, 1504—1904]</ref>. Пасля [[Утрэхцкі мірны дагавор (1713)|Утрэхцкага міра 1713 г.]] Францыя была вымушана адмовіцца ад Ньюфаўндленда. Аднак французскія паселішчы ствараліся і пазней. Французы даследавалі ўнутраныя раёны вострава, што адлюстравана ў мясцовай [[Тапаніміка|тапаніміцы]]. Англія прадпрымала спробы каланізацыі Ньюфаўндленда з пачатку XVII ст. У [[1610]] г. [[Фрэнсіс Бэкан]] стварыў Кампанію каланізацыі Ньюфаўндленда<ref>{{Cite web |url=http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/nfldhistory/NewfoundlandHistory-EarlyColonizationandSettlementofNewfoundland.htm |title=Newfoundland History. Early Colonization and Settlement Policy in Newfoundland |access-date=1 верасня 2016 |archive-date=4 ліпеня 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704031252/http://faculty.marianopolis.edu/c.belanger/nfldhistory/NewfoundlandHistory-EarlyColonizationandSettlementofNewfoundland.htm |url-status=dead }}</ref>. Але першае англійскае паселішча Авалон узнікла толькі ў [[1621]] г. Яно спыніла сваё існаванне ў [[1696]] г. з-за нападаў французаў<ref>[http://www.heritage.nf.ca/articles/exploration/colony-of-avalon-history-introduction.php Colony of Ferryland Introduction]</ref>. У [[1729]] г. Вялікабрытанія прызначыла [[губернатар]]ам Ньюфаўндленда [[:en:Henry Osborn (Royal Navy officer)|Генры Осбарна]] ([[1694]]—[[1771]] гг.), які рэфармаваў цывільнае кіраванне і ўпарадкаваў падаткі. Большасць брытанскіх пасяленцаў была рыбакамі. У [[1784]] г. для стымулявання перасялення на востраве была абвешчана рэлігійная свабода для [[каталіцызм|каталікоў]]. Аднак з’яўленне еўрапейскіх каланістаў адмоўна паўплывала на абарыгенаў. Яны пакутавалі з-за парушэння іх тэрыторый і новых [[эпідэмія|эпідэмічных]] хвароб. Да канца першай трэці [[19 стагоддзе|XIX]] ст. беатук вымерлі. У XIX ст. развіццю калоніі паспрыялі павелічэнне попыту на рыбу, з’яўленне здабываючай прамысловасці, паступовае развіццё самакіравання, а таксама эканамічныя крызісы ў Еўропе. Яны выклікалі новыя хвалі іміграцыі. У [[1815]] г. насельніцтва дасягнула 40 568 чал.<ref>[http://www.gov.nf.ca/publicat/royalcomm/research/bakerchronology.pdf History of Newfoundland and Labrador Summary Chronology of Events]</ref> У [[1807]] г. на востраве была надрукавана першая мясцовая [[газета]]. У [[1809]] г. да Ньюфаўндленда быў далучаны [[Паўвостраў Лабрадор|Лабрадор]]. У [[1824]] г. Ньюфаўндленд і Лабрадор атрымалі статус асобнай брытанскай калоніі. У [[1832]] г. сфарміраваны першы прадстаўнічы ўрад, у [[1833]] г. — заканадаўчая палата абшчын. У [[1907]] г. Ньюфаўндленд і Лабрадор сталі [[дамініён]]ам. У [[1948]] г. адбыўся рэферэндум, на якім большасць грамадзян выказалася за ўступленне ў склад [[Канада|Канады]]. [[31 сакавіка]] [[1949]] г. Ньюфаўндленд стаў часткай Канады ў складзе [[Ньюфаўндленд і Лабрадор|правінцыі Ньюфаўндленд і Лабрадор]]. == Эканоміка == [[Файл:Hard at work (8028708713).jpg|thumb|Традыцыйнае рамяство]] Традыцыйныя галіны [[эканоміка|эканомікі]] — [[рыбалоўства]] і здабыча [[Карысныя выкапні|карысных выкапняў]]. Рыбалоўства інтэнсіўна развівалася з [[18 стагоддзе|XVIII]] ст. У [[1920]] г. яно давала 71 % экспарта з вострава. Аднак гэта галіна моцна пацярпела падчас [[Вялікая дэпрэсія|сусветнай дэпрэсіі 1929—1933 гг.]] і ў далейшым не здолела ўзнавіць сваю значнасць. Скарачэнне прыродных рэсурсаў прывяло да мараторыя на лоў [[траскі]] ў [[1992]] г.<ref>[http://www.heritage.nf.ca/articles/economy/economy.php Economy]</ref>, што фактычна стала прычынай поўнага заняпаду камерцыйнага рыбалоўства. Здабыча карысных выкапняў пачалася ў 1830-я гг. Ньюфаўндленд з’яўляўся важным месцам здабычы [[медзь|медзі]], а потым [[азбест]]у і [[жалеза]]<ref name="Mining"/>. У [[1979]] г. каля Ньюфаўндленда былі знойдзены радовішчы [[нафта|нафты]]<ref>{{Cite web |url=http://newfoundland.hilwin.nl/PHP/en/mining.php |title=Mining and oil production |access-date=30 жніўня 2016 |archive-date=13 жніўня 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813115730/http://newfoundland.hilwin.nl/PHP/en/mining.php |url-status=dead }}</ref>. У канцы [[20 стагоддзе|XX]] ст. у сувязі з крызісам рыбалоўства ўлады [[Ньюфаўндленд і Лабрадор|правінцыі Ньюфаўндленд і Лабрадор]] стымулявалі мадэрнізацыю [[прамысловасць|прамысловасці]]. [[Сельская гаспадарка]] развіваецца пераважна на паўднёвым усходзе<ref>[http://newfoundland.hilwin.nl/PHP/en/agriculture.php Agriculture]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Фермеры вырошчваюць [[бульба|бульбу]], [[гародніна|гародніну]], [[чарніцы]]. Большасць прыбыткаў ім дае продаж мяса і яек хатняй [[птушкі]]. На Ньюфаўндлендзе таксама развіваецца [[лес|лясная]] гаспадарка, вытворчасць [[драўніна|драўніны]] і [[папера|паперы]]. Важная сучасная галіна эканомікі — сфера паслуг. Яна ўключае [[транспарт]], [[Сувязь, эканоміка|сувязь]], [[гандаль]] і абслугоўванне [[турызм|турыстаў]]. Узровень жыцця на востраве ніжэйшы, чым у астатніх месцах [[Канада|Канады]]<ref>[http://www.canadavisa.com/about-newfoundland-and-labrador.html Newfoundland and Labrador life]</ref>, з-за высокага ўзроўню [[Беспрацоўе|беспрацоўя]], значных выдаткаў на ўтрыманне жылля. Разам з гэтым, на востраве нізкія [[падаткі]] для фізічных асоб і прадпрыемстваў. {{Зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11}} == Спасылкі == * [http://www.gov.nl.ca/ Адміністрацыя Ньюфаўндленда і Лабрадора] * [http://www.nr.gov.nl.ca/nr/mines/maps/nf.pdf Геалагічная карта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170718194452/http://www.nr.gov.nl.ca/nr/mines/maps/nf.pdf |date=18 ліпеня 2017 }} * [https://web.archive.org/web/20050711080747/http://www.heritage.nf.ca/ Спадчына Ньюфаўндленда] * [http://www.digitalnaturalhistory.com A Digital Natural History of Newfoundland and Labrador] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160826175639/http://www.digitalnaturalhistory.com/ |date=26 жніўня 2016 }} {{Геастратэгічныя пункты сусветнага акіяна}} {{Тэрыторыі Брытанскай імперыі}} {{Атлантычны акіян}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Астравы Канады]] [[Катэгорыя:Астравы Атлантычнага акіяна]] [[Катэгорыя:Ньюфаўндленд| ]] jrgf514e1e7g596fmsyvq1l3sqkeuho 0 125774 5237938 5176360 2026-11-03T18:55:44Z Vitaly Zdanevich 16158 Раздзел пра фонды дапоўнены выявай касавага білета ў 1 талер з указаннем крыніцы 5237938 wikitext text/x-wiki {{Музей |назва = Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей |sort = гісторыка-археалагічны музей |арыгінал = |выява = |памер = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |профіль = комплексны |дата=9 снежня |заснаваны =1922 |падпарадкаваны = упраўленне культуры Гродзенскага аблвыканкама |месцазнаходжанне= г. Гродна, [[Замкавая вуліца (Гродна)|вул. Замкавая]], 20, 230023 |наведвальнікі = |фонд = 158 981 |агульная плошча =5486 |выставачная плошча=2377 |плошча запаснікаў =506 |дырэктар = |праезд = |адкрыты = 10:00–17:30, акрамя панядзелка<br/>Музей гісторыі Гарадніцы 10:00–17:00, акрамя нядзелі і панядзелка |білет = |спасылка = http://museum-grodno.by |Commons = Hrodna State Historico-Archaeological Museum }} '''Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей''' — адзін са старэйшых і велічэйшых музеяў [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]. == Гісторыя == Заснаваны ў 1920 годзе па ініцыятыве гісторыка і археолага [[Юзаф Ядкоўскі|Юзафа Ядкоўскага]]. З канца 1920-х гадоў месціцца ў [[Стары замак (Гродна)|Старым Замку]], а ў 1991 годзе музею перададзена большая частка памяшканняў [[Новы замак (Гродна)|Новага Замка]]. == Фонды == [[Файл:Кассовый билет в 1 талер 1810 года из Гродненского музея. Лицевая сторона--moneymuseum-by.jpg|міні|alt=Прамавугольны папяровы білет з арнаментальнай рамкай і надпісам «Jeden Talar».|Касавы білет Варшаўскага герцагства ў 1 талер (1810) са збору музея<ref>И. Крайнева. [https://moneymuseum.by/upload/iblock/9d5/83r0swen7pv0qou31emcjtosq7eapgth/%D0%9A%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%B0.pdf Коллекция бонистики Гродненского государственного историко-археологического музея] // Банкаўскі веснік. Март 2008. С. 26, рис. 10.</ref>]] Фонд музея на сучасны момант налічвае каля 190 тысяч прадметаў — старадрукі (звыш 23 тыс. прадметаў з іх 3 інкунабулы і 26 палеатыпаў), археалагічныя калекцыі складаюцца з матэрыялаў раскопак стаянак, паселішч, могільнікаў, сярэднявечных гарадоў і абарончых збудаванняў Гродзеншчыны (каля 40 тыс. прадметаў), нумізматыка (каля 30 тыс. манет) і інш. У пастаяннай экспазіцыі музея прадстаўлена каля 7 000 прадметаў.  <gallery widths=100 heights=120 caption="Шкляныя вырабы з фондаў музея" perrow=""> File:GLASS CARAFE huta Urečča ROEMERS huta of Tyzenhaus in HRODNA MUSEUM.jpg|Штоф [[Урэцкая шкляная мануфактура|Урэцка-Налібоцкай мануфактуры]] і ромеры шклозавода Антонія Тызенгаўза з Гродна. File:1534 Zestaw HUTA NIEMEN 1926 STOLLE HRODNA MUSEUM Photo by TANYA MARKINA.jpg|Набор для лікёру [[Нёман (шклозавод)|гуты Юліуса Столле «Нёман»]], 1910 — 1939 гг. File:Antique glassware in Hrodna New Castle photo by Tania Markina.jpg|Старадаўнія шкловырабы з Гродзенскага рэгіёну. File:Гродна (2018). ГДГАМ. Графін. Урэцка-налібоцкая мануфактура. XVIII ст.jpg|thumb|Графін з урэцка-налібоцкай мануфактуры, XVIII ст. File:Michał Kleofas Ogiński Kielich huta Urečča HRODNA MUSEUM.jpg|thumb|Келіх [[Міхал Клеафас Агінскі|Міхала Клеафаса Агінскага]], [[Урэцкая шкляная мануфактура|гута Урэчча]], XVIII стагоддзе File:Гродна (2018). Экспазіцыя ГДГАМ у Старым замку (59).jpg </gallery> == Экспазіцыя да рэканструкцыі == Асноўная частка экспазіцый музея да 2019 года была размешчана ў каралеўскім палацы Старога замка, пабудаванага ў 2-ой палове 16 ст. для караля [[Стэфан Баторый|Стэфана Баторыя]] (неаднаразова перабудоўваўся ў 17-19 ст.). [[Файл:Стары і новы замак зімою.JPG|міні|злева|Стары і Новы замкі, у якіх размяшчаецца музей]] [[Файл:Гродзенскі стары замак. Музей.JPG|міні|злева|Экспазіцыйная зала ў Старым замку]] [[Файл:Новы замак. Музэй..JPG|thumb|злева|Экспазіцыйная зала ў Новым замку]] [[Файл:Група уланаў часоў Мікалая І.jpg|250px|thumb|[[Фёдар Ільіч Байкоў|Ф. І. Байкоў]]. Група уланаў часоў Мікалая І]] Экспазіцыя, якая апавядала аб гісторыі, культуры і прыродзе [[Панямонне|Панямоння]], змяшчалася на першым і другім паверхах. Сярод рэчаў, якія захоўваюцца і экспанаваліся ў музеі, значнае месца займае калекцыя археалагічных знаходак, — зброя абаронцаў горада і жаночыя ўпрыгожанні, інструменты рамеснікаў і дзіцячыя цацкі, масіўныя ядры і медныя гравіраваныя пласціны XII ст. з выявамі святых, старажытныя кнігі, разнастайныя па форме і аздабленню кафлі, манеты розных краін Еўропы, разныя крэслы XVIII ст. з мэблі Старога замка, шкляныя вырабы гродзенскіх каралеўскіх мануфактур, а таксама славуты «слуцкі» залататканы пояс. Асобныя залы былі прысвечаны побыту сялян і гараджан [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], традыцыйнымі рамёствамі і прамысловымі прадпрыемствамі краю. На другім паверсе палаца месціліся матэрыялы, прысвечаныя першай і другой сусветным войнам. У канцы 2019 годзе экспазіцыю прыбралі з палаца Баторыя, каб падрыхтаваць яго да рэканструкцыі.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2019/11/21/legendarnyi-zubr-sa-staroga-zamka-peraehau-na-novae-mesca/|title=Легендарны зубр са Старога замка пераехаў на новае месца|last=|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2019-11-21|access-date=2024-02-29}}</ref> == Экспазіцыя пасля рэканструкцыі == Працы па рэканструкцыі [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] пачаліся ў 2017 годзе. Стары замак адкрылі для наведвальнікаў 6 лістапада 2021 года пасля першага этапу рэканструкцыі. У адбудаваным замку размясцілі частку экспазіцыі. Першая зала расказвае пра гісторыю забудовы Замкавай гары. Адна з залаў прысвечана каралю Стэфану Баторыю. У іншай размешчана экспазіцыя, прысвечаная Гродна ў XVII—XVIII стст. У калідоры да сувенірнай крамы размясцілі карцінную галерэю.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2021/11/06/stary-zamak-adkryli/|title=Старый замок наконец открыли. Смотрите, как он сейчас выглядит снаружи и внутри|last=|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2021-11-06|access-date=2024-02-29}}</ref> Тры залы з інтэр'ерамі XVI ст. у замку адкрылі ў студзені 2023 года. Іх рыхтавалі больш за год. Гэта залы «Капліца», «Каралеўская лазня» і «Пакоі чыноўніка». У каралеўскай капліцы захавалі арыгінальную фрэску XVI ст.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2023/01/20/novyje-zaly-zamok/|title=У Старым замку адкрываюцца новыя залы: фота|first=|last=|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2023-01-20|access-date=2024-02-29}}</ref> У чэрвені 2023 адкрылася для наведванняў Алебастравая зала, апошняя з памяшканняў у рамках першай чаргі рэканструкцыі Старога замка. Зала ўзнаўляе мастацтва эпохі Рэнесансу. Мяркуецца, у XVI ст. у ёй знаходзіліся вырабы з алебастру, што і дало назву памяшканню.<ref>{{Cite web|lang=be|url=https://hrodna.life/2023/06/14/aliebastrovyj-zal/|title=У Старым замку адкрыюць Алебастравую залу. Як яна выглядае|first=|last=|website=Hrodna.life - навіны Гродна|date=2023-06-14|access-date=2024-02-29}}</ref> На тэрыторыі [[Стары замак (Гродна)|Старога замка]] на Замкавай гары экспануюцца руіны помніка гродзенскай архітэктурнай школы 12 стагоддзя — Ніжняй царквы. За ёй знаходзяцца рэшткі абарончых сцен Верхняга замка часоў [[Вітаўт Кейстутавіч|Вітаўта]]. Самы старажытны ў Беларусі каменны мост злучае Стары замак з другім каралеўскім палацам — Новым замкам. Музей гісторыі [[Гарадніца|Гарадніцы]] знаходзіцца ў будынку, які з’яўляецца адзіным помнікам першай тыпавой гарадской жылой забудовы другой паловы 18 ст. Час працы музея: штодзённа, акрамя панядзелка, 10:00–18:00, каса: да 17:00. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Гродненский государственный историко-археологический музей. Путеводитель по залам / Соболь Н. И.. — Т. 1963. — 236 с. * Гродно: энциклопедический справочник. — «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки, 1989. — С. 168. — 438 с. * Ваганова А. Н., Загорульский Э. М. Историческое краеведение Белоруссии. — БГУ им В. И. Ленина, 1980. — 263 с. == Спасылкі == {{Commons|Category:Hrodna State Historico-Archaeological Museum}} * [http://www.museum-grodno.by/ Афіцыйны сайт музея] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210125082506/https://museum-grodno.by/ |date=25 студзеня 2021 }} {{Славутасці Гродна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Музеі Гродна]] [[Катэгорыя:Гродзенскі дзяржаўны гісторыка-археалагічны музей| ]] [[Катэгорыя:Гістарычныя музеі Беларусі]] 3zw1jt3xoob5a0lvxfwize2smtgnb5q 0 128440 5237951 4832878 2026-11-03T19:40:59Z Ueschar 151377 5237951 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Эльблёнг (значэнні)}} {{НП-Польшча |статус = Горад |беларуская назва = |арыгінальная назва = |падначаленне = |выява = |подпіс = |герб = |сцяг = |дэвіз = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |ваяводства = Вармінска-Мазурскае |павет = Горад на правах павета |гміна = |гміна_назва = |унутраны падзел = |від главы = |глава = |дата заснавання = |першае згадванне = 1237 |ранейшыя імёны = {{НП-ПН|1945|Эльбінг}} |статус з = 1246 |плошча = 79,82 |вышыня цэнтра НП = 1,5—92 |афіцыйная мова = |насельніцтва = 123659 |крыніца насельніцтва = <ref>[http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/l_powierzchnia_i_ludnosc_przekroj_terytorialny_2013.pdf Główny Urząd Statystyczny, dane za rok 2013]</ref> |год перапісу = 2013 |шчыльнасць = 1549 |агламерацыя = |назва агламерацыі = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |этнахаронім = |тэлефонны код = 55 |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = 82-300 да 82-314 |аўтамабільны код = NE |TERC = 2861011 |SIMC = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта 2 = |add3n = |add3 = }} '''Э́льблёнг'''<ref>{{ТКП-Польшча}}</ref> або '''Э́льбланг'''<ref>{{Cite web|url=https://verbum.by/pbs/elblag|title=Elbląg - Польска-беларускі слоўнік (Я. Волкава, В. Авілава, 2004, правапіс да 2008 г.)|website=verbum.by|access-date=2026-11-03}}</ref> ({{lang-pl|Elbląg}}; {{lang-de|Elbing}}) — [[горад]] на правах павета ў паўночнай [[Польшча|Польшчы]] з насельніцтвам 122 717<ref>Główny Urząd Statystyczny. Baza Demografia. Ludność. Stan, ruch naturalny i wędrówki ludności w I kwartale 2014 r., stan na 31.03.2014. [http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20181226014634/http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/ErrorH.aspx?aspxerrorpath=%2Fbazademografia%2FTables.aspx |date=26 снежня 2018 }}</ref> чалавек на 2014 год і адміністрацыйны цэнтр [[Эльблёнгскі павет|Эльблёнгскага павета]]. З [[1999]] горад быў далучаны да [[Вармінска-Мазурскае ваяводства|Вармінска-Мазурскага ваяводства]]. Да гэтага горад быў адміністрацыйным цэнтрам [[Эльблёнгскае ваяводства|Эльблёнгскага ваяводства]] (1975—1998) і галоўным горадам у [[Гданьскае ваяводства (1945—1975)|Гданьскім ваяводстве]] (1945—1975). Горад з’яўляецца [[порт]]ам на рацэ [[Рака Эльблёнг|Эльблёнг]], якая ўпадае ў [[Віслінскі заліў]] прыкладна за 10 км на поўнач, тым самым даючы гораду доступ да [[Балтыйскае мора|Балтыйскага мора]] праз падуладны Расіі [[Балтыйскі праліў]]. Эльблёнг упершыню згадваецца як «Ilfing» у «[[Wikisource:Bright's Anglo-Saxon Reader/The Voyages of Ohthere and Wulfstan|Падарожжах Ахтэрэ і Вульфстана]]», напісаных на англа-саксонскай мове ў перыяд кіравання караля [[Альфрэд Вялікі|Альфрэда]] паводле звестак, атрыманых ад вікінгаў, якія наведалі гэтае месца. == Гісторыя == Заснаваны [[крыжакі|крыжакамі]] ў [[1237]] годзе на месцы болей старажытнага цэнтра, які прынята атаясамліваць з вараскім [[Трусо]]. Насельніцтва — 126 419 тыс. жыхароў ([[2009]]). Гістарычна прускі горад, цэнтр старажытнапрускай вобласці [[Памезанія]], Эльблёнг стаў часткай Польшчы толькі пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]]. Новае польскае насельніцтва ў значнай ступені складалася з [[палякі|палякаў]], пераселеных з [[СССР|Савецкага Саюза]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Эканоміка == У горадзе развіты [[цяжкае машынабудаванне|цяжкае]] і [[транспартнае машынабудаванне]] (вытворчасць [[турбіна|турбін]], кавальска-прэсавага, суднавага абсталявання, [[станок|станкоў]]), [[дрэваапрацоўчая прамысловасць|дрэваапрацоўчая]], [[швейная прамысловасць|швейная]], [[харчовая прамысловасць]]<ref name="БЭ">{{крыніцы/БЭ|18-1|Эльбланг}}</ref>. == Славутасці == [[Выява:SM Elbląg Kościół św Mikołaja (0) ID 644686.jpg|left|200px|thumb|Кафедральны сабор Св. Мікалая]] * Помнікі гатычнай архітэктуры ([[XIII]]—[[XIV]] стст.)<ref name="БЭ"/>. * [[Сабор Святога Мікалая (Эльблёнг)|Сабор Святога Мікалая]] ([[XIII стагоддзе]]) * Замак крыжаносцаў ([[XIII стагоддзе]])<ref name="БЭ"/> == Гарады-пабрацімы == {{Wikidata/Гарады-пабрацімы}}{{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|18-1|Эльбланг}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Elbląg}} * [http://www.umelblag.pl/en/ Афіцыйная старонка муніцыпалітэта] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080919192750/http://www.umelblag.pl/en/ |date=19 верасня 2008 }} {{Вармінска-Мазурскае ваяводства}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Эльблёнг| ]] bv7stof6z3clxyu5sqm7w2nppf9xkhe 0 132103 5238068 5190455 2026-11-03T23:46:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238068 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Баршчэўская}} {{Навуковец}} '''Ніна Баршчэўская''' (у дзявоцтве ''Амельянюк''; {{lang-pl|Nina Barszczewska, z domu Omeljaniuk}}; {{ДН|29|6|1956}}, [[Козлікі (Гайнаўскі павет)|Козлікі]], [[Гайнаўскі павет]], Польшча) — беларуская і польская [[мовазнаўства|мовазнаўца]], [[беларусістыка|беларусістка]], [[дыялекталогія|дыялектолаг]], даследчыца гісторыі беларускай мовы, беларуска-польскага і беларуска-балцкага моўнага памежжа, [[анамастыка|анамастыкі]] і мовы беларускай эміграцыі, грамадская і культурная дзяячка беларускай меншасці ў Польшчы, журналістка і перакладчыца.<ref name="Kaleta2020">Калета Р. [https://kb.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/218/2024/05/NBarszczewska-tekst.pdf Нина Барщевская, профессор Варшавского университета, белорусский и польский ученый = Nina Barszczewska, professor at the University of Warsaw and Belarusian and Polish scholar] // ''Женщины-ученые Беларуси и Польши: материалы международной научно-практической конференции, Минск, 26 марта 2020 г.'' / редкол.: И. В. Казакова, И. В. Олюнина. — Минск: БГУ, 2020. — С. 17—30.</ref> [[Габілітацыя|Габілітаваны доктар]] гуманітарных навук у галіне мовазнаўства (2004), прафесар Варшаўскага ўніверсітэта з 2008 года; з 2018 года на пенсіі.<ref name="UWstaff">{{Cite web |lang=pl |url=https://kb.uw.edu.pl/katedra/pracownicy/ |title=Pracownicy |website=Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego |access-date=2026-08-31 }}</ref> У 2009—2014 і 2016—2018 гадах узначальвала [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|Кафедру беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]].<ref name="UWhistory">{{Cite web |lang=pl |url=https://kb.uw.edu.pl/katedra/historia/ |title=Historia |website=Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego |access-date=2026-08-31 }}</ref> У 1992 годзе была адной са стваральніц [[Беларуская служба Польскага радыё|Беларускай службы Польскага радыё]] і да 2018 года яе кіраўніцай.<ref name="PR30">{{Cite web |lang=pl |url=https://www.polskieradio.pl/13/11465/Artykul/2883549,30lecie-redakcji-bialoruskiej-polskiego-radia-dla-zagranicy-specjalne-audycje |title=30-lecie Redakcji Białoruskiej Polskiego Radia dla Zagranicy. Specjalne audycje |website=Polskie Radio |date=2022-01-12 |access-date=2026-08-31 }}</ref> == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Нарадзілася 29 чэрвеня 1956 года ў вёсцы [[Козлікі (Гайнаўскі павет)|Козлікі]] гміны [[Нараў (гміна)|Нараў]] [[Гайнаўскі павет|Гайнаўскага павета]]; у мясцовай беларускай гаворцы назва вёскі гучыць як ''Козьлікі''. Вёска населена пераважна беларусамі, і беларуская гаворка была для Ніны Амельянюк мовай штодзённых зносін з дзяцінства.<ref name="Kaleta2020"/> Пачатковую адукацыю атрымлівала спачатку ў Кожыне, затым у Гародчыне.<ref name="Kaleta2020"/> У 1975 годзе скончыла [[Беларускі ліцэй імя Браніслава Тарашкевіча ў Бельску Падляскім|Агульнаадукацыйны ліцэй з беларускай мовай навучання імя Браніслава Тарашкевіча]] ў [[Бельск-Падляскі|Бельску Падляскім]]. Далейшую адукацыю звязала з беларускай філалогіяй у [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]], дзе ў 1980 годзе абараніла магістарскую працу ''Obrzęd weselny na Białostocczyźnie. Charakterystyka semantyczno-porównawcza'' («Вясельны абрад на Беласточчыне. Семантычна-параўнальная характарыстыка»). Навуковым кіраўніком была [[Эльжбета Смулкова]].<ref name="Kaleta2020"/> У 1988 годзе абараніла доктарскую дысертацыю ''Dialektyzmy w «Tłumaczalnym słouniku biełaruskaj mowy»'' («Дыялектызмы ў „Тлумачальным слоўніку беларускай мовы“»), падрыхтаваную пад кіраўніцтвам [[Альберт Барташэвіч|Альберта Барташэвіча]].<ref name="Kaleta2020"/> У 2004 годзе прайшла [[Габілітацыя|габілітацыю]] на падставе манаграфіі ''«Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы»'' і атрымала ступень габілітаванага доктара гуманітарных навук у галіне мовазнаўства. У 2008 годзе стала прафесарам Варшаўскага ўніверсітэта.<ref name="Kaleta2020"/><ref name="UWstaff"/> === Праца ў Варшаўскім універсітэце === З 1980 года працавала ў Кафедры беларускай філалогіі Варшаўскага ўніверсітэта, якая ў 2005 годзе была перайменавана ў [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта|Кафедру беларусістыкі]]. З універсітэцкай беларусістыкай была прафесійна звязана да выхаду на пенсію ў 2018 годзе.<ref name="Kaleta2020"/> З кастрычніка 2009 да мая 2014 года Ніна Баршчэўская была загадчыцай кафедры. У верасні 2016 года зноў узначаліла яе і заставалася на пасадзе да верасня 2018 года.<ref name="UWhistory"/> Падчас яе кіраўніцтва кафедра пашырала супрацоўніцтва з польскімі і замежнымі беларусістычнымі цэнтрамі і падрыхтоўку новых навуковых кадраў. Па яе ініцыятыве 19 ліпеня 2010 года было падпісана пагадненне аб супрацоўніцтве паміж Варшаўскім універсітэтам і Мінскім абласным інстытутам развіцця адукацыі і прынята праграма супрацоўніцтва на 2010—2012 гады.<ref name="Kaleta2020"/> Баршчэўская ўдзельнічала ў падрыхтоўцы навучальных праграм кафедры, працы факультэцкіх камісій і развіцці яе выдавецкай дзейнасці. Яна садзейнічала выданню «Беларуска-польскага слоўніка» 2012 года, які змяшчаў больш за 40 тысяч слоўнікавых артыкулаў, вучэбнага дапаможніка па беларускай мове 2017 года і іншых кафедральных выданняў.<ref name="Kaleta2020"/> Падтрымлівала развіццё навуковага штогодніка ''[[Acta Albaruthenica]]'': да 2013 года ўзначальвала яго навуковую раду, у 2018 годзе была адной з рэдактараў.<ref name="Kaleta2020"/> У 2025—2028 гадах з'яўляецца старшынёй навуковай рады часопіса.<ref name="ActaBoard">{{Cite web |lang=pl |url=https://albaruthenica.uw.edu.pl/podstrona/rada-naukowa |title=Rada Naukowa |website=Acta Albaruthenica |access-date=2026-08-31 }}</ref> === Сям'я === Муж — [[Аляксандр Баршчэўскі]] (1930—2022), беларускі і польскі літаратуразнавец, фалькларыст, перакладчык і паэт, які публікаваўся пад літаратурным імем Алесь Барскі; у 1975—2004 гадах ён узначальваў Кафедру беларускай філалогіі Варшаўскага ўніверсітэта.<ref name="Kaleta2020"/><ref name="UWstaff"/> У сям'і размаўлялі па-беларуску.<ref name="Kaleta2020"/> == Навуковая дзейнасць == === Асноўныя кірункі === Навуковыя інтарэсы Ніны Баршчэўскай ахопліваюць беларускую дыялекталогію, польска-беларускае і беларуска-балцкае моўнае памежжа, анамастыку, гісторыю і сучасны стан беларускай мовы, а таксама мову і мовазнаўчую спадчыну беларускай эміграцыі.<ref name="Kaleta2020"/><ref name="UWstaff"/> Радаслаў Калета характарызуе яе дзейнасць як працяг і развіццё асобнай традыцыі дыялекталагічных даследаванняў у польскай беларусістыцы і адзначае яе ўвагу да самастойнай гісторыі беларускай літаратурнай мовы.<ref name="Kaleta2020"/> Паводле падлікаў [[Радослаў Калета|Радаслава Калеты]], за 1982—2019 гады Баршчэўская была аўтарам, суаўтарам або сурэдактарам 11 кніг, 76 навуковых артыкулаў, 31 навукова-папулярнага артыкула, сямі рэцэнзій, чатырох справаздач, дзвюх праграм навучання беларускай мове і 58 выдавецкіх рэцэнзій. Да гэтага корпуса ўваходзіла 518 радыё- і іншых медыйных матэрыялаў; агулам у бібліяграфіі было ўлічана 707 пазіцый розных тыпаў.<ref name="Kaleta2020"/> === Беларуская дыялекталогія === Дыялекталогія польска-беларускага памежжа стала адным з асноўных кірункаў яе даследаванняў яшчэ ў студэнцкія гады. Яна вывучала вясельную абраднасць Беласточчыны, змены семантыкі лексем пад уплывам узаемадзеяння літаратурнай мовы і гаворак, польскі ўплыў на сінтаксіс беларускіх і ўкраінскіх гаворак Беласточчыны, дыялектныя з'явы ў мясцовай тапаніміі і сістэмы гаворак асобных вёсак.<ref name="Kaleta2020"/> Асобныя даследаванні прысвяціла дыялектызмам у беларускай літаратурнай мове, у тым ліку ў творах [[Янка Купала|Янкі Купалы]] і [[Якуб Колас|Якуба Коласа]], новым тэндэнцыям у беларускіх гаворках, беларускім гаворкам па-за межамі Беларусі і балта-беларускім моўным кантактам.<ref name="Kaleta2020"/> [[Файл:Nina Barszczewska, Mirosław Jankowiak. Dialektologia białoruska. Dialects of Belarusian language map.jpg|thumb|Карта беларускіх дыялектаў з кнігі Ніны Баршчэўскай і Міраслава Янковяка ''Dialektologia białoruska'' (2012)]] Адной з асноўных абагульняльных прац стала падрыхтаваная разам з [[Мірослаў Янковяк|Міраславам Янковякам]] манаграфія ''Dialektologia białoruska'' (2012). Баршчэўская напісала ў ёй раздзелы пра гісторыю даследавання беларускіх гаворак, іх сувязь з засяленнем беларускіх зямель і славяна-балцкімі міграцыямі, ролю гаворак у фарміраванні сучаснай беларускай літаратурнай мовы і новыя дыялектныя тэндэнцыі.<ref name="Dialektologia">Barszczewska N., Jankowiak M. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nina_Barszczewska,_Miros%C5%82aw_Jankowiak._Dialektologia_bia%C5%82oruska.pdf ''Dialektologia białoruska'']. — Warszawa: Instytut Slawistyki PAN, 2012. — 308 s.</ref> У кнізе ўпершыню ў такім аб'ёме па-польску былі прадстаўлены не толькі гаворкі Беларусі, але і беларускія гаворкі ў Польшчы, Літве, Латвіі, Расіі і Украіне.<ref name="Kaleta2020"/> У 2016 годзе ''Dialektologia białoruska'' была намінавана на ўзнагароду VI Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі ў катэгорыі найлепшай польскамоўнай манаграфіі пра Беларусь.<ref name="Kaleta2020"/> === Падляшша і моўнае памежжа === Асобнае месца ў даследаваннях займае [[Падляшша]], у тым ліку праблемы двухмоўя, нацыянальнай і моўнай ідэнтычнасці, узаемадзеяння беларускіх і польскіх гаворак, анамастыкі і традыцыйнай культуры. У 2013—2016 гадах Ніна Баршчэўская кіравала праектам ''Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia'', які фінансаваўся ў межах польскай Нацыянальнай праграмы развіцця гуманістыкі.<ref name="Kaleta2020"/> Вынікам праекта стала трохтомная праца ''Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia'' (2016), падрыхтаваная пад рэдакцыяй Ніны Баршчэўскай, Мікалая Хаўстовіча і Мікалая Цімашука. Першы том змяшчае сацыялінгвістычнае апісанне рэгіёна на гістарычным фоне, другі прысвечаны чалавеку, сям'і і дому, трэці — народнай творчасці. Раздзел пра сувязь мовы і нацыянальнай свядомасці на Падляшшы падрыхтавала Баршчэўская.<ref name="Kaleta2020"/> Яна таксама была адной з аўтараў двухтомнага ''Słownik nazw terenowych północno-wschodniej Polski'' (1992), падрыхтаванага сумесна з Ядвігай Глушкоўскай, Тэрэсай Ясінскай і Эльжбетай Смулковай; у 1995 годзе быў выдадзены асобны індэкс дыялектных назваў да слоўніка.<ref name="Kaleta2020"/> У 1996 годзе гэтая праца атрымала ўзнагароду міністра нацыянальнай адукацыі Польшчы.<ref name="Kaleta2020"/> === Гісторыя беларускай мовы === Баршчэўская даследавала гісторыю беларускай літаратурнай мовы, яе месца сярод іншых усходнеславянскіх моў і функцыянаванне ў XX—XXI стагоддзях. У яе працах разглядаліся прычыны і наступствы рэформы беларускага правапісу 1933 года, этапы развіцця старабеларускай мовы, мова [[Францыск Скарына|Францыска Скарыны]], пісьменства [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], а таксама сферы ўжывання беларускай мовы ў Беларусі, Польшчы і эміграцыі.<ref name="Kaleta2020"/> Асобны даследчы праект ''Historyczne losy języka białoruskiego w interpretacji emigracyjnych badaczy białoruskich'' быў прысвечаны таму, як беларускія эміграцыйныя даследчыкі інтэрпрэтавалі нацыянальную моўную і асветніцкую спадчыну, у тым ліку дзейнасць Францыска Скарыны, [[Васіль Мікалаевіч Цяпінскі|Васіля Цяпінскага]] і [[Сымон Будны|Сымона Буднага]].<ref name="Kaleta2020"/> === Беларуская эміграцыя === Габілітацыйная манаграфія «Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы» (2004) стала вынікам шматгадовага вывучэння беларускамоўнага друку і мовазнаўчай дзейнасці эміграцыі. Матэрыялы да кнігі Баршчэўская збірала, сярод іншага, у [[Беларуская бібліятэка і музей імя Францыска Скарыны|Беларускай бібліятэцы і музеі імя Францыска Скарыны]] ў Лондане.<ref name="Kaleta2020"/> У манаграфіі разглядаюцца становішча беларускай мовы ў XX стагоддзі, яе роля ў захаванні нацыянальнай ідэнтычнасці, дыскусіі аб моўнай норме ў эміграцыйным друку, адносіны эміграцыйных аўтараў да русіфікацыі і гісторыі беларускай літаратурнай мовы.<ref name="Kaleta2020"/> Асобныя артыкулы Баршчэўскай прысвечаны мовазнаўчай дзейнасці [[Ян Станкевіч|Яна Станкевіча]], [[Мікалай Шкялёнак|Мікалая Шкялёнка]], [[Вінцэнт Жук-Грышкевіч|Вінцэнта Жук-Грышкевіча]] і іншых прадстаўнікоў беларускай эміграцыі. === Навуковая школа і вучні === Уласнае навуковае станаўленне Баршчэўскай звязана з варшаўскай школай беларусістыкі. Яе магістарскай працай кіравала [[Эльжбета Смулкова]], а доктарскай — Альберт Барташэвіч.<ref name="Kaleta2020"/> Паводле Радаслава Калеты, у сваёй дыялекталагічнай працы яна працягнула і ўмацавала традыцыю, распачатую на кафедры Антанінай Абрэмбскай-Яблоньскай і развітую Эльжбетай Смулковай.<ref name="Kaleta2020"/> У 2007—2016 гадах пад кіраўніцтвам Ніны Баршчэўскай было падрыхтавана 35 магістраў беларускай філалогіі. Пад яе навуковай апекай працавалі восем дактарантаў.<ref name="Kaleta2021">Калета Р. [https://albaruthenica.uw.edu.pl/numery/tom-21-1/profesor-nina-barszczewska-slow-kilka-o-dorobku-naukowym-jubilatki-1 Profesor Nina Barszczewska — słów kilka o dorobku naukowym Jubilatki] // ''Acta Albaruthenica''. — 2021. — Т. 21.</ref> Пад яе кіраўніцтвам [[Радаслаў Калета]] ў 2012 годзе абараніў доктарскую дысертацыю ''Białorusko-polska homonimia międzyjęzykowa'', [[Вольга Трацяк]] у 2017 годзе — працу пра айконімы польска-беларускага памежжа, а [[Уладзіслаў Гарбацкі|Уладзіслаў Іваноў]] у 2017 годзе — дысертацыю пра фемінізацыю беларускай мовы.<ref name="Kaleta2020"/> Сярод яе дактарантаў былі таксама Марэк Гаўрылюк, Святлана Сачанка, Анна Сівірская, Марыля Хаўстовіч і [[Зміцер Саўка]].<ref name="Kaleta2020"/> Зміцер Саўка не паспеў абараніць падрыхтаваную пад яе кіраўніцтвам працу ''«Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычаньняў у беларускай мове»'' і памёр у 2016 годзе. У 2021 годзе манаграфія была выдадзена Варшаўскім універсітэтам пад навуковай рэдакцыяй Ніны Баршчэўскай і Радаслава Калеты.<ref>Калета Р. [https://open.icm.edu.pl/server/api/core/bitstreams/7ab08ec7-3a1c-4450-b966-bf10c8cb79d7/content Спазнаючы Беларусь… Да 65-годдзя беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]. — Warszawa, 2023. — С. 86.</ref> === Навуковае супрацоўніцтва === Баршчэўская супрацоўнічала з беларусістычнымі і славістычнымі цэнтрамі ў Беластоку, Любліне, Ольштыне, Аполе і Інстытутам славістыкі Польскай акадэміі навук. У Беларусі супрацоўнічала з [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускім дзяржаўным універсітэтам]], [[Інстытут мовазнаўства імя Якуба Коласа|Інстытутам мовазнаўства імя Якуба Коласа]] НАН Беларусі і Мінскім абласным інстытутам развіцця адукацыі.<ref name="Kaleta2020"/> З 2004 года была намесніцай старшыні Польскага таварыства беларусістаў, уваходзіла ў [[Міжнародная асацыяцыя беларусістаў|Міжнародную асацыяцыю беларусістаў]]. З 2010 года ўдзельнічала ў працы Камісіі эмігранталогіі славян, якая з 2013 года афіліявана пры Міжнародным камітэце славістаў.<ref name="Kaleta2020"/> Уваходзіла таксама ў навуковыя рады часопісаў ''Emigrantologia Słowian'' і ''Studia Białorutenistyczne''.<ref name="Kaleta2020"/> == Дыдактычная і асветніцкая дзейнасць == У Варшаўскім універсітэце выкладала беларускую дыялекталогію, апісальную граматыку беларускай мовы, практычную беларускую мову, аналіз мовы сродкаў масавай інфармацыі, праблематыку моўных памежжаў і пераклад, вяла семінары пра сувязь мовы з нацыянальнай тоеснасцю і курс пра мову беларускай эміграцыі.<ref name="Kaleta2020"/> Брала ўдзел у развіцці беларускамоўнай школьнай адукацыі ў Польшчы. У 1987 і 1995 гадах была суаўтарам праграм беларускай мовы для пачатковых школ з дадатковым навучаннем беларускай мове.<ref name="Kaleta2020"/> Падтрымлівала [[Алімпіяда па беларускай мове ў Польшчы|Алімпіяду па беларускай мове ў Польшчы]], фестываль «Беларуская культура ў панараме» і іншыя адукацыйныя ініцыятывы кафедры. Была суаўтарам правілаў і тэксту першага адкрытага конкурсу «Беларуская дыктоўка ў Варшаўскім універсітэце», які адбыўся 21 лютага 2018 года ў [[Міжнародны дзень роднай мовы|Міжнародны дзень роднай мовы]].<ref name="Kaleta2020"/> == Журналістыка і папулярызацыя беларускай мовы == === Польскае радыё === У 1992 годзе пры Польскім радыё была створана [[Беларуская служба Польскага радыё|беларуская рэдакцыя]], канцэпцыя якой была аўтарскім праектам Ніны Баршчэўскай.<ref name="PR30"/> Яна ўдзельнічала ў стварэнні рэдакцыі і бесперапынна кіравала ёю ў 1992—2018 гадах.<ref name="PR85">{{Cite web |lang=pl |url=https://www.polskieradio.pl/13/53/artykul/2686855,85-lat-polskiego-radia-dla-zagranicy |title=85 lat Polskiego Radia dla Zagranicy |website=Polskie Radio |date=2021-02-26 |access-date=2026-08-31 }}</ref> Пры ёй у рэдакцыі праходзілі практыку студэнты варшаўскай беларусістыкі, а частка выпускнікоў кафедры пасля пачынала там прафесійную працу.<ref name="Kaleta2020"/> У радыёэфіры і на сайце рэдакцыі Баршчэўская падрыхтавала некалькі соцень матэрыялаў пра беларускую мову, гісторыю, культуру, навуку і адукацыю. Толькі ў 2004—2011 гадах выйшаў яе цыкл з 408 эсэ пад агульнай назвай ''Język a tożsamość narodowa'' («Мова і нацыянальная тоеснасць»).<ref name="Kaleta2020"/> Пасля выхаду на пенсію працягвала супрацоўнічаць з Беларускай службай Польскага радыё як аўтар моўных матэрыялаў. У 2022 годзе з нагоды 30-годдзя службы Польскае радыё апублікавала вялікае інтэрв'ю з Баршчэўскай пра гісторыю рэдакцыі і яе працу.<ref name="PR2022">{{Cite web |url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/Artykul/2883934 |title=«Магія радыё, мікрафону і студыі мяне „ўсмактала“ так, як губка ўсмоктвае ваду» |website=Polskie Radio — Беларуская служба |date=2022-01-13 |access-date=2026-08-31 |lang=be }}</ref> === Друкаваныя выданні === У 1993—1995 гадах публікавала артыкулы пра гісторыю беларускай мовы ў польска-беларускім часопісе ''Dyskusja — Дыскусія''. У 1997—2002 гадах у бюлетэні «Камунікат» выходзіў яе цыкл пра гісторыю беларускай мовы, а ў 2002—2005 гадах — цыкл пра погляды беларускай эміграцыі на нацыянальную мову.<ref name="Kaleta2020"/> Публікавала навукова-папулярныя матэрыялы ў газетах «[[Голас Радзімы]]», «[[Беларус (газета)|Беларус]]» і «[[Ніва (газета)|Ніва]]». У «Ніве» надрукавала цыкл ''Rozważania o języku'' з 110 матэрыялаў, прысвечаных гісторыі беларускай літаратурнай мовы, ролі гаворак у яе фарміраванні, фанетыцы, марфалогіі і лексіцы.<ref name="Kaleta2020"/> Была таксама аўтарам і рэдактарам беластоцкага «Беларускага календара» ў 1989 і 1992 гадах.<ref name="Kaleta2020"/> == Перакладчыцкая дзейнасць == Працавала таксама вуснай і пісьмовай перакладчыцай беларускай мовы. Выконвала паслядоўны і сінхронны пераклад у [[Сейм Польшчы|Сейме Польшчы]], Канцылярыі старшыні Савета міністраў, Канцылярыі прэзідэнта Польшчы і Міністэрстве замежных спраў.<ref name="Kaleta2020"/> Разам з [[Аляксандр Баршчэўскі|Аляксандрам Баршчэўскім]] пераклала на польскую мову манаграфію Міхася Раманюка ''Białoruskie krzyże ludowe'' («Беларускія народныя крыжы», 2002). Яны разам перакладалі на беларускую мову таксама каталог выставы ''Portrety osobistości dawnej Rzeczypospolitej w zbiorach mińskich''.<ref name="Kaleta2020"/> Баршчэўская перакладала на беларускую мову і асобныя польскія гістарычныя і культуралагічныя эсэ.<ref name="Kaleta2020"/> == Выбраная бібліяграфія == === Кнігі, слоўнікі і калектыўныя выданні === * Barszczewska N., Głuszkowska J., Jasińska T., Smułkowa E. ''Słownik nazw terenowych północno-wschodniej Polski''. T. 1: A—N; T. 2: O—Ż. — Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1992.<ref name="Kaleta2020"/> * Barszczewska N., Głuszkowska J., Jasińska T., Smułkowa E. ''Indeks nazw gwarowych do Słownika nazw terenowych północno-wschodniej Polski''. — Warszawa, 1995.<ref name="Kaleta2020"/> * Яновіч С. ''Пад знакам Арла й Пагоні'' / рэд. Н. Баршчэўская. — Крынкі, 2003.<ref name="Kaleta2020"/> * Баршчэўская Н. ''Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы''. — Варшава: Кафедра беларускай філалогіі Варшаўскага ўніверсітэта, 2004. — 368 с. — ISBN 83-920472-0-6.<ref name="Kaleta2020"/> * Barszczewska N., Jankowiak M. ''Dialektologia białoruska''. — Warszawa: Instytut Slawistyki PAN, 2012. — 308 s. — ISBN 978-83-89191-14-4.<ref name="Dialektologia"/> * ''Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia''. T. 1: ''Opis socjolingwistyczny regionu na tle uwarunkowań historycznych'' / red. N. Barszczewska, M. Chaustowicz, M. Timoszuk. — Warszawa, 2016. — 300 s.<ref name="Kaleta2020"/> * ''Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia''. T. 2: ''Człowiek. Rodzina. Dom'' / red. N. Barszczewska, M. Chaustowicz, M. Timoszuk. — Warszawa, 2016. — 399 s.<ref name="Kaleta2020"/> * ''Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia''. T. 3: ''Twórczość ludowa'' / red. N. Barszczewska, M. Chaustowicz, M. Timoszuk. — Warszawa, 2016. — 411 s.<ref name="Kaleta2020"/> * ''Зъ зычливости ку моеи отчизне: Tom pamiątkowy dedykowany Profesorowi Mikołajowi Timoszukowi'' / red. N. Barszczewska, M. Chaustowicz. — Warszawa, 2017.<ref name="Kaleta2020"/> * Саўка З. ''Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычаньняў у беларускай мове'' / навук. рэд. Н. Баршчэўская, Р. Калета. — Warszawa: Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, 2021.<ref>Калета Р. [https://open.icm.edu.pl/server/api/core/bitstreams/7ab08ec7-3a1c-4450-b966-bf10c8cb79d7/content Спазнаючы Беларусь… Да 65-годдзя беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]. — Warszawa, 2023. — С. 86.</ref> === Выбраныя навуковыя артыкулы === * Barszczewska N. ''Obrzęd weselny na Białostocczyźnie. Charakterystyka semantyczno-porównawcza'' // ''Studia z Filologii Rosyjskiej i Słowiańskiej''. — 1983. — T. 11. — S. 113—132. * Barszczewska N. ''Wersje językowe gazety „Mużycka Prauda”'' // ''Studia z Filologii Rosyjskiej i Słowiańskiej''. — 1989. — T. 15. — S. 101—109. * Barszczewska N. ''Jeszcze o języku i autorstwie „Mużyckiej Praudy” i listów „z-pad szybienicy”'' // ''Studia z Filologii Rosyjskiej i Słowiańskiej''. — 1989. — T. 18. — S. 201—208. * Barszczewska N. ''O dialektyzmach w języku Janki Kupały'' // ''Studia z Filologii Rosyjskiej i Słowiańskiej''. — 1990. — T. 13. — S. 257—265. * Barszczewska N. ''O dialektyzmach w języku Jakuba Kołasa'' // ''Studia z Filologii Rosyjskiej i Słowiańskiej''. — 1992. — T. 21. — S. 85—96. * Barszczewska N. ''O dialektyzmach w białoruskim języku literackim'' // ''Studia z Filologii Rosyjskiej i Słowiańskiej''. — 1995. — T. 22. — S. 39—46. * Баршчэўская Н. ''Беларусь і Польшча — скрыжаванне шляхоў'' // ''Acta Albaruthenica''. — 1998. — Т. 1. — С. 17—28. * Баршчэўская Н. ''Польска-беларускія моўныя сувязі ў святле даследавання беларускай эміграцыі'' // ''Acta Polono-Ruthenica''. — 1999. — T. 4. — S. 182—195. * Barszczewska N. ''Dzisiejsza Białoruś (na podstawie listów do Redakcji Białoruskiej Polskiego Radia)'' // ''Rocznik Wschodni''. — 1999. — T. 5. — S. 149—154. * Баршчэўская Н. ''Беларуская культурна-асветніцкая дзейнасць у Польшчы і яе ўплыў на нацыянальную свядомасць беларусаў'' // ''Acta Polono-Ruthenica''. — 2000. — T. 5. — S. 75—91. * Barszczewska N. ''Język białoruski w Polsce — historia i stan obecny'' // ''Acta Polono-Ruthenica''. — 2009. — T. 14. — S. 339—351. * Баршчэўская Н. ''Погляд беларускай эміграцыі на ролю роднае мовы ў захаванні нацыянальнай тоеснасці'' // ''Acta Albaruthenica''. — 2010. — Т. 10. — С. 264—291. * Баршчэўская Н. ''Дыялектызмы ў мове Янкі Купалы й Якуба Коласа'' // ''Annus Albaruthenicus''. — 2011. — Т. 12. — С. 233—244. * Баршчэўская Н. ''Беларуска-балцкія моўныя сувязі'' // ''Acta Albaruthenica''. — 2012. — Т. 12. — С. 89—95. * Баршчэўская Н. ''Новыя тэндэнцыі ў беларускіх гаворках'' // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2013. — T. 7. — S. 199—215. * Баршчэўская Н. ''Этапы развіцця старабеларускай мовы ў кантакце з мовамі суседніх краін'' // ''Acta Albaruthenica''. — 2013. — Т. 13. — С. 123—134. * Barszczewska N. ''Zakres użycia języka białoruskiego na przełomie XX—XXI wieku'' // ''Acta Albaruthenica''. — 2014. — T. 14. — S. 87—98. * Barszczewska N. ''Rola pisarzy w rozwoju języka białoruskiego w XIX — początku XX wieku'' // ''Studia Białorutenistyczne''. — 2019. — T. 13. — S. 281—296. — {{doi|10.17951/sb.2019.13.281-296}}. * Barszczewska N. ''Miroslav Jankowiak. Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-słowiańskiego pomezí'' [рэцэнзія] // ''Acta Albaruthenica''. — 2025. — Т. 25. — {{doi|10.31338/2720-698Xaa.25.14}}.<ref>{{Cite web |lang=pl |url=https://albaruthenica.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/210/2026/03/14-Nina-Barszczewska-rec-A-2b.pdf |title=Mirosław Jankowiak. Běloruská nářečí v Lotyšsku jako příklad lexikálního dědictví balto-słowiańskiego pomezí |website=Acta Albaruthenica |year=2025 |access-date=2026-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260312211431/https://albaruthenica.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/210/2026/03/14-Nina-Barszczewska-rec-A-2b.pdf |archive-date=12 сакавіка 2026 |url-status=dead }}</ref> == Узнагароды і прызнанне == * Адзначана ў агульнапольскім конкурсе ''Primus Inter Pares'' (1980).<ref name="Kaleta2020"/> * Узнагарода міністра нацыянальнай адукацыі Польшчы за ''Słownik nazw terenowych północno-wschodniej Polski'' (1996, разам з суаўтарамі).<ref name="Kaleta2020"/> * [[Крыж Заслугі|Бронзавы Крыж Заслугі]] (Польшча, 2006).<ref name="Kaleta2020"/> * Юбілейны медаль да 80-годдзя [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2013) — за папулярызацыю ведаў пра гісторыю і дыялекталогію беларускай мовы і даследаванне новых тэндэнцый у беларускай дыялекталогіі і сучаснай літаратурнай мове.<ref name="Kaleta2020"/> * Залаты медаль «За доўгую службу» (Польшча, 2015).<ref name="Kaleta2020"/> * Медаль Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь «За ўклад у развіццё культуры Беларусі» (2016).<ref name="Kaleta2020"/> * Юбілейны медаль Варшаўскага ўніверсітэта «1816—2016. Dwa stulecia — dobry początek» (2016).<ref name="Kaleta2020"/> * [[Медаль да стагоддзя БНР|Медаль «100 гадоў БНР»]] [[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі|Рады Беларускай Народнай Рэспублікі]].<ref>{{Cite web |lang=be |url=https://www.svaboda.org/a/29838254.html |title=Алексіевіч, Пазьняк, Вольскі, Эрыксан, Белавус. Хто яшчэ ўзнагароджаны медалём у гонар БНР-100 |website=Радыё Свабода |access-date=2026-08-31 }}</ref> * Медаль «[[Медаль «Гонар і Годнасць»|Гонар і Годнасць]]» Аб'яднанага пераходнага кабінета Беларусі (21 лютага 2024).<ref>{{Cite web |lang=be |url=https://www.svaboda.org/a/32829229.html |title=АПК узнагародзіў Вячорку, Някляева, Смулкову, Сурвілу, Шупу і іншых за ўнёсак у захаванне і папулярызацыю беларускай мовы |website=Радыё Свабода |date=2024-02-21 |access-date=2026-08-31 }}</ref> * [[Медаль Францыска Скарыны (Аб’яднаны пераходны кабінет Беларусі)|Медаль Францыска Скарыны]] Аб'яднанага пераходнага кабінета Беларусі (2025) — за значны ўнёсак у папулярызацыю беларускай мовы і падтрымку беларускай дыяспары.<ref>{{Cite web |lang=be |url=https://revivalbelarus.org/uznaharody/ |title=Узнагароды |website=Прадстаўніцтва па нацыянальным адраджэнні |access-date=2026-08-31 }}</ref> Узнагарода ўручана 23 сакавіка 2025 года ў Варшаве.<ref>{{Cite web |lang=be |url=https://www.polskieradio.pl/396/7819/Artykul/3500267 |title=На Дзень Волі заснавальніца Беларускай службы Польскага радыё Ніна Баршчэўская ўганараваная медалём Скарыны |website=Беларуская служба Польскага радыё |date=2025-03-23 |access-date=2026-08-31 }}</ref> У 2021 годзе 65-годдзю Ніны Баршчэўскай быў прысвечаны 21-ы том ''Acta Albaruthenica'', у якім апублікаваны агляд яе навуковай дзейнасці і працы яе вучняў.<ref name="Kaleta2021"/> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Калета Р. Нина Барщевская, профессор Варшавского университета, белорусский и польский ученый = Nina Barszczewska, professor at the University of Warsaw and Belarusian and Polish scholar // ''Женщины-ученые Беларуси и Польши: материалы международной научно-практической конференции, Минск, 26 марта 2020 г.'' / редкол.: И. В. Казакова, И. В. Олюнина. — Минск: БГУ, 2020. — С. 17—30. * Kaleta R. ''Profesor Nina Barszczewska — słów kilka o dorobku naukowym Jubilatki'' // ''Acta Albaruthenica''. — 2021. — T. 21. * ''Acta Albaruthenica''. — 2021. — T. 21: том, прысвечаны 65-годдзю Ніны Баршчэўскай. * Тамільчык І. [https://web.archive.org/web/20060314230157/http://gw.lingvo.minsk.by/mab/2000/09/08_09_2000.htm Баршчэўская Ніна] // ''Кантакты і дыялогі''. — 2000. — № 9. == Гл. таксама == * [[Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] * [[Беларуская служба Польскага радыё]] * [[Беларусазнаўства ў Польшчы]] * [[Эльжбета Смулкова]] * [[Аляксандр Баршчэўскі]] * [[Радаслаў Калета]] * [[Зміцер Саўка]] * [[Вольга Трацяк]] * [[Беларуская дыялекталогія]] == Спасылкі == * [https://kb.uw.edu.pl/katedra/pracownicy/ Ніна Баршчэўская] // Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта. * [https://albaruthenica.uw.edu.pl/numery/tom-21-1/profesor-nina-barszczewska-slow-kilka-o-dorobku-naukowym-jubilatki-1 Profesor Nina Barszczewska — słów kilka o dorobku naukowym Jubilatki] // ''Acta Albaruthenica''. * [https://www.polskieradio.pl/396/7819/Artykul/2883934 «Магія радыё, мікрафону і студыі мяне „ўсмактала“ так, як губка ўсмоктвае ваду»] // Беларуская служба Польскага радыё. * [https://culture.pl/en/article/you-dont-have-to-visit-belarus-to-hear-belarusian-nina-barszczewska You Don’t Have to Visit Belarus to Hear Belarusian: An Interview with Nina Barszczewska] // Culture.pl. * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Nina_Barszczewska,_Miros%C5%82aw_Jankowiak._Dialektologia_bia%C5%82oruska.pdf ''Dialektologia białoruska''] — поўны тэкст кнігі ў Wikimedia Commons. {{Беларусазнаўства ў Польшчы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Баршчэўская Ніна}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Польшчы]] [[Катэгорыя:Беларусісты Польшчы]] [[Катэгорыя:Дыялектолагі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Беларуская меншасць у Польшчы]] [[Катэгорыя:Узнагароджаныя медалём «Гонар і Годнасць»]] 0eciw5uhw45qs40fn68wz1jz3erdo32 10 141204 5237936 5211289 2026-11-03T18:52:42Z Андрэй 2403 Б 152769 5237936 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Вуліцы Мінска:Цэнтральны |state = {{{state|autocollapse}}} |клас_цела = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = [[Спіс вуліц Мінска|Вуліцы Мінска]]: [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |выява = [[Выява:Coat of arms of Minsk.svg|80px]] |стыль_загалоўкаў = |загаловак1 = Асноўныя магістралі |спіс1 = * [[Арлоўская вуліца (Мінск)|Арлоўская]] * [[Вуліца Гарадскі Вал|Гарадскі Вал]] * [[Кальварыйская вуліца|Кальварыйская]] * [[Вуліца Крапоткіна (Мінск)|Крапоткіна]] * [[Вуліца Леніна (Мінск)|Леніна]] * [[Вуліца Максіма Багдановіча (Мінск)|Максіма Багдановіча]] * [[Праспект Машэрава (Мінск)|прасп. Машэрава]] * [[Праспект Незалежнасці (Мінск)|прасп. Незалежнасці]] * [[Вуліца Няміга|Няміга]] * [[Праспект Пераможцаў (Мінск)|прасп. Пераможцаў]] * [[Вуліца Раманаўская Слабада|Раманаўская Слабада]] * [[Старажоўская вуліца|Старажоўская]] * [[Вуліца Ціміразева (Мінск)|Ціміразева]] * [[Вуліца Чарвякова (Мінск)|Чарвякова]] * [[Вуліца Янкі Купалы (Мінск)|Янкі Купалы]] |загаловак2 = Плошчы |спіс2 = * [[Плошча 8 Сакавіка (Мінск)|8 Сакавіка]] * [[Плошча Дзяржаўнага Сцяга (Мінск)|Дзяржаўнага Сцяга]] * [[Кастрычніцкая плошча (Мінск)|Кастрычніцкая]] * [[Плошча Парыжскай Камуны (Мінск)|Парыжскай камуны]] * [[Плошча Свабоды (Мінск)|Свабоды]] * [[Старатраецкая плошча|Старатраецкая]] * [[Юбілейная плошча (Мінск)|Юбілейная]] |загаловак3 =Вуліцы і завулкі |спіс3 = * [[Агатавы завулак (Мінск)|Агатавы зав.]] * [[Азёрны завулак (Мінск)|Азёрны зав.]] * [[Вуліца Азізава (Мінск)|Азізава]] * [[Амуратарская вуліца (Мінск)|Амуратарская]] * [[Вуліца Антонава (Мінск)|Антонава]] * [[3-і Арлоўскі завулак (Мінск)|Арлоўскі 3-ці зав.]] * [[8-ы Арлоўскі завулак (Мінск)|Арлоўскі 8-ы зав.]] * [[Аршанская вуліца (Мінск)|Аршанская]] * [[Вуліца Асіпенка (Мінск)|Асіпенка]] * [[Вуліца Аўтамабілістаў (Мінск)|Аўтамабілістаў]] * [[Вуліца Бровікава (Мінск)|Бровікава]] * [[Будслаўская вуліца (Мінск)|Будслаўская]] * [[Бульвар Шаўчэнкі (Мінск)|бульвар Шаўчэнкі]] * [[Бурштынавая вуліца (Мінск)|Бурштынавая]] * [[Вуліца Веры Слуцкай, Мінск|Веры Слуцкай]] * [[Вуліца Веры Харужай (Мінск)|Веры Харужай]] <!--* [[Ветлая Вуліца (Мінск)|Ветлая]] незразумела, што гэта за вуліца --> * [[Віцебская вуліца (Мінск)|Віцебская]] * [[Вуліца Выгоцкага (Мінск)|Выгоцкага]] * [[Вуліца Вызвалення (Мінск)|Вызвалення]] * [[Вясёлкавая вуліца (Мінск)|Вясёлкавая]] * [[Вуліца Гагарына (Мінск)|Гагарына]] * [[Вуліца Гастэлы (Мінск)|Гастэлы]] * [[Вуліца Гая (Мінск)|Гая]] * [[Гвардзейская вуліца (Мінск)|Гвардзейская]] * [[Гвардзейскі завулак (Мінск)|Гвардзейскі зав.]] * [[Вуліца Герцэна (Мінск)|Герцэна]] * [[Вуліца Грыбаедава (Мінск)|Грыбаедава]] * [[Вуліца Даватара (Мінск)|Даватара]] * [[Дамашэўская вуліца (Мінск)|Дамашэўская]] * [[Дароўская вуліца (Мінск)|Дароўская]] * [[2-гі Даўгінаўскі завулак (Мінск)|Даўгінаўскі 2-гі зав.]] * [[Даўгінаўскі тракт (Мінск)|Даўгінаўскі тракт]] * [[Вуліца Даўмана (Мінск)|Даўмана]] * [[Вуліца Дзімітрава (Мінск)|Дзімітрава]] * [[Вуліца Ермака (Мінск)|Ермака]] * [[Вуліца Заборскага (Мінск)|Заборскага]] * [[Залатая вуліца (Мінск)|Залатая]] * [[Залаты завулак (Мінск)|Залаты зав.]] * [[Замкавая вуліца (Мінск)|Замкавая]] * [[Зарачанскі завулак (Мінск)|Зарачанскі зав.]] * [[Заслаўская вуліца (Мінск)|Заслаўская]] * [[Земляробчая вуліца (Мінск)|Земляробчая]] * [[Зыбіцкая вуліца|Зыбіцкая]] * [[Вуліца Ігнаценкі (Мінск)|Ігнаценкі]] * [[Ізумрудны завулак (Мінск)|Ізумрудны зав.]] * {{гэта добры артыкул}} [[Інтэрнацыянальная вуліца (Мінск)|Інтэрнацыянальная]] * [[Камсамольская вуліца (Мінск)|Камсамольская]] * [[Камуністычная вуліца (Мінск)|Камуністычная]] * [[Кахоўская вуліца (Мінск)|Кахоўская]] * [[Кіеўская вуліца (Мінск)|Кіеўская]] * [[Вуліца Кірыла і Мяфодзія (Мінск)|Кірыла і Мяфодзія]] * [[Вуліца Кісялёва (Мінск)|Кісялёва]] * [[Козьма-Дзям’янаўскі спуск]] * [[Вуліца Куйбышава (Мінск)|Куйбышава]] * [[Вуліца Лесі Украінкі (Мінск)|Лесі Украінкі]] * [[Вуліца Лілі Карастаянавай (Мінск)|Лілі Карастаянавай]] * [[Мазырская вуліца (Мінск)|Мазырская]] * [[Мазырскі праезд (Мінск)|Мазырскі праезд]] * [[Вуліца Максіма Танка (Мінск)|Максіма Танка]] * [[2-гі Марусінскі завулак (Мінск)|Марусінскі 2-гі зав.]] * [[Завулак Масквіна (Мінск)|Масквіна зав.]] * [[Вуліца Масквіна (Мінск)|Масквіна]] * [[Вуліца Мельнікайтэ (Мінск)|Мельнікайтэ]] * [[Вуліца Мікуліча (Мінск)|Мікуліча]] * [[Мірная вуліца (Мінск)|Мірная]] * [[Музычны завулак (Мінск)|Музычны зав.]] * [[Нарачанская вуліца (Мінск)|Нарачанская]] * [[Наватарская вуліца (Мінск)|Наватарская]] * [[Навінкаўская вуліца (Мінск)|Навінкаўская]] * [[Нававіленская вуліца|Нававіленская]] * [[Нававіленскі завулак (Мінск)|Нававіленскі зав.]] * [[Пакроўская вуліца (Мінск)|Пакроўская]] * [[Вуліца Панфілава (Мінск)|Панфілава]] * [[Вуліца Паркавая (Мінск)|Паркавая]] * [[Вуліца Пархоменкі (Мінск)|Пархоменкі]] * [[Вуліца Паўлава (Мінск)|Паўлава]] * [[Завулак Паўлава (Мінск)|Паўлава зав.]] * [[Вуліца Алаізы Пашкевіч (Мінск)|Пашкевіч]] * [[Піянерская вуліца (Мінск)|Піянерская]] * [[Прагрэсіўная вуліца (Мінск)|Прагрэсіўная]] * [[Прыгарадная вуліца (Мінск)|Прыгарадная]] * [[Рабінніцкая вуліца (Мінск)|Рабінніцкая]] * [[Ракаўская вуліца (Мінск)|Ракаўская]] * [[Рачная вуліца (Мінск)|Рачная]] * [[Вуліца Рылеева (Мінск)|Рылеева]] * [[Рэвалюцыйная вуліца (Мінск)|Рэвалюцыйная]] * [[Вуліца Сапёраў (Мінск)|Сапёраў]] * [[1-ы Сморгаўскі завулак (Мінск)|Сморгаўскі 1-ы зав.]] * [[Сморгаўскі праезд (Мінск)|Сморгаўскі праезд]] * [[Сморгаўскі тракт]] * [[Стадыённая вуліца (Мінск)|Стадыённая]] * [[Старавіленская вуліца (Мінск)|Старавіленская]] * [[Старавіленскі тракт (Мінск)|Старавіленскі тракт]] * [[Вуліца Тарханава (Мінск)|Тарханава]] * [[Татарская вуліца (Мінск)|Татарская]] * [[Траецкая набярэжная (Мінск)|Траецкая набярэжная]] * [[Ураджайная вуліца (Мінск)|Ураджайная]] * [[Ціхая вуліца (Мінск)|Ціхая]] * [[Чырвоная вуліца (Мінск)|Чырвоная]] * [[Вуліца Чычэрына (Мінск)|Чычэрына]] * [[Вуліца Чэхава (Мінск)|Чэхава]] * [[Шпалерная вуліца (Мінск)|Шпалерная]] * [[Шпалерны завулак (Мінск)|Шпалерны зав.]] * [[3-ці завулак Шчадрына (Мінск)|Шчадрына 3-ці зав.]] * [[Вуліца Шчадрына (Мінск)|Шчадрына]] * [[Вуліца Энгельса (Мінск)|Энгельса]] * [[Юрава-Завальная вуліца|Юрава-Завальная]] * [[Янтарная вуліца (Мінск)|Янтарная]] * [[Янтарны завулак (Мінск)|Янтарны зав.]] * [[Ярашэвіцкая вуліца (Мінск)|Ярашэвіцкая]] * [[Ярашэвіцкі завулак (Мінск)|Ярашэвіцкі зав.]] |стыль_унізе = |унізе = * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Заводскі|Заводскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Кастрычніцкі|Кастрычніцкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Ленінскі|Ленінскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Маскоўскі|Маскоўскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Партызанскі|Партызанскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Першамайскі|Першамайскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Савецкі|Савецкі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Фрунзенскі|Фрунзенскі]] * [[:Шаблон:Вуліцы Мінска:Цэнтральны|Цэнтральны]] }}<includeonly>[[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]]</includeonly><noinclude> {{collapsible option}} [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Вуліцы Мінска|Цэнтральны раён]] </noinclude> 6s4hez0cumqbr7wtg8m24etehldjcen 0 156467 5238087 5128593 2026-11-04T01:18:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238087 wikitext text/x-wiki {{Мастак |фон = |імя = Обры Бёрдслі |арыгінал імя = {{lang-en|Aubrey Vincent Beardsley}} |імя пры нараджэнні = |партрэт = AubreyBeardsley-Hollyer1.jpg |шырыня = 250px |загаловак = |дата нараджэння = 21.8.1872 |месца нараджэння = |дата смерці = 16.3.1898 |месца смерці = |нацыянальнасць = |паходжанне = |падданства = |грамадзянства = {{Сцягафікацыя|Вялікабрытанія}} |жанр = |вучоба = |стыль = |працы = |заступнікі = |уплыў =[[Эдвард Колі Бёрн-Джонс|Эдвард Бёрн-Джонс]] |уплыў на =[[Усевалад Мікалаевіч Максімовіч|Усевалад Максімовіч]] }} '''Обры Вінсэнт Бёрдслі''' або '''Бердслей'''<ref>Паводле БЭ</ref> ({{lang-en|Aubrey Vincent Beardsley}}; {{ДН|21|8|1872}} — {{ДС|16|3|1898}}) — англійскі мастак-графік, ілюстратар, дэкаратар, [[пісьменнік]], адзін з найбуйнейшых прадстаўнікоў эстэтычнага руху 1890-х гадоў. Зазнаў уплыў [[Эдвард Колі Бёрн-Джонс|Э. Бёрн-Джонса]], звяртаўся да прыёмаў японскай гравюры. Развіваў сімвалічныя тэндэнцыі мастацтва позніх [[прэрафаэліты|прэрафаэлітаў]]. Шматлікія малюнкі Бёрдслі, адметныя вытанчанасцю і дэкаратыўнай элегантнасцю вобразаў, віртуознай гульнёй тонкіх ліній і сілуэтаў, адыгралі важную ў фарміраванні графікі стылю «[[мадэрн]]». == Біяграфія == Нарадзіўся ў [[Брайтан]]е, графства [[Сасекс]], у сям’і Вінсэнта Пола Бёрдслі, выхадца з асяроддзя багатых лонданскіх ювеліраў, і Элен Агнэс Бёрдслі (у дзявоцтве Піт), якая паходзіла з сям’і дактароў. Некалькі пакаленняў з боку бацькі хварэлі на [[туберкулёз]], на гэтую ж хваробу пакутаваў Вінсэнт Бёрдслі, а ў [[1879]] годзе такі ж дыягназ паставілі Обры. Хлопчык з самага дзяцінства ведаў, што рана памрэ; з ранняга ж дзяцінства выявіліся шматлікія таленты будучага [[мастак]]а: з чатырох гадоў ён пачаў маляваць, пад уплывам маці рана зацікавіўся англійскай і французскай літаратурай і музыкай, сам пачаў пісаць вершы. Захапленне тэатрам прывяло да таго, што Бёрдслі пачаў пісаць нават п’есы. Ужо ў 11 гадоў ён сам пісаў музыку, а з [[1881]] года, пасля пераезду сям’і ў [[Лондан]], разам з сястрой Мэйбл (яна пасля стала [[актрыса]]й), пачаў даваць канцэрты, на якія збіралася да 3000 чалавек. Тады ж ён пачаў зарабляць грошы, малюючы каляровымі алоўкамі меню і запрашальныя карткі. Пасля вяртання ў жніўні [[1881]] года ў Брайтан Бёрдслі паступае ў сярэднюю школу. Падчас навучання часта выступае з канцэртамі, а таксама ўдзельнічае ў пастаноўцы школьных спектакляў, якія прыцягваюць ўвагу нават тэатральных крытыкаў — асабліва гэта датычыць фарсу «Карычневы эцюд», напісаным Бёрдслі, і з трыумфам пастаўленым у Брайтане. Малады пісьменнік і мастак сам маляваў праграмкі да ўсіх брайтанскіх спектакляў. У чэрвені [[1887]] году ў часопісе Брайтанскай сярэдняй школы «Мінулае і сучаснасць» надрукаваныя малюнкі Обры Бёрдслі — першая публікацыя будучага знакамітага мастака. У ліпені [[1888]] года Бёрдслі пакідае школу і паступае чарцёжнікам у студыю аднаго лонданскага архітэктара, пасля ў [[1889]] годзе ідзе на службу ў лонданскае страхавое таварыства. Восенню таго ж года хвароба абвастраецца, і Бёрдслі на два гады кідае выступаць у аматарскіх спектаклях, аднак увесь гэты час вельмі шмат малюе. У [[1891]] годзе хвароба часова адступае, Бёрдслі бярэцца за серыю ілюстрацый да трагедыі «Тамерлан Вялікі» [[Крыстафер Марло|Крыстафера Марло]] і камедыі «Так робяць у свеце» [[Уільям Конгрыў|Уільяма Конгрыва]], а таксама да шэрагу французскіх п’ес, якія чытае ў арыгінале. Нягледзячы на хваробу, мастак па парадзе [[Эдвард Колі Бёрн-Джонс|Эдварда Бёрн-Джонса]] некаторы час наведвае Вестмінстэрскую мастацкую школу, дзе чытае лекцыі прафесар Ф. Браўн. Той жа Бёрн-Джонс знаёміць Бёрдслі з [[Оскар Уайльд|Оскарам Уайльдам]]. Знакамітым Обры Бёрдслі зрабіўся ў [[1892]] годзе, калі ён на замову Джона Дэнта выканаў шэраг ілюстрацый да рамана Томаса Мэлары «Смерць Артура». Пашырэнню славы Бёрдслі паспрыяла і праца з Джонам Лэйнам і часопісам «Жоўтая кніга» (The Yellow Book), мастацкім рэдактарам якой малады творца робіцца ў [[1894]] годзе. Ён супрацоўнічае газетай «Pall Mall Budget», выконвае на замову кніжныя ілюстрацыі. У [[1895]] годзе вакол часопіса «Жоўтая кніга» адбываецца скандал, пэўным чынам звязаны з эратычнай скіраванасцю выдання. Калі ў [[1895]] годзе Оскара Уайльда адправілі ў турму, ён нёс нейкую кнігу жоўтага колеру, і адзін з журналістаў, што каментаваў гэтую падзею, памылкова напісаў замест «a yellow book» «the yellow book». Гэтага хапіла, каб закрыць выданне. Дзякуючы ілюстрацыям да «Саламеі» Оскара Уайльда слава Бёрдслі расце, але разам з тым пагаршаецца яго здароўе. У [[1895]] годзе ён малюе серыю змрочных ілюстрацыяў да «Падзення дому Ашэраў» [[Эдгар По|Эдгара По]]. У сакавіку [[1896]] года ён моцна захворвае і амаль не здольны трымаць у руках аловак. == Спадчына == Літаратурная спадчына Обры Бёрдслі невялікая — няскончаная аповесць «Венера і Тангёйзер» (Under Hill), упершыню надрукаваная ў часопісе «Савой» ([[1896]]) і ілюстраваная аўтарам, некалькі вершаў і ўрыўкаў, а таксама лісты. <gallery> File:Beardsley-peacockskirt.PNG|Паўлінавая спадніца File:Beardsley2.jpeg|Любоўная запіска File:Aubrey Beardsley - Pierrot 1.jpg|Бібліятэка П'еро File:RapeLock7Cave of Spleen.jpeg|Пячора спліна </gallery> == Асабістае жыццё == Пра прыватнае жыццё Бёрдслі нічога невядома, нягледзячы на тое, што ён быў знаёмы з [[Оскар Уайльд|Оскарам Уайльдам]], [[Джон Грэй|Джонам Грэем]], [[Роберт Болдуін Рос|Робертам Росам]], П’ерам Луі, а яго найлепшым сябрам быў паэт [[Андрэ Рафаловіч]], сексуальная арыентацыя якога была добра вядомая. Оскар Уайльд казаў пра мастака: «Не сядайце з Обры ў адзін фатэль — гэта вас не скампраметуе». Выдавец «Жоўтай кнігі» [[Джон Лэйн]] аднойчы заўважыў, што «Бёрдслі нямала пакутаваў праз паспешлівую ацэнку свайго мастацтва». [[31 сакавіка]] [[1897]] года Бёрдслі прымае [[каталіцтва]]. У гэты час ён стварае ілюстрацыі да «Вальпонэ» Бэна Джонсана. У [[1897]] годзе ён некалькі разоў пераязджае, пакуль у канцы года ў яго не пачынаецца абвастрэнне і родныя не перавозяць яго ў [[Ментона|Ментону]]. Пачынаючы з [[25 студзеня]] мастак амаль не выходзіць са свайго пакоя і праз месяц у поўнай свядомасці памірае. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Weintraub St., Beardsley, Harmondsworth, 1972 * {{Крыніцы/БелЭн|3}} * Сидоров А. А. Искусство Бердслея, М., 1926 * Бердслей О. Рисунки. Проза. Стихи. Афоризмы. Письма. Воспоминания и статьи о Бердслее / Вступительная статья, проект альбома, составление, подготовка текстов и примечания А. Басманова. — М.: Игра-техника, 1992. — 288 с. * Шедевры графики. Обри Бердслей. — М.: Эксмо, 2007. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210102110204/http://prajdzisvet.org/text/415-vieniera-i-tanhiojzer.html Венера і Тангёйзэр ''(Under Hill)''] у перакладзе на беларускую мову {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Бёрдслі Обры}} [[Катэгорыя:Англамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Мастакі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Мадэрн]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Брайтане]] [[Катэгорыя:Экслібрысісты]] ar3zhmvorel4y26l3pap0we2w4vxues 0 165413 5237937 5089654 2026-11-03T18:53:21Z Андрэй 2403 Б 152769 /* Узнагароды */ 5237937 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | беларускае імя = Уладзімір Ігнатавіч Бровікаў | арыгінальнае імя = | партрэт = Бровікаў Уладзімір.png | шырыня партрэта = | подпіс = | герб = | подпіс герба = | тытул = 2-гі сакратар Аршанскага РК КПБ | парадак = | пад імем = | сцяг = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак = 1965 | перыядканец = 66 | перыяд праўлення = | папярэднік = | пераемнік = | тытул_2 = Сакратар [[Віцебскі абласны камітэт КПБ|Віцебскага абкама КПБ]] | парадак_2 = | пад імем_2 = | сцяг_2 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак_2 = 1970 | перыядканец_2 = 72 | перыяд праўлення_2 = | папярэднік_2 = | пераемнік_2 = | тытул_3 = [[Сакратарыят Цэнтральнага камітэта КПБ|2-гі сакратар ЦК КПБ]] | парадак_3 = | пад імем_3 = | сцяг_3 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | перыядпачатак_3 = [[4 снежня]] [[1978]] | перыядканец_3 = [[17 жніўня]] [[1983]] | перыяд праўлення_3 = | папярэднік_3 = [[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|Аляксандр Аксёнаў]] | пераемнік_3 = [[Генадзь Георгіевіч Барташэвіч|Генадзь Барташэвіч]] | тытул_4 = Старшыня [[Кіраўнікі ўрадаў Беларусі|Савета Міністраў]] [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] | парадак_4 = 7 | пад імем_4 = | сцяг_4 = Flag of Byelorussian SSR.svg | сцяг2_4 = Emblem of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1981–1991).svg | перыядпачатак_4 = [[8 ліпеня]] [[1983]] года | перыядканец_4 = [[10 студзеня]] [[1986]] года | перыяд праўлення_4 = | папярэднік_4 = [[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|А. Н. Аксёнаў]] | пераемнік_4 = [[Міхаіл Васілевіч Кавалёў|М. В. Кавалёў]] | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | пахаваны = | дынастыя = | бацька = | маці = | муж = | жонка = | у шлюбе = | дзеці = | навуковая сфера = | месца працы = | вядомы як = | партыя = КПСС з [[1958]] | дзейнасць = | прафесія = {{журналіст|СССР}} | адукацыя = | навуковая ступень = кандыдат філасофскіх навук | манаграма = | рэлігія = | узнагароды = {{{!}} {{!}} {{Ордэн Леніна}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Знак Пашаны}}{{!}}{{!}}{{Ордэн Знак Пашаны}} {{!}}} | аўтограф = | Commons = }} {{цёзкі2|Бровікаў}} '''Уладзі́мір Ігна́тавіч Бро́вікаў''' ({{ДН|12|5|1931}}, {{МН|Ветка|у Ветцы}} — {{ДС|10|02|1992}}) — [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|савецкі]] і [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|беларускі]] дзяржаўны і партыйны дзеяч. Дэпутат [[Савет Нацыянальнасцяў Вярхоўнага Савета СССР|Савета Нацыянальнасцяў]] [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] 10-11 скліканняў (1979—1989) ад Беларускай ССР. Член [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК КПСС]] (1981—1990). Член КПСС з 1958<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Бровиков Владимир Бровиков |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 82 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Сын служачага. У [[1955]] годзе скончыў [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт]] імя У. І. Леніна, у [[1969]] годзе — [[Акадэмія грамадскіх навук пры ЦК КПСС|Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС]]. {{Навуковая ступень|кандыдат|філасофскіх навук}}. З [[1955]]—[[1959]] гадах загадчык аддзела сельскай гаспадаркі раённай газеты «[[Ленинский призыв]]» [[Орша|Оршы]]. У [[1959]]—[[1960]] гадах рэдактар раённай газеты «[[Клич Ильича]]» ў [[Сураж (Віцебскі раён)|Суражы]], у [[1960]]—[[1962]] гадах і [[1963]] годзе намеснік рэдактара і рэдактар газеты «Ленинский призыв», у [[1962]]—[[1963]] гадах газеты «[[Днепровская правда]]». З 1963 года намеснік сакратара парткама Аршанскага вытворчага калгасна-саўгаснага кіравання<ref name="БС"/>. У 1965-66 гадах 2-і сакратар Аршанскага РК КПБ. У 1969 годзе абараніў дысертацыю на тэму «Некаторыя тэарэтычныя праблемы палітычнай агітацыі»<ref>Некоторые теоретические проблемы политической агитации : автореферат диссертации … кандидата философских наук : 621 / В. И. Бровиков. — Москва, 1969.</ref>. З 1969 года рэдактар газеты «[[Віцебскі рабочы]]», з 1970 года сакратар Віцебскага абкама КПБ. У 1972-78 гадах інспектар, памочнік сакратара ЦК КПСС, намеснік загадчыка аддзела арганізацыйна-партыйнай работы ЦК КПСС. Са снежня 1978 года 2-і сакратар ЦК КПБ. Член [[Цэнтральны Камітэт КПСС|ЦК КПСС]] з 1981 года. Член [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КПБ]] з 1979 года, член [[Бюро Цэнтральнага камітэта КПБ|Бюро ЦК КПБ]] з 1978 года. Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР, Вярхоўнага Савета БССР з 1979 года<ref name="БС"/>. З ліпеня [[1983]] года Старшыня Савета Міністраў Беларускай ССР. Са снежня [[1985]] года Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] у [[Польшча|Польскай Народнай Рэспубліцы]]. З [[1990]] года на пенсіі. У [[1979]]—[[1989]] гадах дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 10-11 скліканняў. Памёр у 1992 годзе, пахаваны ў Маскве на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]]. == Узнагароды == * [[Ордэн Леніна]] * Два [[ордэн «Знак Пашаны»|ордэна «Знак Пашаны»]] == Памяць == У гонар Бровікава назвалі [[Вуліца Бровікава (Мінск)|вуліцу ў Мінску]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Государственная власть СССР. Высшие органы власти и управления и их руководители. 1923—1991 гг. Историко-биографический справочник./Сост. В. И. Ивкин. Москва, 1999. — ISBN 5-8243-0014-3 * Некоторые теоретические проблемы политической агитации : автореферат диссертации … кандидата философских наук : 621 / В. И. Бровиков. — Москва, 1969. * Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Т. 3. — Мінск, 1996. * Республика Беларусь : энциклопедия. [В 7 т.] Т. 2. — Минск, 2006. == Спасылкі == * [http://www.az-dir.ru/Persons/1GE28A/0b2ef7c8/0b2ef7c8.shtml Бровиков Владимир Игнатьевич, 12.05.1931] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20080329173712/http://www.az-dir.ru/Persons/1GE28A/0b2ef7c8/0b2ef7c8.shtml |date=29 сакавіка 2008 }} * [http://www.whoiswho.ru/old_site/kadr_politika/12002/who.htm Бровиков Владимир Игнатьевич] {{Паслядоўнасць людзей |спіс = [[Файл:State Emblem of the Soviet Union.svg|60px]][[Спіс паслоў СССР і Расіі ў Польшчы|Надзвычайны і Паўнамоцны Пасол СССР у Народнай Рэспубліцы Польшча]] |гады = [[1986]] — [[1990]] |папярэднік = [[Аляксандр Нічыпаравіч Аксёнаў|А. Н. Аксёнаў]] |пераемнік = [[Юрый Барысавіч Кашлеў|Ю. Б. Кашлеў]] }} {{Кіраўнікі ўрадаў Беларусі}} {{Паслы СССР у ПНР}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бровікаў Уладзімір Ігнатавіч}} [[Катэгорыя:Дзяржаўныя дзеячы БССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета БССР]] [[Катэгорыя:Старшыні Савета Міністраў БССР]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПСС]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Савета Нацыянальнасцей Вярхоўнага Савета СССР ад Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 11-га склікання]] [[Катэгорыя:Дэпутаты Вярхоўнага Савета СССР 10-га склікання]] [[Катэгорыя:Другія сакратары ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Члены бюро ЦК КПБ]] [[Катэгорыя:Сакратары Віцебскага абкама КПБ]] 4ut6mjqbhh6hdzqdjvlq5hjszspytz8 0 165639 5237810 4440237 2026-11-03T14:01:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237810 wikitext text/x-wiki {{Фараон |загаловак = Нармер |загаловак_выява = [[Выява:NarmerPalette-CloseUpOfNarmer-ROM.png|200px]] |загаловак_выява-апісанне = Выява Нармера (на [[Палетка Нармера|палетцы Нармера]]) |дынастыя = 0 дынастыя |перыяд = Ранняе Царства |асабістае імя = |асабістае імя-HIERO-REF = |асабістае імя-тлумачэнне = |троннае імя = |троннае імя-тлумачэнне = |Хорава імя = <nowiki /> {{(!}} {{!}}[[Выява:Nar-Wels.png|x25px]] {{!)}} |Хорава імя-HIERO-REF = |Хорава імя-тлумачэнне = Нар<br /> ''{{Unicode|Nˁr}}''<br /> ''[[Сом]]''<br /><br /> |Хорава імя2 = <nowiki /> {{(!}} {{!}}[[Выява:Nar-Wels.png|x25px]] {{!}}<hiero>U23</hiero> {{!)}} |Хорава імя2-тлумачэнне = Нар-мер (Нар-мехер)<br /> ''{{Unicode|Nˁr-mr}} ({{Unicode|Nˁr-mḥr}})''<ref name="Quack">Joachim Friedrich Quack: ''Zum Lautwert von Gardiner Sign-List U 23.'' In: ''Lingua Aegyptia'' Nr. 11, 2003, S. 113–116</ref><br /> ''Жахлівы [[сом]]''<br /><br /> |Хорава імя3 = <nowiki /> {{(!}} {{!}}[[Выява:Nar-Wels.png|x25px]] {{!}}<hiero>U23-G47</hiero> {{!)}} |Хорава імя3-тлумачэнне = Нар-мер-чаі (Нар-мехер-чаі)<br /> ''{{Unicode|Nˁr-mr-ṯ3j}} ({{Unicode|Nˁr-mḥr-ṯ3j}})''<ref name="Quack" /><br />''Нармер мужны'' |Сетава імя = |Сетава імя-тлумачэнне = |імя па Небці = |імя па Небці-тлумачэнне = |залатое імя = |залатое імя-тлумачэнне = |Турынскі спіс = |Турынскі спіс-без-картуша = |Турынскі спіс-тлумачэнне = |Турынскі спіс-№ = |Абідаскі спіс = |Абідаскі спіс-тлумачэнне = |Абідаскі спіс-№ = |Сакарскі спіс = |Сакарскі спіс-тлумачэнне = |Карнакскі спіс = |Карнакскі спіс-тлумачэнне = |выява1 = Serekh of Narmer.jpg |выява1-апісанне = Серэх Нармера з яго [[Палетка Нармера|палеткі]] |выява1-шырыня = 150px }} '''Нармер''' (таксама '''Хор Нар''') — егіпецкі цар часоў [[Ранняе царства (Егіпет)|Ранняга Царства]], які правіў каля [[3000 да н.э.|3000 г. да н.э.]] Паводле меркавання некаторых [[егіптолаг]]аў ён быў апошнім царом [[Дадынастычны Егіпет|0-й дынастыі]], іншыя ж лічаць яго першым царом [[1 дынастыя, Егіпет|1-й дынастыі]]. Нармер часта ўпамінаецца ў сучасных яму крыніцах<ref>Nicolas Christophe Grimal: ''A history of Ancient Egypt.'' S. 36-39</ref>. Нельга выключаць, што Нармер і [[Менес]] адна і тая ж асоба. І хаця вядома некалькі асабліва значных знаходак, звязанных з Нармерам, сярод якіх [[Палетка Нармера]] і шышка яго [[булава|булавы]], пра яго паходжанне і асобу па-ранейшаму ведаюць мала, таму існуе мноства спрэчных меркаванняў адносна яго асобы. Але безумоўна, Нармер паскорыў развіццё культуры і дабрабыту краіны і пралажыў шлях да росквіту царства. == Імя == Дайшло некалькі варыянтаў [[Хорава імя|Хорава імені]] Нармера. Хаця на сасудах часам сустракаецца толькі «нар» ([[сом]]) у [[серэх]]у, імя на адбітках пячацей выпісана поўнасцю або нават падоўжана [[эпітэт]]ам «чаі» («мужны»<ref>Rainer Hannig, 2716</ref>). Хоць Нармерава імя вядома ўжэ даўно, яго дагэтуль не ўдалося здавальняюча перакласці. Асаблівыя цяжкасці як [[Мовазнаўства|мовазнаўцам]], так і [[Егіпталогія|егіптолагам]] чыніць [[фанетыка]] егіпецкага слова «нар», якое абазначала [[сом]]а, [[Гербавыя фігуры|геральдычную жывёлу]] цара Нармера. Акрамя таго, невядома, якім было сімвалічна значэнне сома ў егіпцян. Імя Нармер прынята перакладаць як «раз’юшаны сом»<ref>Wolfgang Helck: ''Geschichte des Alten Ägypten''. Brill, Leiden 1981, ISBN 90-04-06497-4, S.&nbsp;22.</ref> або «жахлівы сом», хаця прапаноўваліся і іншыя пераклады імені.<ref>Andrew Godron, In: ''Annales du service des antiquités de l'Égypte (ASAE)'' Bd. 49, Ausgabe 1976, S.&nbsp;217&nbsp;ff. und S.&nbsp;547.; Vikentieff, In: ''Journal of Egyptian Archaeology (JEA)'' Nr. 17, S.&nbsp;67 ff.</ref> Пры перакладзе і тлумачэнні падобных егіпецкіх імён часцей за ўсё ўжываецца [[рэбус]]ны прынцып. Як тлумачыць Хартвіг Алтэнмюллер, агульнапрынятае чытанне імені Нармер было атрымана шляхам зліцця паняццяў «нар» («[[сом]]») і «мер» («зубіла»). Альтэнмюллер прапануе альтэрнатыўнае чытанне «саб» замест «нар» і спасылаецца на перыядычныя сумненні іншых егіптолагаў адносна існуючага дагэтуль перакладу.<ref name="A59">Hartwig Altenmüller: ''Einführung in die Hieroglyphenschrift.'' Buske, Hamburg 2005, ISBN 3-87548-373-1, S.&nbsp;59.</ref> {{Іерогліфы ў тэксце|У грабніцы каля [[Тархан]]а (грабніца 1100) былі знойдзены сасуды з незвычайным варыянтам імені Нармера. Пад [[сом]]ам у серэху відаць знак, які паводле меркавання егіптолагаў [[Эдвін ван дэн Брынк|Эдвіна ван дэн Брынка]] і [[Вольфганг Хельк|Вольфганга Хелька]] ўяўляе ці знак U6 <hiero>U6</hiero>, ці знак U13 <hiero>U13</hiero> са [[спіс Гардынера|спіса Гардынера]], і нельга выключаць, што на сасудах імя зусім іншага валадара з больш даўніх часоў.<ref>Wolfgang Helck & E. van den Brink, In: ''Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Institut Kairo (MDAIK)'' Bd. 55. Ausgabe 1999; Seite 22, Abb. 1</ref>}} == Асоба == [[Выява:Menes c1.jpg|thumb|left|120px|Галава статуі Нармера ці [[Менес]]а]] Нармер быў жанаты, імаверна, з прынцэсай [[Нейтхатэп]]. Праўда, сямейныя сувязі гэтай высокароднай жанчыны выклікаюць спрэчкі ў егіптолагаў, бо нельга выключаць, што яна таксама магла быць жонкай цара [[Хор Аха|Ахі]].<ref>Walter Bryan Emery: ''Ägypten — Geschichte und Kultur der Frühzeit''. S.&nbsp;38-44.</ref> Прыкладна тое ж і з дамай па імені [[Бенерыб]] («''Ласкавая сэрцам''»). Больш імаверна, што яна была Нармеравай дачкой і жонкай цара Ахі. Такім чынам, пытанне, хто была жонка (ці жонкі) Нармера, канчаткова не развязана.<ref>Gunther Dreyer, In: ''Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts, Abteilung Kairo (MDAIK)'' Bd. 46, 1990, &nbsp;S.&nbsp;71.</ref> Сынам Нармера лічыцца яго пераемнік на троне [[Хор Аха]]. Таксама няма адназначнага адказу на пытанне, хто быў Нармераў папярэднік. Адны [[егіптолаг]]і лічаць, што гэта быў цар [[Ка, раннеегіпецкі цар|Ка]], другія ж у якасці папярэдніка разглядаюць цара [[Скарпіён II|Скарпіёна II]].<ref>Toby A. H. Wilkinson: ''Early Dynastic Egypt''. S.&nbsp;53,&nbsp;66.</ref> == Праўленне == === Унутраная палітыка === Ранейшыя інтэрпрэтацыі знойдзеных артэфактаў, асабліва [[булава|булавы]] і [[палетка Нармера|палеткі Нармера]], рысавалі поўную сутычак і ваенных паходаў карціну аб’яднання Егіпта пад уладай Нармера. Ключавым довадам на карысць такіх тлумачэнняў была выява цара, дзе ён забівае булавою свайго праціўніка, а таксама неаднаразовыя паўтарэнні выяў разбураных [[крэпасць|крэпасцей]] (ці [[бастыён]]аў) і перабітых ворагаў. Але гэтыя выявы вельмі падобныя па свайму стылю і зместу і бясспрэчна ўзыходзяць да больш старажытных правобразаў, значна даўнейшых за Нармера. Таму Тобі Вількінсан і Кэтрын Бард ставяць пытанне, ці сапраўды тут гістарычная падзея, ці толькі сімвалічнае жаданне ўладара зацвердзіць сваё права на трон як адзінаўладнага правіцеля. Пытанне гэта не беспадстаўнае, калі ўлічыць той факт, што матыў «пабівання ворага» вельмі шырока ўжываўся для сімвалічнага адлюстравання ваенных перамог фараона і пры пазнейшых дынастыях.<ref>K. Bard: ''The emergence of an egyptian state.'' In: Ian Shaw: ''The Oxford history of Ancient Egypt.'' Oxford-University Press, 2002, S. 81</ref> Акрамя таго нядаўнія даследаванні паказваюць, што аб’яднанне ажыццяўлялася не праз заваяванні, хаця ваенныя сутычкі канечне здараліся. Так, напрыклад, лічбы, якія раней часта прыводзіліся для колькасці захопленых палонных у час магчымых паходаў Нармера, цяпер разглядаюцца як непраўдападобныя.<ref>Christiana E. Köhler: ''The State of Research on Late Predynastic Egypt: New Evidence for the Development of the Pharaonic State?''. In: ''Göttinger Miszellen (GM)'' Bd. 147, 1995, S.&nbsp;86-87.</ref> Для часоў [[Старое царства (Егіпет)|Старога Царства]] наяўнасць войска, чыя колькасць перавышала б 100 000 чалавек, не пацвярджаецца крыніцамі, таму мабыць Нармер лічыў усіх жыхароў, а патом абазначаў іх [[Егіпецкія іерогліфы#Азначальныя знакі|азначнікам]] як «мяцежнікаў» (''sbj.w''). Больш таго, у Нармеравых запісах пры падліках мужчыны і жанчыны асобна не выдзяляліся. Такім чынам, на «шышцы» Нармеравай булавы адлюстрована мірнае ўключэнне ці аб’яднанне меншага края з большым, якое праходзіла ў форме перапісу насельніцтва або чагось падобнага.<ref>Jürgen Kraus: ''Die Demographie des Alten Ägypten: Eine Phänomenologie anhand altägyptischer Quellen''. Göttingen 2004, S.&nbsp;164.</ref> Вольфганг Хельк, напрыклад, на аснове [[археалогія|археалагічных знаходак]] у сувязі са святам суправаджэння [[Хор (бажаство)|Хора]] ўказвае на магчымасць таго, што пацверджаны крыніцамі таварны абмен сведчыць аб існаванні цэнтральнага ўрада ў Егіпце яшчэ да Нармера. Надпісы на сасудах і гліняныя чарапкі з [[Гірга|Гіргі]], [[Тархан]]а і [[Абідас]]а пацвярджаюць ажыўлены менавы гандаль рознымі таварамі паміж Верхнім і Ніжнім Егіптам. Гэтыя надпісы з’яўляюцца аднымі з самых ранніх пісьмовых крыніц, якія сведчаць аб таварным абмене. На аснове гэтага можна дапусціць, што яшчэ да Нармера ў зносінах паміж поўначчу і поўднем краіны пераважала мірная палітыка, тым больш што абмен таварамі ажыццяўляўся праз цэнтральныя ўрадавыя ўстановы.<ref>Toby Wilkinson: ''Early dynastic Egypt''. S.&nbsp;57-59.</ref> З-за адсутнасці пісьмовых крыніц цяпер немагчыма высветліць, як гэта адбывалася: ці ў рамках дзелавых сувязей, ці з якой-небудзь рытуальнай нагоды (напрыклад, у выглядзе кірмашоў, прымеркаваных да свята). Большасць надпісаў на посудзе зроблена чорным чарнілам з наступным абпальваннем. === Знешняя палітыка === Падчас праўлення Нармера мелі месца кантакты з краінамі за межамі егіпецкіх зямель. Кантакты пацвярджаюцца няўнасцю імені ўладара на розных артэфактах. Так, напрыклад, на паўднёвым захадзе цяперашняга [[Ізраіль|Ізраіля]] ([[Тэль Арад]], [[Эн Бесор]], [[Рафіях]], [[Тэль Эрані]]) быў знойдзен посуд з іменем Нармера.<ref>Jochem Kahl: ''Das System der ägyptischen Hieroglyphenschrift in der 0.-3. Dynastie.'' In: ''Göttinger Orientforschungen.'' S. 79-86</ref> Магчыма, гэтыя знаходкі ўскосна сведчаць, што туды даходзілі ваенныя атрады Нармера.<ref>Wolfgang Helck: ''Untersuchungen zur Thinitenzeit.'' In: ''Ägyptologische Abhandlungen'' Nr. 45, Wiesbaden 1987, S. 132</ref> Да таго ж, у Абідасе знойдзен ярлычок са слановай косці з выявай азіята, які спатыкаецца ці падае на калені. Ярлычок з’яўляецца адным з самых ранніх пацверджанняў кантактаў паміж егіпцянамі і азіятамі.<ref name="wilkinson67-70">Toby A. H. Wilkinson: ''Early Dynastic Egypt''. S.&nbsp;67-70</ref> Акрамя таго, пад [[Нехен]]ам і [[Кустул]]ам былі выяўлены сасуды з узорамі і знакамі, якія сведчаць аб існаванні наладжанага гандлю паміж [[Нубія]]й і Егіптам. Іншыя артэфакты намякаюць на сутычкі з лівійскімі плямёнамі. Так, напрыклад, у магіле Нармера быў знойдзен цыліндр са слановай косці, на яком відаць Нармер, які трымае ў руках доўгую дубіну. Дубіна займае тры рэгістры, у якіх сядзяць на кукішках звязаныя мужчыны з доўгімі клінападобнымі бародамі. Такія бароды падказваюць, што гэта лівійцы.<ref>Toby Wilkinson: ''Early dynastic Egypt.'' Routedge, 1999; Seite 162 & 163</ref> === Егіпецкая рэлігія === Пры Нармеры вельмі добра засведчана пакланенне такім багам як [[Хор (бажаство)|Хор]], [[Сет (міфалогія)|Сет]], [[Мафдзет]], [[Рэпут]], [[Бата (бажаство)|Бат]], [[Нейт]], [[Мехіт]], [[Птах]], [[Апіс]], [[Мін, бажаство|Мін]]. Асабліва шанаваліся багіні Бат і Нейт. Пад [[Коптас]]ам была знойдзена вялікая статуя Міна з [[пясчанік]]а, якая, калі меркаваць па пастаноўцы цела, імаверна была створана ў часы Нармера.<ref>Walter Bryan Emery: ''Ägypten — Geschichte und Kultur der Frühzeit''. S.&nbsp;134-137.</ref> <div align="center"> <gallery> Narmer Macehead.png|Шышка Нармеравай булавы Seated figure of a baboon with the cartouche of king Narmer.jpg|Фігурка [[Павіяны|павіяна]] з іменем Нармера на падстаўцы MudJarSealingBearingNameOfNarmer MetropolitanMuseum.png|Адбітак пячаці Нармера Narmer tarkhan.jpg|Імя Нармер, надрапанае на сасудзе з [[Тархан]]а </gallery> </div> == Пахаванне == [[Выява:Chambers B17 and B18 (Umm el-Qa'ab).jpg|thumb|Магіла Нармера (B 17/18)]] [[Фліндэрс Пітры]] лічыў, што Нармер быў пахаваны ў збудаванні B10, якое Пітры раскапаў на [[некропаль|некропалі]] [[Ум эль-Кааб]] пад Абідасам.<ref>Petrie: ''Royal Tombs II.'' S. 7</ref> На сённяшні дзень B10 разглядаюць як частку грабніцы [[Хор Аха|Хора Ахі]], а сапраўдная грабніца Нармера, як мяркуюць, знаходзіцца на месцы раскопаў B17 і B18. Грабніца складаецца з дзвюх абкладзеных [[сырцовая цэгла|сырцоваю цэглай]] камер плошчай 10 × 3 m².<ref>W. Kaiser und G. Dreyer, In: ''Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts, Abteilung Kairo (MDAIK)'' Bd. 38, 1982, S. 109</ref> Пахавальныя памяшканні прымыкаюць непасрэдна адно да аднаго і аддзелены толькі сцяной. У грабніцы былі знойдзены адбіткі цыліндрычных пячацей Нармера,<ref>Petrie: ''Royal Tombs II.'' Tafel XIII, 91-93</ref> прадметы са слановай косці з яго іменем і найстаражытнейшыя летапісныя таблічкі егіпецкага правіцеля.<ref>Petrie: ''Royal Tombs II.'' Tafel II 4-5</ref> Таксама ў пахаванні былі фрагменты алебастравых ваз з іменем Нармера.<ref>Petrie: ''Royal Tombs I.'' Tafel, IV, 2; Petrie: ''Royal Tombs II.'' Tafel II, 3, 5</ref> {{зноскі}} == Спасылкі == {{commonscat|Narmer|Нармер}} * [https://web.archive.org/web/20210416002143/http://narmer.pl/indexen.htm Сайт «Гісторыя і храналогія Старажытнага Егіпта» {{ref-en}}] * [http://www.narmer.org ''The Narmer Catalog'' {{ref-en}}] {{Старажытныя егіпцяне}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фараоны паводле алфавіта]] mm3hn1uune5ddy6y14t1tv1mc6gt6nk 0 166134 5238197 4886745 2026-11-04T08:34:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238197 wikitext text/x-wiki [[Выява:Train wreck at Montparnasse 1895.jpg|thumb|200px|Крушэнне цягніка на [[Манпарнас]]е, [[Францыя]] (1895)]] '''Памылка''' — неадпаведнасць паміж [[аб'ект]]ам або [[з'ява]]й, прынятымі за [[эталон]] (матэрыяльны аб'ект, рашэнне задачы, дзеянне, якое прывяло б да жаданага выніку), і аб'ектам ці з'явай, які мае супастаўленне з першым. Памылкі сустракаюцца як у [[прырода|прыродзе]], гэтак і ва ўсіх сферах чалавечай дзейнасці. Вядома шмат гістарычных прыкладаў, у якіх памылкі прывялі да катастрафічных наступстваў. Памылкам прысвечана мноства [[афарызм]]аў, іх асэнсоўваюць [[філосаф]]ы, [[паэт]]ы, [[пісьменнік]]і, [[гісторыя|гісторыкі]]і і прадстаўнікі іншых дысцыплін. Гэтак, са сцвярджэннем «на памылках вучацца» згодны шматлікія філосафы-дыялектыкі. Скептыкі ж і агностыкі мяркуюць, што ўсе нашы ўяўленні, хутчэй за ўсё, памылковыя. Часцяком мяжа паміж «слушнасцю» і «хібнасцю» той ці іншай з'явы такая тонкая, што іх немагчыма адрозніць. У адрозненне ад [[ілюзія|ілюзіі]], памылкі часам могуць быць развеяныя праз [[веды]], то бок, калі чалавек ведае, што глядзіць на [[міраж]], а не на рэальную ваду, міраж не знікае. Аналізам памылак (хібнасцей) вымярэнняў займаюцца [[тэорыя імавернасцей|тэорыя імавернасцей]] і [[статыстыка]]. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20110514041509/http://www.accuracyproject.org/cbe-errors-books.html Errors contained in reference books]. Internet Accuracy Project {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Інфармацыя]] [[Катэгорыя:Памылкі]] jv1gp9qel4lznzmp82z4kxcnzzcw7pr 0 168395 5237999 5214152 2026-11-03T21:21:30Z Ueschar 151377 Перароблена старонка неаднаўначнасці 5237999 wikitext text/x-wiki '''Станок''' — шматзначны тэрмін: * [[Станок (тэхніка)|Станок]] — машына для апрацоўкі матэрыялаў у розных вытворчасцях. * [[Станок (скульптура)|Станок]] — прыстасаванне для работы скульптара. * [[Мальберт|Станок]] — сінонім мальберта ў жывапісе. {{неадназначнасць}} [[Катэгорыя:Станкі]] 6pc4w2rsa94g5tmxroatz40em4pu2z8 5238011 5237999 2026-11-03T21:42:40Z Ueschar 151377 5238011 wikitext text/x-wiki '''Станок''' — шматзначны тэрмін: * [[Станок (тэхніка)|Станок]] — машына для апрацоўкі матэрыялаў у розных вытворчасцях ** [[Шліфавальны станок]] ** [[Такарны станок]] ** [[Ткацкі станок]] ** [[Стужачнапільны станок]] ** [[Металарэзны станок]] ** [[Шыпарэзны станок]] ** [[Даводачны станок]] ** [[Агрэгатны станок]] * [[Станок (скульптура)|Станок]] — прыстасаванне для работы скульптара. * [[Мальберт|Станок]] — сінонім мальберта ў жывапісе. == Тапонімы == === Беларусь === * [[Станок (Быхаўскі раён)|Станок]] — пасёлак у Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці. * [[Станок-Вадзіца]] — вёска ў Смалявіцкім раёне Мінскай вобласці. {{неадназначнасць}} [[Катэгорыя:Станкі]] sjgn1v5bgal0n1the4dvhs8i7pbto9w 5238017 5238011 2026-11-03T21:46:10Z Ueschar 151377 5238017 wikitext text/x-wiki '''Станок''' — шматзначны тэрмін: == Прылады == * [[Станок (тэхніка)|Станок]] — машына для апрацоўкі матэрыялаў у розных вытворчасцях ** [[Шліфавальны станок]] ** [[Такарны станок]] ** [[Ткацкі станок]] ** [[Стужачнапільны станок]] ** [[Металарэзны станок]] ** [[Шыпарэзны станок]] ** [[Даводачны станок]] ** [[Агрэгатны станок]] * [[Станок (скульптура)|Станок]] — прыстасаванне для работы скульптара. * [[Мальберт|Станок]] — сінонім мальберта ў жывапісе. == Тапонімы == === Беларусь === * [[Станок (Быхаўскі раён)|Станок]] — пасёлак у Быхаўскім раёне Магілёўскай вобласці. * [[Станок-Вадзіца]] — вёска ў Смалявіцкім раёне Мінскай вобласці. {{неадназначнасць}} [[Катэгорыя:Станкі]] 3qc1aywqtyaudlqk87sfchz6gxlft4a 4 170473 5237968 5233029 2026-11-03T20:09:44Z JerzyKundrat 174 /* Заўвагі */ 5237968 wikitext text/x-wiki {{Index box}} {{/шапка}} {{/Правілы}} Галасы пазначаюцца з дапамогай наступных значкоў: {{Значкі для звычайнага галасавання}} = Кандыдаты = '''Калі ласка, дадавайце для кожнага артыкула асобную секцыю :). Новыя артыкулы дадавайце зверху, каб не было блытаніны.''' == [[Сяргей Новік-Пяюн]] == Прапаную. Беларускі паэт, які перажыў тры акупацыі (польскую, нямецкую, савецкую). Артыкул значна дапоўнены ўдзельнікам [[Удзельнік:Змітрок Бядуля|Змітрок Бядуля]], выглядае добра. Мяркую, калі будзе выбраны, стане Артыкулам года. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Размовы з удзельнікам:Нявідны|размовы]]) 22:40, 30 кастрычніка 2026 (+03) === Галасаванне === === Заўвагі === Выглядае добра, г.зн. можа быць кандыдатам у [[Вікіпедыя:Добрыя артыкулы]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:03, 30 кастрычніка 2026 (+03) * Удзельнік Змітрок Бядуля пашыраў артыкул менавіта для намінацыі ў выдатныя. Тым больш кандыдатаў у добрыя хапае. [[Удзельнік:Нявідны|Нявідны]] ([[Размовы з удзельнікам:Нявідны|размовы]]) 23:07, 30 кастрычніка 2026 (+03) ** Удзельнік не мае аўтарскіх правоў на артыкул, у Вікіпедыі аўтарства калектыўнае. У артыкуле бракуе ацэнак творчасці асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:09, 3 лістапада 2026 (+03) = Завершаныя абмеркаванні = * З завершанымі абмеркаваннямі можна азнаёміцца ў [[Вікіпедыя:Кандыдаты ў выдатныя артыкулы/Архіў|Архіве абмеркаванняў]] {{/Падвал}} qmgacnitslwk64wr1nb9u2n5j469w6t 0 171993 5237899 5085851 2026-11-03T17:03:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237899 wikitext text/x-wiki {{ пісьменнік}} '''Нацумэ Кіноскэ''' ([[Японская мова|яп.]] 夏目金之助 ''Нацумэ Кіносукэ'') {{ДН|9|2|1867}}— {{ДС|9|12|1916}}, больш вядомы пад псеўданімам '''Нацумэ Сосэкі''' ([[Японская мова|яп.]] 夏目漱石 ''нацумэ со:сэкі'') — выдатны [[Японія|японскі]] [[пісьменнік]], адзін з заснавальнікаў сучаснай японскай літаратуры. == Біяграфія == Нацумэ нарадзіўся [[9 лютага]] [[1867]] ў беднай сям’і старшыні адной з абшчын Эда (сучасны [[Токіа]]). У юнацтве ён атрымаў класічную адукацыю і лічыўся знаўцам старажытнай кітайскай і японскай класічнай паэзій.<ref>{{Cite web |url=http://www.world-art.ru/people.php?id=41585 |title=Біяграфія на World Art |archive-url=https://web.archive.org/web/20121019045947/http://www.world-art.ru/people.php?id=41585 |archive-date=19 кастрычніка 2012 |access-date=26 жніўня 2013 |url-status=dead}}</ref> Памёр Нацумэ [[9 снежня]] [[1916]] ў [[Токіа]]. == Асноўныя сачыненні == * [[1908]] — ''Сансіра'' (三四郎) * [[1909]] — ''Затым'' (それから) * [[1910]] — ''Брама'' (門) * [[1914]] — ''Сэрца'' (こころ) * [[1916]] — ''Святло і цемра'' (明暗) Творы Нацумэ перакладзены на [[Англійская мова|англійскую]], [[Балгарская мова|балгарскую]], [[Венгерская мова|венгерскую]], [[Грузінская мова|грузінскую]], [[Кітайская мова|кітайскую]], [[Карэйская мова|карэйскую]], [[Мангольская мова|мангольскую]], [[Нямецкая мова|нямецкую]], [[Польская мова|польскую]], [[Румынская мова|румынскую]], [[Руская мова|рускую]], [[Сербскахарвацкая мова|сербскахарвацкую]], [[Украінская мова|украінскую]], [[Славацкая мова|славацкую]], [[Французская мова|французскую]] і [[Чэшская мова|чэшскую]] мовы.<ref>{{Cite web |url=http://bvi.rusf.ru/fanta/esf_l/authors/n/natsume.htm |title=Біяграфія Сосэкі ў «Экстэлапедыі фэнтэзі і навуковай фантастыкі» |access-date=26 жніўня 2013 |archive-date=11 верасня 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090911195440/http://bvi.rusf.ru/fanta/esf_l/authors/n/natsume.htm |url-status=dead }}</ref> {{Зноскі}} == Спасылкі == * Раман [http://sf.convex.ru/abs/books/nat_vash.htm «Ваш пакорны слуга кот»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120205021611/http://sf.convex.ru/abs/books/nat_vash.htm |date=5 лютага 2012 }} * Лекцыя [http://www.asahi-net.or.jp/~IR4N-KHR/nskaikaw.html «Разьвіцьцё сучаснае Японіі»] * Творы аўтара на сайце [http://japanprose.ru/category/soseki «Японская проза»]{{Недаступная спасылка}} {{Бібліяінфармацыя}} tornsd6p091bc1tlj2sfj02plllft7g 0 176954 5238058 5076983 2026-11-03T23:20:00Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238058 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Фота =Nicomedes.gif |Подпіс =[[Канхоіда Нікамеда]], накрэсленая пры дапамозе прылады, выяўленай у «Каментарыях» [[Эўтокій Аскалонскі|Эўтокія]] да прац [[Архімед]]а. }} {{Іншыя значэнні|тып=імя|Нікамед}} '''Нікамед''' ({{lang-el2|Nικoμήδης}}, {{lang-lat|Nicomedes}}, [[III стагоддзе да н.э.]]) — [[Старажытная Грэцыя|старажытнагрэчаскі]] [[матэматык]], найбольш вядомы вынаходствам [[Канхоіда Нікамеда|канхоіды Нікамеда]]. == Біяграфічныя звесткі == Пра жыццё Нікамеда амаль нічога не вядома, акрамя скупых звестак, што ўтрымліваюцца ў ягоных уласных працах. Згодна з даследаваннямі, ён нарадзіўся прыкладна ў 280 годзе да н.э., а памёр каля 210 года да н.э. Храналагічныя рамкі ягонага жыцця вызначаны дзякуючы ўскосным даным. Вядома, што Нікамед жыў у адну эпоху з [[Эратасфен]]ам альбо пазней, паколькі крытыкаваў прапанаваны тым метад [[Падваенне куба|падваення куба]]. Акрамя таго, [[Апалоній Пергскі]] назваў адну з адкрытых Нікамедам крывых «сястрой канхоіды». Гэта сведчыць пра тое, што вынайдзеная Нікамедам крывая на той момант ужо была знакамітай. На падставе гэтых фактаў прынята лічыць, што Нікамед жыў пасля Эратасфена, але да Апалонія Пергскага. == Унёсак у навуку == [[Файл:Conchoid of Nicomedes.png|200px|right|thumb|Сямейства [[Канхоіда|канхоід]] з агульным цэнтрам]] Як і многія геаметры [[Антычная Грэцыя|антычнай Грэцыі]], Нікамед спрабаваў вырашыць знакамітыя задачы даўніны: [[падваенне куба]] і [[Трысекцыя вугла|трысекцыю вугла]]. Сучасная навука ведае, што зрабіць гэта метадамі класічнай [[Геаметрыя|геаметрыі]] (гэта значыць, толькі з дапамогай [[Цыркуль|цыркуля]] і лінейкі) немагчыма. Менавіта падчас гэтых пошукаў Нікамед вынайшаў [[Крывая|крывую]], якая атрымала назву «[[канхоіда Нікамеда]]»<ref>{{Cite EB1911 |wstitle=Conchoid |volume=6 |pages=826–827}}</ref>. Гэта адкрыццё ён выклаў у сваім знакамітым сачыненні «Пра канхоідныя лініі». Нікамед вынайшаў і адмысловы механізм для вычэрчвання канхоіды. Таксама вучоны апісаў тры розныя тыпы канхоід, аднак звесткі пра іхнія асаблівасці да нашых дзён не дайшлі. [[Пап Александрыйскі]] пісаў пра гэта так: «Нікамед ажыццяўляў трысекцыю любога прамалінейнага вугла пры дапамозе канхоідных крывых; ён сам адкрыў іхнія спецыфічныя асаблівасці і пакінуў нашчадкам апісанне іхняй пабудовы і ўласцівасцей»{{sfn|Heath|1921|p=199}}. Дакладна невядома, наколькі глыбока сам Нікамед даследаваў уласцівасці самой крывой, аднак з прац Папа вядома, што ён даказаў дзве яе ўласцівасці: так званая «лінейка» ў прыладзе для чарчэння з’яўляецца [[асімптота]]й, а любая [[прамая]], праведзеная ў прасторы паміж гэтай асімптотай і канхоідай, пры працягу абавязкова перасячэ крывую{{sfn|Heath|1921|p=199}}. Нікамед выкарыстоўваў [[Квадратрыса|квадратрысу]] [[Гіпій Элідскі|Гіпія Элідскага]] для рашэння задачы [[Квадратура круга|квадратуры круга]]. Пап Александрыйскі пісаў пра гэта так: «Для квадратуры круга [[Дынастрат]], Нікамед і некаторыя больш познія аўтары выкарыстоўвалі асаблівую крывую, якая атрымала сваю назву дзякуючы гэтай уласцівасці: яны называлі яе „той, што стварае квадрат“ [квадратрысай]»{{sfn|Heath|1921|p=199}}. [[Эўтокій Аскалонскі]] згадвае, што Нікамед надзвычай ганарыўся адкрыццём гэтай крывой, супрацьпастаўляючы яе механізму Эратасфена для знаходжання сярэдніх прапарцыянальных. Гэты механізм Нікамед падверг грунтоўнай і падрабязнай крытыцы, сцвярджаючы, што ён «непрактычны і зусім чужы духу геаметрыі»{{sfn|Heath|1921|p=199}}. {{зноскі}} == Літаратура == * {{cite book |last=Chasles |first=Michel |author-link=Мішэль Шаль |date=1875 |orig-date=1837 |url=https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k65439706.texteImage |title=Aperçu historique sur l'origine et le développement des méthodes en géométrie, particulièrement de celles qui se rapportent à la géométrie moderne ; suivi d'un Mémoire de géométrie sur deux principes généraux de la science, la dualité et l'homographie (2e édition, conforme à la 1ère) |language=fr |edition=2e |location=Paris |publisher=Gauthier-Villars }} * {{cite book |last=Heath |first=T. L. |author-link=Томас Літл Хіт |date=1921 |chapter=Successors of the great geometers |chapter-url=https://archive.org/details/historyofgreekma029268mbp/page/198/mode/2up |title=A History of Greek Mathematics |language=en |volume=2 |publisher=Oxford at the Clarendon Press |pages=199-200 }} * {{cite book |last=Knorr |first=W. R. |author-link=Уілбур Рычард Нор |date=1993 |title=The ancient tradition of geometric problems |language=en |location=Boston |publisher=Birkhäuser }} * {{cite book |last=Seidenberg |first=A. |author-link=Абрагам Зайдэнберг |date=1966 |title=Remarks on Nicomedes' duplication. Archive for History of Exact Sciences |language=en |volume=3 |pages=97-101 }} * {{артыкул |аўтар=Прасолов В. В. |спасылка=http://www.math.ru/lib/plm/62 |загаловак=Три классические задачи на построение. Удвоение куба, трисекция угла, квадратура круга. |выданне=Популярные лекции по математике |месца=Москва |выдавецтва=Наука |год=1992 |выпуск=62 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081209041154/http://www.math.ru/lib/plm/62 |archive-date=9 снежня 2008 }} * {{cite book |last=Шаль |first=Мишель |author-link=Мішэль Шаль |date=1883 |orig-date=1837 |chapter=[[s:ru:Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов/От Герона до Птоломея/ДО#17|Первая эпоха: отъ Герона до Птоломея]] |title=Историческій обзоръ происхожденія и развитія геометрическихъ методовъ, том I: Исторія Геометріи |translator=В.Я. Цингеръ |trans-title= |location=Москва |publisher=М. Катковъ }} * {{артыкул |аўтар=Щетников А. И. |год=2008 |загаловак=Как были найдены некоторые решения трёх классических задач древности? |выданне=Математическое образование |том=4 |нумар=48 |старонкі=3–15 }} == Спасылкі == * {{MacTutor Biography|id = Nicomedes}} {{Александрыйская школа}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Матэматыкі Старажытнай Грэцыі]] [[Катэгорыя:Матэматыкі III стагоддзя да н.э.]] bery543h9lofrriseho6b7sa376ygz3 0 185899 5238062 4733769 2026-11-03T23:32:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238062 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Робертсан}} {{Гулец у снукер | Імя = Ніл Робертсан | Арыгінал імя = {{lang-en|Neil Robertson}} | Фота = Neil Robertson at Snooker German Masters (Martin Rulsch) 2014-01-29 03.jpg | Шырыня = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Аўстралія}} | Прафесійная кар'ера = 1998/1999, 2000–2002,<br />2003–... | Найвышэйшы рэйтынг = 1 <small>([[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2010/2011|04.10.2010]]—[[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2010/2011|13.12.2010]]<br />[[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2013/2014|12.06.2013]]—[[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2013/2014|06.05.2014]]<br />[[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2014/2015|08.07.2014]]—[[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2014/2015|11.08.2014]]<br />[[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2014/2015|15.11.2014]]—[[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2014/2015|25.01.2015]])</small> | Цяперашні рэйтынг = 10 <small>(30 ліпеня 2018)</small> | Прызавыя грошы = > £3,700,000 | Найвышэйшая серыя = {{nowrap|147 <small>(3 разы:<br />[[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2010|Адкрыты чэмпіянат Кітая 2010]],<br />[[Усі Класік 2013 (снукер)|Усі Класік 2013 (квал.)]],<br />[[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2015|Чэмпіянат Вялікабрытаніі 2015]])</small>}} | Колькасць соценных серый = 566 | Рэйтынгавыя турніры = 14 | Нізкарэйтынгавыя турніры = 4 | Нярэйтынгавыя турніры = 4 | Прафесійна-аматарскія турніры = 1 | Чэмпіён свету = [[Чэмпіянат свету па снукеры 2010|2010]] | Сайт = http://www.neilrobertson.net/ | Рука = левая }} '''Ніл Робертсан''' ({{lang-en|Neil Robertson}}; нар. {{ДН|11|2|1982}}, {{МН|Мельбурн||}}, [[Аўстралія]]) — [[Аўстралія|аўстралійскі]] прафесійны гулец у [[снукер]]. [[Чэмпіянат свету па снукеры 2010|Чэмпіён свету па снукеры 2010 года]] і былы лідар [[Сусветны снукерны рэйтынг|сусветнага рэйтынгу]]. З’яўляецца адзіным [[Аўстралія|аўстралійскім]] снукерыстам у гісторыі, які перамагаў на рэйтынгавых турнірах, а таксама адным з дзесяці снукерыстаў у гісторыі, якія выйгралі ўсе тры турніры [[Трайная карона (снукер)|трайной снукернай кароны]] — [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры|чэмпіянат Вялікабрытаніі]] ([[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2013|2013]], [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2015|2015]]), [[Мастэрс (снукер)|Мастэрс]] ([[Мастэрс 2012 (снукер)|2012]]) і [[Чэмпіянат свету па снукеры|чэмпіянат свету]] ([[Чэмпіянат свету па снукеры 2010|2010]])<ref>{{cite web|url=http://www.eurosport.ru/snooker/uk-championship/2013-2014/story_sto4042143.shtml|title=Снукер. Робертсон – первый по всем статьям|work=[[Eurosport]]|author=[[Уладзімір Барысавіч Сініцын|Синицын, Владимир]]|date=10 декабря 2013|lang=ru}}</ref>. Пераможца 14 рэйтынгавых турніраў (шостае месца ў гісторыі разам з [[Марк Сэлбі|Маркам Сэлбі]]). З [[Снукерны сезон 2006/2007|сезона 2006/2007]] да снежня 2017 года нязменна ўваходзіў у топ-16 сусветнага рэйтынгу. Упершыню Робертсан патрапіў у [[Сусветны снукерны тур|мэйн-тур]] у [[Снукерны сезон 1998/1999|сезоне 1998/1999]] ва ўзросце 16 гадоў, але канчаткова замацаваўся сярод прафесіяналаў у [[Снукерны сезон 2003/2004|сезоне 2003/2004]], у якім стаў пераможцам [[Кваліфікацыя да Мастэрс 2004 (снукер)|кваліфікацыі да Мастэрс]], выйграўшы пуцёўку на [[Мастэрс (снукер)|самы прэстыжны запрашальны турнір]] [[Мастэрс 2004 (снукер)|2004 года]]. У 2005 годзе ён дэбютаваў у [[Чэмпіянат свету па снукеры|Крусібле]] і ўвайшоў у топ-32 [[Сусветны рэйтынг снукерыстаў у сезоне 2005/2006|сусветнага рэйтынгу]], а з [[Снукерны сезон 2006/2007|сезону 2006/2007]], падчас якога ён выйграў свае першыя рэйтынгавыя турніры, [[Гран-пры 2006 (снукер)|Гран-пры]] і [[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2007|адкрыты чэмпіянат Уэльса]], нязменна ўваходзіць у 16 лепшых снукерыстаў свету. У 2010 годзе ён атрымаў перамогу на [[Чэмпіянат свету па снукеры 2010|чэмпіянаце свету]], перайграўшы ў фінальным матчы [[Грэм Дот|Грэма Дота]] з лікам 18:13. У [[Снукерны сезон 2010/2011|наступным сезоне]] ён упершыню падняўся на першы радок [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2010/2011|сусветнага рэйтынгу]] і выйграў свой шосты рэйтынгавы тытул, [[World Open 2010 (снукер)|World Open 2010]], не прайграўшы ні аднаго фінальнага паядынку. У 2012 годзе атрымаў перамогу на [[Мастэрс 2012 (снукер)|Мастэрс]], стаўшы трынаццатым гульцом у гісторыі, які перамог на [[Мастэрс (снукер)|Мастэрс]] і на [[Чэмпіянат свету па снукеры|чэмпіянаце свету]]. У пачатку [[Снукерны сезон 2013/2014|сезона 2013/2014]] ён вярнуў сабе першае месца ў [[Сусветны рэйтынг снукерыстаў у сезоне 2013/2014|рэйтынгу]], якое трымаў амаль да самага канца [[Снукерны сезон 2013/2014|сезону]]. Апроч таго, ён перамог на [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2013|чэмпіянаце Вялікабрытаніі 2013 года]] і, такім чынам, стаў восьмым гульцом, які выйграў усе турніры [[Трайная карона (снукер)|трайной кароны]]. У канцы 2015 года стаў пераможцам двух прафесійных турніраў запар, перамогшы на [[Champion of Champions 2015 (снукер)|Champion of Champions]] і ў другі раз стаўшы пераможцам [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2015|чэмпіянату Вялікабрытаніі]], а ў пачатку сезона 2016/2017 здабыў дванаццаты рэйтынгавы тытул на турніры [[Рыга Мастэрс 2016 (снукер)|Рыга Мастэрс]]. Пасля няўдалых выступаў у першай палове [[Снукерны сезон 2017/2018|сезона 2017/2018]] упершыню за 11 гадоў пакінуў топ-16 у снежні, але ўсяго праз тыдзень здабыў трынаццатую рэйтынгавую перамогу на [[Адкрыты чэмпіянат Шатландыі па снукеры 2017|адкрытым чэмпіянаце Шатландыі]] і вярнуўся ў снукерную эліту. У агульнай колькасці займаў найвышэйшы радок у [[Сусветны снукерны рэйтынг|сусветным рэйтынгу]] больш за год. Апроч 14 рэйтынгавых тытулаў 4 нізкарэйтынгавыя турніры і 4 прафесійныя запрашальныя турніры. У 2011 годзе ў камандзе з аматарам [[Стыў Міфсуд|Стывам Міфсудам]] вывеў зборную Аўстраліі ў чвэрцьфінал [[Кубак свету па снукеры 2011|кубка свету па снукеры]]. За сваю кар’еру зрабіў больш за 550 [[Соценны брэйк (снукер)|соценных брэйкаў]], стаўшы лідарам [[Снукерны сезон 2009/2010|сезона 2009/2010]] па іх колькасці і аформіўшы рэкордныя 103 сэнчуры ў [[Снукерны сезон 2013/2014|сезоне 2013/2014]], і займае чацвёртае месца па колькасці сэнчуры ў гісторыі (пасля [[Роні О’Саліван]]а, [[Стывен Хендры|Стывена Хендры]] і [[Джон Хігінс|Джона Хігінса]]), а таксама зарабіў больш за тры мільёны фунтаў стэрлінгаў прызавых грошай, уваходзячы ў топ-10 снукерыстаў у гісторыі па гэтым паказчыку. За сваю кар’еру выканаў тры [[Максімальны брэйк (снукер)|максімальныя брэйкі]], уваходзячы ў топ-15 гульцоў з найбольшай колькасцю максімумаў. == Фіналы турніраў == === Рэйтынгавыя турніры: 21 (14 перамог, 7 параз) === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:90%" |- style="background:#00AF00; text-align:center;" |'''Легенда''' |- style="background:#e5d1cb;" | Чэмпіянат свету (1:0) |- style="background:#dfe2e9;" | Чэмпіянат Вялікабрытаніі (2:0) |- bgcolor= | Іншыя (11:7) |} <br /> {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:90%" |- style="background:#00AF00;" !width="10"|'''№''' !width="40"|'''Вынік''' !width="25"|'''Год''' !width="300"|'''Турнір''' !width="150"|'''Апанент у фінале''' !class="unsortable" width="40"|'''Лік''' |- | align="center"|1 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Гран-пры 2006 (снукер)|2006]] | [[World Open (снукер)|Гран-пры]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джэймі Коўп]]||Коуп Джэймй|nolink=1}} | align="center"|9:5 |- | align="center"|2 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2007|2007]] | [[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Уэльса]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Эндру Хігінсан]]||Хйгйнсан Эндру|nolink=1}} | align="center"|9:8 |- | align="center"|3 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Чэмпіянат Бахрэйна па снукеры 2008|2008]] | Чэмпіянат Бахрэйна | {{sortname|{{Сцяг Уэльса}}|[[Мэцью Стывенс]]||Стывенс Мэцью|nolink=1}} | align="center"|9:7 |- | align="center"|4 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Гран-пры 2009 (снукер)|2009]] | [[World Open (снукер)|Гран-пры]] | {{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Дзін Цзюньхуэй]]||Дзйн Цзюньхуэй|nolink=1}} | align="center"|9:4 |- style="background:#e5d1cb;" | align="center"|5 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Чэмпіянат свету па снукеры 2010|2010]] | [[Чэмпіянат свету па снукеры|Чэмпіянат свету]] | {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Грэм Дот]]||Дот Грэм|nolink=1}} | align="center"|18:13 |- | align="center"|6 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[World Open 2010 (снукер)|2010]] | [[World Open (снукер)|World Open]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Роні О’Саліван]]||ОСалйван Ронй|nolink=1}} | align="center"|5:1 |- | align="center"|7 | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|[[Фінал Players Tour Championship 2011/2012 (снукер)|2012]] | [[Players Championship (снукер)|Гранд-фінал PTC]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Стывен Лі]]||Лй Стывен|nolink=1}} | align="center"|0:4 |- | align="center"|8 | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|[[International Championship 2012 (снукер)|2012]] | [[International Championship (снукер)|International Championship]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джад Трамп]]||Трамп Джад|nolink=1}} | align="center"|8:10 |- | align="center"|9 | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|[[Фінал Players Tour Championship 2012/2013 (снукер)|2013]] | [[Players Championship (снукер)|Гранд-фінал PTC]] | {{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Дзін Цзюньхуэй]]||Дзйн Цзюньхуэй|nolink=1}} | align="center"|3:4 |- | align="center"|10 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2013|2013]] | [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Кітая]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Сэлбі]]||Сэлбй Марк|nolink=1}} | align="center"|10:6 |- | align="center"|11 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Усі Класік 2013 (снукер)|2013]] | [[Усі Класік (снукер)|Усі Класік]] | {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Джон Хігінс]]||Хйгйнс Джон|nolink=1}} | align="center"|10:7 |- | align="center"|12 | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па снукеры 2013|2013]] | [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]] | {{sortname|{{Сцяг Ганконга}}|[[Марка Фу]]||Фу Марка|nolink=1}} | align="center"|6:9 |- style="background:#dfe2e9;" | align="center"|13 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2013|2013]] | [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры|Чэмпіянат Вялікабрытаніі]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Сэлбі]]||Сэлбй Марк|nolink=1}} | align="center"|10:7 |- | align="center"|14 | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|[[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2014|2014]] | [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Кітая]] | {{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Дзін Цзюньхуэй]]||Дзйн Цзюньхуэй|nolink=1}} | align="center"|5:10 |- | align="center"|15 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Усі Класік 2014 (снукер)|2014]] | [[Усі Класік (снукер)|Усі Класік]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джо Пэры]]||Пэры Джо|nolink=1}} | align="center"|10:9 |- | align="center"|16 | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|[[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па снукеры 2014|2014]] | [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джад Трамп]]||Трамп Джад|nolink=1}} | align="center"|5:9 |- style="background:#dfe2e9;" | align="center"|17 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2015|2015]] | [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры|Чэмпіянат Вялікабрытаніі]] | {{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Лян Вэньбо]]||Лян Вэньбо|nolink=1}} | align="center"|10:5 |- | align="center"|18 | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2016|2016]] | [[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Уэльса]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Роні О’Саліван]]||ОСалйван Ронй|nolink=1}} | align="center"|5:9 |- | align="center"|19 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Рыга Мастэрс 2016 (снукер)|2016]] | [[Рыга Мастэрс (снукер)|Рыга Мастэрс]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Майкл Холт]]||Холт Майкл|nolink=1}} | align="center"|5:2 |- | align="center"|20 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Адкрыты чэмпіянат Шатландыі па снукеры 2017|2017]] | [[Адкрыты чэмпіянат Шатландыі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Шатландыі]] | {{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Цаа Юйпэн]]||Цаа Юйпэн|nolink=1}} | align="center"|9:8 |- | align="center"|21 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Рыга Мастэрс 2018 (снукер)|2018]] | [[Рыга Мастэрс (снукер)|Рыга Мастэрс]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джэк Лісоўскі]]||Лйасоускйа Джэк|nolink=1}} | align="center"|5:2 |} === Нізкарэйтынгавыя турніры: 5 (4 перамогі, 1 параза) === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:90%" |- style="background:#00AF00;" !width="10"|'''№''' !width="40"|'''Вынік''' !width="25"|'''Год''' !width="300"|'''Турнір''' !width="150"|'''Апанент у фінале''' !class="unsortable" width="40"|'''Лік''' |- | align="center"|1 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|2011 | [[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 6 (снукер)|Варшава Класік]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Рыкі Уолдэн]]||Уолдэн Рыкй|nolink=1}} | align="center"|4:1 |- | align="center"|2 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|2011 | [[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 8 (снукер)|Міжнародны трафей Алекса Хігінса]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джад Трамп]]||Трамп Джад|nolink=1}} | align="center"|4:1 |- | align="center"|3 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Еўрапейскі тур PTC 2012/2013 – Этап 2 (снукер)|2012]] | [[Адкрыты чэмпіянат Гдыні па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Гдыні]] | {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Джэймі Бёрнэт]]||Беярнэт Джэймй|nolink=1}} | align="center"|4:3 |- | align="center"|4 | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|[[Еўрапейскі тур PTC 2013/2014 – Этап 1 (снукер)|2013]] | [[Адкрыты чэмпіянат Балгарыі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Балгарыі]] | {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Джон Хігінс]]||Хйгйнс Джон|nolink=1}} | align="center"|1:4 |- | align="center"|5 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Еўрапейскі тур PTC 2014/2015 – Этап 6 (снукер)|2015]] | [[Адкрыты чэмпіянат Гдыні па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Гдыні]] | {{sortname|{{Сцяг Уэльса}}|[[Марк Уільямс]]||Уйльямс Марк|nolink=1}} | align="center"|4:0 |} === Мастэрс: 3 (1 перамога, 2 паразы) === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:90%" |- style="background:#00AF00;" !width="10"|'''№''' !width="40"|'''Вынік''' !width="25"|'''Год''' !width="300"|'''Турнір''' !width="150"|'''Апанент у фінале''' !class="unsortable" width="40"|'''Лік''' |- | align="center"|1 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|[[Мастэрс 2012 (снукер)|2012]] | Мастэрс | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Шон Мёрфі]]||Меярфй Шон|nolink=1}} | align="center"|10:6 |- | align="center"|2 | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|[[Мастэрс 2013 (снукер)|2013]] | Мастэрс | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Сэлбі]]||Сэлбй Марк|nolink=1}} | align="center"|6:10 |- | align="center"|3 | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|[[Мастэрс 2015 (снукер)|2015]] | Мастэрс | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Шон Мёрфі]]||Меярфй Шон|nolink=1}} | align="center"|2:10 |} === Прафесійныя снукерныя турніры: 32 (22 перамогі, 10 паразаў) === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:90%" |- style="background:#00AF00; text-align:center;" |'''Легенда''' |- | Рэйтынгавыя турніры (14:7) |- style="background:#C2B280;" | Нізкарэйтынгавыя турніры (4:1) |- style="background:#ffdf9f;" | Нярэйтынгавыя турніры (4:2) |- style="background:#E6E8FA;" | Турніры з альтэрнатыўным фарматам (0:0) |} <br /> {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:70%" |- style="background:#00AF00;" !width="40"|'''Вынік''' !width="10"|'''{{Abbr|ПДВ|Парадак дасягнення выніку|0}}''' !width="90"|'''Дата''' !width="360"|'''Турнір''' !width="130"|'''Апанент у фінале''' !class="unsortable" width="45"|'''Лік''' |- style="background:#ffdf9f;" | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|1 | align="center"|{{date|21|12|2003|1}} | [[Кваліфікацыя да Мастэрс 2003, снукер|Кваліфікацыя да Мастэрс]], [[Прэстацін]], [[Уэльс]] | {{sortname|{{Сцяг Уэльса}}|[[Дамінік Дэйл]]||Дэйл Дамйнйк|nolink=1}} | align="center"|6:5 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|2 | align="center"|{{date|29|10|2006|1}} | [[Гран-пры 2006 (снукер)|Гран-пры]], [[Абердын]], [[Шатландыя]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джэймі Коўп]]||Коуп Джэймй|nolink=1}} | align="center"|9:5 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|3 | align="center"|{{date|18|2|2007|1}} | [[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2007|Адкрыты чэмпіянат Уэльса]], [[Ньюпарт]], [[Уэльс]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Эндру Хігінсан]]||Хйгйнсан Эндру|nolink=1}} | align="center"|9:8 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|4 | align="center"|{{date|15|11|2008|1}} | [[Чэмпіянат Бахрэйна па снукеры 2008|Чэмпіянат Бахрэйна]], [[Манама]], [[Бахрэйн]] | {{sortname|{{Сцяг Уэльса}}|[[Мэцью Стывенс]]||Стывенс Мэцью|nolink=1}} | align="center"|9:7 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|5 | align="center"|{{date|11|10|2009|1}} | [[Гран-пры 2009 (снукер)|Гран-пры]], [[Глазга]], [[Шатландыя]] | {{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Дзін Цзюньхуэй]]||Дзйн Цзюньхуэй|nolink=1}} | align="center"|9:4 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|6 | align="center"|{{date|3|5|2010|1}} | [[Чэмпіянат свету па снукеры 2010|Чэмпіянат свету]], [[Шэфілд]], [[Англія]] | {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Грэм Дот]]||Дот Грэм|nolink=1}} | align="center"|18:13 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|7 | align="center"|{{date|26|9|2010|1}} | [[World Open 2010 (снукер)|World Open]], [[Глазга]], [[Шатландыя]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Роні О’Саліван]]||ОСалйван Ронй|nolink=1}} | align="center"|5:1 |- style="background:#C2B280;" | style="background:#98fb98;"|Перамога | align="center"|8 | align="center"|{{date|2|10|2011|1}} | [[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 6 (снукер)|Варшава Класік]], [[Варшава]], [[Польшча]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Рыкі Уолдэн]]||Уолдэн Рыкй|nolink=1}} | align="center"|4:1 |- style="background:#C2B280;" | style="background:#98fb98;"|Перамога | align="center"|9 | align="center"|{{date|23|10|2011|1}} | [[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 8 (снукер)|Міжнародны трафей Алекса Хігінса]], [[Кіларні]], [[Ірландыя]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джад Трамп]]||Трамп Джад|nolink=1}} | align="center"|4:1 |- style="background:#ffdf9f;" | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|10 | align="center"|{{date|22|1|2012|1}} | [[Мастэрс 2012 (снукер)|Мастэрс]], [[Лондан]], [[Англія]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Шон Мёрфі]]||Меярфй Шон|nolink=1}} | align="center"|10:6 |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|1 | align="center"|{{date|18|3|2012|1}} | [[Фінал Players Tour Championship 2011/2012 (снукер)|Гранд-фінал PTC]], [[Голуэй]], [[Ірландыя]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Стывен Лі]]||Лй Стывен|nolink=1}} | align="center"|0:4 |- style="background:#C2B280;" | style="background:#98fb98;"|Перамога | align="center"|11 | align="center"|{{date|7|10|2012|1}} | [[Еўрапейскі тур PTC 2012/2013 – Этап 2 (снукер)|Адкрыты чэмпіянат Гдыні]], [[Гдыня]], [[Польшча]] | {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Джэймі Бёрнэт]]||Беярнэт Джэймй|nolink=1}} | align="center"|4:3 |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|2 | align="center"|{{date|4|11|2012|1}} | [[International Championship 2012 (снукер)|International Championship]], [[Чэнду]], [[Кітай]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джад Трамп]]||Трамп Джад|nolink=1}} | align="center"|8:10 |- style="background:#ffdf9f;" | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|3 | align="center"|{{date|20|1|2013|1}} | [[Мастэрс 2013 (снукер)|Мастэрс]], [[Лондан]], [[Англія]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Сэлбі]]||Сэлбй Марк|nolink=1}} | align="center"|6:10 |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|4 | align="center"|{{date|17|3|2013|1}} | [[Фінал Players Tour Championship 2012/2013 (снукер)|Гранд-фінал PTC]], [[Голуэй]], [[Ірландыя]] | {{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Дзін Цзюньхуэй]]||Дзйн Цзюньхуэй|nolink=1}} | align="center"|3:4 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|12 | align="center"|{{date|31|3|2013|1}} | [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2013|Адкрыты чэмпіянат Кітая]], [[Пекін]], [[Кітай]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Сэлбі]]||Сэлбй Марк|nolink=1}} | align="center"|10:6 |- style="background:#C2B280;" | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|5 | align="center"|{{date|9|6|2013|1}} | [[Еўрапейскі тур PTC 2013/2014 – Этап 1 (снукер)|Адкрыты чэмпіянат Балгарыі]], [[Сафія]], [[Балгарыя]] | {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Джон Хігінс]]||Хйгйнс Джон|nolink=1}} | align="center"|1:4 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|13 | align="center"|{{date|23|6|2013|1}} | [[Усі Класік 2013 (снукер)|Усі Класік]], [[Усі]], [[Кітай]] | {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Джон Хігінс]]||Хйгйнс Джон|nolink=1}} | align="center"|10:7 |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|6 | align="center"|{{date|14|7|2013|1}} | [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па снукеры 2013|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]], [[Бендыга]], [[Аўстралія]] | {{sortname|{{Сцяг Ганконга}}|[[Марка Фу]]||Фу Марка|nolink=1}} | align="center"|6:9 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|14 | align="center"|{{date|8|12|2013|1}} | [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2013|Чэмпіянат Вялікабрытаніі]], [[Ёрк (горад)|Ёрк]], [[Англія]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Сэлбі]]||Сэлбй Марк|nolink=1}} | align="center"|10:7 |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|7 | align="center"|{{date|6|4|2014|1}} | [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2014|Адкрыты чэмпіянат Кітая]], [[Пекін]], [[Кітай]] | {{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Дзін Цзюньхуэй]]||Дзйн Цзюньхуэй|nolink=1}} | align="center"|5:10 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|15 | align="center"|{{date|29|6|2014|1}} | [[Усі Класік 2014 (снукер)|Усі Класік]], [[Усі]], [[Кітай]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джо Пэры]]||Пэры Джо|nolink=1}} | align="center"|10:9 |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|8 | align="center"|{{date|6|7|2014|1}} | [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па снукеры 2014|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]], [[Бендыга]], [[Аўстралія]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джад Трамп]]||Трамп Джад|nolink=1}} | align="center"|5:9 |- style="background:#ffdf9f;" | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|9 | align="center"|{{date|18|1|2015|1}} | [[Мастэрс 2015 (снукер)|Мастэрс]], [[Лондан]], [[Англія]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Шон Мёрфі]]||Меярфй Шон|nolink=1}} | align="center"|2:10 |- style="background:#C2B280;" | style="background:#98fb98;"|Перамога | align="center"|16 | align="center"|{{date|1|3|2015|1}} | [[Еўрапейскі тур PTC 2014/2015 – Этап 6 (снукер)|Адкрыты чэмпіянат Гдыні]], [[Гдыня]], [[Польшча]] | {{sortname|{{Сцяг Уэльса}}|[[Марк Уільямс]]||Уйльямс Марк|nolink=1}} | align="center"|4:0 |- style="background:#ffdf9f;" | style="background:#98fb98;"|Перамога | align="center"|17 | align="center"|{{date|15|11|2015|1}} | [[Champion of Champions 2015 (снукер)|Champion of Champions]], [[Ковентры]], [[Англія]] | {{sortname|{{Сцяг Паўночнай Ірландыі}}|[[Марк Ален]]||Ален Марк|nolink=1}} | align="center"|10:5 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|18 | align="center"|{{date|6|12|2015|1}} | [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2015|Чэмпіянат Вялікабрытаніі]], [[Ёрк (горад)|Ёрк]], [[Англія]] | {{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Лян Вэньбо]]||Лян Вэньбо|nolink=1}} | align="center"|10:5 |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|10 | align="center"|{{date|21|2|2016|1}} | [[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2016|Адкрыты чэмпіянат Уэльса]], [[Кардыф]], [[Уэльс]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Роні О’Саліван]]||ОСалйван Ронй|nolink=1}} | align="center"|5:9 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|19 | align="center"|{{date|24|6|2016|1}} | [[Рыга Мастэрс 2016 (снукер)|Рыга Мастэрс]], [[Рыга]], [[Латвія]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Майкл Холт]]||Холт Майкл|nolink=1}} | align="center"|5:2 |- style="background:#ffdf9f;" | style="background:#98fb98;"|Перамога | align="center"|20 | align="center"|{{date|23|7|2017|1}} | [[Ганконг Мастэрс 2017 (снукер)|Ганконг Мастэрс]], [[Ганконг]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Роні О’Саліван]]||ОСалйван Ронй|nolink=1}} | align="center"|6:3 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|21 | align="center"|{{date|17|12|2017|1}} | [[Адкрыты чэмпіянат Шатландыі па снукеры 2017|Адкрыты чэмпіянат Шатландыі]], [[Глазга]], [[Шатландыя]] | {{sortname|{{Сцяг Кітая}}|[[Цаа Юйпэн]]||Цаа Юйпэн|nolink=1}} | align="center"|9:8 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|22 | align="center"|{{date|29|7|2018|1}} | [[Рыга Мастэрс 2018 (снукер)|Рыга Мастэрс]], [[Рыга]], [[Латвія]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джэк Лісоўскі]]||Лйасоускйа Джэк|nolink=1}} | align="center"|5:2 |} === Запрашальныя турніры: 2 (1 перамога, 1 параза) === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:70%" |- style="background:#00AF00;" !width="40"|'''Вынік''' !width="10"|'''{{Abbr|ПДВ|Парадак дасягнення выніку|0}}''' !width="90"|'''Дата''' !width="360"|'''Турнір''' !width="130"|'''Апанент у фінале''' !class="unsortable" width="45"|'''Лік''' |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|1 | align="center"|{{date|14|9|2012|1}} | [[General Cup 2012 (снукер)|General Cup]], [[Ганконг]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Рыкі Уолдэн]]||Уолдэн Рыкй|nolink=1}} | align="center"|7:6 |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|1 | align="center"|{{date|13|9|2013|1}} | [[General Cup 2013 (снукер)|General Cup]], [[Ганконг]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Дэвіс]]||Дэвйс Марк|nolink=1}} | align="center"|2:7 |} === Турніры па снукеры з шасцю чырвонымі шарамі: 1 (1 параза) === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:70%" |- style="background:#00AF00;" !width="40"|'''Вынік''' !width="10"|'''{{Abbr|ПДВ|Парадак дасягнення выніку|0}}''' !width="90"|'''Дата''' !width="360"|'''Турнір''' !width="130"|'''Апанент у фінале''' !class="unsortable" width="45"|'''Лік''' |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|1 | align="center"|{{date|6|9|2014|1}} |[[Чэмпіянат свету па снукеры з шасцю чырвонымі шарамі 2013|Чэмпіянат свету па снукеры з шасцю чырвонымі шарамі]], [[Бангкок]], [[Тайланд]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Дэвіс]]||Дэвйс Марк|nolink=1}} | align="center"|4:8 |} == Выступы за нацыянальную зборную == === Кубак свету (11 перамог, 5 паразаў) === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:80%" |-style="background:#00AF00" !colspan=7|[[Кубак свету па снукеры 2011]]; 11—17 ліпеня 2011; [[Centara Grand and Bangkok Convention Centre]], [[Бангкок]], [[Тайланд]] |- !colspan=7 style="background:#00008b; color:#ffffff"|Склад зборнай Аўстраліі: 1. <u>Ніл Робертсан</u> 2. Стыў Міфсуд |-style="background:#00AF00" ! scope="col" |Вынік ! scope="col" |{{Abbr|ПДВ|Парадак дасягнення выніку|0}} ! scope="col" |{{Abbr|ПМ|Парадак матча|0}} ! scope="col" |Тып матча (партнёр) ! scope="col" |Апанент(ы) ! scope="col" |Лік |- !colspan=7|Групавы этап: {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]] — {{Сцяг Тайланда}} [[Тайланд|Тайланд 1]] 4:1 (11 ліпеня) |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=98FB98|Перамога |align="center"|1 |align="center"|I |Адзіночны |[[Джэймс Уатана]] |align="center"|67:27 |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=98FB98|Перамога |align="center"|2 |align="center"|III |Парны ([[Стыў Міфсуд]]) |[[Джэймс Уатана]] / [[Дэчават Пумджаенг]] |align="center"|71:22 |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=98FB98|Перамога |align="center"|3 |align="center"|V |Адзіночны |[[Дэчават Пумджаенг]] |align="center"|79:60 |- !colspan=7|Групавы этап: {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]] — {{Сцяг Мальты}} [[Мальта]] 3:2 (12 ліпеня) |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=FFA07A|Параза |align="center"|1 |align="center"|I |Адзіночны |[[Тоні Дрэга]] |align="center"|43:67 |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=FFA07A|Параза |align="center"|2 |align="center"|III |Парны ([[Стыў Міфсуд]]) |[[Тоні Дрэга]] / [[Алекс Борг]] |align="center"|10:60 |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=98FB98|Перамога |align="center"|4 |align="center"|V |Адзіночны |[[Алекс Борг]] |align="center"|63:7 |- !colspan=7|Групавы этап: {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]] — {{Сцяг Кітая}} [[Кітай]] 2:3 (14 ліпеня) |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=98FB98|Перамога |align="center"|5 |align="center"|I |Адзіночны |[[Дзін Цзюньхуэй]] |align="center"|64:55 |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=FFA07A|Параза |align="center"|3 |align="center"|III |Парны ([[Стыў Міфсуд]]) |[[Дзін Цзюньхуэй]] / [[Лян Вэньбо]] |align="center"|21:75 |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=98FB98|Перамога |align="center"|6 |align="center"|V |Адзіночны |[[Лян Вэньбо]] |align="center"|74:42 |- !colspan=7|Групавы этап: {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]] — {{Сцяг ААЭ}} [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]] 4:1 (15 ліпеня) |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=98FB98|Перамога |align="center"|7 |align="center"|I |Адзіночны |[[Махамед Шэхаб]] |align="center"|66:1 |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=98FB98|Перамога |align="center"|8 |align="center"|III |Парны ([[Стыў Міфсуд]]) |[[Махамед Шэхаб]] / [[Махамед Эль Джоўкер]] |align="center"|77:1 |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=98FB98|Перамога |align="center"|9 |align="center"|V |Адзіночны |[[Махамед Эль Джоўкер]] |align="center"|63:45 |- !colspan=7|Чвэрцьфінал: {{Сцяг Аўстраліі}} [[Аўстралія]] — {{Сцяг Уэльса}} [[Уэльс]] 2:4 (16 ліпеня) |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=FFA07A|Параза |align="center"|4 |align="center"|I |Адзіночны |[[Марк Уільямс]] |align="center"|10:96 |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=98FB98|Перамога |align="center"|10 |align="center"|III |Парны ([[Стыў Міфсуд]]) |[[Марк Уільямс]] / [[Мэцью Стывенс]] |align="center"|64:42 |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=98FB98|Перамога |align="center"|11 |align="center"|V |Адзіночны |[[Мэцью Стывенс]] |align="center"|61:25 |-bgcolor=#FFFFCC |bgcolor=FFA07A|Параза |align="center"|5 |align="center"|VI |Парны ([[Стыў Міфсуд]]) |[[Марк Уільямс]] / [[Мэцью Стывенс]] |align="center"|39:77 |} == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == {{commonscat|Neil Robertson}} * [http://www.neilrobertson.net/ Афіцыйны сайт] {{ref-en}} * [http://www.worldsnooker.com/players/neil-robertson/ Профіль на World Snooker] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20151208073354/http://cuetracker.net/Players/Neil-Robertson Статыстыка Ніла Робертсана на CueTracker.net] {{ref-en}} {{Чэмпіёны свету па снукеры}} {{Лідары сусветнага снукернага рэйтынгу}} {{Топ-16 снукерыстаў}} {{Пераможцы рэйтынгавых турніраў па снукеры}} {{Снукерысты, якія зрабілі больш за 100 соценных серый}} {{Снукерысты, якія зарабілі больш за £1,000,000 за кар'еру}} {{Аўтары максімальных серый, снукер‎}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Робертсан Ніл}} [[Катэгорыя:Снукерысты Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Лідары сусветнага снукернага рэйтынгу]] [[Катэгорыя:Чэмпіёны свету па снукеры]] [[Катэгорыя:Пераможцы чэмпіянату Вялікабрытаніі па снукеры]] [[Катэгорыя:Пераможцы Мастэрс (снукер)]] [[Катэгорыя:Пераможцы World Open (снукер)]] [[Катэгорыя:Пераможцы адкрытага чэмпіянату Уэльса па снукеры]] [[Катэгорыя:Пераможцы адкрытага чэмпіянату Кітая па снукеры]] [[Катэгорыя:Пераможцы Усі Класік (снукер)]] gwvu38ysje4nmuadxn0yo80lwab4fjs 0 188578 5237782 4695813 2026-11-03T12:37:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237782 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Бонд}} {{Гулец у снукер | Імя = Найджэл Бонд | Арыгінал імя = {{lang-en|Nigel Bond}} | Фота = Nigel Bond at Snooker German Masters (DerHexer) 2013-01-30 03.jpg | Шырыня = | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Англія}} | Прафесійная кар'ера = 1989–... | Найвышэйшы рэйтынг = 5 <small>([[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 1996/1997|07.05.1996]]—[[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 1996/1997|05.05.1997]])</small> | Цяперашні рэйтынг = 103 <small>(9 красавіка 2018)</small> | Прызавыя грошы = > £1,700,000 | Найвышэйшая серыя = 140 <small>([[Гран-пры 2004 (снукер)|Гран-пры 2004 (квал.)]])</small> | Колькасць соценных серый = 120 | Лепшы рэйтынгавы вынік = | Рэйтынгавыя турніры = 1 | Нізкарэйтынгавыя турніры = | Нярэйтынгавыя турніры = 5 | Чэмпіянат свету = фінал <small>([[Чэмпіянат свету па снукеру 1995|1995]])</small> | Чэмпіён свету = | Сайт = | Рука = правая }} '''Найджэл Бонд''' ({{lang-en|Nigel Bond}}; нар. {{ДН|15|11|1965}}, {{МН|Дэрлі Дэйл||}}, графства [[Дэрбішыр]], [[Англія]]) — [[Англія|англійскі]] прафесійны гулец у [[снукер]]. Фіналіст [[Чэмпіянат свету па снукеру 1995|чэмпіянату свету 1995 года]] і пераможца [[Адкрыты чэмпіянат Брытаніі па снукеры 1996|адкрытага чэмпіянату Брытаніі 1996 года]]. Былы 5-ы нумар сусветнага рэйтынгу ([[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 1996/1997|1996/1997]]), з [[Снукерны сезон 1992/1993|сезона 1992/1993]] да [[Снукерны сезон 1998/1999|сезона 1998/1999]] нязменна ўваходзіў у топ-16, а з [[Снукерны сезон 1991/1992|сезона 1991/1992]] да [[Снукерны сезон 2002/2003|сезона 2002/2003]] і з [[Снукерны сезон 2005/2006|сезона 2005/2006]] да [[Снукерны сезон 2009/2010|сезона 2009/2010]] — у топ-32. Пачаў прафесійную кар’еру ў 1989 годзе ва ўзросце 23 гадоў і ў першым жа сезоне дайшоў да паўфіналу рэйтынгавага [[International Open 1989, снукер|International Open]]. У 1990 годзе дайшоў да фіналу [[Гран-пры 1990 (снукер)|Гран-пры]] і да чвэрцьфіналу першага турніру [[Трайная карона (снукер)|Трайной кароны]] — [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 1990|чэмпіянату Вялікабрытаніі]], а ў [[Снукерны сезон 1991/1992|сезоне 1991/1992]] дэбютаваў у топ-32 [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 1991/1992|сусветнага рэйтынгу]], чатыры разы дайшоў да рэйтынгавых паўфіналаў і ўпершыню патрапіў у асноўную стадыю [[Чэмпіянат свету па снукеры 1992|чэмпіянату свету]]. У [[Снукерны сезон 1992/1993|наступным сезоне]] дэбютаваў у топ-16 рэйтынгу і на найбуйнейшым запрашальным турніры [[Мастэрс 1993 (снукер)|Мастэрс]], а таксама дайшоў да чвэрцьфіналу [[Чэмпіянат свету па снукеры 1993|сусветнага першынства]], а ў [[Снукерны сезон 1993/1994|сезоне 1993/1994]] — да чвэрцьфіналаў [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 1993|чэмпіянату Вялікабрытаніі]] і [[Чэмпіянат свету па снукеры 1994|чэмпіянату свету]]. У 1995 годзе дайшоў да свайго адзінага фіналу у [[Чэмпіянат свету па снукеры 1995|Крусібле]], які стаў яго другім рэйтынгавым фіналам, дзе саступіў [[Стывен Хендры|Стывену Хендры]] з лікам 9:18, а ў [[Снукерны сезон 1995/1996|сезоне 1995/1996]] дайшоў да фіналу [[Тайланд Класік 1995, снукер|Тайланд Класік]], да чвэрцьфіналу [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 1995|чэмпіянату Вялікабрытаніі]] ў трэці раз, а таксама здабыў свой першы і адзіны рэйтынгавы тытул на [[Адкрыты чэмпіянат Брытаніі па снукеры 1996|адкрытым чэмпіянаце Брытаніі]], пасля чаго дайшоў да паўфіналу [[Чэмпіянат свету па снукеры 1996|сусветнага чэмпіянату]]. У [[Снукерны сезон 1996/1997|наступным сезоне]] падняўся на найвышэйшае для сябе пятае месца ў [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 1996/1997|рэйтынгу]], дайшоў да паўфіналу [[Мастэрс 1997 (снукер)|Мастэрс]], што стала яго найлепшым вынікам на [[Мастэрс (снукер)|гэтым спаборніцтве]] і ў пяты і апошні раз выйшаў у рэйтынгавы фінал на [[Адкрыты чэмпіянат Тайланда па снукеры 1997|адкрытым чэмпіянаце Тайланда]]. У 2003 годзе ў чацвёрты раз дайшоў да чвэрцьфінальнай стадыі [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2003|чэмпіянату Вялікабрытаніі]], але ніколі не праходзіў далей, а ў 2009 годзе ў апошні раз гуляў у асноўнай стадыі [[Чэмпіянат свету па снукеры 2009|чэмпіянату свету]]. Па сённяшні дзень мае прафесійны статус і з’яўляецца адным з самых узроставых снукерыстаў у [[Сусветны снукерны тур|мэйн-туры]], перамогшы ў 2011 годзе на аднафрэймавым запрашальным турніры [[Shoot-Out 2011 (снукер)|Shoot-Out]], а ў 2012 — на [[Чэмпіянат свету па снукеры сярод ветэранаў 2012|чэмпіянаце свету сярод ветэранаў]]. Апроч аднаго рэйтынгавага тытула, яшчэ пяць разоў перамагаў на прафесійных турнірах, уключаючы перамогу на [[Мастэрс Шатландыі 1997, снукер|Мастэрсе Шатландыі ў 1997 годзе]]. За сваю кар’еру аформіў больш за 100 [[Соценны брэйк (снукер)|соценных брэйкаў]] і ўваходзіць у топ-60 снукерыстаў з найбольшай колькасцю соценных серый у гісторыі снукера, а таксама зарабіў больш за паўтара мільёны фунтаў стэрлінгаў прызавых грошай, уваходзячы ў топ-30 снукерыстаў у гісторыі па іх колькасці. == Фіналы турніраў == === Рэйтынгавыя турніры: 5 (1 перамога; 4 паразы) === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:90%" |- style="background:#00AF00; text-align:center;" |'''Легенда''' |- style="background:#e5d1cb;" | Чэмпіянат свету (0:1) |- style="background:#dfe2e9;" | Чэмпіянат Вялікабрытаніі (0:0) |- bgcolor= | Іншыя (1:3) |} <br /> {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:90%" |- style="background:#00AF00;" !width="10"|'''№''' !width="40"|'''Вынік''' !width="25"|'''Год''' !width="300"|'''Турнір''' !width="150"|'''Апанент у фінале''' !class="unsortable" width="40"|'''Лік''' |- | align="center"|1 | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"| [[Гран-пры 1990 (снукер)|1990]] | [[World Open (снукер)|Гран-пры]] | {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Стывен Хендры]]||Хендры Стывен|nolink=1}} | align="center"|5:10 |- | align="center"|2 | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"| [[Чэмпіянат свету па снукеры 1995|1995]] | [[Чэмпіянат свету па снукеры|Чэмпіянат свету]] | {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Стывен Хендры]]||Хендры Стывен|nolink=1}} | align="center"|9:18 |- | align="center"|3 | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"| [[Тайланд Класік 1995, снукер|1995]] | [[Тайланд Класік, снукер|Тайланд Класік]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джон Пэрат]]||Пэрат Джон|nolink=1}} | align="center"|6:9 |- | align="center"|4 | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"| [[Адкрыты чэмпіянат Брытаніі па снукеры 1996|1996]] | [[Адкрыты чэмпіянат Брытаніі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Брытаніі]] | {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Джон Хігінс]]||Хйагйанс Джон|nolink=1}} | align="center"|9:8 |- | align="center"|5 | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"| [[Адкрыты чэмпіянат Тайланда па снукеры 1997|1997]] | [[Адкрыты чэмпіянат Тайланда па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Тайланда]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Пітэр Эбдан]]||Эбдан Пйатэр|nolink=1}} | align="center"|7:9 |} === Нізкарэйтынгавыя турніры: 1 (1 параза) === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:90%" |- style="background:#00AF00;" !width="10"|'''№''' !width="40"|'''Вынік''' !width="25"|'''Год''' !width="300"|'''Турнір''' !width="150"|'''Апанент у фінале''' !class="unsortable" width="40"|'''Лік''' |- | align="center"|1 | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"| 1993 | [[Strachan Challenge 1992/1993 – Этап 2, снукер|Strachan Challenge 1992/1993 — Этап 2]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Трой Шоў]]||Шоу Трой|nolink=1}} | align="center"|4:9 |} === Прафесійныя снукерныя турніры: 11 (4 перамогі, 7 паразаў) === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:90%" |- style="background:#00AF00; text-align:center;" |'''Легенда''' |- | Рэйтынгавыя турніры (1:4) |- style="background:#C2B280;" | Нізкарэйтынгавыя турніры (0:1) |- style="background:#ffdf9f;" | Нярэйтынгавыя турніры (2:2) |- style="background:#E6E8FA;" | Турніры з альтэрнатыўным фарматам (1:0) |} <br /> {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:70%" |- style="background:#00AF00;" !width="40"|'''Вынік''' !width="10"|'''{{Abbr|ПДВ|Парадак дасягнення выніку|0}}''' !width="90"|'''Дата''' !width="360"|'''Турнір''' !width="130"|'''Апанент у фінале''' !class="unsortable" width="45"|'''Лік''' |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|1 | align="center"|{{date|21|10|1990|1}} | [[Гран-пры 1990 (снукер)|Гран-пры]], [[Рэдынг (Англія)|Рэдынг]], [[Англія]] | {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Стывен Хендры]]||Хендры Стывен|nolink=1}} | align="center"|5:10 |- style="background:#C2B280;" | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|2 | align="center"|{{date|12|1|1993|1}} | [[Strachan Challenge 1992/1993 – Этап 2, снукер|Strachan Challenge 1992/1993 — Этап 2]], [[Шэфілд]], [[Англія]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Трой Шоў]]||Шоу Трой|nolink=1}} | align="center"|4:9 |- style="background:#ffdf9f;" | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|3 | align="center"|{{date|14|5|1994|1}} | [[Pontins Professional 1994, снукер|Pontins Professional]], [[Горад Прэстацін|Прэстацін]], [[Уэльс]] | {{sortname|{{Сцяг Ірландыі}}|[[Кен Доэрці]]||Доэрцйа Кен|nolink=1}} | align="center"|5:9 |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|4 | align="center"|{{date|30|4|1995|1}} | [[Чэмпіянат свету па снукеры 1995|Чэмпіянат свету]], [[Шэфілд]], [[Англія]] | {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Стывен Хендры]]||Хендры Стывен|nolink=1}} | align="center"|9:18 |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|5 | align="center"|{{date|7|10|1995|1}} | [[Тайланд Класік 1995, снукер|Тайланд Класік]], [[Бангкок]], [[Тайланд]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джон Пэрат]]||Пэрат Джон|nolink=1}} | align="center"|6:9 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|1 | align="center"|{{date|8|4|1996|1}} | [[Адкрыты чэмпіянат Брытаніі па снукеры 1996|Адкрыты чэмпіянат Брытаніі]], [[Плімут]], [[Англія]] | {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Джон Хігінс]]||Хйагйанс Джон|nolink=1}} | align="center"|9:8 |- style="background:#ffdf9f;" | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|6 | align="center"|{{date|1|6|1996|1}} | [[Pontins Professional 1996, снукер|Pontins Professional]], [[Горад Прэстацін|Прэстацін]], [[Уэльс]] | {{sortname|{{Сцяг Ірландыі}}|[[Кен Доэрці]]||Доэрцйа Кен|nolink=1}} | align="center"|7:9 |- style="background:#ffdf9f;" | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|2 | align="center"|{{date|13|10|1996|1}} | [[Гран-пры Мальты 1996, снукер|Гран-пры Мальты]], [[Горад Марсаскала|Марсаскала]], [[Мальта]] | {{sortname|{{Сцяг Мальты}}|[[Тоні Дрэга]]||Дрэга Тонйа|nolink=1}} | align="center"|7:3 |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|7 | align="center"|{{date|16|3|1997|1}} | [[Адкрыты чэмпіянат Тайланда па снукеры 1997|Адкрыты чэмпіянат Тайланда]], [[Бангкок]], [[Тайланд]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Пітэр Эбдан]]||Эбдан Пйатэр|nolink=1}} | align="center"|7:9 |- style="background:#ffdf9f;" | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|3 | align="center"|{{date|5|10|1997|1}} | [[Мастэрс Шатландыі 1997, снукер|Мастэрс Шатландыі]], [[Горад Мазэруэл|Мазэруэл]], [[Шатландыя]] | {{sortname|{{Сцяг Шатландыі}}|[[Алан Мак-Манус]]||МакМанус Алан|nolink=1}} | align="center"|9:8 |- style="background:#E6E8FA;" | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|4 | align="center"|{{date|30|1|2011|1}} | [[Shoot-Out 2011 (снукер)|Shoot-Out]], [[Блэкпул]], [[Англія]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Роберт Мілкінс]]||Мйалкйанс, Роберт|nolink=1}} | align="center"|58:23<ref group="пст" name="SO">Усе матчы на Shoot-Out складаліся з аднаго фрэйма. У графе пазначаны лік у фрэйме.</ref> |} {{reflist|group=пст}} === Прафесійна-аматарскія і запрашальныя турніры: 4 (2 перамогі, 2 паразы) === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:70%" |- style="background:#00AF00;" !width="40"|'''Вынік''' !width="10"|'''{{Abbr|ПДВ|Парадак дасягнення выніку|0}}''' !width="90"|'''Дата''' !width="360"|'''Турнір''' !width="130"|'''Апанент у фінале''' !class="unsortable" width="45"|'''Лік''' |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|1 | align="center"|{{date|1|8|1995|1}} | [[Кубак Караля па снукеры 1993|Кубак Караля]], [[Бангкок]], [[Тайланд]] | {{sortname|{{Сцяг Тайланда}}|[[Джэймс Уатана]]||Уатана Джэймс|nolink=1}} | align="center"|8:7 |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|2 | align="center"|{{date|1|8|1995|1}} | [[Red and White Challenge 1995, снукер|Red and White Challenge]], [[Ісламабад]], [[Пакістан]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Джон Пэрат]]||Пэрат Джон|nolink=1}} | align="center"|8:6 |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|1 | align="center"|{{date|11|5|2014|1}} | [[Адкрыты чэмпіянат Вены па снукеры 2014|Адкрыты чэмпіянат Вены]], [[Вена]], [[Аўстрыя]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Марк Кінг]]||Кйанг Марк|nolink=1}} | align="center"|2:5 |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|2 | align="center"|{{date|7|5|2017|1}} | [[Адкрыты чэмпіянат Вены па снукеры 2017|Адкрыты чэмпіянат Вены]], [[Вена]], [[Аўстрыя]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Дэвід Грэйс]]||Грэйс Дэвйад|nolink=1}} | align="center"|2:5 |} === Турніры сярод ветэранаў: 2 (1 перамога; 1 параза) === {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="sortable" style="font-size:70%" |- style="background:#00AF00;" !width="40"|'''Вынік''' !width="10"|'''{{Abbr|ПДВ|Парадак дасягнення выніку|0}}''' !width="90"|'''Дата''' !width="360"|'''Турнір''' !width="130"|'''Апанент у фінале''' !class="unsortable" width="45"|'''Лік''' |- | style="background:#98FB98"|Перамога | align="center"|1 | align="center"|{{date|28|10|2012|1}} | [[Чэмпіянат свету па снукеры сярод ветэранаў 2012|Чэмпіянат свету сярод ветэранаў]], [[Портсмут]], [[Англія]] | {{sortname|{{Сцяг Уэльса}}|[[Тоні Чэпел]]||Чэпел Тоніа|nolink=1}} | align="center"|2:0 |- | style="background:#ffa07a;"|Параза | align="center"|1 | align="center"|{{date|20|10|2013|1}} | [[Чэмпіянат свету па снукеры сярод ветэранаў 2013|Чэмпіянат свету сярод ветэранаў]], [[Портсмут]], [[Англія]] | {{sortname|{{Сцяг Англіі}}|[[Стыў Дэвіс]]||Дэвіас Стыу|nolink=1}} | align="center"|1:2 |} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commonscat|Nigel Bond}} * [http://www.worldsnooker.com/players/nigel-bond/ Профіль на World Snooker] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20160409132702/http://cuetracker.net/Players/Nigel-Bond Статыстыка Найджэла Бонда на CueTracker.net] {{ref-en}} {{Пераможцы рэйтынгавых турніраў па снукеры}} {{Снукерысты, якія зрабілі больш за 100 соценных серый}} {{Снукерысты, якія зарабілі больш за £1,000,000 за кар'еру}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Бонд Найджэл}} [[Катэгорыя:Снукерысты Англіі]] pwvvl3y82o2fxmbn07qblu9iu1wnxyo 0 189599 5237808 4480784 2026-11-03T13:17:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237808 wikitext text/x-wiki {{Гулец у снукер | Імя = Напон Саенхам | Арыгінал імя = | Фота = Noppon Saengkham PHC 2015-2.jpg | Шырыня = 300 px | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Тайланд}} | Прафесійная кар'ера = 2010/2011, 2013—... | Найвышэйшы рэйтынг = 68 <small>([[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2014/2015|15.12.2014]]–[[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2014/2015|01.03.2015]])</small> | Цяперашні рэйтынг = 82 <small>(4 красавіка 2016)</small> | Прызавыя грошы = > £80,000 | Найвышэйшая серыя = 136 <small>([[Еўрапейскі тур PTC 2015/2016 – Этап 6 (снукер)|Адкрыты чэмпіянат Гдыні 2016]])</small> | Колькасць соценных серый = 19 | Лепшы рэйтынгавы вынік = чвэрцьфінал <br />{{nowrap|<small>([[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2016|Адкрыты чэмпіянат Кітая 2016]])</small>}} | Рэйтынгавыя турніры = | Нізкарэйтынгавыя турніры = | Нярэйтынгавыя турніры = | Чэмпіянат свету = 1/40 фіналу (кв.) <small>([[Чэмпіянат свету па снукеры 2015|2015]], [[Чэмпіянат свету па снукеры 2016|2016]])</small> | Чэмпіён свету = | Сайт = | Рука = правая }} '''Напон Саенхам''' (нар. {{ДН|15|7|1992}}, правінцыя {{МН|Самутпракан||}}, [[Тайланд]]) — [[Тайланд|тайскі]] прафесійны гулец у [[снукер]]. Чвэрцьфіналіст [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры 2016|адкрытага чэмпіянату Кітая 2016 года]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.worldsnooker.com/players/noppon-saengkham/ Профіль на World Snooker] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20160409124902/http://cuetracker.net/Players/Noppon-Saengkham Статыстыка Напона Саянхама на CueTracker.net] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Саенхам Напон}} [[Катэгорыя:Снукерысты Тайланда]] 1g5ce6wdw1lu0riketih1zwxlyelazu 0 191160 5237885 5085835 2026-11-03T16:46:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237885 wikitext text/x-wiki {{Навуковец |Імя = Наталля Ламека |Арыгінал імя = |Фота = |Навуковая сфера = замежная літаратура (англійская, ірландская, нямецкая). |Месца працы = |Альма-матэр = |Навуковы кіраўнік = Халіпаў В.В. |Знакамітыя вучні = |Вядомы як = |Узнагароды і прэміі = |Сайт = }} {{цёзкі2|Ламека}} '''Наталля Уладзіміраўна Ламека''' ({{ДН|8|3|1981}}, {{МН|Мінск||}}) — [[кандыдат філалагічных навук]], дацэнт, літаратуразнаўца, выкладніца кафедры замежнай літаратуры [[БДУ]]. == Біяграфія == Скончыла рамана-германскае аддзяленне філфака БДУ ([[2003]]), аспірантуру, абараніла кандыдацкую дысертацыю па творчасці [[Джэймс Джойс|Дж. Джойса]] («Мастацкі ўніверсум Джэймса Джойса: структура, канцэпцыя чалавека, тыпалагічны кантэкст», 2007). Займаецца даследаваннем заходнееўрапейскай мадэрнісцкай літаратуры, аўтар дзвюх манаграфій, двух навучальна-метадычных дапаможнікаў у суаўтарстве і шэрагу навуковых публікацый. Мае пераклады з англійскай і нямецкай моў. == Бібліяграфія == * «Мастацкі універсум творцы», Мінск, 2005 * «Хаосмас Джэймса Джойса як мультыстабільная сістэма (сінергетычная прырода мастацкага феномена», Мінск, 2006 * «Дэкадэнцкія матывы ў творчасці [[Георг Тракль|Георга Тракля]] і Эгана Шыле» // [[ARCHE]], 2011, # 9 * «Міфапрастора паэзіі Г. Тракля», [[ПрайдзіСвет]], 2009 [https://web.archive.org/web/20160307011211/http://prajdzisvet.org/critique/5-mifaprastora-paezii-h-traklia.html ] * «Канцэпцыя „двайнога бачання“ сусвету ў навелістыцы Густава Майрынка», [[ПрайдзіСвет]], 2009 [http://prajdzisvet.org/critique/14-kantseptsyja-dvajnoha-bachannia-susvietu-u-navelistytsy-hustava-majrynka-.html ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220929172932/http://prajdzisvet.org/critique/14-kantseptsyja-dvajnoha-bachannia-susvietu-u-navelistytsy-hustava-majrynka-.html |date=29 верасня 2022 }} {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.philology.bsu.by/en/component/contact/3-s/255--s Ламека Наталля Уладзіміраўна]{{Недаступная спасылка}} на philology.bsu.by * [https://web.archive.org/web/20160306235719/http://prajdzisvet.org/critics/3-lamieka-natallia-.html Наталля Ламека] на [[ПрайдзіСвет|ПрайдзіСвеце]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ламека, Наталля Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Кандыдаты філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Літаратуразнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Перакладчыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі БДУ]] [[Катэгорыя:Джойсазнаўцы]] 50is06at2kgkfearydib72qndooycqg 10 191203 5238081 4396568 2026-11-04T01:10:52Z Ueschar 151377 удакладненне 5238081 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = Амеяды |загаловак = [[Амеяды]] |state = <noinclude>{{{state|autocollapsed}}}</noinclude> |стыль_асноўнага_загалоўка = |стыль_загалоўкаў = |клас_спісаў = hlist hlist-items-nowrap |стыль_уверсе = |уверсе = |загаловак1 = [[Амеядаў халіфат|Халіфы Дамаска]]<br />(661—750) |спіс1 = ; [[Суф’яніды]] : [[Муавія I ібн Абу Суф’ян|Муавія I]] (661—680) : [[Язід I ібн Муавія|Язід I]] (680—684) : [[Муавія II ібн Язід|Муавія II]] (683—684) ; [[Марваніды]] : [[Марван I ібн аль-Хакам|Марван I]] (684—685) : [[Абдул-Малік ібн Мерван|Абдул-Малік]] (692—705) : [[Аль-Валід I ібн Абдул-Малік|аль-Валід I]] (705—715) : [[Сулейман ібн Абд аль-Малік|Сулейман]] (715—718) : [[Умар ібн Абдул-Азіз|Умар II]] (718—720) : [[Язід II ібн Абдул-Малік|Язід II]] (720—724) : [[Хішам ібн Абдул-Малік|Хішам]] (724—743) : [[Аль-Валід II ібн Язід|аль-Валід II]] (744) : [[Язід III ібн аль-Валід|Язід III]] (744) : [[Ібрахім ібн аль-Валід|Ібрахім]] (744—744) : [[Марван II ібн Мухамад|Марван II]] (744—750) |загаловак2 = [[Кордаўскі эмірат|Эміры Кордавы]]<br />(756—929) |спіс2 = * [[Абд ар-Рахман I|Абдарахман I]] (756—788) * [[Хішам I]] (788—796) * [[аль-Хакам I]] (796—822) * [[Абд ар-Рахман II|Абдарахман II]] (822—852) * [[Мухамад I (эмір Кордавы)|Мухамад I]] (852—886) * [[аль-Мунзір]] (886—888) * [[Абдалах (эмір Кордавы)|Абдулах]] (888—912) * [[Абд ар-Рахман III|Абдарахман III]] (912—929) |загаловак3 = [[Кордаўскі халіфат|Халіфы Кордавы]]<br />(929—1031) |спіс3 = * [[Абд ар-Рахман III|Абдарахман III]] * [[аль-Хакам II]] * [[Хішам II]] * [[Мухамад II (халіф Кордавы)|Мухамад II]] * [[Сулейман аль-Мустаін|Сулейман]] * [[Хішам II]] * [[Сулейман аль-Мустаін|Сулейман]] * ''[[Алі ан-Насір]]''^х * [[Абд ар-Рахман IV|Абдарахман IV]] * ''[[аль-Касім аль-Мамун]]''^х * ''[[Ях’я аль-Муталі]]''^х * ''[[аль-Касім аль-Мамун]]''^х * [[Абд ар-Рахман V|Абдарахман V]] * [[Мухамад III (халіф Кордавы)|Мухамад III]] * ''[[Ях’я аль-Муталі]]''^х * [[Хішам III]] |стыль_унізе = |унізе = ^х [[Хамудзіды]] }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Дынастыі]] </noinclude> oubfbwyqaf54h0ebs9gna637p32djrc 100 193297 5237889 5236669 2026-11-03T16:51:09Z NirvanaBot 40832 +2 новых 5237889 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Нейсерыі|2026-11-03T15:56:32Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Неідыум|2026-11-03T15:17:57Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Мікалай Іванавіч Федзюковіч|2026-11-02T09:25:34Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Эдмундавіч Дзяржынскі|2026-11-01T12:51:27Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Parmelina|2026-11-01T09:38:51Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Генрык Віньча|2026-10-31T22:18:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Carcharodus flocciferus|2026-10-29T16:15:28Z|Ciepiersia}} {{Новы артыкул|Aegithalos concinnus|2026-10-28T00:03:46Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Гарлачыкавыя|2026-10-27T16:32:34Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|В’етнамафобія|2026-10-27T16:17:57Z|Maksonkaa}} {{Новы артыкул|Яблыневая выемчатакрылая моль|2026-10-27T14:07:10Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Іван Фёдаравіч Шмальгаўзен|2026-10-26T19:47:28Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Іван Іванавіч Шмальгаўзен|2026-10-26T19:39:56Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Катагенез (біялогія)|2026-10-26T19:30:54Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Джоэл Азаф Ален|2026-10-23T11:41:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Правіла Алена|2026-10-23T10:11:41Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Каліны|2026-10-23T07:47:12Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Маразміны|2026-10-23T07:40:33Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Алелапатыя|2026-10-23T07:34:27Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тэрмобія хатняя|2026-10-22T22:02:03Z|JerzyKundrat}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> b75dkavom6fqaz3ty2iqdlekrlxwf22 0 193780 5238226 4443811 2026-11-04T10:34:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238226 wikitext text/x-wiki {{Партыя | назва партыі = Партыя венгерскай кааліцыі | назва на мове арыгінала = Strana maďarskej koalície<br />Magyar Koalíció Pártja | лагатып = | шырыня лагатыпа = | подпіс = | лідар = Іозеф Берэньі | дата заснавання = 1998 | дата роспуску = | штаб-кватэра = | ідэалогія = абарона інтарэсаў [[Венгры ў Славакіі|венгерскай меншасці]], хрысціянская дэмакратыя | інтэрнацыянал = {{Сцяг Еўрасаюза}} [[Еўрапейская народная партыя]] | саюзнікі = | маладзёжная арганізацыя = | колькасць членаў = | дэвіз = | гімн = | партыйны друк = | афіцыйны сайт = http://www.mkp.sk }} '''Партыя венгерскай кааліцыі''' ({{lang-sk|Strana maďarskej koalície}}, {{lang-hu|Magyar Koalíció Pártja}}) — правацэнтрысцкая палітычная партыя, якая прадстаўляе інтарэсы [[Венгры ў Славакіі|венграў Славакіі]]. Партыя была заснавана трыма невялікімі партыямі венгерскай меншасці ў [[1998]] годзе. Нагодай для стварэння адзінай партыі стала прыняцце закона, які забараняў фарміраванне кароткачасовых палітычных аб’яднанняў незадоўга да выбараў. == Гісторыя == Першым старшынёй партыі стаў [[Бела Бугар]], якога ў [[2007]] годзе змяніў [[Пал Чакі]]. У [[2009]] годзе які выйшаў з партыі Бугар стварыў сваю партыю [[Мост (партыя)|«Most–Híd» (Мост)]], якая выступае за міжнацыянальны мір і супрацоўніцтва паміж [[славакі|славакамі]] і [[венгры|венграмі]]. У [[1998]]—[[2006]] гадах партыя ўваходзіла ў склад урада [[Мікулаш Дзурында|Мікулаша Дзурынды]], дзе была прадстаўлена 4 міністрамі (Пал Чакі быў міністрам па еўрапейскай інтэграцыі і правам нацыянальных меншасцей, Ласла Міклаш — міністрам навакольнага асяроддзя, Ласла Дзьюраўскі — міністрам рэгіянальнага развіцця, Жолт Шыман — міністрам сельскай гаспадаркі). У 2006—2010 ПВК знаходзілася ў апазіцыі да ўрада [[Роберт Фіца|Роберта Фіца]], у склад якога ўваходзіць нацыяналістычная [[Славацкая нацыянальная партыя]]. На [[Парламенцкія выбары ў Славакіі (2010)|парламенцкіх выбарах 12 чэрвеня 2010 года]] партыя не здолела пераадолець пяціпрацэнтны бар’ер (яна атрымала 109 639 (4,33%) галасоў) і пазбавілася прадстаўніцтва ў парламенце. ПВК прадстаўлена ў Еўрапарламенце двума дэпутатамі. З [[2000]] года ПВК далучылася да [[Еўрапейская народная партыя|Еўрапейскай народнай партыі]]. == Удзел у выбарах == {| class="wikitable" |- ! Год, выбары ! галасоў ! месцаў ! Δ |- | [[Парламенцкія выбары ў Славакіі (1998)|1998, парламенцкія]] | 9,12% | 15 | Упершыню |- | [[Парламенцкія выбары ў Славакіі (2002)|2002, парламенцкія]] | 11,16% | 20 | {{рост}} 5 |- | [[Выбары ў Еўрапарламент у Славакіі (2004)|2004, Еўрапарламент]] | 13,24 % | 2 | Упершыню |- | [[Парламенцкія выбары ў Славакіі (2006)|2006, парламенцкія]] | 11,68 % | 20 | = |- | [[Выбары ў Еўрапарламент у Славакіі (2009)|2009, Еўрапарламент]] | 11,33 % | 2 | = |- | [[Парламенцкія выбары ў Славакіі (2010)|2010, парламенцкія]] | 4,33% | 0 | {{спад}} 20 |} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140405135119/http://www.mkp.sk/ Афіцыйны сайт] * [https://web.archive.org/web/20131022125446/http://www.ives.sk/registre/detailuplnyps.do?action=uplny&formular=&id=152976 Рэестр партый] [[Міністэрства ўнутраных спраў Славакіі|Міністэрства ўнутраных спраў]] {{Партыі Славакіі}} {{Еўрапейская народная партыя}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Славакіі]] [[Катэгорыя:Партыі венгерскіх меншасцей]] b24zdqmiwviz7ac68hixq38ozwf2ajc 0 196053 5237813 5073308 2026-11-03T14:09:02Z Ellis Novak 30436 /* Львоўскі тэатр оперы і балета */ 5237813 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Яраслаў Антонавіч Вашчак | Подпіс = | Лога = | Фота = | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = | Дата_нараджэння = | Месца_нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна =Беларусь | Прафесіі = | Інструменты = | Жанры =[[класічная музыка]] | Псеўданімы = | Гурты = | Узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Народны артыст СССР|1979}}{{!!}}{{Дзяржаўная прэмія БССР|1990}} {{!}}} | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = }} '''Яраслаў Антонавіч Вашча́к''' ({{ДН|19|2|1921}}, г. [[Броды (горад)|Броды]] — {{ДС|2|3|1989}}, п. [[Лясны (Мінскі раён)|Лясны]], {{МС|Мінскі раён|ў Мінскім раёне}}, [[Мінская вобласць]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]]) — украінскі, расійскі, беларускі {{Дырыжор|СССР|Беларусі|Украіны|Расіі}} і {{музычны педагог|СССР|Расіі|Беларусі|XX стагоддзя}}. [[Народны артыст СССР]] (1979)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Вощак Ярослав Антонович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 128 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Стрый]]скім філіяле [[Львоўская нацыянальная музычная акадэмія імя Мікалая Лысенкі|інстытута імя Лысенкі]] (1929-38) і [[Львоўская нацыянальная музычная акадэмія імя Мікалая Лысенкі|Львоўскай кансерваторыі]] (1940-41). Выкладчыкамі Вашчака былі {{нп5|Мікалай Філарэтавіч Калеса|М. Ф. Калеса|ru|Колесса, Николай Филаретович}}, {{нп5|Станіслаў Піліпавіч Людкевіч|С. П. Людкевіч|ru|Людкевич, Станислав Филиппович}}, {{нп5|Васіль Аляксандравіч Барвінскі|В. А. Барвінскі|ru|Барвинский, Василий Александрович}}, {{нп5|Анатоль Іосіфавіч Кос-Анатольскі|А. І. Кос-Анатольскі|ru|Кос-Анатольский, Анатолий Иосифович}}. З [[1940]] года — хормайстар, з [[1944]] — дырыжор, з [[1953]] — галоўны [[дырыжор]] [[Львоўскі нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета імя Саламіі Крушальніцкай|Львоўскага тэатра оперы і балета]]. У [[1963]]—[[1965]] гадах — галоўны дырыжор [[Адэскі нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета|Адэскага тэатра оперы і балета]]. У [[1965]]—[[1967]] гадах — галоўны дырыжор сімфанічнага аркестра Дзяржаўнай філармоніі ў [[Грозны]]м ([[Чачэна-Інгушская АССР]]). У [[1967]]—[[1970]] гадах — галоўны дырыжор {{нп5|Варонежскі тэатр оперы і балета|Варонежскага тэатра оперы і балета|ru|Воронежский государственный театр оперы и балета}}. У [[1970]]—[[1972]] гадах — галоўны дырыжор {{нп5|Татарскі акадэмічны дзяржаўны тэатр оперы і балета імя Мусы Джаліля|Казанскага тэатра оперы і балета|ru|Татарский академический государственный театр оперы и балета имени Мусы Джалиля}}. У гэтыя ж гады выкладаў у {{нп5|Казанская дзяржаўная кансерваторыя імя Н. Г. Жыганава|Казанскай кансерваторыі|ru|Казанская государственная консерватория имени Н. Г. Жиганова}}. З 1972 галоўны [[дырыжор]], з 1980 дырыжор [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета БССР]]<ref name="БС"/>. У [[1973]]—[[1976]] гадах выкладаў у [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай кансерваторыі]]. Памёр [[2 сакавіка]] [[1989]] года ў [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя Аляксандрава|анкалагічнай клініцы]] ў пасёлку [[Лясны (Мінскі раён)|Лясны]]. == Сям’я == * Дачка — [[Адарка Яраславаўна Вашчак]] — салістка {{нп5|Сімфанічны аркестр Марыінскага тэатра|аркестра Марыінскага тэатра|ru|Симфонический оркестр Мариинского театра}}, [[Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі|заслужаная артыстка Расіі]] (2009)<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1022804 Указ Президента Российской Федерации от 9 августа 2009 года № 924 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140228135844/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1022804 |date=28 лютага 2014 }} {{ref-ru}}</ref> * Дачка — Аксана Яраславаўна, канцэртмайстар Львоўскай музычнай школы імя С. Крушальніцкай * Першая жонка — {{нп5|Галіна Анатолеўна Паліванава|Паліванава Галіна|uk|Поливанова Галина Анатоліївна}}, спявачка, народная артыстка Украінскай ССР (1963) ** Пасынак — Паліванаў Валерый, канцэртмайстар групы ўдарных {{нп5|Расійскі нацыянальны аркестр|Расійскага нацыянальнага аркестра|ru|Российский национальный оркестр}}, затым {{нп5|Нацыянальны філарманічны аркестр Расіі|Нацыянальнага філарманічнага аркестра Расіі|ru|Национальный филармонический оркестр России}}, [[заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі]] * Другая жонка — [[Эмілія Іванаўна Шумілава|Шумілава Эмілія]] (пам. 2008), балерына, загадчыца кафедры [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Мінскага інстытута культуры]], затым прафесар кафедры харэаграфіі {{нп5|Дзяржаўная акадэмія славянскай культуры|Акадэміі славянскай культуры|ru|Государственная академия славянской культуры}} ([[Масква]]) ** Пасынак — Шумілаў Валерый. == Творчасць == Выканаўчай манеры Я. Вашчака ўласціва злучэнне эмацыйнай свабоды з асцярожнымі адносінамі да аўтарскага тэксту<ref name="БС"/>. === Дырыжор-пастаноўшчык === Кіраваў пастаноўкамі опер і балетаў у розных тэатрах СССР. ==== [[Львоўскі нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета імя Саламіі Крушальніцкай|Львоўскі тэатр оперы і балета]] ==== '''Оперы:''' * [[1954]] — «{{нп5|У стэпах Украіны||uk|В степах України (опера)}}» {{нп5|Аскар Аронавіч Сандлер|А. А. Сандлера|ru|Сандлер, Оскар Аронович}} * [[1957]] — «{{нп5|Насустрач сонцу||uk|Назустріч сонцю}}» («{{нп5|Зарава (опера)|Зарава|uk|Заграва (опера)}}») {{нп5|Анатоль Іосіфавіч Кос-Анатольскі|А. І. Кос-Анатольскага|ru|Кос-Анатольский, Анатолий Иосифович}} * [[1958]] — «Лясная песня» {{нп5|Віталь Дзмітрыевіч Кірэйка|В. Д. Кірэйкі|uk|Кирейко Віталій Дмитрович}} * [[1960]] — «Выкрадзенае шчасце» {{нп5|Юлій Сяргеевіч Мейтус|Ю. С. Мейтуса|ru|Мейтус, Юлий Сергеевич}} * «{{нп5|Багдан Хмяльніцкі (опера)|Багдан Хмяльніцкі|ru|Богдан Хмельницкий (опера)}}» [[К. Ф. Данькевіч]]а * «{{нп5|Барыс Гадуноў (опера)|Барыс Гадуноў|ru|Борис Годунов (опера)}}» [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|М. П. Мусаргскага]] * «{{нп5|Жыццё за цара|Іван Сусанін|ru|Жизнь за царя}}» [[Міхаіл Іванавіч Глінка|М. І. Глінкі]] * «[[Пікавая дама (опера)|Пікавая дама]]» [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. І. Чайкоўскага]] * «{{нп5|Мазепа (опера)|Мазепа|ru|Мазепа (опера)}}» П. І. Чайкоўскага * «[[Галька (опера)|Галька]]» [[Станіслаў Манюшка|С. Манюшкі]] * «{{нп5|Прададзеная нявеста||ru|Проданная невеста}}» [[Бедржых Сметана|Б. Сметаны]] * «[[Аіда]]» [[Джузэпэ Вердзі|Дж. Вердзі]] * «[[Кармэн (опера)|Кармэн]]» [[Жорж Бізэ|Ж. Бізэ]] * «[[Заручыны ў манастыры|Дуэнья]]» [[Сяргей Сяргеевіч Пракоф’еў|С. С. Пракоф’ева]] '''Балеты:''' * [[1951]] — «Хустка Доўбуша» {{нп5|Анатоль Іосіфавіч Кос-Анатольскі|А. І. Кос-Анатольскага|ru|Кос-Анатольский, Анатолий Иосифович}} * [[1956]] — «Сойчына крыло» {{нп5|Анатоль Іосіфавіч Кос-Анатольскі|А. І. Кос-Анатольскага|ru|Кос-Анатольский, Анатолий Иосифович}} ==== [[Адэскі нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета|Адэскі тэатр оперы і балета]] ==== '''Оперы:''' * «Дачка ветру» {{нп5|Юлій Сяргеевіч Мейтус|Ю. С. Мейтуса|ru|Мейтус, Юлий Сергеевич}} ==== {{нп5|Варонежскі дзяржаўны тэатр оперы і балета|Варонежскі тэатр оперы і балета|ru|Воронежский государственный театр оперы и балета}} ==== '''Оперы:''' * «{{нп5|Мазепа (опера)|Мазепа|ru|Мазепа (опера)}}» П. І. Чайкоўскага * «[[Трубадур (опера)|Трубадур]]» [[Дж. Вердзі]] * «[[Мадам Батэрфляй|Чыа-Чыа-сан]]» [[Джакама Пучыні|Дж. Пучыні]] * «[[Князь Ігар (опера)|Князь Ігар]]» [[Аляксандр Парфіравіч Барадзін|А. П. Барадзіна]] * «Руская жанчына» {{нп5|Кірыл Уладзіміравіч Малчанаў|К. У. Малчанава|ru|Молчанов, Кирилл Владимирович}} * «{{нп5|У буру (опера)|У буру|ru|В бурю (опера)}}» [[Ціхан Мікалаевіч Хрэннікаў|Ц. М. Хрэннікава]] * «Зоя» {{нп5|Уладзімір Міхайлавіч Юроўскі|У. М. Юроўскага|ru|Юровский, Владимир Михайлович (композитор)}} на вершы [[Маргарыта Іосіфаўна Алігер|М. І. Алігер]] (музычна-драматычная паэма) ==== [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Беларускі тэатр оперы і балета]] ==== '''Оперы:''' * [[1977]] — «[[Джардана Бруна (опера)|Джардана Бруна]]» [[Сяргей Альбертавіч Картэс|С. Картэса]] * [[1972]] — «[[Міндыя (опера)|Міндыя]]» [[Атар Васілевіч Тактакішвілі|А. Тактакішвілі]] * [[1976]] — «{{нп5|У буру (опера)|У буру|ru|В бурю (опера)}}» [[Ціхан Мікалаевіч Хрэннікаў|Ц. М. Хрэннікава]] * «{{нп5|Сельскі гонар||ru|Сельская честь}}» [[П’етра Масканьі|П. Масканьі]] * [[1974]] — «{{нп5|Барыс Гадуноў (опера)|Барыс Гадуноў|ru|Борис Годунов (опера)}}» [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|М. П. Мусаргскага]] * [[1975]] — «{{нп5|Галька (опера)|Галька|pl|Halka (opera)}}» [[Станіслаў Манюшка|С. Манюшкі]] * [[1979]] — «[[Дон Карлас (опера)|Дон Карлас]]» [[Дж. Вердзі]] * «[[Севільскі цырульнік (опера)|Севільскі цырульнік]]» [[Джаакіна Расіні|Дж. Расіні]] * «{{нп5|Фаўст (опера)|Фаўст|ru|Фауст (опера)}}» [[Шарль Франсуа Гуно|Ш. Гуно]] * «[[Дзікае паляванне караля Стаха (опера)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» [[Уладзімір Яўгенавіч Солтан|У. Я. Солтана]]. '''Балеты:''' '''Балеты:''' * «[[Лебядзінае возера]]» П. І. Чайкоўскага * [[1974]] — «{{нп5|Кармэн-сюіта||ru|Кармен-сюита}}» [[Ж. Бізэ]] ў аркестроўцы [[Радзівон Канстанцінавіч Шчадрын|Р. К. Шчадрына]] * «{{нп5|Спартак (балет)|Спартак|ru|Спартак (балет)}}» [[Арам Ільіч Хачатуран|А. І. Хачатурана]] * «{{нп5|Балеро (Равель)|Балеро|ru|Болеро (Равель)}}» [[Марыс Равель|М. Равеля]] * «{{нп5|Carmina Burana (Орф)|Карміна Бурана|ru|Carmina Burana (Орф)}}» на музыку [[Карл Орф|К. Орфа]] (вакальна-харэаграфічнае прадстаўленне) * «[[Крылы памяці]]» [[Уладзімір Пятровіч Кандрусевіч|У. П. Кандрусевіча]]. * [[1976]] — «Ленінградская сімфонія» на музыку [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Шастаковіч|Дз. Шастаковіча]]<ref name="БС"/> ==== {{нп5|Башкірскі дзяржаўны тэатр оперы і балета|Башкірскі тэатр оперы і балета|ru|Башкирский государственный театр оперы и балета}} ==== '''Оперы:''' * «[[Дон Карлас (опера)|Дон Карлас]]» [[Дж. Вердзі]] * «[[Аіда]]» [[Дж. Вердзі]] * «Салават Юлаеў» {{нп5|Загір Гарыпавіч Ісмагілаў|З. Г. Ісмагілава|ru|Исмагилов, Загир Гарипович}} == Прызнанне і ўзнагароды == * [[Народны артыст Украінскай ССР]] ([[1952]]) * [[Народны артыст СССР]] ([[1979]]) * [[Дзяржаўная прэмія Беларускай ССР]] ([[1990]], ''пасмяротна'')<ref>[http://denis86.blog.tut.by/tag/emiliya-shumilina/ Профессия-дирижер. Вощаку исполнилось бы 90]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref> == Памяць == У [[2002]] годзе ў люстраным зале Львоўскага тэатра оперы і балета імя С. Крушальніцкай былі ўсталяваны бюсты пяці творцаў, якія ўнеслі значны ўклад у развіццё калектыву. Сярод іх і скульптурны партрэт дырыжора Яраслава Вашчака. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Музыкальная энциклопедия. — {{М.}}: Советская энциклопедия, Советский композитор. Под ред. [[Келдыш, Юрий Всеволодович|Ю. В. Келдыша]]. 1973—1982. * ''Драган О.'' Постать Ярослава Вощака в контексті розвитку диригентської культури другої половини XX століття: автореферат дисертації на здобуття наукового ступеня кандидата мистецтвознавства за спеціальністю «17.00.03 — музичне мистецтво» / Драган Олександр Васильович / Львівська національна музична академія імені М. В. Лисенка. — Львів, 2010. — 21 с. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Вашча́к Яраслаў Антонавіч|154}} == Спасылкі == * [http://denis86.blog.tut.by/tag/emiliya-shumilina/ Профессия-дирижер. Вощаку исполнилось бы 90]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Vpu/Myst/2009-2010_17-18/statti/Drahan.pdf ''Олександр Драган''. ЯРОСЛАВ ВОЩАК — ДИРИГЕНТ СИМФОНІЧНОГО ОРКЕСТРУ (ГРОЗНЕНСЬКИЙ ЕТАП).] {{ref-uk}} * {{bis.nlb.by|129318|Вашчак Яраслаў Антонавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вашчак Яраслаў Антонавіч}} [[Катэгорыя:Народныя артысты Украінскай ССР]] [[Катэгорыя:Харавыя дырыжоры Украіны]] [[Катэгорыя:Харавыя дырыжоры СССР]] [[Катэгорыя:Хормайстары Украіны]] [[Катэгорыя:Хормайстары СССР]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Расіі]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Украіны]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Постаці Львоўскага опернага тэатра]] [[Катэгорыя:Постаці Адэскага нацыянальнага акадэмічнага тэатра оперы і балета]] [[Катэгорыя:Постаці Варонежскага тэатра оперы і балета]] [[Катэгорыя:Постаці Татарскага тэатра оперы і балета імя Мусы Джаліля]] [[Катэгорыя:Постаці Башкірскага тэатра оперы і балета]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Казанскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Оперныя дырыжоры]] [[Катэгорыя:Балетныя дырыжоры]] r7nh8yjogs1k304d7kewbrgpo0gyotd 5237814 5237813 2026-11-03T14:09:31Z Ellis Novak 30436 /* Беларускі тэатр оперы і балета */ 5237814 wikitext text/x-wiki {{Музыкант | Імя = Яраслаў Антонавіч Вашчак | Подпіс = | Лога = | Фота = | Апісанне_фота = | Поўнае_імя = | Дата_нараджэння = | Месца_нараджэння = | Дата_смерці = | Месца_смерці = | Гады = | Нацыянальнасць = | Краіна =Беларусь | Прафесіі = | Інструменты = | Жанры =[[класічная музыка]] | Псеўданімы = | Гурты = | Узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}}{{Народны артыст СССР|1979}}{{!!}}{{Дзяржаўная прэмія БССР|1990}} {{!}}} | Супрацоўніцтва = | Лэйблы = | Сайт = }} '''Яраслаў Антонавіч Вашча́к''' ({{ДН|19|2|1921}}, г. [[Броды (горад)|Броды]] — {{ДС|2|3|1989}}, п. [[Лясны (Мінскі раён)|Лясны]], {{МС|Мінскі раён|ў Мінскім раёне}}, [[Мінская вобласць]], [[Беларуская ССР]], [[СССР]]) — украінскі, расійскі, беларускі {{Дырыжор|СССР|Беларусі|Украіны|Расіі}} і {{музычны педагог|СССР|Расіі|Беларусі|XX стагоддзя}}. [[Народны артыст СССР]] (1979)<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Вощак Ярослав Антонович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 128 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Вучыўся ў [[Стрый]]скім філіяле [[Львоўская нацыянальная музычная акадэмія імя Мікалая Лысенкі|інстытута імя Лысенкі]] (1929-38) і [[Львоўская нацыянальная музычная акадэмія імя Мікалая Лысенкі|Львоўскай кансерваторыі]] (1940-41). Выкладчыкамі Вашчака былі {{нп5|Мікалай Філарэтавіч Калеса|М. Ф. Калеса|ru|Колесса, Николай Филаретович}}, {{нп5|Станіслаў Піліпавіч Людкевіч|С. П. Людкевіч|ru|Людкевич, Станислав Филиппович}}, {{нп5|Васіль Аляксандравіч Барвінскі|В. А. Барвінскі|ru|Барвинский, Василий Александрович}}, {{нп5|Анатоль Іосіфавіч Кос-Анатольскі|А. І. Кос-Анатольскі|ru|Кос-Анатольский, Анатолий Иосифович}}. З [[1940]] года — хормайстар, з [[1944]] — дырыжор, з [[1953]] — галоўны [[дырыжор]] [[Львоўскі нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета імя Саламіі Крушальніцкай|Львоўскага тэатра оперы і балета]]. У [[1963]]—[[1965]] гадах — галоўны дырыжор [[Адэскі нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета|Адэскага тэатра оперы і балета]]. У [[1965]]—[[1967]] гадах — галоўны дырыжор сімфанічнага аркестра Дзяржаўнай філармоніі ў [[Грозны]]м ([[Чачэна-Інгушская АССР]]). У [[1967]]—[[1970]] гадах — галоўны дырыжор {{нп5|Варонежскі тэатр оперы і балета|Варонежскага тэатра оперы і балета|ru|Воронежский государственный театр оперы и балета}}. У [[1970]]—[[1972]] гадах — галоўны дырыжор {{нп5|Татарскі акадэмічны дзяржаўны тэатр оперы і балета імя Мусы Джаліля|Казанскага тэатра оперы і балета|ru|Татарский академический государственный театр оперы и балета имени Мусы Джалиля}}. У гэтыя ж гады выкладаў у {{нп5|Казанская дзяржаўная кансерваторыя імя Н. Г. Жыганава|Казанскай кансерваторыі|ru|Казанская государственная консерватория имени Н. Г. Жиганова}}. З 1972 галоўны [[дырыжор]], з 1980 дырыжор [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета БССР]]<ref name="БС"/>. У [[1973]]—[[1976]] гадах выкладаў у [[Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі|Беларускай кансерваторыі]]. Памёр [[2 сакавіка]] [[1989]] года ў [[Рэспубліканскі навукова-практычны цэнтр анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя Аляксандрава|анкалагічнай клініцы]] ў пасёлку [[Лясны (Мінскі раён)|Лясны]]. == Сям’я == * Дачка — [[Адарка Яраславаўна Вашчак]] — салістка {{нп5|Сімфанічны аркестр Марыінскага тэатра|аркестра Марыінскага тэатра|ru|Симфонический оркестр Мариинского театра}}, [[Заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі|заслужаная артыстка Расіі]] (2009)<ref>[http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1022804 Указ Президента Российской Федерации от 9 августа 2009 года № 924 «О награждении государственными наградами Российской Федерации»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140228135844/http://graph.document.kremlin.ru/page.aspx?1;1022804 |date=28 лютага 2014 }} {{ref-ru}}</ref> * Дачка — Аксана Яраславаўна, канцэртмайстар Львоўскай музычнай школы імя С. Крушальніцкай * Першая жонка — {{нп5|Галіна Анатолеўна Паліванава|Паліванава Галіна|uk|Поливанова Галина Анатоліївна}}, спявачка, народная артыстка Украінскай ССР (1963) ** Пасынак — Паліванаў Валерый, канцэртмайстар групы ўдарных {{нп5|Расійскі нацыянальны аркестр|Расійскага нацыянальнага аркестра|ru|Российский национальный оркестр}}, затым {{нп5|Нацыянальны філарманічны аркестр Расіі|Нацыянальнага філарманічнага аркестра Расіі|ru|Национальный филармонический оркестр России}}, [[заслужаны артыст Расійскай Федэрацыі]] * Другая жонка — [[Эмілія Іванаўна Шумілава|Шумілава Эмілія]] (пам. 2008), балерына, загадчыца кафедры [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў|Мінскага інстытута культуры]], затым прафесар кафедры харэаграфіі {{нп5|Дзяржаўная акадэмія славянскай культуры|Акадэміі славянскай культуры|ru|Государственная академия славянской культуры}} ([[Масква]]) ** Пасынак — Шумілаў Валерый. == Творчасць == Выканаўчай манеры Я. Вашчака ўласціва злучэнне эмацыйнай свабоды з асцярожнымі адносінамі да аўтарскага тэксту<ref name="БС"/>. === Дырыжор-пастаноўшчык === Кіраваў пастаноўкамі опер і балетаў у розных тэатрах СССР. ==== [[Львоўскі нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета імя Саламіі Крушальніцкай|Львоўскі тэатр оперы і балета]] ==== '''Оперы:''' * [[1954]] — «{{нп5|У стэпах Украіны||uk|В степах України (опера)}}» {{нп5|Аскар Аронавіч Сандлер|А. А. Сандлера|ru|Сандлер, Оскар Аронович}} * [[1957]] — «{{нп5|Насустрач сонцу||uk|Назустріч сонцю}}» («{{нп5|Зарава (опера)|Зарава|uk|Заграва (опера)}}») {{нп5|Анатоль Іосіфавіч Кос-Анатольскі|А. І. Кос-Анатольскага|ru|Кос-Анатольский, Анатолий Иосифович}} * [[1958]] — «Лясная песня» {{нп5|Віталь Дзмітрыевіч Кірэйка|В. Д. Кірэйкі|uk|Кирейко Віталій Дмитрович}} * [[1960]] — «Выкрадзенае шчасце» {{нп5|Юлій Сяргеевіч Мейтус|Ю. С. Мейтуса|ru|Мейтус, Юлий Сергеевич}} * «{{нп5|Багдан Хмяльніцкі (опера)|Багдан Хмяльніцкі|ru|Богдан Хмельницкий (опера)}}» [[К. Ф. Данькевіч]]а * «{{нп5|Барыс Гадуноў (опера)|Барыс Гадуноў|ru|Борис Годунов (опера)}}» [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|М. П. Мусаргскага]] * «{{нп5|Жыццё за цара|Іван Сусанін|ru|Жизнь за царя}}» [[Міхаіл Іванавіч Глінка|М. І. Глінкі]] * «[[Пікавая дама (опера)|Пікавая дама]]» [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. І. Чайкоўскага]] * «{{нп5|Мазепа (опера)|Мазепа|ru|Мазепа (опера)}}» П. І. Чайкоўскага * «[[Галька (опера)|Галька]]» [[Станіслаў Манюшка|С. Манюшкі]] * «{{нп5|Прададзеная нявеста||ru|Проданная невеста}}» [[Бедржых Сметана|Б. Сметаны]] * «[[Аіда]]» [[Джузэпэ Вердзі|Дж. Вердзі]] * «[[Кармэн (опера)|Кармэн]]» [[Жорж Бізэ|Ж. Бізэ]] * «[[Заручыны ў манастыры|Дуэнья]]» [[Сяргей Сяргеевіч Пракоф’еў|С. С. Пракоф’ева]] '''Балеты:''' * [[1951]] — «Хустка Доўбуша» {{нп5|Анатоль Іосіфавіч Кос-Анатольскі|А. І. Кос-Анатольскага|ru|Кос-Анатольский, Анатолий Иосифович}} * [[1956]] — «Сойчына крыло» {{нп5|Анатоль Іосіфавіч Кос-Анатольскі|А. І. Кос-Анатольскага|ru|Кос-Анатольский, Анатолий Иосифович}} ==== [[Адэскі нацыянальны акадэмічны тэатр оперы і балета|Адэскі тэатр оперы і балета]] ==== '''Оперы:''' * «Дачка ветру» {{нп5|Юлій Сяргеевіч Мейтус|Ю. С. Мейтуса|ru|Мейтус, Юлий Сергеевич}} ==== {{нп5|Варонежскі дзяржаўны тэатр оперы і балета|Варонежскі тэатр оперы і балета|ru|Воронежский государственный театр оперы и балета}} ==== '''Оперы:''' * «{{нп5|Мазепа (опера)|Мазепа|ru|Мазепа (опера)}}» П. І. Чайкоўскага * «[[Трубадур (опера)|Трубадур]]» [[Дж. Вердзі]] * «[[Мадам Батэрфляй|Чыа-Чыа-сан]]» [[Джакама Пучыні|Дж. Пучыні]] * «[[Князь Ігар (опера)|Князь Ігар]]» [[Аляксандр Парфіравіч Барадзін|А. П. Барадзіна]] * «Руская жанчына» {{нп5|Кірыл Уладзіміравіч Малчанаў|К. У. Малчанава|ru|Молчанов, Кирилл Владимирович}} * «{{нп5|У буру (опера)|У буру|ru|В бурю (опера)}}» [[Ціхан Мікалаевіч Хрэннікаў|Ц. М. Хрэннікава]] * «Зоя» {{нп5|Уладзімір Міхайлавіч Юроўскі|У. М. Юроўскага|ru|Юровский, Владимир Михайлович (композитор)}} на вершы [[Маргарыта Іосіфаўна Алігер|М. І. Алігер]] (музычна-драматычная паэма) ==== [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Беларускі тэатр оперы і балета]] ==== '''Оперы:''' * [[1977]] — «[[Джардана Бруна (опера)|Джардана Бруна]]» [[Сяргей Альбертавіч Картэс|С. Картэса]] * [[1972]] — «[[Міндыя (опера)|Міндыя]]» [[Атар Васілевіч Тактакішвілі|А. Тактакішвілі]] * [[1976]] — «{{нп5|У буру (опера)|У буру|ru|В бурю (опера)}}» [[Ціхан Мікалаевіч Хрэннікаў|Ц. М. Хрэннікава]] * «{{нп5|Сельскі гонар||ru|Сельская честь}}» [[П’етра Масканьі|П. Масканьі]] * [[1974]] — «{{нп5|Барыс Гадуноў (опера)|Барыс Гадуноў|ru|Борис Годунов (опера)}}» [[Мадэст Пятровіч Мусаргскі|М. П. Мусаргскага]] * [[1975]] — «[[Галька (опера)|Галька]]» [[Станіслаў Манюшка|С. Манюшкі]] * [[1979]] — «[[Дон Карлас (опера)|Дон Карлас]]» [[Дж. Вердзі]] * «[[Севільскі цырульнік (опера)|Севільскі цырульнік]]» [[Джаакіна Расіні|Дж. Расіні]] * «{{нп5|Фаўст (опера)|Фаўст|ru|Фауст (опера)}}» [[Шарль Франсуа Гуно|Ш. Гуно]] * «[[Дзікае паляванне караля Стаха (опера)|Дзікае паляванне караля Стаха]]» [[Уладзімір Яўгенавіч Солтан|У. Я. Солтана]]. '''Балеты:''' '''Балеты:''' * «[[Лебядзінае возера]]» П. І. Чайкоўскага * [[1974]] — «{{нп5|Кармэн-сюіта||ru|Кармен-сюита}}» [[Ж. Бізэ]] ў аркестроўцы [[Радзівон Канстанцінавіч Шчадрын|Р. К. Шчадрына]] * «{{нп5|Спартак (балет)|Спартак|ru|Спартак (балет)}}» [[Арам Ільіч Хачатуран|А. І. Хачатурана]] * «{{нп5|Балеро (Равель)|Балеро|ru|Болеро (Равель)}}» [[Марыс Равель|М. Равеля]] * «{{нп5|Carmina Burana (Орф)|Карміна Бурана|ru|Carmina Burana (Орф)}}» на музыку [[Карл Орф|К. Орфа]] (вакальна-харэаграфічнае прадстаўленне) * «[[Крылы памяці]]» [[Уладзімір Пятровіч Кандрусевіч|У. П. Кандрусевіча]]. * [[1976]] — «Ленінградская сімфонія» на музыку [[Дзмітрый Дзмітрыевіч Шастаковіч|Дз. Шастаковіча]]<ref name="БС"/> ==== {{нп5|Башкірскі дзяржаўны тэатр оперы і балета|Башкірскі тэатр оперы і балета|ru|Башкирский государственный театр оперы и балета}} ==== '''Оперы:''' * «[[Дон Карлас (опера)|Дон Карлас]]» [[Дж. Вердзі]] * «[[Аіда]]» [[Дж. Вердзі]] * «Салават Юлаеў» {{нп5|Загір Гарыпавіч Ісмагілаў|З. Г. Ісмагілава|ru|Исмагилов, Загир Гарипович}} == Прызнанне і ўзнагароды == * [[Народны артыст Украінскай ССР]] ([[1952]]) * [[Народны артыст СССР]] ([[1979]]) * [[Дзяржаўная прэмія Беларускай ССР]] ([[1990]], ''пасмяротна'')<ref>[http://denis86.blog.tut.by/tag/emiliya-shumilina/ Профессия-дирижер. Вощаку исполнилось бы 90]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}}</ref> == Памяць == У [[2002]] годзе ў люстраным зале Львоўскага тэатра оперы і балета імя С. Крушальніцкай былі ўсталяваны бюсты пяці творцаў, якія ўнеслі значны ўклад у развіццё калектыву. Сярод іх і скульптурны партрэт дырыжора Яраслава Вашчака. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Музыкальная энциклопедия. — {{М.}}: Советская энциклопедия, Советский композитор. Под ред. [[Келдыш, Юрий Всеволодович|Ю. В. Келдыша]]. 1973—1982. * ''Драган О.'' Постать Ярослава Вощака в контексті розвитку диригентської культури другої половини XX століття: автореферат дисертації на здобуття наукового ступеня кандидата мистецтвознавства за спеціальністю «17.00.03 — музичне мистецтво» / Драган Олександр Васильович / Львівська національна музична академія імені М. В. Лисенка. — Львів, 2010. — 21 с. * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Вашча́к Яраслаў Антонавіч|154}} == Спасылкі == * [http://denis86.blog.tut.by/tag/emiliya-shumilina/ Профессия-дирижер. Вощаку исполнилось бы 90]{{Недаступная спасылка}} {{ref-ru}} * [http://www.nbuv.gov.ua/portal/Soc_Gum/Vpu/Myst/2009-2010_17-18/statti/Drahan.pdf ''Олександр Драган''. ЯРОСЛАВ ВОЩАК — ДИРИГЕНТ СИМФОНІЧНОГО ОРКЕСТРУ (ГРОЗНЕНСЬКИЙ ЕТАП).] {{ref-uk}} * {{bis.nlb.by|129318|Вашчак Яраслаў Антонавіч}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вашчак Яраслаў Антонавіч}} [[Катэгорыя:Народныя артысты Украінскай ССР]] [[Катэгорыя:Харавыя дырыжоры Украіны]] [[Катэгорыя:Харавыя дырыжоры СССР]] [[Катэгорыя:Хормайстары Украіны]] [[Катэгорыя:Хормайстары СССР]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Беларусі]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Расіі]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты Украіны]] [[Катэгорыя:Акадэмічныя музыканты СССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Львоўскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Постаці Львоўскага опернага тэатра]] [[Катэгорыя:Постаці Адэскага нацыянальнага акадэмічнага тэатра оперы і балета]] [[Катэгорыя:Постаці Варонежскага тэатра оперы і балета]] [[Катэгорыя:Постаці Татарскага тэатра оперы і балета імя Мусы Джаліля]] [[Катэгорыя:Постаці Башкірскага тэатра оперы і балета]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Казанскай кансерваторыі]] [[Катэгорыя:Оперныя дырыжоры]] [[Катэгорыя:Балетныя дырыжоры]] lf2rljudzspuqwszh64atc4pt85kfd9 0 198206 5237817 5092670 2026-11-03T14:13:34Z Ellis Novak 30436 /* Пераклады */ 5237817 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}} '''Найдзен Вылчаў''' ({{lang-bg|Найден Станев Вълчев}}; {{ВДП}}) — балгарскі {{паэт|Балгарыі}}, {{публіцыст|Балгарыі}} і {{перакладчык|Балгарыі|на балгарскую мову|з беларускай мовы}}<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Найден Вылчев |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 130 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Пасля пачатковай адукацыі ў родным сяле, скончыў гімназію ў [[Плевен]]е і юрыдычны ўніверсітэт [[Сафійскі ўніверсітэт|Сафійскага ўніверсітэта]] ў 1951 годзе. У 1954—1955 гадах быў рэдактарам часопіса «Български воин» і газеты «Народна армия», 1956—1983 — у часопісе «Септември», 1983—1988 — у часопісе «{{нп3|Съвременник||bg|Съвременник}}»; 1988—1989 — рэдактар часопіса «Дарители». У 1996—1997 гадах — дыпламат. Прэзідэнт {{нп3|Саюз перакладчыкаў у Балгарыі|Саюза перакладчыкаў у Балгарыі|bg|Съюз на преводачите в България}} ў 1989—1991 гадах. Памёр 3 снежня 2025 года<ref>{{Cite web|lang=bg|url=https://www.24chasa.bg/bulgaria/article/21841884|title=Почина авторът на "Една българска роза" Найден Вълчев (Видео)|website=www.24chasa.bg|date=2025-12-03|access-date=2025-12-04}}</ref>. == Творчасць == Друкавацца пачаў у апошнім класе Плевенскай мужчынскай гімназіі. Яго першы зборнік вершаў «На южната граница» (1953) — зборнік вершаў салдата трохгадовай тэрміновай службы ў аддаленным невялікім гарнізоне. На працягу наступных дзесяцігоддзяў выйшла дваццаць кніг вершаў: «Малка повест» 1954, «Пъстра палитра» 1960, «Северна светлина» 1965, «Лунапарк» 1970, «Синьо цвете, влак, жена» 1975, «Златен август» 1977, «Написано на кленов лист» 1984, «Гигантски слалом» 1986, «Младата луна и старата луна» 2001, «Рай за грешни» 2003. Пісаў для дзяцей пад псеўданімам Чык Чырык ({{lang-bg|Чик Чирик}}): «Българска земя» 1963, «Звъни, звънче» 1968, «Фото Есперанто» 1983, «Жълъдче със шапка» 2004. У сваіх творах адлюстроўвае мінулае і сучаснае Балгарыі, прыгажосць роднай зямлі, сяброўства з Савецкім Саюзам. Для паэзіі Найдзена Вылчава характэрны душэўнасць, чысціня эмацыйнай атмасферы, блізкасць да фальклорна-песенных матываў<ref name="БС"/>. На словы Н. Вылчава кампазітарамі {{нп3|Святаслаў Абраценаў|С. Абраценавым|bg|Светослав Обретенов}}, {{нп3|Любамір Піпкоў|Л. Піпковым|bg|Любомир Пипков}}, {{нп3|Піліп Куцеў|П. Куцевым|bg|Филип Кутев}}, {{нп3|Канстанцін Іліеў|К. Іліевым|bg|Константин Илиев (диригент)}}, {{нп3|Тодар Папоў|Т. Паповым|bg|Тодор Попов}}, {{нп3|Ёсіф Цанкоў|Ё. Цанковым|bg|Йосиф Цанков}}, {{нп3|Пётр Ступел|П. Ступелам|bg|Петър Ступел}}, {{нп3|Атанас Баяджыеў|А. Баяджыевым|bg|Атанас Бояджиев (композитор)}}, {{нп3|Эміль Георгіеў|Э. Георгіевым|bg|Емил Георгиев (композитор)}}, {{нп3|Тонча Русеў|Т. Русевым|bg|Тончо Русев}}, {{нп3|Мітка Шчэраў|М. Шчэравым|bg|Митко Щерев}} напісаны песні, у тым ліку «Борба за мир», «Голяма песен», «Младежки марш», «Тиха вечер», «Аз те чаках», «Ние сме на всеки километър», «Кажи коя е тъмната жена», «Синя вечер», «Някога, но не сега». Аўтар тэксту песні «Една българска роза» ў выкананні {{нп3|Паша Хрыстова|Пашы Хрыстовай|ru|Христова, Паша}} на музыку Дзімітра Вылчава. === Публіцыстычная дзейнасць === У чатыры кнігі «Попътни срещи» выпушчаныя Н. Вылчавым у 2007—2010 гадах, увайшлі біяграфічныя нарысы такіх постацей, як {{нп3|Елісавета Багряна||ru|Багряна, Елисавета}}, {{нп3|Нікола Фурнаджыеў||ru|Фурнаджиев, Никола}}, {{нп3|Панча Хараланаў Уладзігераў||ru|Владигеров, Панчо Хараланов}}, {{нп3|Ангел Каралійчаў||bg|Ангел Каралийчев}}, {{нп3|Хрыста Радзеўскі||bg|Христо Радевски}}, {{нп3|Дзімітр Дзімаў||bg|Димитър Димов}}, [[Дзімітар Талеў]], {{нп3|Дзімча Дзебялянаў||ru|Дебелянов, Димчо}}, {{нп3|Мікалай Ліліеў||ru|Лилиев, Николай}}, {{нп3|Георгій Райчаў||bg|Георги Райчев}}, [[Эліяс Канеці]], [[Рыгор Цамблак]], {{нп3|Орлін Васілеў||bg|Орлин Василев}}, {{нп3|Лалю Пончаў|Ламар|bg|Ламар}}, [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкін]], [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевіч]], [[Міхаіл Юр’евіч Лермантаў|М. Лермантаў]], [[Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў|К. Сіманаў]], [[Аляксандр Трыфанавіч Твардоўскі|А. Твардоўскі]], [[Марк Шагал|М. Шагал]], [[Нізамі Гянджэві|Н. Гянджэві]], [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкаў]], [[Сяргей Аляксандравіч Ясенін|С. Ясенін]], [[Міхаіл Аркадзевіч Святлоў|М. Святлоў]] і іншых. === Пераклады === Пераклаў шмат вершаў славянскіх паэтаў. З рускай мовы перакладаў творы [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. Пушкіна]], [[Адам Міцкевіч|А. Міцкевіча]], [[Міхаіл Юр’евіч Лермантаў|М. Лермантава]], [[Сяргей Аляксандравіч Ясенін|С. Ясеніна]], [[Аляксандр Трыфанавіч Твардоўскі|А. Твардоўскага]], [[Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў|К. Сіманава]], {{нп3|Сяргей Сяргеевіч Арлоў|С. Арлова|ru|Орлов, Сергей Сергеевич}}, {{нп3|Уладзімір Мікалаевіч Сакалоў, паэт|У. Сакалова|ru|Соколов, Владимир Николаевич (поэт)}}, [[Яўген Аляксандравіч Еўтушэнка|Я. Еўтушэнкі]], [[Іосіф Аляксандравіч Бродскі|І. Бродскага]], [[Юлія Уладзіміраўна Друніна|Ю. Друнінай]], [[Роберт Іванавіч Раждзественскі|Р. Раждзественскага]], {{нп3|Барыс Абрамавіч Слуцкі|Б. Слуцкага|ru|Слуцкий, Борис Абрамович}}, [[Бэла Ахатаўна Ахмадуліна|Б. Ахмадулінай]], акрамя гэтага перакладаў паэтаў [[Краіны Балтыі|краін Балтыі]] і Прыкаўказзя. З беларускай мовы перакладаў вершы [[Янка Купала|Я. Купалы]], [[Якуб Колас|Я. Коласа]], [[Пятрусь Броўка|П. Броўкі]], [[Аркадзь Аляксандравіч Куляшоў|А. Куляшова]], [[Максім Танк|М. Танка]], [[Пімен Емяльянавіч Панчанка|П. Панчанкі]], [[Васіль Вітка|В. Віткі]], [[Анатоль Сцяпанавіч Вялюгін|А. Вялюгіна]], [[Ніл Сымонавіч Гілевіч|Н. Гілевіча]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Г. Бураўкіна]], [[Анатоль Ільіч Вярцінскі|А. Вярцінскага]],<ref name="БС" /> [[Францішак Багушэвіч|Ф. Багушэвіча]] і іншых, таксама перакладаў некалькі аповесцяў [[Васіль Уладзіміравіч Быкаў|В. Быкава]]. На беларускую мову творы Найдзена Вылчава перакладалі [[Ніл Гілевіч]], [[Генадзь Мікалаевіч Бураўкін|Генадзь Бураўкін]]<ref>Галасы з-за небакраю: анталогія паэзіі свету ў беларускіх перакладах ХХ ст. Склад. М. Скобла. — Мн.: Лімарыус 2008. — 896 с.</ref>. === Бібліяграфія === * Бел. пер. — Белая чайка. — Мн., 1968 * Беларуската моя тетрадка : избрани преводи [от белоруски] / Найден Вълчев. — Мінск, 2000 == Узнагароды == Узнагароджаны нацыянальнай узнагародай Дзімча Дзебелянава, прызамі {{нп3|Саюз балгарскіх пісьменнікаў|Саюза балгарскіх пісьменнікаў|bg|Съюз на българските писатели}} і Саюза перакладчыкаў у Балгарыі, высокімі расійскімі і беларускімі ўзнагародамі, адзначаны на фестывалі {{нп3|Залаты Арфей||ru|Золотой Орфей}}. З урадавых узнагарод Балгарыі атрымаў другі па значнасці ў краіне {{нп3|Ордэн «Святыя Роўнаапостальныя Кірыл і Мяфодзій»|Ордэн Кірыла і Мяфодзія|ru|Орден «Святые Равноапостольные Кирилл и Мефодий»}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Вылчаў Найдан Станеў|старонкі=181}} * ''[[Ніл Гілевіч|Гілевіч Н.]]'' Верныя вялікім запаветам — Мн., 1977 == Спасылкі == * [http://knihi.com/Najdzien_Vylcau/ Найдзен Вылчаў. Пераклады з беларускай] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вылчаў Найдзен}} [[Катэгорыя:Балгарскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Балгарскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Дзіцячыя пісьменнікі]] j7ymdo382gr03nznr18bl0ws1asyif2 0 198792 5237846 4728306 2026-11-03T15:18:51Z Ellis Novak 30436 /* Біяграфія */ 5237846 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Росі}} {{Архітэктар |выява = Rossi.jpg |памер = |подпіс = |імя =Карл Іванавіч Росі |арыгінальнае імя ={{lang-it|Carlo di Giovanni Rossi}} |грамадзянства ={{Расійская імперыя}} |дата нараджэння = 29.12.1775 (18) |месца нараджэння = {{МН|Неапаль|ў Неапалі}}, {{МН|Неапалітанскае каралеўства|ў Неапалітанскім каралеўстве}} |дата смерці =18.04.1849 (6) |месца смерці = {{МС|Санкт-Пецярбург}}, {{МС|Расійская імперыя|ў Санкт-Пецярбургскай губерні}} |працаваў у гарадах =[[Масква]], [[Санкт-Пецярбург]], [[Паўлаўск (Санкт-Пецярбург)|Паўлаўск]], [[Таржок]], [[Цвер]] |стыль =[[Ампір]], [[класіцызм]] |найважнейшыя пабудовы = * [[Міхайлаўскі палац]] * [[Будынак Галоўнага штаба (Санкт-Пецярбург)|Будынак Галоўнага Штаба]] * [[Александрынскі тэатр]] * [[Будынак Сената і Сінода]] |горадабудаўнічыя праекты = |рэстаўрацыя помнікаў = |нерэалізаваныя праекты = |навуковыя працы = |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра 3 ступені}} 3 ст.{{!!}}{{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}}2 ст. з алмазнымі знакамі {{!}}} |вікісховішча = }} '''Карл Іва́навіч Ро́сі''' ({{lang-it|Carlo di Giovanni Rossi}}; [[1775]]—[[1849]]) — [[Расійская імперыя|расійскі]] [[архітэктар]] [[італьянцы|італьянскага]] паходжання, аўтар шматлікіх будынкаў і архітэктурных ансамбляў у [[Санкт-Пецярбург]]у і яго ваколіцах. == Біяграфія == Карла дзі Джавані (Карл Іванавіч) Росі нарадзіўся ў [[Неапаль|Неапалі]]. З 1787 года разам з маці, балерынай Гертрудай Росі, і айчымам, выдатным балетным танцорам {{нп3|Шарль Ле Пік|Шарлем Ле Пікам|ru|Ле Пик, Шарль}}, жыў у Расіі, у Санкт-Пецярбургу, куды быў запрошаны яго знакаміты айчым. У 1788 годзе Росі паступае ў вядомую нямецкую школу {{нп3|Петрышуле|St. Petri-Schule|ru|Петришуле}}. Будучы з дзяцінства звязаным са светам мастацтваў, Росі навучаўся ў архітэктара [[Вінчэнца Брэна]]. У 1795 ён паступае на службу ў Адміралцейскую калегію архітэктуры чарцёжнікам. З 1796 быў памочнікам Брэна на будаўніцтве [[Міхайлаўскі замак|Міхайлаўскага замка]]. У 1801 годзе робіцца архітэктурным памочнікам 10 класа. У 1802 годзе Росі атрымлівае замежную камандзіроўку для завяршэння адукацыі і выязджае на два гады ў [[Італія|Італію]]. У 1806 годзе Росі становіцца архітэктарам Кабінета. Аднак спачатку ён атрымлівае працу не як архітэктар, а як мастак па фарфоры, і два гады працуе на [[Імператарскі фарфоравы завод|фарфоравым]] і шкляным заводзе. У жніўні 1808 Росі камандзіраны ў Маскву, у {{нп3|Экспедыцыя крамлёўскага будавання|Экспедыцыю крамлёўскага будавання|ru|Экспедиция кремлёвского строения}}. З маскоўскіх твораў дойліда (неагатычная Кацярынінская царква {{нп3|Вазнясенскі манастыр, Масква|Вазнясенскага манастыра|ru|Вознесенский монастырь (Москва)}} ў [[Маскоўскі Крэмль|Крамлі]], драўляны тэатр на Арбацкай плошчы) практычна нічога не захавалася. У 1809 годзе Росі займаецца перабудовай {{нп3|Пуцявы палац, Цвер|Пуцявога палаца|ru|Путевой дворец (Тверь)}} Кацярыны Паўлаўны ў Цверы. У 1815 годзе Росі вяртаецца ў Санкт-Пецярбург. У 1816 годзе ён прызначаны членам {{нп3|Камітэт збудаванняў і гідраўлічных работ|Камітэта збудаванняў і гідраўлічных работ|ru|Комитет строений и гидравлических работ}}. Да ранніх работ Росі ў Пецярбургу і яго ваколіцах адносяцца рэканструкцыя [[Анічкаў палац|Анічкава палаца]] (1816), шэраг павільёнаў і бібліятэка ў {{нп3|Паўлаўск, музей-запаведнік|Паўлаўскім палацы|ru|Павловск (музей-заповедник)}} (1815—1822), [[Ялагін палац]] з аранжарэяй і павільёнамі (1816—1818). Галоўнай сферай дзейнасці Росі стала стварэнне гарадскіх архітэктурных ансамбляў. Шмат у чым дзякуючы яму Пецярбург атрымаў новае аблічча, ператварыўшыся ў цэнтр гіганцкай імперыі, ганарлівай сваімі перамогамі над [[Напалеон I|Напалеонам]]. Яго праекты мелі гарманічнае спалучэнне архітэктурных форм з алегарычнай скульптурай, наватарскія канструктыўныя прыёмы (напрыклад, металічныя перакрыцці). Выдатнае архітэктурнае і горадабудаўнічае майстэрства Росі ўвасоблена ў ансамблях [[Міхайлаўскі палац|Міхайлаўскага палаца]] з прылеглымі да яго садам і плошчай (1819—1825), [[Палацавая плошча (Санкт-Пецярбург)|Палацавай плошчы]] з грандыёзным дугападобным [[Будынак Галоўнага штаба (Санкт-Пецярбург)|будынкам Галоўнага штаба]] і трыумфальнай аркай (1819—1829), [[Сенацкая плошча Санкт-Пецярбурга|Сенацкай плошчы]] з [[Будынак Сената і Сінода|будынкамі Сената і Сінода]] (1829—1834), {{нп3|Плошча Астроўскага, Санкт-Пецярбург|Александрыйскай плошчай|ru|Площадь Островского (Санкт-Петербург)}} з будынкамі [[Будынак Александрынскага тэатра|Александрынскага тэатра]] (1827—1832), новага корпуса {{нп3|Расійская нацыянальная бібліятэка, Неўскі праспект|Імператарскай публічнай бібліятэкі|ru|Российская национальная библиотека (Невский проспект)}} і двума аднароднымі працяглымі карпусамі Тэатральнай вуліцы (цяпер [[вуліца Дойліда Росі]]). Увайшоўшы ў канфлікт з асяроддзем [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]], Росі ў 1832 годзе сышоў у адстаўку, звольніўшыся «ад усіх заняткаў па будынках». Адной з апошніх пабудоў Росі была званіца [[Свята-Юр’еў манастыр|Юр’ева манастыра]] блізу [[Вялікі Ноўгарад|Вялікага Ноўгарада]]. Архітэктар памёр у Санкт-Пецярбургу. Быў пахаваны на [[Волкаўскія могілкі|Волкаўскіх лютэранскіх могілках]]. Перапахаваны ў некропалі [[Аляксандра-Неўская лаўра|Аляксандра-Неўскай лаўры]]<ref>[http://lavraspb.ru/ru/nekropol/view/item/id/846/catid/3 Могила К. И. Росси в Александро-Невской Лавре] {{ref-ru}}</ref>. == Фільмаграфія == Творчасці архітэктара прысвечаны фільмы «Росси» і «Павловский дворец» дакументальнага цыклу «Красуйся, град Петров!» (2011—2013). {{зноскі}} == Літаратура == * ''Вейнерт Н.'' Росси. М.-Л.: Искусство, 1939. * ''Гримм Г. Г.'' Ансамбли Росси. Площадь искусств и площадь Островского. М.-Л.: Искусство, 1946. * ''Жилинский Я.'' Здание Главного штаба. Исторический очерк. СПб., 1892. * ''Пилявский В. И.'' Зодчий Росси. М.-Л.: ГИАиГ, 1951. * Росси, Карл Иванович (1775—1849). Каталог архитектурных чертежей и проектов предметов прикладного искусства. К 200-летию со дня рождения. Л., 1975. * Тарановская М. З. ''Карл Росси. Архитектор. Градостроитель. Художник.'' Л.: Стройиздат, 1980. * ''Карпова Е. В., Кузнецов С. О.'' Исчезнувшие интерьеры Строгановского дворца // Памятники культуры. Новые открытия. 1999. М., 2000, С.480-492 [о работе Росси в Строгановском дворце]. * ''Турчин В. С.'' Александр I и неоклассицизм в России. Стиль империи или империя как стиль. М.: Жираф, 2001. * ''Шуйский В. К.'' Карло Росси. СПб.: Стройиздат, 2001. * {{Кніга|аўтар={{нп3|Барыс Міхайлавіч Кірыкаў|Кириков Б. М.|ru|Кириков, Борис Михайлович}}|загаловак=Архитектурные памятники Санкт-Петербурга|выданне=2-е изд|месца=СПб.|выдавецтва={{нп3|Кола, выдавецкі дом|Коло|ru|Коло (издательский дом)}}|год=2007|старонак=384}} * О. Форш ''Михайловский замок''. Л.: Классики и современники. Советская литература, 1946. == Спасылкі == {{commonscat|Carlo Rossi}} * [http://phillumania.narod.ru/435.htm 200 лет со дня рождения К. И. Росси 1775—1975]{{Недаступная спасылка}} Серия спичечных этикеток к 200-летнему юбилею {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Росі Карл Іванавіч}} [[Катэгорыя:Архітэктары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Архітэктары Санкт-Пецярбурга]] [[Катэгорыя:Карл Росі| ]] [[Катэгорыя:Архітэктары класіцызму]] [[Катэгорыя:Абруселыя італьянцы]] [[Катэгорыя:Архітэктары Цверы]] [[Катэгорыя:Архітэктары Масквы]] [[Катэгорыя:Памерлі ад халеры]] htar8n74kpyz9bald389kvfkbbzk8lh 0 200191 5237775 4440082 2026-11-03T12:32:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237775 wikitext text/x-wiki '''Найбольшы агу́льны дзе́льнік''' ('''НАД''') двух [[цэлы лік|цэлых лікаў]] {{math|''m''}} і {{math|''n''}} — самы вялікі [[натуральны лік]], які дзеліць і {{math|''m''}}, і {{math|''n''}}. Іншымі словамі, гэта самы вялікі з іх [[Агульны дзельнік|агульных дзельнікаў]]<ref>{{кніга |загаловак=Математическая энциклопедия (в 5 томах) |месца=М. |год=1982 |том=3 |спасылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Vinogradov_MatEnc_t3.djvu |выдавецтва=Советская Энциклопедия}} старонка 857</ref>. Прыклад: для лікаў 70 і 105 найбольшы агульны дзельнік роўны 35. Найбольшы агульны дзельнік існуе і вызначаны адназначна, калі хаця б адзін з лікаў {{math|''m''}} і {{math|''n''}} не нулявы. Сустракаюцца наступныя абазначэнні найбольшага агульнага дзельніка {{math|''m''}} і {{math|''n''}}: * {{math|НАД(''m'', ''n'')}} * {{math|(''m'', ''n'')}} * {{math|gcd(''m'', ''n'')}} (ад англ. ''Greatest Common Divisor'') * {{math|hcf(''m'', ''n'')}} (ад {{нп3|Брытанская англійская мова|брыт. англ.|en|British English}} ''Highest Common Factor'') Паняцце найбольшага агульнага дзельніка натуральным чынам абагульняецца на наборы з больш чым двух цэлых лікаў. == Звязаныя азначэнні == === Найменшае агульнае кратнае === {{main|Найменшае агульнае кратнае}} '''Найменшае агульнае кратнае''' ('''НАК''') двух [[цэлы лік|цэлых лікаў]] {{math|''m''}} і {{math|''n''}} — гэта найменшы [[натуральны лік]], які дзеліцца і на {{math|''m''}}, і на {{math|''n''}}. Абазначаецца {{math|НАК(''m'',''n'')}} ці {{math|[''m'', ''n'']}}, а ў англамоўнай літаратуры {{math|lcm(''m'', ''n'')}}. НАК ненулявых лікаў {{math|''m''}} і {{math|''n''}} заўсёды існуе і звязаны з НАД наступнымі суадносінамі: : <math>(m,n)\cdot[m,n]=m\cdot n.</math> Гэта асобны выпадак больш агульнай тэарэмы: калі <math>a_1, a_2, \dots , a_n</math> — ненулявыя лікі, <math>D</math> — якое-небудзь іх агульнае кратнае, то справядліва формула: : <math>D = [a_1, a_2, \dots , a_n] \cdot \left(\frac{D}{a_1}, \frac{D}{a_2}, \dots , \frac{D}{a_n}\right).</math> === Узаемна простыя лікі === {{main|Узаемна простыя лікі}} Лікі {{math|''m''}} і {{math|''n''}} называюцца '''ўзаемна-простымі''', калі ў іх няма агульных дзельнікаў, акрамя адзінкі. Для такіх лікаў {{math|НАД(''m'', ''n'') {{=}} 1}}. І наадварот, калі {{math|НАД(''m'', ''n'') {{=}} 1}}, то лікі ўзаемна простыя. Падобным чынам, [[цэлы лік|цэлыя лікі]] <math>a_1, a_2, \dots a_k</math>, дзе <math>k\geq 2</math>, называюцца '''ўзаемна простымі''', калі іх найбольшы агульны дзельнік роўны [[1 (лік)|адзінцы]]. Трэба адрозніваць паняцці ''ўзаемнай прастаты'', калі НАД набору лікаў роўны 1, і ''папарнай узаемнай прастаты'', калі НАД ровен 1 для кожнай пары лікаў з набору. З папарнае прастаты вынікае ўзаемная прастата, але не наадварот. Напрыклад, НАД(6,10,15) = 1, але любыя пары з гэтага набору не ўзаемна простыя. == Спосабы вылічэння == НАД двух лікаў можна эфектыўна вылічыць па [[Алгарытм Эўкліда|алгарытме Еўкліда]] і [[Бінарны алгарытм вылічэння НАД|бінарным алгарытме]]. Акрамя таго, значэнне {{math|НАД(''m'', ''n'')}} можна лёгка вылічыць, калі вядома [[кананічнае раскладанне]] лікаў {{math|''m''}} і {{math|''n''}} на [[просты лік|простыя]] множнікі: :: <math>n=p_1^{d_1}\cdot\dots\cdot p_k^{d_k},</math> :: <math>m=p_1^{e_1}\cdot \dots \cdot p_k^{e_k},</math> дзе <math>p_1,\dots,p_k</math> — розныя простыя лікі, а <math>d_1,\dots,d_k</math> і <math>e_1,\dots,e_k</math> — неадмоўныя цэлыя лікі (яны могуць быць нулямі, калі адпаведны просты адсутнічае ў раскладанні). Тады {{math|НАД(''m'', ''n'')}} і {{math|НАК(''m'', ''n'')}} выражаюцца формуламі: :: <math>(n,m)=p_1^{\min(d_1,e_1)}\cdot\dots\cdot p_k^{\min(d_k,e_k)},</math> :: <math>[n,m]=p_1^{\max(d_1,e_1)}\cdot\dots\cdot p_k^{\max(d_k,e_k)}.</math> Калі лікаў больш чым два: <math>a_1, a_2,\dots a_n</math>, іх НАД шукаюць па наступным алгарытме: : <math>d_2=(a_1, a_2)</math> : <math>d_3=(d_2, a_3)</math> :: <big>………</big> : <math>d_n=(d_{n-1}, a_n)</math> — гэта і ёсць шуканы НАД. == Уласцівасці == * Асноўная ўласцівасць: найбольшы агульны дзельнік {{math|''m''}} і {{math|''n''}} дзеліцца на любы агульны дзельнік гэтых лікаў. Прыклад: для лікаў 12 і 18 найбольшы агульны дзельнік ровен 6; ён дзеліцца на ўсе агульныя дзельнікі гэтых лікаў: 1, 2, 3, 6. ** Вынік 1: мноства агульных дзельнікаў {{math|''m''}} і {{math|''n''}} супадае з мноствам дзельнікаў {{math|НАД(''m'', ''n'')}}. ** Вынік 2: мноства агульных кратных {{math|''m''}} і {{math|''n''}} супадае з мноствам кратных {{math|НАК(''m'', ''n'')}}. * Калі {{math|''m''}} дзеліцца на {{math|''n''}}, то {{math|НАД(''m'', ''n'') {{=}} ''n''}}. У прыватнасці, {{math|НАД(''n'', ''n'') {{=}} ''n''}}. * <math>(a\cdot m, a\cdot n) = |a|\cdot (m, n)</math> — агульны множнік можна выносіць за знак НАД. * Калі <math>D=(m, n)</math>, то пасля дзялення на <math>D</math> лікі становяцца ўзаемна простымі, г.зн. <math>\left({\frac{m}{D},\frac{n}{D}}\right)=1</math>. Гэта азначае, сярод іншага, што для прывядзення [[дроб]]у да нескарачальнага выгляду трэба падзяліць яе [[лічнік дробу|лічнік]] і [[назоўнік дробу|назоўнік]] на іх НАД. * [[Мультыплікатыўнасць]]: калі <math>a_1, a_2</math> узаемна простыя, то: : <math>(a_1 \cdot a_2, b) = (a_1, b) \cdot (a_2, b)</math> * Найбольшы агульны дзельнік лікаў {{math|''m''}} і {{math|''n''}} можна вызначыць як найменшы дадатны элемент мноства ўсіх іхніх {{нп3|лінейная камбінацыя|лінейных камбінацый|ru|Линейная комбинация}}: :: <math>\left\{ a\cdot m + b\cdot n\mid a,b\in\Z \right\},</math> : і таму <math>(m,n)</math> можна прадставіць у выглядзе лінейнай камбінацыі лікаў {{math|''m''}} і {{math|''n''}}: :: <math>(m,n) = u\cdot m + v\cdot n.</math> : Гэта роўнасць называецца {{нп3|суадносіны Безу|'''суадносінамі Безу'''|ru|Соотношение Безу}}, а каэфіцыенты <math>u</math> і <math>v</math> — '''каэфіцыентамі Безу'''. Каэфіцыенты Безу эфектыўна вылічаюцца [[Пашыраны алгарытм Еўкліда|пашыраным алгарытмам Еўкліда]]. Гэтае сцвярджэнне абагульняецца на наборы натуральных лікаў — яго сэнс у тым, што падгрупа [[Група (алгебра)|групы]] <math>\mathbb{Z}</math>, спароджаная наборам <math>\{a_1, a_2, \dots , a_n\}</math>, — {{нп3|Цыклічная группа|цыклічная|ru|Циклическая группа}} і спараджаецца адным элементам: {{math|НАД(''a''₁, ''a''₂, … , ''a''_''n'')}}. == Абагульненні == Паняцце дзялімасці цэлых лікаў натуральным чынам абагульняецца на адвольныя {{нп3|камутатыўнае колца|камутатыўныя колцы|ru|Коммутативное кольцо}}, такія, як {{нп3|колца мнагачленаў||ru|Кольцо многочленов}} ці [[гаусавы цэлыя лікі]]. Аднак, вызначыць {{math|НАД(''a'', ''b'')}} як ''найбольшы'' з агульных дзельнікаў {{math|''a''}} і {{math|''b''}} нельга, бо ў такіх колцах, увогуле кажучы, не вызначана [[дачыненне парадку]]. Таму ў якасці азначэння НАД бярэцца яго асноўная ўласцівасць: :: '''Найбольшым агульным дзельнікам''' {{math|НАД(''a'', ''b'')}} называецца той агульны дзельнік, які дзеліцца на ўсе астатнія агульныя дзельнікі элементаў {{math|''a''}} і {{math|''b''}}. Для натуральных лікаў новае азначэнне раўназначнае старому. Для цэлых лікаў НАД у новым сэнсе ўжо не адназначны: процілеглы яму лік таксама будзе НАД. Для гаусавых лікаў колькасць розных НАД раўняецца ўжо чатыром. НАД двух элементаў камутатыўнага колца, увогуле кажучы, можа не існаваць. Напрыклад, для наступных элементаў {{math|''a''}} і {{math|''b''}} колца <math>\mathbb{Z}\left[\sqrt{-3}\right]</math> не існуе найбольшага агульнага дзельніка: : <math>a = 4 = 2\cdot 2 = \left(1+\sqrt{-3}\right)\left(1-\sqrt{-3}\right),\qquad b = \left(1+\sqrt{-3}\right)\cdot 2.</math> У {{нп3|Еўклідава колца|еўклідавых колцах|ru|Евклидово кольцо}} найбольшы агульны дзельнік заўсёды існуе і вызначан з дакладнасцю да {{нп3|абарачальны элемент|дзельнікаў адзінкі|ru|Обратимый элемент}}, г.зн. колькасць НАД роўная ліку дзельнікаў адзінкі ў колцы. == Гл. таксама == * [[Бінарны алгарытм вылічэння НАД]] * [[Дзялімасць]] * [[Еўклідава колца]] * [[Найменшае агульнае кратнае]] == Зноскі == {{reflist}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Виноградов И. М.|спасылка=http://math.ru/lib/book/djvu/vinogradov.djvu|загаловак=Основы теории чисел.|месца=М.-Л.|выдавецтва=Гос. изд. технико-теоретической литературы|год=1952|старонак=180|archive-url=https://web.archive.org/web/20111104080251/http://math.ru/lib/book/djvu/vinogradov.djvu|archive-date=4 лістапада 2011}} [[Катэгорыя:Тэорыя лікаў]] 9asncomrfw82ozzyfkdhnyah10urplv 0 200195 5237784 3121262 2026-11-03T12:39:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237784 wikitext text/x-wiki '''Найме́ншае агу́льнае кра́тнае''' (''найменшы агульны кратны лік'', ''НАК'') двух [[цэлы лік|цэлых лікаў]] {{math|''m''}} і {{math|''n''}} — найменшы [[натуральны лік]], які дзеліцца на {{math|''m''}} і {{math|''n''}} без астачы. Абазначаецца адным з наступных спосабаў: * {{math|НАК(''m'',&nbsp;''n'')}}; * {{math|[''m'',&nbsp;''n'']}}; * {{math|lcm(''m'',&nbsp;''n'')}}&nbsp;&nbsp;&nbsp; (ад {{lang-en|Least Common Multiple}}). Прыклад: НАК(16, 20) = 80. Найменшае агульнае кратнае некалькіх лікаў — гэта найменшы натуральны лік, які дзеліцца на кожны з гэтых лікаў. Адно з найбольш частых прымяненняў НАК — прывядзенне [[дроб]]аў да агульнага [[назоўнік дробу|назоўніка]]. == Уласцівасці == * Перастаўляльнасць (камутатыўнасць): <math>\operatorname{lcm}(a, b) = \operatorname{lcm}(b, a).</math> * Спалучальнасць (асацыятыўнасць): <math>\operatorname{lcm}(a, \operatorname{lcm}(b, c)) = \operatorname{lcm}(\operatorname{lcm}(a, b), c).</math> * Сувязь з [[найбольшы агульны дзельнік|найбольшым агульным дзельнікам]] {{math|gcd(''a'', ''b'')}}: *: <math>\operatorname{lcm}(a,b)=\frac{|a \cdot b|}{\operatorname{gcd}(a,b)}.</math> * У прыватнасці, калі {{math|''a''}} і {{math|''b''}} — {{нп3|узаемна простыя лікі||ru|Взаимно простые числа}}, то: <math>\operatorname{lcm}(a, b) = a \cdot b.</math> * <math>\operatorname{lcm}(a_1^n, a_2^n, ..., a_k^n) = (\operatorname{lcm}(a_1, a_2, ..., a_k))^n</math> пры <math>n \geqslant 0.</math> * Найменшае агульнае кратнае двух цэлых лікаў {{math|''m''}} і {{math|''n''}} з'яўляецца дзельнікам усіх іншых агульных кратных {{math|''m''}} і {{math|''n''}}. Больш таго, мноства агульных кратных {{math|''m''}} і {{math|''n''}} супадае з мноствам кратных для {{math|НАК(''m'', ''n'')}}. * [[Асімптотыка|Асімптотыкі]] для <math>\operatorname{lcm}(1, 2, \ldots, n)</math> можна выразіць праз некаторыя [[Тэорыя лікаў|тэарэтыка-лікавыя]] функцыі. ** {{нп3|Функцыі Чабышова|Функцыя Чабышова|en|Chebyshev function}} <math>\psi(x)=\ln \operatorname{lcm}(1, 2,\ldots, \lfloor x\rfloor).</math> ** <math>\operatorname{lcm} (1, 2, \ldots, n)\leqslant g\left(\frac{n(n+1)}{2}\right)\sim e^{\sqrt{\frac{n(n+1)}{2}\ln\frac{n(n+1)}{2}}}</math>. Гэта вынікае з азначэння і ўласцівасцей {{нп3|Функцыя Ландау|функцыі Ландау|ru|Функция Ландау}} ''g(n)''. ** <math>\operatorname{lcm} (1, 2, \ldots, n)\sim e^{n+o(1)}</math>, што вынікае з {{нп3|Тэарэма аб размеркаванні простых лікаў|закона размеркавання простых лікаў|ru|Теорема о распределении простых чисел}}. == Вылічэнне НАК == {{math|НАК(''a'', ''b'')}} можна вылічыць некалькімі спосабамі. 1. Калі вядомы [[найбольшы агульны дзельнік]], можна выкарыстаць яго сувязь з НАК: :<math>\operatorname{lcm}(a,b)=\frac{|a\cdot b|}{\operatorname{gcd}(a,b)}</math> 2. Няхай вядома [[кананічнае раскладанне]] абодвух лікаў на [[просты лік|простыя]] множнікі: :: <math>a=p_1^{d_1}\cdot\dots\cdot p_k^{d_k},</math> :: <math>b=p_1^{e_1}\cdot \dots \cdot p_k^{e_k},</math> дзе <math>p_1,\dots,p_k</math> — розныя простыя лікі, а <math>d_1,\dots,d_k</math> і <math>e_1,\dots,e_k</math> — неадмоўныя цэлыя лікі (яны могуць быць нулямі, калі адпаведнага простага няма ў раскладанні). Тады {{math|НАК(''a'', ''b'')}} вылічаецца па формуле: :: <math>[a,b]=p_1^{\max(d_1,e_1)}\cdot\dots\cdot p_k^{\max(d_k,e_k)}.</math> Іншымі словамі, раскладанне НАК утрымлівае ўсе простыя множнікі, якія ўваходзяць хоць у адно з раскладанняў лікаў {{math|''a''}} і {{math|''b''}}, прычым з двух паказчыкаў ступені гэтага множніка бярэцца найбольшы. Прыклад: :<math>8\; \, \; \,= 2^3 \cdot 3^0 \cdot 5^0 \cdot 7^0 \,\!</math> :<math>9\; \, \; \,= 2^0 \cdot 3^2 \cdot 5^0 \cdot 7^0 \,\!</math> :<math>21\; \,= 2^0 \cdot 3^1 \cdot 5^0 \cdot 7^1. \,\!</math> :<math>\operatorname{lcm}(8,9,21) = 2^3 \cdot 3^2 \cdot 5^0 \cdot 7^1 = 8 \cdot 9 \cdot 1 \cdot 7 = 504. \,\!</math> Вылічэнне найменшага агульнага кратнага некалькіх лікаў можна звесці да некалькіх паслядоўных вылічэнняў НАК ад двух лікаў: * <math>\operatorname{lcm}(a, b, c) = \operatorname{lcm}(\operatorname{lcm}(a, b), c);</math> * <math>\operatorname{lcm}(a_1, a_2, \ldots, a_n) = \operatorname{lcm}(\operatorname{lcm}(a_1, a_2, \ldots, a_{n-1}), a_n).</math> == Гл. таксама == * [[Найбольшы агульны дзельнік]] == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Виноградов И. М.|спасылка=http://math.ru/lib/book/djvu/vinogradov.djvu|загаловак=Основы теории чисел.|месца=М.-Л.|выдавецтва=Гос. изд. технико-теоретической литературы|год=1952|старонак=180|archive-url=https://web.archive.org/web/20111104080251/http://math.ru/lib/book/djvu/vinogradov.djvu|archive-date=4 лістапада 2011}} == Спасылкі == * {{MathWorld|urlname=LeastCommonMultiple|title=Least Common Multiple}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Тэорыя лікаў]] 2d4qrh42jy05erf9qz44bt15j4mea68 0 200663 5238072 4422817 2026-11-04T00:41:09Z Zadorenko V 175157 5238072 wikitext text/x-wiki [[Выява:Donbass economic.jpg|thumb|Данбас (ружовым) на фоне [[Луганская вобласць|Луганскай]], [[Данецкая вобласць|Данецкай]] і [[Днепрапятроўская вобласць|Днепрапятроўскай]] абласцей|right|360px]] [[Выява:Donbas (2015–2022).svg|thumb|400px|Карта рэгіёну падчас фазы замарожанага канфлікту вайны на Данбасе, ад завяршэння Дэбальцаўскай бітвы ў 2015 годзе да расійскага ўварвання ва Украіну ў лютым 2022 года]] '''Данбас''' ({{Lang-uk|Донбас}}) — [[Гістарычная вобласць|гісторыка-культурны]] і эканамічны рэгіён на паўднёвым усходзе [[Украіна|Украіны]]. Часткі Данбаса ў выніку [[Расійска-ўкраінская вайна|расійска-ўкраінскай вайны]] знаходзяцца пад кантролем сепаратысцкіх груповак: «[[Данецкая Народная Рэспубліка|Данецкай Народнай Рэспублікі]]» і «[[Луганская Народная Рэспубліка|Луганскай Народнай Рэспублікі]]». Слова «Данбас» утворана ад «Дане́цкі басейн», скарачэння ад «Дане́цкі каменнаву́гальны басейн». Назва вугальнага басейна — адсылка да [[Данецкі краж|Данецкага кража]]; апошняя звязана з ракой [[Северскі Данец]]. Каменнавугальны басейн утварыўся на залівах і ліманах даўно неіснуючага мора. Гэтае мора займала ўсю ўсходнюю палову [[Еўрапейская частка Расіі|Еўрапейскай Расіі]] і заходнюю [[Азіяцкая частка Расіі|Азіяцкай]], падзяляўшыся паміж імі суцэльным масівам [[Уральскі хрыбет|Уральскага хрыбта]] і ўразаючыся на захад вузкім, моцна выцягнутым Данецкім залівам у мацярык. Як помнікі даўно зніклага мора, да нашай эпохі захаваліся параўнальна невялікія рэзервуары, напоўненыя марской вадой, [[Каспійскае мора|Каспійскае]] і [[Аральскае мора|Аральскае]] моры. Данецкі вугальны басейн быў адкрыты ў [[1720-я]] гады ў раёне цяперашняга горада [[Лісічанск]] [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]]. Прамысловае асваенне пачалося з канца XIX стагоддзя. Плошча каля 60 тысяч км². Сумарныя запасы да глыбіні 1800 м — 140.800.000.000 тон. == Гарады == * [[Данецк]] * [[Луганск]] * [[Макееўка]] * [[Горлаўка]] * [[Севераданецк]] * [[Алчэўск]] * [[Лісічанск]] * [[Янакіева]] * [[Сняжное]] * [[Хрустальны (горад)|Хрустальны]] * [[Даўжанск]] * [[Кадзііўка]] * [[Тарэз]] * [[Рубежнае]] * [[Бранка]] * [[Антрацыт (горад)|Антрацыт]] * [[Шахцёрск (Данецкая вобласць)|Шахцёрск]] == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Данбас| ]] [[Катэгорыя:Вугальныя басейны]] [[Катэгорыя:Радовішчы Украіны]] [[Катэгорыя:Вугальная прамысловасць Украіны]] [[Катэгорыя:Геаграфія Данецкай вобласці]] [[Катэгорыя:Геаграфія Луганскай вобласці]] ciixs1b4htjhun24cxpqo1efxs4aufe 0 200799 5237847 5198156 2026-11-03T15:20:08Z Ellis Novak 30436 /* Гісторыя */ 5237847 wikitext text/x-wiki {{значэнні}} {{Славутасць}} '''Ро́сы''' або '''Ро́са''' ({{lang-lt|Rasų kapinės}}, {{lang-pl|cmentarz Na Rossie w Wilnie}}) — могілкі ў [[Вільня|Вільні]], адзін з найстарэйшых і каштоўных у гісторыка-культурным плане некропаляў [[Літва|Літвы]]. == Гісторыя == У красавіку 1801 года магістрат Вільні вылучыў дзялянку зямлі для могілак за тагачаснай гарадской мяжой. 6 мая 1801 годзе могілкі асвечаны. 8 мая 1801 года на іх пахавалі бургамістр [[Ян Мюлер|Яна Мюлера]]. У 1814 годзе да паўночнай часткі могілак далучана яшчэ адна зямельная дзялянка. Побач могілак у 1-й палове XIX стагоддзя размяшчаліся пахаванні хворых, памерлых у аддзяленні Антокальскай бальніцы, спачатку яго звалі Сірочым, потым Новымі Росамі (плошча 4,6 га). У 1841—1850 гадах на могілках пабудаваная {{нп5|капліца на могілках Роса|вялікая неагатычная капліца|lt|Rasų kapinių koplyčia}} па праекце архітэктара [[Томаш Тышэцкі|Томаша Тышэцкага]]. У 1888 годзе па праекце архітэктара {{нп5|Юліян Янушэўскі|Юліяна Янушэўскага|ru|Янушевский, Юлиан}} да капліцы была дабудаваная вежа-званіца. Перад уваходам на могілкі ў 1920 годзе пахавалі польскіх салдат, загінулых у [[Савецка-польская вайна 1919—1921 гадоў|савецка-польскай вайне]]. У 1935—1936 гадах невялікія вайсковыя могілкі перабудаваны па праекце [[Войцех Ястжэмбоўскі|Войцеха Ястжэмбоўскага]], аўтара размешчанага ў цэнтры надмагілля над прахам маці і сэрцам [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]]. Побач пахаваны салдаты ганаровай варты, якія адмовіліся здаць зброю чырвонаармейцам у 1939 годзе і былі расстраляныя на месцы. Частку могілак займаюць магілы байцоў [[Армія краёва|Арміі краёвай]]. З 1967 года пахаванні на Росах, акрамя выключных выпадкаў, спынены. [[Файл:Church on Rasos Cemetery, Vilnius.jpg|міні|злева|Неагатычная могілкавая капліца, у якой у 2019 годзе былі перапахаваныя ўдзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]] 10 сакавіка 2005 года падчас дзяржаўнага візіту ў Літву прэзідэнта [[Польшча|Польшчы]] на могілкі Росы [[Аляксандр Квасьнеўскі]] і [[Валдас Адамкус]] усклалі кветкі на магілы [[Ёнас Басанавічус|Ёнаса Басанавічуса]] і Юзафа Пілсудскага<ref>[http://www.president.lt/lt/news.full/5549 Lenkijos Prezidentas tęsia vizitą Lietuvoje] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070927194826/http://www.president.lt/lt/news.full/5549 |date=27 верасня 2007 }}{{ref-lt}}</ref>. 22 лістапада 2019 года ў капліцы на могілках [[Перапахаванне ўдзельнікаў паўстання 1863—1864 гадоў|перапахаваныя ўдзельнікі паўстання 1863—1864 гадоў]], у тым ліку яго кіраўнікі [[Кастусь Каліноўскі]] і [[Зыгмунт Серакоўскі]]. [[Файл:Rasų kapinės 2.JPG|thumb|Агульны выгляд]] [[Файл:Vilnius - Rasos Cemetery 06.JPG|thumb|Магілы польскіх салдат. 1939]] == Славутыя асобы, пахаваныя на могілках Роса == * [[Францішак Аляхновіч]] (1883—1944) — драматург, тэатральны дзеяч, публіцыст (сімвалічная магіла) * [[Аляксандр Аскерка]] (1830—1911) — грамадскі дзеяч, публіцыст, выдавец; у час [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|Паўстання 1863—1864 гадоў]] — начальнік [[Вільня|Вільні]] * [[Адам Вайткевіч]] (1796—1869) — [[біскуп]] [[Мінская архідыяцэзія|Мінскай архідыяцэзіі]] * [[Баляслаў Балзукевіч]] (1879—1935) — скульптар, прафесар кафедры скульптуры [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] * [[Лявон Вітан-Дубейкаўскі]] (1869—1940) — галоўны ўрадавы архітэктар [[БНР]] * [[Гіпаліт Грынцэвіч]] (1876—1933) — інжынер-архітэктар. * [[Адам Гюнтэр]] (1782—1854) — дзяржаўны дзеяч, калекцыянер і мецэнат. * [[Фадзей Уладзіслававіч Дмахоўскі|Фадзей Дмахоўскі]] (1858—1930) — жывапісец, педагог у [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскім ўніверсітэце]] * [[Кастусь Каліноўскі]] (1838—1864) — палітычны дзеяч, публіцыст, паэт, адзін з кіраўнікоў [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863—1864 гадоў]] на землях [[Беларусь|Беларусі]] і [[Літва|Літвы]] * [[Караль Камаеўскі]] (? — 1862) — ваенны дзеяч. * [[Юльюш Клос]] (1881—1933) — архітэктар, прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] * [[Іван Луцкевіч]] (1881—1919) — гісторык, археолаг, пачынальнік беларускага нацыянальнага руху * [[Антон Луцкевіч]] (1894—1942) — гісторык, публіцыст, міністр замежных спраў [[БНР]] (сімвалічная магіла) * [[Яўхім Лялевель]] (1786—1861) — гісторык, прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]], удзельнік [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1831 года]] * [[Уладзіслаў Паўлюкоўскі]] (1895—1955) — паэт, этнограф * [[Ануфрый Петрашкевіч]] (1794—1863) — паэт, адзін з заснавальнікаў [[Таварыства філаматаў]] * [[Адам Пілсудскі]] (1869—1935) — брат маршала [[Польшча|Польшчы]] [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]], віцэ-прэзідэнт [[Вільня|Вільні]], сенатар Другой Рэчы Паспалітай * [[Павел Пякарскі]] (1889—1954) — рэлігійны дзеяч * [[Казімір Сваяк]] (сапр. Канстанцін Стаповіч) (1890—1926) — паэт, рэлігійны дзеяч * [[Зыгмунт Серакоўскі]] (1826—1863) — адзін з кіраўнікоў паўстання 1863—1864 гадоў. * [[Эўзебіуш Славацкі]] (1773—1814) — паэт, перакладчык, бацька [[Юльюш Славацкі|Юльюша Славацкага]] * [[Францішак Смуглевіч]] (1745—1807) — мастак, прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] * [[Альбін Стаповіч]] (1895—1934) — публіцыст, музыка * [[Уладзіслаў Сыракомля]] (1823—1862) — паэт, перакладчык * [[Уладзіслаў Талочка]] (1887—1942) — рэлігійны і культурны дзеяч * [[Яўстах Тышкевіч]] (1814—1873) — археолаг, гісторык, этнограф * [[Браніслаў Урублеўскі]] (1888—1941) — юрыст, прафесар [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]] * [[Мікалоюс Чурлёніс]] (1875—1911) — літоўскі кампазітар, мастак, дырыжор і культурны дзеяч * [[Ядвігін Ш.]] (сапр. Антон Іванавіч Лявіцкі) (1869—1922) — [[беларус]]кі [[празаік]], [[драматург]] і публіцыст, адзін з пачынальнікаў беларускай мастацкай прозы * [[Чэслаў Янкоўскі]] (1857—1929) — паэт == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * V. Girininkienė, A. Paulauskas. Rasos. Vilnius: Mintis, 1988. * Mieczysław Jackiewicz. Wileńska Rossa. Przewodnik po cmentarzu. Olsztyn 1993. * E. Małachowicz, Cmentarz na Rossie w Wilnie, Wrocław-Warszawa-Kraków 1993. == Спасылкі == {{навігацыя}} * [http://www.kapines.lt/index.php?nr=1&kapines=2 Rasų kapinės] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20060509232829/http://www.kapines.lt/index.php?nr=1&kapines=2 |date=9 мая 2006 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Могілкі Вільні]] [[Катэгорыя:Пахаваныя на могілках Роса]] 7xbli9fr6ewkx2uuqslvsh6gwk4514i 0 208160 5237820 4729306 2026-11-03T14:16:44Z Ellis Novak 30436 /* Біяграфія */ 5237820 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Юхнавец}} {{Ваенны дзеяч}} '''Арсенцій Гаўрылавіч Юхнавец''' ({{ДН|10|8|1916|28|7}}, в. [[Бераснёўка (Докшыцкі раён)|Бераснёўка]], цяпер [[Докшыцкі раён]], [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|20|8|1944}}) — удзельнік [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|польскага пахода РСЧА (1939)]] і [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], памочнік камандзіра [[Узвод|ўзвода]] 378-га знішчальна-процітанкавага артылерыйскага [[полк|палка]] {{нп3|70-я армія, СССР|7-й арміі|ru|70-я армия (СССР)}} [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]], [[Герой Савецкага Саюза]], [[Старшыня (воінскае званне)|старшыня]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Юхновец Арсентий Гаврилович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 713-714 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Юхнавец, [[Беларусы|беларус]] па нацыянальнасці, нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Атрымаўшы толькі пачатковую адукацыю, пасля уладкаваўся трактарыстам у калгас. У рады Савецкай Арміі ўступіў ў 1938 годзе. Юхнавец прымаў удзел у вызваленні Заходняй Беларусі ў 1939 годзе{{sfn|Шкадов|1988|с=825}}{{sfn|Цярохін|1985|с=245}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|с=222}}{{sfn|Их именами названы|1987|с=704}}<ref name="БС"/>. У 1940 годзе працаваў трактарыстам у [[Бягомль]]скую [[Машынна-трактарная станцыя|МТС]]. На фронце з 1941 года (паводле іншых звестак, з лютага 1943 года{{sfn|Шкадов|1988|с=825}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|с=222}}), вадзіцель, франтавы разведчык, артылерыст. Удзельнічаў у [[Бітва за Маскву|абароне Масквы]], [[Курская бітва|Курскай бітве]], [[Беларуская аперацыя (1944)|вызваленні Беларусі]] і Польшчы<ref name="БС"/>. Памочнік камандзіра ўзвода старшына А. Г. Юхнавец вызначыўся ў баях пад [[Брэст]]ам, асабіста паланіўшы 27 салдат праціўніка{{sfn|Цярохін|1985|с=245}}{{sfn|Их именами названы|1987|с=704}}. Да ліпеня 1944 года быў памочнікам камандзіра ўзвода 378-га знішчальна-супрацьтанкавага артылерыйскага палка [[70-я армія, СССР|70-й арміі]] [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]]. 26 ліпеня 1944 года праводзілася разведка праціўніка ў вёсцы {{нп5|Беразоўка (Люблінскае ваяводства)|Беразоўка|pl|Berezówka (województwo lubelskie)}} (на паўночны ўсход ад горада [[Бяла Падляска]]), і старшына Юхнавец паланіў двух варожых салдат і здолеў даставіць іх у штаб палка. На наступны дзень, 27 ліпеня, старшына выйшаў на калону праціўніка і здолеў нейтралізаваць галаўную машыну, адкарэктаваўшы агонь савецкай артылерыі на сябе. Аперацыя прывяла да знішчэння 30 машын з ваеннымі грузамі і 150 ворагаў<ref name="БС"/>. Загінуў 20 жніўня 1944 года ў баях пад Варшавай<ref name="БС"/>. Пахаваны ў в. Множ (Польшча){{sfn|Шкадов|1988|с=825}}{{sfn|Их именами названы|1987|с=704}}<ref name="БС"/>. 25 верасня 1944 гады Юхнаўцу было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. Быў кандыдатам у члены [[КПСС]]{{sfn|Шкадов|1988|с=825}}{{sfn|Цярохін|1985|с=245}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|с=222}}{{sfn|Их именами названы|1987|с=704}}. == Узнагароды == Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 25.09.1944 г. За свае заслугі ў час баёў на Курскай дузе ў 1943 г. быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга. == Памяць == Імем А. Г. Юхнаўца названы вуліца ў [[Бягомль|Бягомлі]] і [[Докшыцы|Докшыцах]] і школа ў в. Бераснёўка<ref name="БС"/>, на доме, дзе ён нарадзіўся, устаноўлена мемарыяльная дошка. {{зноскі}} == Літаратура == * Юхнавец Арсенцій Гаўрылавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Докшыцкага раёна / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2004. — С. 377. * {{кніга|аўтар =|частка =|загаловак = Беларуская энцыклапедыя|адказны =Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца = Мн.|выдавецтва = БелЭн |год = 2004|том = 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя|старонкі =|старонак = 472|isbn = 985-11-0295-4 |ref=Беларуская энцыклапедыя }} * {{кніга |аўтар=Цярохін С. Ф. |частка=Радзіма Юхнаўца Арсенція Гаўрылавіча |спасылка частка= |загаловак= Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць|арыгінал= |адказны= |выданне= |месца= Мн.|выдавецтва= БелСЭ|год= 1985|том= |старонкі=245 |старонак= 496|серыя= |isbn= |тыраж= 8000|ref= Цярохін }} * {{кніга|аўтар =|загаловак = Герои Советского Союза |адказны = Пред. ред коллегии {{нп3|Іван Мікалаевіч Шкадаў|И. Н. Шкадов|ru|Шкадов, Иван Николаевич}}|месца = М.|выдавецтва = Воениздат |год = 1988|том = 2. Любов — Яршук|старонкі = |старонак = 863|ref= Шкадов }} * {{кніга|аўтар =|частка =Юхновец Арсентий Гаврилович |загаловак = Их именами названы…: Энцикл. справочник|адказны =Редкол.: [[Іван Пятровіч Шамякін|И. П. Шамякин]] (гл. ред.) и др.|месца = Мн.|выдавецтва = БелСЭ |год = 1987|том = |старонкі = 704|старонак = 711|isbn =|ref = Их именами названы }} == Спасылкі == * {{warheroes|21842}} {{DEFAULTSORT:Юхнавец Арсенцій Гаўрылавіч}} [[Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Удзельнікі польскага паходу РСЧА]] [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы]] 0s71c02w6y5ul4hb4vpasr79b97kt4h 5237821 5237820 2026-11-03T14:17:28Z Ellis Novak 30436 /* Літаратура */ 5237821 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Юхнавец}} {{Ваенны дзеяч}} '''Арсенцій Гаўрылавіч Юхнавец''' ({{ДН|10|8|1916|28|7}}, в. [[Бераснёўка (Докшыцкі раён)|Бераснёўка]], цяпер [[Докшыцкі раён]], [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|20|8|1944}}) — удзельнік [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|польскага пахода РСЧА (1939)]] і [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], памочнік камандзіра [[Узвод|ўзвода]] 378-га знішчальна-процітанкавага артылерыйскага [[полк|палка]] {{нп3|70-я армія, СССР|7-й арміі|ru|70-я армия (СССР)}} [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]], [[Герой Савецкага Саюза]], [[Старшыня (воінскае званне)|старшыня]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Юхновец Арсентий Гаврилович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 713-714 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Юхнавец, [[Беларусы|беларус]] па нацыянальнасці, нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Атрымаўшы толькі пачатковую адукацыю, пасля уладкаваўся трактарыстам у калгас. У рады Савецкай Арміі ўступіў ў 1938 годзе. Юхнавец прымаў удзел у вызваленні Заходняй Беларусі ў 1939 годзе{{sfn|Шкадов|1988|с=825}}{{sfn|Цярохін|1985|с=245}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|с=222}}{{sfn|Их именами названы|1987|с=704}}<ref name="БС"/>. У 1940 годзе працаваў трактарыстам у [[Бягомль]]скую [[Машынна-трактарная станцыя|МТС]]. На фронце з 1941 года (паводле іншых звестак, з лютага 1943 года{{sfn|Шкадов|1988|с=825}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|с=222}}), вадзіцель, франтавы разведчык, артылерыст. Удзельнічаў у [[Бітва за Маскву|абароне Масквы]], [[Курская бітва|Курскай бітве]], [[Беларуская аперацыя (1944)|вызваленні Беларусі]] і Польшчы<ref name="БС"/>. Памочнік камандзіра ўзвода старшына А. Г. Юхнавец вызначыўся ў баях пад [[Брэст]]ам, асабіста паланіўшы 27 салдат праціўніка{{sfn|Цярохін|1985|с=245}}{{sfn|Их именами названы|1987|с=704}}. Да ліпеня 1944 года быў памочнікам камандзіра ўзвода 378-га знішчальна-супрацьтанкавага артылерыйскага палка [[70-я армія, СССР|70-й арміі]] [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]]. 26 ліпеня 1944 года праводзілася разведка праціўніка ў вёсцы {{нп5|Беразоўка (Люблінскае ваяводства)|Беразоўка|pl|Berezówka (województwo lubelskie)}} (на паўночны ўсход ад горада [[Бяла Падляска]]), і старшына Юхнавец паланіў двух варожых салдат і здолеў даставіць іх у штаб палка. На наступны дзень, 27 ліпеня, старшына выйшаў на калону праціўніка і здолеў нейтралізаваць галаўную машыну, адкарэктаваўшы агонь савецкай артылерыі на сябе. Аперацыя прывяла да знішчэння 30 машын з ваеннымі грузамі і 150 ворагаў<ref name="БС"/>. Загінуў 20 жніўня 1944 года ў баях пад Варшавай<ref name="БС"/>. Пахаваны ў в. Множ (Польшча){{sfn|Шкадов|1988|с=825}}{{sfn|Их именами названы|1987|с=704}}<ref name="БС"/>. 25 верасня 1944 гады Юхнаўцу было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. Быў кандыдатам у члены [[КПСС]]{{sfn|Шкадов|1988|с=825}}{{sfn|Цярохін|1985|с=245}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|с=222}}{{sfn|Их именами названы|1987|с=704}}. == Узнагароды == Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 25.09.1944 г. За свае заслугі ў час баёў на Курскай дузе ў 1943 г. быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга. == Памяць == Імем А. Г. Юхнаўца названы вуліца ў [[Бягомль|Бягомлі]] і [[Докшыцы|Докшыцах]] і школа ў в. Бераснёўка<ref name="БС"/>, на доме, дзе ён нарадзіўся, устаноўлена мемарыяльная дошка. {{зноскі}} == Літаратура == * Юхнавец Арсенцій Гаўрылавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Докшыцкага раёна / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2004. — С. 377. * {{кніга|аўтар =|частка =|загаловак = Беларуская энцыклапедыя|адказны =Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца = Мн.|выдавецтва = БелЭн |год = 2004|том = 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя|старонкі =|старонак = 472|isbn = 985-11-0295-4 |ref=Беларуская энцыклапедыя }} * {{кніга |аўтар=Цярохін С. Ф. |частка=Радзіма Юхнаўца Арсенція Гаўрылавіча |спасылка частка= |загаловак= Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць|арыгінал= |адказны= |выданне= |месца= Мн.|выдавецтва= БелСЭ|год= 1985|том= |старонкі=245 |старонак= 496|серыя= |isbn= |тыраж= 8000|ref= Цярохін }} * {{кніга|аўтар =|загаловак = Герои Советского Союза |адказны = Пред. ред коллегии [[Іван Мікалаевіч Шкадаў|И. Н. Шкадов]]|месца = М.|выдавецтва = Воениздат |год = 1988|том = 2. Любов — Яршук|старонкі = |старонак = 863|ref= Шкадов }} * {{кніга|аўтар =|частка =Юхновец Арсентий Гаврилович |загаловак = Их именами названы…: Энцикл. справочник|адказны =Редкол.: [[Іван Пятровіч Шамякін|И. П. Шамякин]] (гл. ред.) и др.|месца = Мн.|выдавецтва = БелСЭ |год = 1987|том = |старонкі = 704|старонак = 711|isbn =|ref = Их именами названы }} == Спасылкі == * {{warheroes|21842}} {{DEFAULTSORT:Юхнавец Арсенцій Гаўрылавіч}} [[Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза]] [[Катэгорыя:Удзельнікі польскага паходу РСЧА]] [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы]] jxbxngmtz0o4u8hczuaidoyhsb1gs0y 5237822 5237821 2026-11-03T14:17:35Z Ellis Novak 30436 выдалена [[Катэгорыя:Героі Савецкага Саюза]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5237822 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Юхнавец}} {{Ваенны дзеяч}} '''Арсенцій Гаўрылавіч Юхнавец''' ({{ДН|10|8|1916|28|7}}, в. [[Бераснёўка (Докшыцкі раён)|Бераснёўка]], цяпер [[Докшыцкі раён]], [[Віцебская вобласць]] — {{ДС|20|8|1944}}) — удзельнік [[Польскі паход Чырвонай Арміі (1939)|польскага пахода РСЧА (1939)]] і [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], памочнік камандзіра [[Узвод|ўзвода]] 378-га знішчальна-процітанкавага артылерыйскага [[полк|палка]] {{нп3|70-я армія, СССР|7-й арміі|ru|70-я армия (СССР)}} [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]], [[Герой Савецкага Саюза]], [[Старшыня (воінскае званне)|старшыня]]<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Юхновец Арсентий Гаврилович |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 713-714 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Юхнавец, [[Беларусы|беларус]] па нацыянальнасці, нарадзіўся ў сялянскай сям’і. Атрымаўшы толькі пачатковую адукацыю, пасля уладкаваўся трактарыстам у калгас. У рады Савецкай Арміі ўступіў ў 1938 годзе. Юхнавец прымаў удзел у вызваленні Заходняй Беларусі ў 1939 годзе{{sfn|Шкадов|1988|с=825}}{{sfn|Цярохін|1985|с=245}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|с=222}}{{sfn|Их именами названы|1987|с=704}}<ref name="БС"/>. У 1940 годзе працаваў трактарыстам у [[Бягомль]]скую [[Машынна-трактарная станцыя|МТС]]. На фронце з 1941 года (паводле іншых звестак, з лютага 1943 года{{sfn|Шкадов|1988|с=825}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|с=222}}), вадзіцель, франтавы разведчык, артылерыст. Удзельнічаў у [[Бітва за Маскву|абароне Масквы]], [[Курская бітва|Курскай бітве]], [[Беларуская аперацыя (1944)|вызваленні Беларусі]] і Польшчы<ref name="БС"/>. Памочнік камандзіра ўзвода старшына А. Г. Юхнавец вызначыўся ў баях пад [[Брэст]]ам, асабіста паланіўшы 27 салдат праціўніка{{sfn|Цярохін|1985|с=245}}{{sfn|Их именами названы|1987|с=704}}. Да ліпеня 1944 года быў памочнікам камандзіра ўзвода 378-га знішчальна-супрацьтанкавага артылерыйскага палка [[70-я армія, СССР|70-й арміі]] [[1-ы Беларускі фронт|1-га Беларускага фронту]]. 26 ліпеня 1944 года праводзілася разведка праціўніка ў вёсцы {{нп5|Беразоўка (Люблінскае ваяводства)|Беразоўка|pl|Berezówka (województwo lubelskie)}} (на паўночны ўсход ад горада [[Бяла Падляска]]), і старшына Юхнавец паланіў двух варожых салдат і здолеў даставіць іх у штаб палка. На наступны дзень, 27 ліпеня, старшына выйшаў на калону праціўніка і здолеў нейтралізаваць галаўную машыну, адкарэктаваўшы агонь савецкай артылерыі на сябе. Аперацыя прывяла да знішчэння 30 машын з ваеннымі грузамі і 150 ворагаў<ref name="БС"/>. Загінуў 20 жніўня 1944 года ў баях пад Варшавай<ref name="БС"/>. Пахаваны ў в. Множ (Польшча){{sfn|Шкадов|1988|с=825}}{{sfn|Их именами названы|1987|с=704}}<ref name="БС"/>. 25 верасня 1944 гады Юхнаўцу было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. Быў кандыдатам у члены [[КПСС]]{{sfn|Шкадов|1988|с=825}}{{sfn|Цярохін|1985|с=245}}{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|2004|с=222}}{{sfn|Их именами названы|1987|с=704}}. == Узнагароды == Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена 25.09.1944 г. За свае заслугі ў час баёў на Курскай дузе ў 1943 г. быў узнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга. == Памяць == Імем А. Г. Юхнаўца названы вуліца ў [[Бягомль|Бягомлі]] і [[Докшыцы|Докшыцах]] і школа ў в. Бераснёўка<ref name="БС"/>, на доме, дзе ён нарадзіўся, устаноўлена мемарыяльная дошка. {{зноскі}} == Літаратура == * Юхнавец Арсенцій Гаўрылавіч // Памяць: гісторыка-дакументальная хроніка Докшыцкага раёна / рэдкал.: Г. П. Пашкоў [і інш.]; маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн., 2004. — С. 377. * {{кніга|аўтар =|частка =|загаловак = Беларуская энцыклапедыя|адказны =Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.|месца = Мн.|выдавецтва = БелЭн |год = 2004|том = 18. Кн. 1: Дадатак: Шчытнікі — Яя|старонкі =|старонак = 472|isbn = 985-11-0295-4 |ref=Беларуская энцыклапедыя }} * {{кніга |аўтар=Цярохін С. Ф. |частка=Радзіма Юхнаўца Арсенція Гаўрылавіча |спасылка частка= |загаловак= Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Віцебская вобласць|арыгінал= |адказны= |выданне= |месца= Мн.|выдавецтва= БелСЭ|год= 1985|том= |старонкі=245 |старонак= 496|серыя= |isbn= |тыраж= 8000|ref= Цярохін }} * {{кніга|аўтар =|загаловак = Герои Советского Союза |адказны = Пред. ред коллегии [[Іван Мікалаевіч Шкадаў|И. Н. Шкадов]]|месца = М.|выдавецтва = Воениздат |год = 1988|том = 2. Любов — Яршук|старонкі = |старонак = 863|ref= Шкадов }} * {{кніга|аўтар =|частка =Юхновец Арсентий Гаврилович |загаловак = Их именами названы…: Энцикл. справочник|адказны =Редкол.: [[Іван Пятровіч Шамякін|И. П. Шамякин]] (гл. ред.) и др.|месца = Мн.|выдавецтва = БелСЭ |год = 1987|том = |старонкі = 704|старонак = 711|isbn =|ref = Их именами названы }} == Спасылкі == * {{warheroes|21842}} {{DEFAULTSORT:Юхнавец Арсенцій Гаўрылавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі польскага паходу РСЧА]] [[Катэгорыя:Артылерысты Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Загінулі ў баях Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы]] t0qtohsvf1wqaz7v13oi2mhk3ckp8la 0 210647 5238193 5220437 2026-11-04T07:58:10Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238193 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = Паліна Уладзіміраўна Гельман |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |партрэт = |подпіс = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{USSR}} {{RUS}} |гады службы = [[1941]]—[[1957]] |званне = дэмабілізаваўся [[маёр]]ам, пасля прысвоена званне [[падпалкоўнік]]а, у гады вайны — [[старшы лейтэнант]] |род войскаў = [[Ваенна-паветраныя сілы|ВПС]] |камандаваў = |частка = {{нп3|46-ы гвардзейскі начны бамбардзіровачны авіяцыйны полк|46-ы гвардзейскі бамбардзіровачны авіяполк|ru|46-й гвардейский ночной бомбардировочный авиационный полк}} |бітвы = {{s|[[Вялікая Айчынная вайна]]:}} * [[Бітва за Каўказ, 1942-1943|Бітва за Каўказ]] * [[Крымская аперацыя, 1944|Крымская аперацыя]] * [[Усходне-Пруская аперацыя (1945)|Усходне-Пруская аперацыя]] * [[Берлінская наступальная аперацыя|Бітва за Берлін]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Залатая Зорка}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}}- {{!}} {{Ордэн Леніна}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонага Сцяга}} {{!!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Айчыннай вайны 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Ордэн Чырвонай Зоркі}} {{!!}} {{Медаль За баявыя заслугі}} {{!}}- {{!}} {{Медаль «У адзначэнне 100-годдзя з дня нараджэння Уладзіміра Ільіча Леніна»}} {{!!}} {{Медаль За абарону Каўказа}} {{!!}} {{Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»}} {{!!}} {{Медаль Дваццаць гадоў перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.}} {{!}}- {{!}} {{Медаль «Трыццаць гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»}} {{!!}} {{Медаль «Сорак гадоў Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне 1941-1945 гг.»}} {{!!}} {{Медаль Ветэран працы}} {{!!}} {{Медаль «30 гадоў Савецкай Арміі і Флота»}} {{!}}- {{!}} {{Медаль 40 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{Медаль 50 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{Медаль 60 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!!}} {{медаль 70 гадоў Узброеных Сіл СССР}} {{!}}} |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = выкладчык, навуковы работнік |роспіс = }} {{цёзкі2|Гельман}} '''Паліна Уладзіміраўна Гельман''' ({{ДН|24|10|1919}}, [[Бярдзічаў|Бярдычаў]] — {{ДС|29|11|2005}}, [[Масква]]) — начальнік сувязі авіяцыйнай эскадрыллі {{нп3|46-ы гвардзейскі начны бамбардыровачны авіяцыйны полк|46-га гвардзейскага начнога бамбардыровачнага авіяцыйнага палка|ru|46-й гвардейский ночной бомбардировочный авиационный полк}} [[325 нбад|325-й начной бамбардыровачнай авіяцыйнай дывізіі]] {{нп3|4-я Паветраная армія, СССР|4-й Паветранай арміі|ru|4-я Воздушная армия (СССР)}} [[2-і Беларускі фронт|2-га Беларускага фронту]], гвардыі старшы лейтэнант. Здзейсніла 860 {{нп3|Баявы вылет|баявых вылетаў|ru|Боевой вылет}}. Герой Савецкага Саюза<ref name="БС">{{кніга |аўтар = |частка = Гельман Полина Владимировна |загаловак = Биографический справочник |арыгінал = |спасылка = |адказны = |выданне = |месца = Мн. |выдавецтва = «Белорусская советская энциклопедия» имени Петруся Бровки |год = 1982 |том = 5 |старонкі = 143 |старонак = 737 |серыя = |isbn = |тыраж = }}</ref>. == Біяграфія == Нарадзілася [[24 кастрычніка]] [[1919]] года ў горадзе [[Бярдзічаў|Бярдычаў]] (цяпер [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]) у сям’і рабочага. Маці — [[яўрэй]]ка, бацька — рускі. Пасля гібелі бацькі ад рук [[Сымон Васільевіч Пятлюра|пятлюраўцаў]] пераехала з маці Аленай Львоўнай Гельман ў 1920 годзе ў [[Гомель]]<ref name="БС"/>. Скончыла школу ў Гомелі і 3 курса [[Гістарычны факультэт МДУ|гістарычнага факультэта]] [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт імя М. В. Ламаносава|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У Чырвонай Арміі з кастрычніка [[1941]] года. У [[1942]] годзе скончыла курсы штурманаў пры [[Энгельс, авіябаза|Энгельскай ваеннай авіяцыйнай школе пілотаў]]. У дзеючай арміі з мая 1942 года. Член ВКП(б)/[[КПСС]] з 1942 года. Начальнік сувязі авіяцыйнай эскадрыллі 46-га гвардзейскага начнога бамбавальнага авіяпалка (325-я начная бамбавальная авіядывізія, [[4-я Паветраная армія, СССР|4-я Паветраная армія]], [[2-і Беларускі фронт]]) гвардыі старэйшы лейтэнант П. У. Гельман да мая [[1945]] года, як штурман самалёта [[Палікарпаў У-2|ПА-2]], здзейсніла 860 вылетаў на бамбёжкі варожых пазіцый, перапраў, складоў з боепрыпасамі і маёмасцю, аэрадромаў. Скінула 113 тон бомбаў на нямецка-фашысцкіх захопнікаў; выконваючы баявыя заданні, налятала 1300 гадзін; вырабіла 164 бомбавых удары, у тым ліку бамбавала варожыя пазіцыі ў Крыме; пры фарсіраванні нашымі войскамі ракі [[Нараў]] бамбіла абарону гітлераўцаў у раёне гарадоў [[Астралэнка]] і [[Горад Сяроцк|Сяроцк]]. Выклікала 142 пажары ў размяшчэнні ворага. Дастаўляла прадукты харчавання, боепрыпасы, адзенне, медыкаменты дэсантнікам ў населены пункт Эльтыген (цяпер у межах горада-героя [[Керч]] Крымскай вобласці Украіны). Удзельніца абароны Каўказа, вызвалення Кубані, Таманскага паўвострава, Крыма, Беларусі, Польшчы, баёў над Германіяй<ref name="БС"/>. [[Файл:Bershanskaya, Gelman, and Smirnova.png|міні|Дзяўчаты-афіцэры 46-га гвардзейскага Таманскага начнога бамбардзіровачнага авіяцыйнага палка 325-й начной бамбардзіровачнай авіяцыйнай дывізіі 4-й паветранай арміі: [[Еўдакія Давыдаўна Бачарова|Еўдакія Бершанская]] (злева), [[Марыя Васільеўна Смірнова|Марыя Смірнова]] (стаіць) і Паліна Гельман.]] Скончыла вайну на [[Эльба|Эльбе]]. Апошні палёт здзейсніла над [[Берлін]]ам. Указам Прэзідыума [[Вярхоўны Савет СССР|Вярхоўнага Савета СССР]] ад [[15 мая]] [[1946]] года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання і праяўленыя пры гэтым гераізм і мужнасць гвардыі старэйшаму лейтэнанту Гельман Паліне Уладзіміраўне прысвоена званне [[герой Савецкага Саюза|Героя Савецкага Саюза]] з уручэннем [[Ордэн Леніна|ордэна Леніна]] і [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|медалі «Залатая Зорка»]] (№ 8962). У [[1951]] годзе П. У. Гельман скончыла [[Ваенны ўніверсітэт Міністэрства абароны Расійскай Федэрацыі|Ваенны інстытут замежных моў]]<ref name="БС"/>. З [[1957]] года гвардыі [[маёр]] Гельман — у адстаўцы<ref name="БС"/>. Пасля {{нп3|Аперацыя ў заліве Свінняў|разгортвання падзей|ru|Операция в заливе Свиней}} на [[Куба|Кубе]] ў раёне [[Плая-Хірон]] працавала там у якасці перакладчыка і пасла міру. [[Файл:Гомель. Билецкого 6. Фото 08.JPG|міні|213x213пкс|Мемарыяльная дошка ў гонар П. Гельман на будынку былой школы ў [[Гомель|Гомелі]].]] [[Файл:AeroklubGomel.jpg|міні|198x198px|Мемарыяльная дошка ў памяць пра Герояў Савецкага Саюза, якія вучыліся ў Гомельскім аэраклубе.]] З [[1970]] года {{навуковая ступень|кандыдат|эканамічных навук}} (1970), дацэнт (1973)<ref name="БС"/>. Да выхаду на пенсію ў [[1990]] годзе П. У. Гельман выкладала ў Інстытуце грамадскіх навук пры ЦК КПСС. У складзе савецкіх дэлегацый выязджала ў [[Ізраіль]]. [[Файл:Commemorative plaques on Forestry engineering college building in Homieĺ.jpg|міні|156x156px|Мемарыяльныя дошкі ў гонар [[Галіна Іванаўна Дакутовіч|Г. Дакутовіч]] і П. Гельман на будынку лесатэхнічнага тэхнікума ў [[Гомель|Гомелі]].]] Была членам праўлення Таварыства «СССР-Уругвай». Памерла [[29 лістапада]] [[2005]] года. Пахавана ў Маскве на [[Новадзявочыя могілкі|Новадзявочых могілках]]. == Узнагароды == * [[Медаль «Залатая Зорка» (СССР)|Медаль «Залатая Зорка»]] (№ 8962). * [[Ордэн Леніна]] (узнагароджана 15 мая 1946) * [[Ордэн Чырвонага Сцяга]] (двойчы ўзнагароджана 25 кастрычніка 1943 і 25 мая 1945) * [[Ордэн Айчыннай вайны]] I ступені (двойчы ўзнагароджана 26 красавіка 1944 г. і 6 красавіка 1985) * [[Ордэн Чырвонай Зоркі]] (двойчы ўзнагароджана 9 верасня 1942 г. і 30 снежня 1956) * Медалі. == Памяць == * Адна з вуліц у [[Бярдзічаў|Бярдзічаве]] носіць імя Паліны Гельман. * Па рашэнні Тапанімічнай камісіі пры Гомельскім гарадскім выканаўчым камітэце 3-я праектаваная вуліца ў 59-м мкр. Шведская горка ў [[Гомель|Гомелі]] атрымала назву ў гонар Паліны Гельман. * Мемарыяльная дошка на будынку школы, у якой яна вучылася, у г. [[Гомель]]. * Мемарыяльная дошка на будынку абласной арганізацыі ДТСААФ у г. [[Гомель]]. * Стэла ў гонар П. У. Гельман ўстаноўлена на [[Мемарыял «Алея Герояў» (Гомель)|Алеі Герояў]] у [[Гомель|Гомелі]] ([[Савецкая вуліца (Гомель)|вул. Савецкая]])<ref>{{Cite web|url=https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/alleya-geroev-21/|title=Аллея Героев в Гомеле|archive-url=https://web.archive.org/web/20231209214312/https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/alleya-geroev-21/|archive-date=9 снежня 2023|access-date=|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/alleya-geroev-21/gelman-polina-vladimirovna/|title=Гельман Полина Владимировна|archive-url=https://web.archive.org/web/20231212192843/https://gomel.gov.by/ru/content/gomel/alleya-geroev-21/gelman-polina-vladimirovna/|archive-date=12 снежня 2023|access-date=|url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * Гельман Полина Владимировна // Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — <abbr>М.</abbr>: Воениздат, 1987. — Т. 1 /Абаев — Любичев/. — С. 317. — 911 с. — 100 000 экз. — ISBN отс., Рег. № в РКП 87-95382. * ''Аронова Р.'' Тревожные ночи // Героини: очерки о женщинах — Героях Советского Союза / ред.-сост. Л. Ф. Торопов; предисл. Е. Кононенко. — Вып. 1. — <abbr>М.</abbr>: Политиздат, 1969. — 447 с. * Гельман П.В., Герой Советского Союза. О боях, пожарищах и друзьях-товарищах... М.: Финансовая академия, 2002. 52 с. УДК 947.0844.8, ББК 63.3(2) 722 Г32. * МОСКОВСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ В Великой Отечественной войне. — 4-е, переработанное и дополненное. — <abbr>М.</abbr>: Издательство Московского университета, 2020. — С. 167, == Спасылкі == * {{warheroes|id=2012}} * [http://my.berdychiv.in.ua/images/postati/postaty_gelman.htm Гельман Поліна Володимирівна] {{ref-uk}} * [http://www.bestwriter.ru/fotoar.htm КРЫЛАТАЯ ГВАРДИЯ — галерея изображений] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120111100715/http://www.bestwriter.ru/fotoar.htm |date=11 студзеня 2012 }} * [http://tamanskipolk46.narod.ru/p11aa1.html Ночные ведьмы — Гельман Полина] * [http://az-libr.ru/index.shtml?Persons&000/Src/0006/260ad7d5 Гельман Полина Владимировна] * [http://www.fa.ru/docs/FINANSIST_112.pdf Военный штурман] {{Недаступная спасылка}} * [http://milglory.gomel.museum.by/node/57141 Гельман Полина Владимировна]. ''[[Гомельскі абласны музей ваеннай славы|Гомельский областной музей военной славы]]''. * [https://belta.by/society/view/nazvala-doch-v-chest-pogibshej-podrugi-chem-zhila-posle-vojny-geroj-sovetskogo-sojuza-polina-gelman-595504-2023/ Назвала дочь в честь погибшей подруги. Чем жила после войны Герой Советского Союза Полина Гельман?]. [[Беларускае тэлеграфнае агенцтва|''БелТА'']]. * [https://ria.ru/20250715/gelman-2029052367.html Хрупкая женщина в майорских погонах: как Полина Гельман стала легендой]. ''[[РИА Новости]]''. * [https://gp.by/proekty-gp/all/na-fanernom-po-2-polina-gelman-vmeste-s-boevymi-podrugami-vselyala-takoy-dikiy-uzhas-chto-nemtsy-pro-1650099/ На фанерном По-2 Полина Гельман вместе с боевыми подругами вселяла такой дикий ужас, что немцы прозвали их ночными ведьмами]. ''[[Гомельская праўда]]''.{{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гельман Паліна Уладзіміраўна}} [[Катэгорыя:Жанчыны ў войнах]] [[Катэгорыя:Жанчыны-авіятары]] [[Катэгорыя:Лётчыкі СССР]] [[Катэгорыя:Лётчыкі Вялікай Айчыннай вайны]] [[Катэгорыя:Члены КПСС]] [[Катэгорыя:Постаці Гомеля]] lul194r2z9if966l6gxns019hyh0s3z 0 215691 5238119 4480786 2026-11-04T01:34:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238119 wikitext text/x-wiki {{Ігрок у снукер | Імя = Олівер Лайнс | Арыгінал імя = {{lang-en|Oliver Lines}} | Фота = Oliver Lines PHC 2014-4.jpg | Шырыня = 300 px | Дата нараджэння = 16.06.1995 | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Англія}} | Прафесійная кар'ера = 2014—... | Найвышэйшы рэйтынг = 53 <small>([[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2016/2017|05.12.2016]]—...)</small> | Цяперашні рэйтынг = 53 <small>(5 снежня 2016)</small> | Прызавыя грошы = > £80,000 | Найвышэйшая серыя = {{nowrap|133 <small>([[Еўрапейскі тур PTC 2012/2013 – Этап 2 (снукер)|Адкрыты чэмпіянат Гдыні 2012]])</small>}} | Колькасць соценных серый = 10 | Лепшы рэйтынгавы вынік = 1/8 фіналу<br /><small>([[Адкрыты чэмпіянат Індыі па снукеры 2016|Адкрыты чэмпіянат Індыі 2016]],<br />[[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2016|Чэмпіянат Вялікабрытаніі 2016]])</small> | Рэйтынгавыя турніры = | Нізкарэйтынгавыя турніры = | Нярэйтынгавыя турніры = | Чэмпіянат свету = 1/40 фіналу <small>([[Чэмпіянат свету па снукеры 2015|2015]])</small> | Чэмпіён свету = | Сайт = | Рука = левая }} '''Олівер Лайнс''' ({{lang-en|Oliver Lines}}; нар. {{ДН|16|6|1995}}, {{МН|Лідс||}}, [[Англія]]) — [[Англія|англійскі]] прафесійны гулец у [[снукер]]. Фіналіст нізкарэйтынгавага [[Адкрыты чэмпіянат Хайніна па снукеры 2014|адкрытага чэмпіянату Хайніна 2014 года]] і ўдзельнік 1/8 фіналу [[Адкрыты чэмпіянат Індыі па снукеры 2016|адкрытага чэмпіянату Індыі 2016 года]] і [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2016|чэмпіянату Вялікабрытаніі 2016 года]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.worldsnooker.com/players/oliver-lines/ Профіль на World Snooker] {{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20161203094044/http://cuetracker.net/Players/oliver-lines Статыстыка Олівера Лайнса на CueTracker.net] {{ref-en}} {{DEFAULTSORT:Лайнс Олйвер}} [[Катэгорыя:Снукерысты Англіі]] adqstccpeo1uogvwobkz4d8zok4gt7t 0 217863 5238161 5137334 2026-11-04T04:51:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238161 wikitext text/x-wiki {{Край Латвіі | назва = Павіласцкі край | арыгінал_назвы = Pāvilostas novads | карта = Pāvilostas novada karte.png | выява_герба = | назва_герба = | шырыня_герба = | выява_сцяга = | назва_сцяга = | цэнтр = Павіласта | плошча = 515 | насельніцтва = 2850 | год_перапісу = 2011 | шчыльнасць = 5,53 | створаны = [[2009 год]] | скасаваны = | мэр = | мэр_год = | тэрыторыі = {{collapsible list|title=1 горад і<br />2 воласці|<br />горад [[Павіласта]]<br />[[Вэргальская воласць]]<br />[[Сакская воласць, Латвія|Сакская воласць]]}} | цэнтры_паслуг = | карта2 = | карта2_апісанне = | сайт = www.pavilosta.lv }} '''Павіласцкі край''' ({{lang-lv|Pāvilostas novads}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка на захадзе [[Латвія|Латвіі]] ў вобласці [[Курзэмэ]]. [[Край, Латвія|Край]] складаецца з дзвюх [[Воласці Латвіі|воласцяў]] і горада [[Павіласта]], які з'яўляецца цэнтрам края. Мяжуе з [[Гробінскі край|Гробінскім]], [[Дурбскі край|Дурбскім]], [[Айзпуцкі край|Айзпуцкім]], [[Кулдыгскі край|Кулдыгскім]], [[Алсунгскі край|Алсунгскім]], [[Вэнтспілскі край|Вэнтспілскім]] краямі. Насельніцтва на 1 студзеня [[2010]] года склала 3233 чалавекі<ref name="pmlp">{{cite web|url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2009/3ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits.pdf|title=Колькасць насельніцтва ў самакіраваннях на 01.01.2010|date=2010-01-23|publisher=Упраўленне па справах грамадзянства і міграцыі|lang=lv|archiveurl=https://www.webcitation.org/67CSn0cjI?url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2009/3ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits.pdf|archivedate=26 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Плошча края складае 515 км²<ref>{{cite web|url=http://www.raplm.gov.lv/uploads/filedir/Nozares/Pasvaldibas/Administratīvi%20teritoriālais%20iedalījum%20ar%20platibu.doc|title=Адміністрацыйны падзел Латвіі|publisher=Міністэрства па справах рэгіянальнага развіцця і самакіраванняў|lang=lv|archiveurl=https://www.webcitation.org/67CSnViHZ?url=http://www.raplm.gov.lv/uploads/filedir/Nozares/Pasvaldibas/Administrat%C4%ABvi%20teritori%C4%81lais%20iedal%C4%ABjum%20ar%20platibu.doc|archivedate=26 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Край быў утвораны [[1 ліпеня]] [[2009 ]] года па заканчэнні латвійскай адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы з часткі [[Ліепайскі раён|Ліепайскага раёна]]. == Нацыянальны склад == Нацыянальны склад насельніцтва края па выніках перапісу насельніцтва Латвіі 2011 года размеркаваны такім чынам<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic-comm2011.htm |title=Насельніцтва Латвіі паводле перапісу насельніцтва 2011 |access-date=28 снежня 2014 |archive-date=5 сакавіка 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012011/http://pop-stat.mashke.org/latvia-ethnic-comm2011.htm |url-status=dead }}</ref>: {|class="wikitable" |- !Нацыянальнасць !Колькасць,<br />чал. (2011) !% |- ![[Латышы]] |2609 |91,54 % |- ![[Рускія]] |95 |3,33 % |- ![[Беларусы]] |11 |0,39 % |- ![[Украінцы]] |33 |1,16 % |- ![[Палякі]] |6 |0,21 % |- ![[Літоўцы]] |79 |2,77 % |- !Іншыя |17 |0,60 % |- !усяго |2850 |100,00 % |} == Тэрытарыяльны падзел == * горад [[Павіласта]] ({{lang-lv|Pāvilosta}}) * [[Вэргальская воласць]] ({{lang-lv|Vērgales pagasts}}) * [[Сакская воласць (Латвія)|Сакская воласць]] ({{lang-lv|Sakas pagasts}}) {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20201204164106/http://www.pavilosta.lv/ Афіцыйны сайт Павіласцкага края] {{ref-lv}} {{Адміністрацыйны падзел Латвіі}} [[Катэгорыя:Краі Латвіі]] rpspd4pdfz1ie8kj8fntfz1zb5tnqfj 0 219187 5237811 5119214 2026-11-03T14:06:58Z Ellis Novak 30436 /* Астраномія */ 5237811 wikitext text/x-wiki '''Вавілона-асірыйская культура''' — культура народаў, што насялялі ў [[4 тыс. да н.э.|4]]—[[1 тыс. да н.э.]] [[Месапатамія|Месапатамію]] ([[Двухрэчча]] [[Тыгр (рака)|Тыгра]] і [[Еўфрат]]а, тэрыторыя сучаснага [[Ірак]]а) і стварылі буйныя дзяржавы — [[Шумер]], [[Акад]], [[Вавілонія|Вавілонію]] і [[Асірыя|Асірыю]]. Матэрыяльная культура Месапатаміі мела дастаткова высокі ўзровень. З 3-га тыс. да н.э. тут вядомы [[ліццё]] і [[коўка]] металаў, [[чаканка]] і [[філігрань]]. У ваеннаей тэхніцы выкарыстоўваліся [[калясніца|калясніцы]] (пач. 2-га тыс.), [[панцыр, даспехі|панцыры]] з [[медзь|медных]] пласцінак (сярэдзіна 2-га тыс.), [[меч|мячы]], каменныя і [[наплаўны мост|наплаўныя масты]] і інш. У 7 ст. да н.э. ў Асірыі пабудаваны першы каменны [[акведук]]. == Матэматыка == [[File:Babylonian numerals.svg|right|thumb|300px|[[Вавілонскія лічбы|Вавілонскія 60-рычныя лічбы]]]] {{асноўны|Вавілонская матэматыка}} Для практычнага гаспадарчага выкарыстання распрацоўваліся [[сістэма мер|сістэмы мер]], метады вызначэння [[плошча]]ў і [[аб'ём]]аў, што садзейнічала развіццю {{нп3|вавілонская матэматыка|шумера-вавілонскай матэматыкі|ru|Вавилонская математика}}. Вавілонскія матэматыкі карысталіся {{нп3|шасцідзесяцярычная сістэма злічэння|шасцідзесяцярычнай сістэмай злічэння|ru|Шестидесятеричная система счисления}}. На яе аснове былі створаны табліцы [[дзяленне|дзялення]] і [[множанне|множання]] [[лік]]аў, {{нп3|Квадрат, алгебра|квадратаў|ru|Квадрат (алгебра)}} і [[Куб (алгебра)|кубоў]] лікаў і іх квадратных і кубічных каранёў; маглі рашаць квадратныя ўраўненні, карысталіся правілам, якое зараз называецца [[тэарэма Піфагора|тэарэмай Піфагора]]. == Хімія == Хімія ў вавіланян мела выключна дастасавальны характар: захаваліся рэцэпты вырабу [[бронза|бронзы]], прыгатавання шматколернай [[Паліва (кераміка)|палівы]] для [[кераміка|керамікі]]. Вялікіх поспехаў асірыйцы дасягнулі ў апрацоўцы [[скура|скур]] і вырабе [[фарбы|фарбаў]]<ref name="ВАВИЛОН И АССИРИЯ">{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/VAVILON_I_ASSIRIYA.html?page=0,1 |title=ВАВИЛОН И АССИРИЯ |access-date=6 студзеня 2015 |archive-date=17 лістапада 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121117062639/http://krugosvet.ru/enc/istoriya/VAVILON_I_ASSIRIYA.html?page=0,1 |url-status=dead }}</ref>. == Астраномія == {{асноўны|Вавілонская астраномія}} У сувязі з мараплаваннем развівалася [[Вавілонская астраномія|астраномія]]. Вавілонскія астраномы адрознівалі [[планета|планеты]] і [[зорка|зоркі]]. Кожная планета (акрамя [[планета Меркурый|Меркурыя]]) мела сваю назву, праводзіліся назіранні планет, быў адкрыты [[сарас]] — прамежак часу, праз які [[Сонечнае зацьменне|сонечныя]] і [[Месяцавае зацьменне|месяцавыя зацьменні]] паўтараюцца ў пэўнай паслядоўнасці<ref name="БЭ3"/>. Вавіланяне першымі сталі карыстацца [[тыдзень|сямідзённым тыднем]] і 24-гадзіннымі [[суткі|суткамі]] (з дванаццаццю падвойнымі гадзінамі)<ref name="ВАВИЛОН И АССИРИЯ"/>. == Медыцына == Адносна высокі ўзровень дасягнуты і ў медыцыне: сістэматызацыя [[захворванні|захворванняў]] і [[лекі|лекавых сродкаў]], [[анатомія|анатамічныя]] апісанні асобных частак цела чалавека, {{нп3|хірургічная аперацыя|хірургічныя аперацыі|ru|Хирургическая операция}} ([[ампутацыя]], зрошчванне касцей і інш). Асірыйцы ў медыцыне ўжывалі больш чатырохсот раслінных і мінеральных зелляў. Захаваныя медыцынскія тэксты паведамляюць пра выкарыстанне [[амулет]]аў і [[замова|замоў]] пры лячэнні хвароб, хоць у многіх выпадках асірыйцы звярталіся да дапамогі больш эфектыўных сродкаў. Напрыклад, урачы прапісвалі халодныя ванны для здымання [[ліхаманка]]вых станаў і прызнавалі, што зубная інфекцыя можа быць прычынай шэрага захворванняў. Ёсць сведчанні, што асірыйскія медыкі займаліся таксама лячэннем псіхічных захворванняў<ref name="ВАВИЛОН И АССИРИЯ"/>. == Гісторыя == [[Файл:Amarna Akkadian letter.png|thumb|150пкс|злева|[[Акад]]скі клінапіс]] Зачаткам гісторыі як навукі ў Вавілоне лічыцца «{{нп3|Шумерскі спіс цароў|Спіс цароў|pl|Sumeryjska lista królów}}», дзе выкладзены гістарычныя падзеі ад моманту, «калі царственнасць спусцілася з неба», і да больш позніх цароў. Спіс складзены каля [[2100 да н.э.]] для абгрунтавання абсалютнасці царскай улады. Вяліся таксама спісы найбольш прыкметных падзей, рабілася датаванне. Быў звычай закладваць у [[фундамент]] будынкаў для будучых пакаленняў царскія надпісы з апісаннем дзеянняў цароў. З сярэдзіны [[8 ст. да н.э.]] вёўся рэгулярны [[летапіс]]. Да першых прац навуковага характару адносяцца спісы [[графема|знакаў пісьма]] (напачатку малюнкавых, потым [[клінапіс]]ных) і пераліку [[тэрмін]]аў, запісаных з дапамогай такіх знакаў. Упершыню яны былі складзены каля [[3000 да н.э.]] == Міфалогія == {{асноўны|Шумера-акадская міфалогія}} [[Файл:Marduks_strid_med_Tiamat.jpg|thumb|300px|Бел Мардук (справа) змагаецца з Тыямат.]] {{нп3|Шумера-акадская міфалогія|Міфы|ru|Шумеро-аккадская мифология}}, што дайшлі да нас, адлюстроўваюць уяўленні народаў, якія займаліся [[ірыгацыйнае земляробства|ірыгацыйным земляробствам]], [[жывёлагадоўля]]й і [[паляванне]]м. Паводле міфаў, свет створаны або [[багіня-маці, Месапатамія|багіняй-маці]], або (у позніх міфах) мужчынскім бажаством ([[Энліль]], [[Мардук]]); унутры зямлі знаходзіцца змрочны горад мёртвых. Вавілонскі міф «[[Энума Эліш]]» [[2 тыс. да н.э.|2-га тыс. да н.э.]] апавядае пра барацьбу старэйшых багоў, якіх узначальвае пачвара — багіня [[Тыямат]] — «Мора», з малодшымі на чале з богам [[Мардук]]ам. Прыкметнае месца займае міф пра патоп і адзінага чалавека, які выратаваўся, — мудрага [[Зіўсудра|Зіўсудру]] ([[Шумерская мова|шумерскае]]; [[Акадская мова|акадскае]] — Утнапішты). Канкрэтныя рысы міфу надалі параўнаўча частыя ў [[Двухрэчча|Двухрэччы]] разбуральныя [[Навадненне|навадненні]]. Цыкл міфаў г. [[Урук]] звязаны з імёнамі герояў [[Энмеркар]]а, [[Лугальбанда|Лугальбанды]] і [[Гільгамеш]]а. Да нашага часу дайшлі пераважна запісы афіцыйных версій міфаў, прасякнутыя ідэяй чалавечага бяссілля перад багамі. == Рэлігія == {{асноўны|Вавілонская рэлігія}} [[Файл:EnlilandNinlil.jpg|thumb|Энліль і [[Нінліль]]]] {{нп3|Вавілонская рэлігія|Рэлігія|pl|Religia babilońska}} старажытных плямёнаў Двухрэчча прайшла складаную эвалюцыю ад першасных культаў — [[фетышызм]]у, [[татэмізм]]у, [[анімізм]]у праз [[політэізм]] да фарміравання [[монатэізм]]у. У вераваннях шумера-акадскіх плямён спачатку пераважалі абшчынныя культы. З утварэннем рабаўладальніцкай [[Акадская дзяржава|Акадскай дзяржавы]] ўзніклі культы агульнадзяржаўных багаў [[Ану|Ана]], [[Энліль|Энліля]] і [[Энкі]]. [[Файл:Marduk and pet.jpg|180пкс|міні|злева|Мардук]] З ператварэннем Вавілона ў цэнтр дзяржавы галоўным богам стаў [[Мардук]]. У Асірыі быў пашыраны той жа [[пантэон]] багоў, дапоўнены асобнымі мясцовымі божаствамі, сярод якіх вярхоўным лічыўся [[Ашур (міфалогія)|Ашур]] — заступнік [[Ашур (горад)|аднайменнага горада]] Асірыі. Вавілона-асірыйская рэлігія ўключала таксама земляробскія культы, у прыватнасці культ бога {{нп3|Думузі|Думузі (Тамуза)|ru|Думузи}}, які памірае і ўваскрасае; у ёй былі пашыраны [[дэманалогія]], [[магія]], астральныя культы і да т.п. З вавілона-асірыйскай рэлігіі многае запазычылі наступныя рэлігіі, у прыватнасці [[іўдаізм]] і [[хрысціянства]]. == Літаратура == {{Асноўны|Вавілона-асірыйская літаратура}} {{нп3|Вавілона-асірыйская літаратура|Літаратура|fr|Littérature mésopotamienne}} народаў Двухрэчча ў першай палове [[3 тыс. да н.э.|3-га тыс. да н.э.]] была вусная. Верагодна, менавіта ў гэты час узнікла частка шумерскіх эпічных песень пра герояў г. Урук — Энмеркара ({{нп3|Энмеркар і жрэц Араты|||Enmerkar and the Lord of Aratta}}, {{нп3|Энмеркар і Энсухкешдана|||Enmerkar and En-suhgir-ana}}), Лугальбанду ({{нп3|Лугальбанда і гара Хурум|||Lugalbanda in the Mountain Cave}}, {{нп3|Лугальбанда і Энмеркар|||Lugalbanda and the Anzud Bird}}) і [[Гільгамеш]]а, якія дайшлі ў запісах 19—18 ст. да н.э., а таксама пра багіню [[інана|Інін]]. 24—21 ст. да н.э. — перыяд росквіту гістарычна-гераічнага эпасу на [[Шумерская мова|шумерскай]] і [[Акадская мова|акадскай мовах]] пра дзейнасць і ваенныя паходы цароў [[Сарган Старажытны|Саргана]] і [[Нарамсін]]а. Да [[22 ст. да н.э.]] можна аднесці узнікненне акадскай эпічнай [[Эпас пра Гільгамеша|паэмы пра Гільгамеша]], у якой з вялікай мастацкай сілай расказваецца пра трагічны чалавечы лёс і пошукі [[бессмяротнасць|бессмяротнасці]]. [[Файл:Library of Ashurbanipal The Flood Tablet.jpg|thumb|злева|Гліняная таблічка з Ніневійскай бібліятэки з фрагментам міфа пра Гільгамеша (Таблічка N 11, на якой апісваецца гісторыя [[сусветны патоп|патопу]].), [[Брытанскі музей]]]] Да канца [[3 тыс. да н.э.|3-га тыс. да н.э.]], відаць, адносяцца асноўныя вядомыя шумерскія літаратурныя тэксты — афарыстычныя павучанні, пакаянныя псалмы, літургічныя «плачы», пахавальныя элегіі і інш. Класічная акадская (вавілонская) літаратура [[16 ст. да н.э.|16]]—[[12 ст. да н.э.]] складаецца з вялікага касмаганічнага эпасу з 7 песень, у якіх апісваецца стварэнне свету з хаосу, а таксама барацьба старэйшага і малодшага пакаленняў багоў. Вялікая колькасць акадскіх і частка шумерскіх тэкстаў, што дайшлі да нашага часу, захоўваліся ў [[Ніневійская бібліятэка|Ніневійскай бібліятэцы]] асірыйскага цара [[Ашурбаніпал]]а. Арыгінальныя літаратурныя помнікі ў Асірыі амаль не ствараліся. Самастойным жанрам асірыйскай літаратуры лічацца царскія аналы, напісаныя рытмічнай прозай, у якіх намаляваны яскравыя карціны ваенных паходаў і бітваў. Помнікі старой вавілонскай, а часткова і шумерскай, пераважна культавай, літаратуры перапісваліся да [[І ст. да н.э.]] на жывой [[арамейская мова|арамейскай мове]]. Амаль уся літаратура народаў старажытнага Двухрэчча — [[верш]]аваная. == Мастацтва == {{асноўны|Мастацтва Месапатаміі|Архітэктура Месапатаміі}} У мастацкай культуры старажытнага свету важнае месца займаюць пластычныя мастацтвы плямён і народаў [[Месапатамія|Месапатаміі]] [[4 тыс. да н.э.|4]]—[[1 тыс. да н.э.|1-га тыс. да н.э.]] Тут складваліся і развіваліся многія формы архітэктуры, скульптуры і іншыя формы ўвасаблення ў мастацтве чалавека і навакольнага свету, характэрныя для наступных эпох. Мастацтва 5—4-га тыс. да н.э. — гэта культавыя пасудзіны з [[гліна|гліны]], расфарбаваныя геаметрычным узорам і [[стылізацыя|стылізаванымі]] выявамі [[птушка|птушак]], [[звер|звяроў]] і [[людзі|людзей]], статуэткі з гліны. З сярэдзіны 4-га тыс. да н.э. тут з’явіўся [[ганчарны круг]], развівалася будаўніцтва [[храм]]аў, сцены якіх часам аздабляліся геаметрычнымі [[мазаіка|мазаічнымі]] ўзорамі. У канцы 4 — пач. 3-га тыс. да н.э. развівалася [[круглая скульптура]], дасягнула росквіту мастацтва [[гліптыка|гліптыкі]]. === Шумер === У першай палове [[3 тысячагоддзе да н.э.|3 тысячагоддзя да н.э.]] значна ўмацаваліся першыя, нетрывалыя палітычныя ўтварэнні, рабаўладальніцкія гарады-дзяржавы, якія ўключалі навакольныя паселішчы і дзе былі яшчэ вельмі адчувальныя перажыткі [[Першабытнае грамадства|першабытнаабшчынных адносін]]. Паміж маленькімі гарадамі-дзяржавамі ўзнікалі пастаянных ваенныя сутыкненні з-за зямель, [[арашальны канал|арашальных каналаў]], скаціны і рабоў<ref name="ШУ">[http://webplus.info/index.php?page=48&article=16 Шумер раннединастического периода. (2850—2400 гг. до н.э.)]</ref>. Адным з вельмі моцных і багатых гарадоў-дзяржаў з’яўляўся Ур. Кіраўнікі Ура ўзводзілі ў горадзе храмы, будавалі палацы. Сіла іх і багацце пацвярджаюцца шматлікімі сапраўды каштоўнымі высокамастацкімі прадметамі, якія былі знойдзены ў іх грабніцах<ref name="ШУ"/>. Галоўным відам мастацтва раннедынастычнага перыяду была архітэктура. Асноўным будаўнічым матэрыялам па-ранейшаму служыла [[сырцовая цэгла]] і толькі зрэдку — абпаленая цэгла; у вельмі малой колькасці ўжывалі прывазны камень і дрэва. Асноўныя рысы архітэктуры, якія склаліся яшчэ ў канцу 4 — пачатку 3 тысячагоддзя да н.э. у гэты перыяд працягвалі развівацца. Галоўныя гарадскія будынкі — храмы і палацы будаваліся на штучных платформах з утрамбаванай [[гліна|гліны]]. Сцены будынкаў і платформаў апрацоўвалі [[Лапатка (архітэктура)|лапаткамі]]<ref name="ШУ"/>. Храм багіні [[Нінхурсаг]] ва {{нп3|Тэль-эль-Убейд|Убайдзе|ru|Телль-эль-Убейд}}, прадмесці Ура, сярэдзіны 3 тысячагоддзі да н.э.— тыповы прыклад храмавай пабудовы. Ён меў традыцыйную для шумерская архітэктуры платформу з лесвіцай. Новыя ж рысы, прыўнесеныя раннедынастычным перыядам,— некаторае ўскладненне агульнай кампазіцыі, большая дэкаратыўнасць афармлення<ref name="ШУ"/>. [[Файл:UrukHead.jpg|міні|злева|Галава багіні (Інаны?) з Урука. Пач. 3 тысячагоддзя да н.э.]] Скульптурныя выявы з розных парод каменя ([[вапняк]]у, пясчаніку мясцовага [[алебастр]]у), [[бронза|бронзы]], а магчыма, і з дрэва выконвалі пераважна для храмаў. Памер іх галоўным чынам невялікі — да 35—40 см. Прызначэнне пераважнай большасці з іх было ўвесь час маліць багоў пра пасланне ўсялякага дабрабыту той асобе, па заказе якой яны былі зроблены. У сувязі з такой роляй скульптуры выпрацаваліся пэўныя нормы выявы чалавечай фігуры. У першую чаргу, гэта схематызм абагульненых форм і ў многіх выпадках умоўна скарочаныя прапорцыі фігур<ref name="ШУ"/>. [[Файл:Statue Kurlil BM WA114207.jpg|міні|Статуя Курліля, начальніка жытніц Урука. Другая чвэрць 3 тысячагоддзя да н.э.]] Пры стылістычным адзінстве ў розных частках Двурэчча існавалі некаторыя адрозненні ў характары выканання статуй адарантаў і багоў. У гарадах на самым поўдні панавалі прысадзістыя, скарочаныя прапорцыі фігур, круглая, шарападобная форма галоў. Для Паўночнага Двурэчча былі ўласцівыя стройныя выцягнутыя прапорцыі, больш падоўжаная форма галоў і твараў. У групе скульптур з Паўднёвага Двурэчча найбольш тыповыя дзве: базальтавая статуя начальніка жытніц горада Урука па імі [[Курліль]] і адкрытая ў [[Лагаш]]ы вапняковая статуя жанчыны, якая моліцца. Аб’ёмы абедзвюх скульптур — Курліля, які сядзіць са скрыжаванымі нагамі, і жанчыны, якая стаіць — надзвычай мала расчлянёныя. У стылістычным жа плане падкрэсленне толькі самага асноўнага ў сілуэце і ва ўсіх частках фігур надае ім манументальнасць, нягледзячы не іх невялікую вышыню. Спакой поз, ураўнаважанасць правага і левага бакоў скульптур надаюць ім урачыстасць<ref name="ШУ"/>. [[Файл:Mesopotamia male worshiper 2750-2600 B.C.jpg|міні|злева|Статуі бога Аб-У. Сярэдзіна 3 тысячагоддзя да н.э.]] Сярод фігур з Паўночнага Двурэчча сярэдзіны 3 тысячагоддзі да н.э. вельмі характэрны каменныя статуі бога [[Аб-У]] і багіні з горада [[Эшнуна]]. Як і скульптура з Паўднёвага Двурэчча, яны пабудаваны франтальна і разлічаны на ўспрыманне іх у храме з пярэдняга боку і ў тры чвэрці. Але з-пад цяжкіх шарсцяных адзенняў гэтых фігур бачныя прамыя моцныя ногі<ref name="ШУ"/>. У скульптур асабліва велізарныя іх [[інкрустацыя|інкруставаныя]] чорныя «усёвідушчыя» вочы, якія займаюць ці ледзь не палову твара. У руках яны трымаюць пасудзіны са свежай вадой<ref name="ШУ"/>. [[Статуя Эбіх-Іля]] створаная з блакітнага і белага каменя, яго вялікія вочы надаюць абліччу гэтага барадатага чалавека выраз наіўнасці. Эбіх-Ці сядзіць на круглым «зэдліку» ў пышнай спадніцы ўпрыгожанай пасмамі густой шэрсці. Уся яго фігура рэалістычная, прапарцыйная<ref name="ШУ"/>. Рэльефныя выявы раннедынастычнага перыяду ў сувязі з адсутнасцю яшчэ адзіных кананізаваных норм выканання, адзначаны своеасаблівай выразнасцю і дэкаратыўнасцю. Гэта знаходзіць адлюстраванне, у першую чаргу, у разнастайнасці кампазіцый у рознай мадэлёўцы форм. Пануе паслядоўнасць выяўленчага апавядання пра тую ці іншую падзею. Каб перадаць усё як мага больш ясна, асобныя сцэны размеркаваны паясамі, фігура галоўнага персанажа — кіраўніка ці бога — большая за іншыі. Рэльефы выразаны на нейтральным, не занятым іншымі выявамі фоне выразнымі больш-менш плоскімі сілуэтамі. Твары, а таксама фігуры ў цэлым тыпізаваны. Найбольш распаўсюджаныя сюжэты: закладка храмаў, перамога над ворагамі, баль пасля закладкі ці перамогі<ref name="ШУ"/>. [[Файл:Stele_of_Vultures_detail_01.jpg|thumb|злева|Стэла каршуноў]] [[Стэла цара Эанатума]] была створана ў адзначэнне перамогі горада-дзяржавы Лагаша над адным з суседніх гарадоў [[Ума|Умай]]. Стэла [[Эанатум]]а высечана, несумненна, творча адораным аўтарам. Перамогу ўвасабляе буйная фігура бога [[Нінгірсу]], якая займае ўвесь пярэдні бок пліты. [[Выява:Standard of Ur - War.jpg|thumb|400px|Штандар вайны і міру з Ура]] Дробная пластыка Шумера з каменю і бронзы вызначалася схематычнасцю, выявы на [[рэльеф]]ах былі плоскасныя і статычныя (т.зв. [[Штандар вайны і міру|штандар з г. Ур]] — мазаіка з ракавін і лазурыту з батальнымі сцэнамі, каля [[2600 да н.э.]]). Акрамя гліптыкі можна вылучыць яшчэ адну групу помнікаў — вырабы металапластыкі, большай часткай прадметы ўпрыгожвання, якія дазваляюць судзіць пра высокую тэхніку ювелірнага мастацтва ў гэты перыяд. Найбольш цікавыя і выдатныя залатыя прадметы знойдзены ў царскіх магілах горада Ура ў даволі вялікай колькасці<ref name="металлопластика">[http://www.orients-art.ru/dvurechje/iskusstvo_metalloplastiki.html ИСКУССТВО МЕТАЛЛОПЛАСТИКИ]{{Недаступная спасылка}}</ref> — арнаментаваны [[Залаты шлем Мескаламдуга|шлем]], дыядэма і [[кінжал]] з [[ножны|ножнамі]] філіграннай работы і інш<ref name="БЭ3">{{крыніцы/БЭ|3}}</ref>. Многія прадметы [[інкрустацыя|інкруставаны]] [[лазурыт]]ам і іншымі напаўкаштоўнымі камянямі, дзівяць тонкасцю чаканкі, вялікім густам і вытанчанасцю<ref name="металлопластика"/>. Знаходка гэтых рэчаў лішні раз даказала, што там, дзе характар выявы не дыктаваўся прамымі патрабаваннямі культу, майстры часта больш свабодна праяўлялі сваю творчую назіральнасць. Толькі культавыя выявы чалавека патрабавалі наўмыснага ўвядзення фантастычнага элемента ў выяву, каб стварыць грань паміж чалавекам і бажаством ці царом; выявы жывёл не накладвалі па майстроў абмежаванняў, і тут яны дасягалі большай дасканаласці. У гэтым плане цікавыя скульптурныя галовы быкоў і каровы, якія ўпрыгожваюць рэзанатары арфаў. Выкананая з золата галава быка адрозніваецца дзіўнай жыццёвасцю. Жывёла раздула ноздры; старанна прачаканена кожная зморшчынка скуры на пысе<ref name="металлопластика"/>. У абагульненай выяве быка-бажаства асобныя дэталі трактаваны даволі ўмоўна, напрыклад, вушы раструбам; пысу жывёлы ўпрыгожвае доўгая густая барада (у адным выпадку — з лазурыту; з лазурыту ж зроблены і карак і вочы жывёлы)<ref name="металлопластика"/>. === Акад === {{асноўны|Акадская культура}} [[Файл:Gudea of Lagash Girsu.jpg|thumb|злева|180пкс|Статуя Гудэа]] [[Файл:Victory stele of Naram Sin 9068.jpg|thumb|Стэла ў гонар перамогі Нарам-Сіна над [[лулубеі|лулубеямі]] з [[Сузы|Сузаў]]. Каля 2300 г. да н.э., Луўр]] Нешматлікія помнікі перыяду аб’яднання Месапатаміі пад уладай [[дынастыя Акада|дынастыі Акада]] (XXIV—XXII ст. да н.э.) сведчаць пра узмацненне культу ўладара. Акадскае мастацтва праіснавала каля двухсот гадоў на аснове агульнага эканамічнага і грамадска-палітычнага ўздыму краіны. У мастацтве Двурэчча ў перыяд Акада пераважала асноўная стылістычная тэндэнцыя акадскай культуры<ref name="АК">[http://webplus.info/index.php?page=48&article=17 Период Аккада. (24—22 вв. до н. э.)]</ref> — пры захаванні ўмоўных шумерскіх прыёмаў у рэльефах заўважаюцца памкненні да большай свабоды кампазіцыі, аб’ёмнасці фігур, увасаблення прыроды ({{нп3|стэла Нарам-Сіна|стэла|pl|Stela Naram-Sina}} ў гонар перамогі [[Нарамсін]]а з батальнымі сцэнамі, {{нп3|Статуі Гудэа|статуя||Statues of Gudea}} правіцеля [[Гудэа]] з г. [[Нагаці]])<ref name="БЭ3"/>. Статуі Гудэа можна падзяліць два тыпы: адны — з традыцыйна некалькі скарочанымі прапорцыямі (хоць гэтак жа старанна апрацаваныя, нягледзячы на цяжкі для апрацоўкі матэрыял — [[дыярыт]], і ўпершыню ў гісторыі Двурэчча — сапраўды манументальныя, да двух метраў), а іншыя — цалкам выкананыя ў акадскіх традыцыях<ref>[http://www.orients-art.ru/dvurechje/pamyatniki_perioda_gudea.html ПАМЯТНИКИ ПЕРИОДА ГУДЕА]{{Недаступная спасылка}}</ref>. Характэрнымі стылістычнымі асаблівасцямі круглай пластыкі і рэльефаў перыяду Акада былі таксама складнасць прапорцый, натуральнасць перададзеных рухаў, мяккая лепка ўсіх форм, маляўнічасць агульных сілуэтаў і дэкаратыўна прапрацаваных дэталей<ref name="АК"/>. У архітэктуры перыяду Акада шырока ўжывалі [[корабавыя скляпенні]] з абпаленай цэглы, перакрываючы імі вузкія, калідорападобныя памяшканні ў некаторых храмах. [[Арка]]мі, таксама з абпаленай цэглы, апраўлялі многія дзвярныя праёмы<ref name="АК"/>. Дасканаласці дасягнула тэхніка мастацкай апрацоўкі бронзы — [[ліццё]], [[чаканка]], [[гравіроўка]]<ref name="БЭ3"/>. Неўзабаве пасля смерці [[Нарам-Сін]]а, з-за хуткай бюракратызацыі новых вярхоў грамадства, у Акадзе пачаўся яго эканамічны крызіс. Каля 2200 г. да н.э. у краіну ўварвалася горнае племя [[гутыі|гутыяў]], якое апустошыла і падпарадкавала землі Двурэчча. Аднак традыцыі акадскага мастацтва заставаліся моцнымі яшчэ доўга, на поўдні Двурэчча аж да сярэдзіны 2 тысячагоддзя да н.э., да заваявання яго таксама горцамі — касітамі<ref name="АК"/>. === III дынастыя Ура === У канцы [[22 ст. да н.э.]] [[гутыі]] былі выгнаны, і на кароткі тэрмін, у пачатку [[21 ст. да н.э.]], усё Двурэчча было ізноў аб’яднана<ref name="УР">[http://webplus.info/index.php?page=48&article=19 Период III династии Ура. (около 2112—1997 гг. до н.э.)]</ref>. У аб’яднанай дзяржаве [[III дынастыя Ура|III дынастыі Ура]] (канец 22—21 ст. да н.э.) ва ўмовах жрэцкага бюракратычнага рэжыму ў мастацкіх майстэрнях ствараліся галоўным чынам рэльефы з кананічнымі сцэнамі пакланення божаствам<ref name="БЭ3"/>. У рэльефах гэтага часу арганічна зліліся традыцыі [[мастацтва Акада|акадскага]] і [[мастацтва Шумера|шумерскага мастацтва]], хоць выкананы яны ў асабліва строгіх і стрыманых, ужо [[канон|кананізаваных]], кампазіцыях і формах. Характэрным прыкладам з’яўляецца помнік найбольш значны па сэнсе і ўзроўню мастацкага выканання — [[стэла цара Ур-Наму]], прысвечаная ўзвядзенню зікурата ў Уры. На захаваных фрагментах гэтай прамавугольнай вапняковай пліты высечаны ў нізкім рэльефе парадкова размешчаныя кампазіцыі. Выяўленчае апавяданне разгортваецца паслядоўна знізу ўверх, падводзячы да ўсё важнейшых сцэн. На верхніх паясах цар чатырохразова перададзены перад вярхоўным богам і багіняй. Ён здзяйсняе ўзліванні на ахвярнікі. Божаствы ж працягваюць яму сімвалы ўлады — жазло і кольца. На самай верхняй, паўкруглай частцы стэлы, выразаны сонечны дыск і [[маладзік]]<ref name="УР"/>. Стыль рэльефных кампазіцый сведчыць пра захаванне найбольш дзейсных сродкаў увасаблення ідэі ўлады, якая атрымліваецца ад багоў, і, такім чынам, яе бясспрэчнасці і непахіснасці. Ад раннедынастычнага шумерскага мастацтва прыйшлі прыёмы няспешнага апавядання ў ілюстрацыях, а таксама велічная статыка поз і рухаў, геральдычнасть размяшчэння персанажаў, чатырохкратнае паўтарэнне аднаго сюжэта — стаянне цара перад тронам бажаства. Акадскае мастацтва прыўнесла сюды складнасць фігур і аб’ёмную, маляўнічую прамадэляванасць форм целаў і адзенняў<ref name="УР"/>. [[Файл:Ur plan.png|міні|злева|План Ура]] Сярод рэштак бязладна размешчаных і вельмі скучаных хат захаваліся руіны архітэктурнага комплексу больш стройнай арганізацыі, дзе размяшчаліся рэлігійна-адміністрацыйны цэнтр дзяржавы і архітэктурны цэнтр горада. На тэрыторыі свяшчэннага ўчастка, акружанага сценамі, знаходзіліся [[палац Ур-Наму|палац цара Ур-Наму]], {{нп3|Царскія грабніцы ва Уры|грабніцы цароў|pl|Groby Królewskie z Ur}} і некалькі храмаў у традыцыйных шумерскіх формах. У эпоху ўзвышэння Шумера вызначальную ролю адыгрывала храмавая архітэктура, развіваўся тып шматступеньчатай вежы ([[зікурат]]а) абнесены двайной сцяной і з «жыллём Бога» наверсе, які аформіўся, хутчэй за ўсё, таксама ў раннедынастычную эпоху<ref name="УР"/>. [[Файл:Ziggarut of Ur - M.Lubinski.jpg|міні|злева|Рэканструяваны зікурат]] [[Файл:Ziggurat of ur.jpg|thumb|Рэканструкцыя першапачатковага выгляду зікурата ва Уры]] [[Зікурат ва Уры|Зікурат Ура]] (22—21 ст. да н.э.), які быў прысвечаны багіне месяца [[Нана, месяцаваае бажаство|Нане]], уяўляў сабой агромністую ўсечаную піраміду з сырцовай цэглы<ref name="УР"/>. Зікурат складаўся з трох велізарных [[тэраса|тэрас]], якія паступова звужаліся к верху, дасягаючы 60 м<ref name="ReferenceA">Лазука, Б. Гісторыя сусветнага мастацтва. Ад старажытных часоў па XVI стагоддзе / Б. А. Лазука. — Мн.: Беларусь, 2010. ISBN 978-985-01-0894-4</ref>. Да нашых дзён захавалася велічная ніжняя тэраса, плошчай 65x43 м і вышынёй у 20 м, якая была адрэстаўравана ў 60-я гады XX стагоддзя<ref name="УР"/>. На гэту тэрасу плошчай 65x43 м вялі тры лесвіцы, дзве з якіх прымыкалі да сцен. Дзве верхнія тэрасы аб’ядноўваліся адной лесвіцай. На вяршыні такой ступеньчатай вежы знаходзілася свяцілішча багіні Наны. Тэрасы былі розных колераў: ніжняя — [[Чорны колер|чорная]], сярэдняя, абкладзеная абпаленай цэглай, — [[Чырвоны колер|чырванаватая]], верхняя — [[Белы колер|белая]]. Сцены свяцілішча абліцаваны цэглай, якая пакрыта сіняй [[Паліва (кераміка)|палівай]]. Колер, верагодна, меў сімвалічнае значэнне і адпавядаў розным матэрыялам, выкарыстаным у будаўніцтве, — [[бітум]]у, [[вапняк]]у, цэгле і паліве. Нахіленыя бакі тэрас, аб’ёмы якіх памяншаліся па меры пад’ёму ўгару, мерны рытм прыступак лесвіц стваралі ўражанне бясконцага руху да неба. Маючы ўзаемасувязь з раннімі культавымі будынкамі на платформах, зікурат Ура дэманструе новы, больш развіты від храмавага комплексу, у кампазіцыі і формах якога ўвасаблялася ідэя праслаўлення магутнасці багоў і зямных уладароў. Невыпадкова ён стаў практычна адзіным варыянтам культавага збудавання ў наступныя стагоддзі на значнай тэрыторыі Пярэдняй Азіі<ref name="ReferenceA"/>. У першыя гады 20 ст. да н.э. аб’яднаныя войскі цароў Мары і Элама разграмілі апошняга цара Ура Ібі-Сіна<ref name="УР"/>. === Вавілонія === {{асноўны|Мастацтва Вавілоніі}} [[Файл:Royal portrait - Hamurabi - King of Babylon -1900 before JC -.JPG|thumb|180пкс|злева|Галава цара Хамурапі]] [[Файл:P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|міні|180пкс|Стэла са зборам законаў Хамурапі]] У першай палове 2 тысячагоддзі да н.э. найбольш значнай у Двурэччы была так званая старававілонская культура. Яна аформілася ў выніку важнага палітычнага пераўтварэння. Цар [[Хамурапі]] (1792—1750 гг. да н.э.), які кіраваў на сярэднім цячэнні Еўфрата, аб’яднаў вобласці Шумера і Акада ў адну дзяржаву пад вяршэнствам горада Вавілона<ref name="СВ"/>. Пра выяўленчае мастацтва з [[18 ст. да н.э.]], у перыяд узвышэння [[Вавілон]]а, вядома вельмі мала. Пэўную ролю тут згуляла неаднаразовае разбурэнне горада, іншай прычынай апынулася дрэнная захаванасць медзі і бронзы ў зямлі Месапатаміі. Нават тое, што дайшло да нас, паходзіць, як правіла, не з самой Вавілоніі, а з тых месцаў, куды гэтыя помнікі былі вывезены пераможцамі ці патрапілі нейкім іншым шляхам<ref>[http://orientology.ru/iskusstvo-vavilona.html Искусство Вавилона] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305002439/http://orientology.ru/iskusstvo-vavilona.html |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Стыль выканання твораў старававілонскага перыяду, якія дайшлі да нас, сведчыць пра захаванне ў той час традыцый шумера-акадскага мастацтва<ref name="СВ">[http://webplus.info/index.php?page=48&article=20 Старовавилонский период]</ref>. Сярод найбольш вядомых помнікаў гэтага перыяду [[стэла цара Хамурапі|дыярытавая стэла]] з рэльефнымі выявамі і выкладаннем законаў цара [[Хамурапі]]<ref name="БЭ3"/>. Пластыка гэтага перыяду прадстаўляе дыярытавая [[галава цара Хамурапі|мужчынская галава]] ад статуі, магчыма, цара [[Хамурапі]]<ref name="СВ"/>. Помнікі 18 ст. да н.э. з горада-дзяржавы [[Мары (горад-дзяржава)|Мары]], на сярэднім Еўфраце, на заходняй ускраіне Вавілоніі, з’яўляюцца найкаштоўнейшым сведчаннем пра стыль старававілонскага мастацтва. Горад-дзяржава Мары на працягу амаль чатырох дзесяцігоддзяў быў саюзнікам Вавілона. Але ў канцы гэтага тэрміна існаванне яго было перарвана захопніцкім паходам цара Хамурапі. Воіны Хамурапі, аблажыўшы і ўзяўшы горад і палац, разрабавалі і разбурылі іх<ref name="СВ"/>. [[Файл:Deesse au vase (Mari).jpg|180px|міні|злева|Статуя багіні Іштар з палаца Зімры-Ліма]] [[Файл:Investiture_of_Zimri-Lim_Louvre_AO19826_n01.jpg|thumb|{{нп3|Інвестытура Зімры-Ліма|Фрэска||Investiture_of_Zimri-Lim}} ў [[палац Зімры-Ліма|палацы Зімры-Ліма]] ў [[Мары (горад-дзяржава)|Мары]]]] Археалагічнымі раскопкамі адкрыты руіны [[палаца Зімры-Ліма]], які будаваўся з сырцовай цэглы на працягу другой паловы 3 тысячагоддзя да н.э. На ніжніх [[цокаль]]ных частках сцен былі нанесены дэкаратыўныя [[арнамент]]альныя палосы. Акрамя таго, дзве буйныя сюжэтныя кампазіцыі<ref name="СВ"/> з культавымі сцэнамі і выявамі багоў і інш.<ref name="БЭ3"/> удалося часткова аднавіць з дробных кавалкаў тынкоўкі з роспісам, якія абсыпаліся пры разбурэнні і пажары палаца пасля яго захопу царом Хамурапі. На адным з іх тры не цалкам захаваныя фігуры са сцэны ахвярапрынашэння. Гэта, відавочна, частка рытуальнай працэсіі, якую ўзначальвае жрэц і нехта велізарнага росту — цар ці бог<ref name="СВ"/>. Высокімі мастацкімі якасцямі адрозніваецца і [[алебастр]]авая статуя багіні [[Іштар]] з яе храма ў палацы Зімры-Ліма, якая дзвюма рукамі трымае масіўны [[гарлач]]. З прасвідраванай праз статую адтуліны, з горла гарлача, калісьці ў адказ на маленні вылівалася вада<ref name="СВ"/>. === Асірыя === {{асноўны|Мастацтва Асірыі}} Новы этап у развіцці мастацтва Месапатаміі звязаны з узвышэннем Асірыі. На [[мастацтва Асірыі]] (складвалася ў 2-м тыс. да н.э.) паўплывала культура старажытных плямён [[хурыты|хурытаў]], [[хеты|хетаў]], дзяржавы [[Акад]]; развіваліся архітэктура, манументальна-дэкаратыўнае і прыкладное мастацтва<ref name="БЭ3"/>. У пачатку 1 тысячагоддзя да н.э. Асірыя ператварылася ў наймацнейшую рабаўладальніцкую дзяржаву з развітым гандлем, у ваенную дзяржаву, якая падпарадкавала сабе да [[7 ст. да н.э.]] амаль усю [[Пярэдняя Азія|Пярэднюю Азію]] і нават часова [[Егіпет]]<ref name="МА">[http://webplus.info/index.php?page=48&article=21 Искусство Ассирии. (13—7 вв. до н. э.)]</ref>. Цэнтралізацыя ўлады ў руках асірыйскіх цароў спрыяла таму, што мастацтву прад’яўлялі зусім вызначаныя патрабаванні праслаўляць дзеянні цароў-пераможцаў і ваенную моц дзяржавы. У сувязі з гэтым у адрозненне ад мастацтва Егіпта і мастацтва Месапатаміі ранніх перыядаў мастацтва асірыйскай дзяржавы мела больш выразнае свецкае прызначэнне, было, у першую чаргу, мастацтвам прыдворным, хоць многія сюжэты, тэмы, выявы па-ранейшаму нязменна былі звязаны з рэлігіяй<ref name="МА"/>. [[Файл:Human-headed winged bull Khorsabad profile - Louvre 02a.jpg|thumb|Шэду з палаца цара Саргана II у [[Дур-Шарукін]]е. 712—707 да н.э. ]] У краіне ўзводзілі грандыёзныя храмы, цудоўныя палацы, магутныя крэпасці. Асірыйскія гарады 13—7 стст. да н.э. мелі крапасное аблічча: былі абаронены ад нападаў ворагаў магутнымі сценамі з [[Роў (фартыфікацыя)|равамі]] і вежамі-[[контрфорс]]амі<ref name="МА"/>. Храмы, якія мелі цэнтральнае памяшканне, былі ўзведзены па шумерскай традыцыі на штучных платформах. Частка храма будавалася па хета-хурыцкім тыпе: яны мелі [[порцік]] на фасадзе і памяшканні, згрупаваныя [[анфілада]]й. Пры храмах, прысвечаных сямі галоўным багам (як і ў Шумеры), узводзілі [[зікурат]]ы, звычайна ў сем ярусаў, якія былі ярка афарбаваны ў розныя колеры<ref name="МА"/>. [[Файл:Sargon II palace in Dur-Sharrukin.png|міні|злева|Рэканструкцыя палаца ў [[Дур-Шарукін]]е]] Цэнтрамі [[рэгулярныя планіроўка|рэгулярных па планіроўцы]] гарадоў сталі палацы-крэпасці са шматлікімі памяшканнямі вакол адкрытых двароў; парадныя арачныя парталы упрыгожваліся паабапал [[гарэльеф]]амі ў выглядзе крылатых чалавека-быкоў «[[шэду]]». Сярод найбойльш значных комплексаў — палац [[Сарган II|Саргана II]] у [[Дур-Шарукін]]е (сучасны г. [[Харсабад]]) з храмамі, у т.л. свяцілішча з вежай-зікуратам<ref name="БЭ3"/>. Палац размяшчаўся на ўскраіне горада, на штучнай чатырнаццаціметровай [[тэраса|тэрасе]] з цэглы-сырца, абліцаванай каменнем. Частка палаца, асіметрычна размешчанага ў гарадской цытадэлі, выступала за гарадскую абарончую сцяну і таксама была абаронена крапаснымі вежамі, якія стаялі на роўных адлегласцях адна ад адной. У комплекс палаца, агульная плошча якога складала дзесяць гектараў, уваходзіла каля двухсот памяшканняў<ref name="МА"/>. [[Файл:Nineveh north palace king hunting lion.jpg|thumb|Рэльф са сцэнай палявання цара на львоў з палаца Ашурбаніпала]] [[Файл:Genien, Nimrud 870 v. Chr. Aegyptisches Museum, Muenchen-5.jpg|міні|злева|Рэльеф з палаца Ашурнасірпала II у Кальху. 883—859 да н.э.]] [[Файл:British Museum Room 10 lion hunting.jpg|thumb|Рэльф з выявай параненай львіцы з палаца Ашурбаніпала]] Для пластыкі Асірыі характэрны манументальныя рэльефы (часам фарбаваныя) з [[Фрыз (архітэктура)|фрызавымі]] кампазіцыямі<ref name="МА"/>. Палацавыя рэльефы высечаны на [[алебастр]]авых плітах, так званых [[артастат]]ах, якімі абліцоўвалі панізе асноўны мур сцен з цэглы-сырца. Пры гэтым стваралі шматметровыя, звязаныя паміж сабой па сэнсе і па сюжэтах кампазіцыі — своеасаблівыя пано на камені<ref name="МА"/>. Кампаноўка асірыйскай скульптуры была падпарадкавана [[архітэктоніка|архітэктоніцы]] будынкаў<ref name="БЭ3"/>. У рэльефах таго ж часу ў сувязі з іх афіцыйнай значнасцю, пануе ўрачыстая запаволенасць, статычнасць рухаў і поз<ref name="МА"/>. Склаўся нерэлігійны канон цудоўнага, фізічна незвычайна магутнага чалавека, воіна-пераможца. Фігуры і галоўнае, твары ўсіх людзей, у тым ліку і цароў, ідэалізавалі і тыпізавалі: стваралі тып [[асірыйцы|асірыйца]] з правільнымі рысамі, з густымі кучаравымі [[валасы|валасамі]] і [[барада|барадой]]<ref name="МА"/>. Агульнай плоскасна-дэкаратыўнай трактоўцы выяў быў падпарадкаваны і ўмоўны разварот фігур, таксама кананізаваны да 9 ст. да н.э.: галаву, ніжнюю частку корпуса і ногі перадавалі ў [[профіль]], [[вока]] — у [[фас]], блізкае да пярэдняга плана плячо — у профіль, дальняе — у фас<ref name="МА"/>. Гіпертрафіраваная трактоўка [[мускулатура|мускулатуры]] і прапорцый чалавечага цела ў рэльефах 9 — пач. 8 ст. да н.э. ({{нп3|палац Ашурнасірпала II||de|Nordwest-Palast (Nimrud)}} у [[Кальху]]) змянілася ў 2-й пал. 8 — пач. 7 ст. да н.э. рэльефамі больш свабоднай кампазіцыі апавядальнага характару ([[палац Сінахерыба]] ў [[Ніневія|Ніневіі]]). Рэльефы 7 ст. да н.э. вылучаюцца жыццёвай выразнасцю вобразаў, дынамізмам (сцэны палявання на львоў у [[палацы Ашурбаніпала, Ніневія|палацы Ашурбаніпала]] ў Ніневіі)<ref name="МА"/>. Гэтыя насценныя рэльефы ўяўляюць надзвычайную каштоўнасць для разумення і ацэнкі выяўленчай творчасці Асірыі<ref name="МА"/>. Гарманічна ўключаны ў арнаментальны рытм рэльефаў, у іх плоскасць палосы [[клінапіс]]ных надпісаў. Пры тонкай мадэліроўцы аб’ёмаў фігур і арнаментальнай прачэрчанасці шматлікіх дэталей у іх, адзіны галоўны прыём перадачы: падпарадкаванне ўсіх рэльефных выяў плоскасці сцяны, эфекту верхнебакавога асвятлення<ref name="МА"/>. Яшчэ больш падкрэслівала вялікія плоскасці, аб’ёмы і арнаментальна перададзеныя дэталі рэльефаў размалёўка (якая амаль нідзе не захавалася) [[Чорны колер|чорным]], [[Чырвоны колер|чырвоным]], [[Сіні колер|сінім]], [[Зялёны колер|зялёным]] і [[Жоўты колер|жоўтым]] па [[Белы колер|белым]] фоне. Чорна-карычневыя контуры адцянялі сілуэты ўсіх фігур людзей, жывёл і іншых выяў<ref name="МА"/>. [[Файл:Ancient Orient Museum Istanbul (6).JPG|thumb|180пкс|Статуя Ашурнасірпала II]] Нешматлікім помнікам круглай скульптуры (каменныя статуі цароў) уласцівы строгая кананічнасць, манументальнасць, арнаментальна-дэкаратыўная трактоўка валасоў, адзення, атрыбутаў (статуі [[Ашурнасірпал II|Ашурнасірпала II]], [[Саламанасар ІІІ|Саламанасара ІІІ]] з [[Ашур (горад)|Ашура]])<ref name="БЭ3"/>. Галоўнае ў пластычнай трактоўцы і канструкцыі скульптур — іх урачыста-велічнае «стаянне» ці «сядзенне» на троне і, такім чынам, падпарадкаванне круглай пластыкі ясна выяўленай архітэктоніцы інтэр’ераў будынкаў. Абагульнены, манументаваны іх асноўныя аб’ёмы, адцененыя невялікай колькасцю арнаментальна-дэкаратыўна прарэзаных дэталей. Кампазіцыя іх строга франтальная, выявы ідэалізаваны: праслаўляецца веліч і велізарная фізічная сіла цароў<ref name="МА"/>. Пра жывапіс Асірыі можна меркаваць па фрагментах фрэсак з палаца ў {{нп3|Тыль-Барсіб|Тыль-Барсібе||Til Barsip}} («Два асірыйскія саноўнікі», «Паляванне на льва» і інш., 9—8 ст. да н.э.). Развіваліся таксама мастацкае ткацтва, разьба па косці і дрэве, апрацоўка металу. === Новававілонскі перыяд === Пасля падзення Асірыі (канец 7 ст. да н.э.) мастацтва Вавілона зноў перажыло кароткачасовы росквіт (7—б ст. да н.э., т. зв. [[новававілонскі перыяд]]), створаны цудоўны ансамбль г. Вавілон. Пасля заваявання Вавілона [[дзяржава Ахеменідаў|дзяржавай Ахеменідаў]] (539 да н.э.) і яго уключэння ў [[дзяржава Селеўкідаў|дзяржаву Селеўкідаў]] (канец 4 ст. да н.э.) вавілонская культура зазнала ўплыў [[персідскае мастацтва|персідскага]], а пазней і [[эліністычнае мастацтва|эліністычнага мастацтва]]. {{зноскі}} == Літаратура == * Вавілона-асірыйская культура // {{крыніцы/БЭ|3к}} С. 423—426. * Энциклопедия искусства Древнего мира. * Очерки по истории техники Древнего Востока. М.; Л., 1940. * Вайман А. А. Шумеро-вавилонская математика III — І тыс. до н.э. М., 1961. * Нейгебауер О. Точные науки в древности: Пер. с англ. М., 1968. * Кленгель-Брандт Э. Путешествие в древний Вавилон: Пер. с нем. М., 1979. * Клочков И. С. Духовная культура Вавилонии: человек, судьба, время: Очерки. М., 1983. * Дандамаев М.А Вавилонские писцы. М., 1983. * Матвеев К., Сазонов А. Земля Древнего Двуречья: (Мифы, легенды, находки и открытия). М., 1986. * Козырева Н. В. Древняя Ларса: Очерки хоз. деятельности. М., 1988. * Оппенхейм А. Древняя Месопотамия: Портрет погибшей цивилизации: Пер. с англ. 2 изд. М., 1990. == Спасылкі == {{Commons|Category:}} [[Катэгорыя:Культура Месапатаміі| ]] riimx4sp7uoo6n5f20rxmu612l03faq 0 220311 5237836 5225293 2026-11-03T15:10:54Z Go6pb1u 171301 Рэліквіі манастыра; настаяцель В. Р. Харытончык (з 1930), 8.07.1944 (Радюк 2022, с. 112—113) 5237836 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спаса-Праабражэнская царква}} {{Храм |Тып = Праваслаўны храм |Беларуская назва = Спаса-Праабражэнская царква |Арыгінальная назва = |Выява = Дзятлавічы. Спаса-Праабражэнская царква (02).jpg |Подпіс выявы = |Шырыня выявы = |Статус = {{ГККРБ 4|113Г000457}} |Краіна = Беларусь |Краіна2 = |Назва месцазнаходжання = Вёска |Месцазнаходжанне = [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]] |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 20|lat_sec =25.99 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 50|lon_sec = 23.09 |region = |CoordScale = |Канфесія = Праваслаўе |Епархія = |Добрапрыстойнасць = |Ордэнская прыналежнасць = |Тып кляштара = |Тып будынка = |Архітэктурны стыль = [[беларускае народнае дойлідства]] |Аўтар праекта = |Будаўнік = |Заснавальнік = |Першае згадванне = |Заснаванне = |Асноўныя даты = {{Славутасць/Даты||||||}} |Скасаваны = |Пачатак будаўніцтва = 1823 |Заканчэнне будаўніцтва = 1823 |Будынкі = {{Славутасць/Будынкі||||||}} |Вядомыя жыхары = |Рэліквіі = |Настаяцель = |Стан = |Сайт = |Commons = Church of the Transfiguration of Christ in Dziatlavičy }} '''Спаса-Праабражэнская царква''' — [[праваслаўе|праваслаўная]] царква ў [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічах]] [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]]. Стары храм, помнік [[беларускае народнае дойлідства|драўлянага дойлідства]], страчаны ў 1990-я гады. Цяпер на яго месцы новая цагляная царква. == Гісторыя == [[Файл:Дзятлавіцкі манастыр 1770.jpg|злева|міні|План Дзятлавіцкага манастыра ў 1770 годзе.]] [[Файл:Dziatłavičy, Spaskaja. Дзятлавічы, Спаская (1944-49).jpg|міні|злева|Спаса-Праабражэнская царква ў пачатку XX ст.]] Царква пабудавана ў 1823 годзе ў Дзятлавічах пры [[Новапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр|Новапячэрскім Праабражэнскім мужчынскім манастыры]]. У храме захоўваліся рэліквіі манастыра: срэбная чаша, якую, паводле надпісу, у 1763 годзе ахвяраваў у Кіева-Пячэрскую лаўру іераманах Іезекііль Багадухоўскі, і напрастольны крыж, зроблены 13 ліпеня 1766 года пры ігумене Руфе Дунаеўскім.<ref name="radiuk2022">{{cite book|author=Радюк Л. В.|chapter=«Недаром многих лет свидетелем Господь меня поставил…»|title=Глобальные вызовы современности и духовный выбор человека (к 1030-летию Православия на белорусских землях): сборник научных статей|location=Пінск|publisher=ПолесГУ|year=2022|pages=112—113|url=https://rep.polessu.by/handle/123456789/28108|language=ru}}</ref> З 1930 года настаяцелем царквы быў святар Васіль Рыгоравіч Харытончык (1892—1969). У гады нямецкай акупацыі ён адпяваў загінулых ад рук акупантаў і запісваў у метрычнай кнізе прычыну смерці: «расстрелян немцами». 8 ліпеня 1944 года, нягледзячы на супраціў святара, немцы збілі з храма замок і разрабавалі царкоўную маёмасць. У 1944—1946 гадах Харытончык служыў у Ганцавіцкім благачынні, дзе быў арыштаваны органамі НКУС; вызвалены ў 1955 годзе.<ref name="radiuk2022" /> У 1960-я гады ад маланкі цэнтральны [[купал]] царквы загарэўся і зваліўся ўнутр храма. Царква пасля пажару не аднаўлялася. Страчана ў 1990-я гады. [[Званіца]] разабрана перад будаўніцтвам у 2003 годзе на тым самым месцы новага храма з [[сілікатная цэгла|сілікатнай цэглы]]<ref name="sobory2003">{{cite web|url=https://sobory.ru/article/?object=56153|title=Дятловичи. Церковь Преображения Господня|website=Народный каталог православной архитектуры|publisher=sobory.ru|language=ru|access-date=2026-10-23}}</ref><ref name="ГБ">{{ГБ|http://globustut.by/dyatlovichi_lunin/index.htm#newchurch}}</ref>. == Архітэктура == [[Файл:Дзятлавічы. Спаса-Праабражэнская царква (01).jpg|міні|злева|Брама]] Будынак адлюстроўвае сінтэз традыцый народнага дойлідства і асобных прыёмаў стыляў [[барока]] і [[класіцызм]]у. Перабудоўвалася ў 1871 і 1896 гадах. Да квадратнага ў плане асноўнага аб’ёма, завершанага двух’ярусным васьмёрыкам на ветразях, прылягаюць прамавугольны [[бабінец]] з дзвюма прыбудовамі абапал яго і пяцігранны, падзелены дзвюма падоўжнымі сценкамі на тры [[апсіда|апсіды]] [[алтар]]ны зруб. Над бакавымі [[апсіда]]мі і прыбудовамі [[бабінец|бабінца]] — [[Чацвярык (збудаванне)|чацверыковыя]] вежачкі з барочнымі [[галоўка, архітэктура|галоўкамі]] на глухіх васьмерыках. На галоўным фасадзе паміж вежамі — невялікі трохвугольны [[франтон]], цэнтральны ўваход вылучаны дугападобным [[казырок|казырком]]. Сцены завершаныя аркатурным [[Фрыз (архітэктура)|фрызам]], вертыкальна ашаляваныя дошкамі з нашчыльнікамі, падзеленыя тонкім [[карніз]]ным поясам на два ярусы. Царква мела разьбяны 6-ярусны [[іканастас]] з 50 абразамі, рукапіснае евангелле XVI ст. (не зберагліся). Пад будынкам размешчана [[пахавальня]] (вышыня 2,5 м). На паўднёвым захадзе ад царквы знаходзіцца драўляная двух’ярусная [[званіца]] ([[васьмярык]] на [[Чацвярык (збудаванне)|чацверыку]]), накрытая [[шатровы дах|шатровым]] дахам. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Архітэктура Беларусі (1993)|}} * {{крыніцы/ЗП|}} == Спасылкі == {{ГККРБ|113Г000457}} {{Commons|Category:}} * {{hram.by|195}} * {{radzima|6097}} * {{ГБ|http://globustut.by/dyatlovichi_lunin/index.htm#newchurch}} * {{Архіварта|spasa-praabrazhjenskaja-carkva-dzjatlavichy}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя храмы Лунінецкага раёна]] [[Катэгорыя:Помнікі беларускага народнага дойлідства]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1823 годзе]] [[Катэгорыя:Зніклі ў 1990-я гады]] [[Катэгорыя:Колішнія праваслаўныя храмы Брэсцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Драўляныя цэрквы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дзятлавічы (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Храмы Пінскай і Лунінецкай епархіі]] [[Катэгорыя:1823 год у Беларусі]] ka53mmu2m05tvjtp0x4eedivn00ico5 0 229465 5238113 4442400 2026-11-04T01:32:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238113 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Браўн}} {{Гулец у снукер | Імя = Олівер Браўн | Арыгінал імя = {{lang-en|Oliver Brown}} | Фота = | Шырыня = 300 px | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Англія}} | Прафесійная кар'ера = — | Найвышэйшы рэйтынг = | Цяперашні рэйтынг = | Прызавыя грошы = > £20,000 | Найвышэйшая серыя = 127 <small>([[Еўрапейскі тур PTC 2013/2014 – Этап 4 (снукер)|Пол Хантэр Класік 2013]])</small> | Колькасць соценных серый = 7 | Лепшы рэйтынгавы вынік = 1/16 фіналу<br /><small>([[Усі Класік 2014 (снукер)|Усі Класік 2014]],<br />[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2015|Адкрыты чэмпіянат Уэльса 2015]],<br />[[Пол Хантэр Класік 2017 (снукер)|Пол Хантэр Класік 2017]])</small> | Рэйтынгавыя турніры = | Нізкарэйтынгавыя турніры = | Нярэйтынгавыя турніры = | Чэмпіянат свету = 1/72 фіналу (кв.) <small>([[Чэмпіянат свету па снукеры 2015|2015]])</small> | Чэмпіён свету = | Сайт = }} '''Олівер Браўн''' ({{lang-en|Oliver Brown}}; {{ДН|18|8|1994}}, {{МН|Дэрбішыр||}}, [[Англія]]) — [[Англія|англійскі]] непрафесійны гулец у [[снукер]]. Удзельнік 1/16 фіналу [[Усі Класік 2014 (снукер)|Усі Класік 2014 года]], [[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2015|адкрытага чэмпіянату Уэльса 2015 года]] і [[Пол Хантэр Класік 2017 (снукер)|Пол Хантэр Класік 2017 года]]. Пачаў удзельнічаць на турнірах [[Міжнародная адкрытая серыя 2009/2010, снукер|Міжнароднай адкрытай серыі ў 2009 годзе]] ва ўзросце 14 гадоў. У [[Снукерны сезон 2010/2011|сезоне 2010/2011]] дэбютаваў на прафесійным турніры і ўдзельнічаў у асноўных стадыях шасці турніраў [[Players Tour Championship 2010/2011 (снукер)|серыі PTC]]. У [[Снукерны сезон 2011/2012|сезоне 2011/2012]] яшчэ чатыры разы трапляў у 1/64 фіналу нізкарэйтынгавых турніраў, а ў наступным сезоне дэбютаваў і два разы гуляў у стадыі 1/32 фіналу прафесійных спаборніцтваў. У 2013 годзе ўпершыню гуляў у кваліфікацыі да рэйтынгавага турніру на [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па снукеры 2013|адкрытым чэмпіянаце Аўстраліі]], а ў кваліфікацыйным раундзе да [[International Championship 2013 (снукер)|International Championship]] перамог [[Найджэл Бонд|Найджэла Бонда]] і ўпершыню патрапіў у асноўную стадыю турніру рэйтынгавага ўзроўню ва ўзросце 19 гадоў. На адным з турніраў кваліфікацыйнага тура [[Q School 2014, снукер|Q School 2014 года]] дайшоў да 1/8 фіналу, саступіўшы за два крокі да траплення ў прафесіяналы, а ў пачатку [[Снукерны сезон 2014/2015|сезона 2014/2015]] перамог другога нумара [[Сусветны снукерны рэйтынг у сезоне 2014/2015|рэйтынгу]] [[Дзін Цзюньхуэй|Дзіна Цзюньхуэя]] ў кваліфікацыі да [[Усі Класік 2014 (снукер)|Усі Класік]] (5:0) і [[Олівер Лайнс|Олівера Лайнса]] ў 1/32 фіналу, упершыню дайшоўшы да 1/16 фіналу рэйтынгавага турніру. У тым жа сезоне патрапіў у асноўную стадыю [[International Championship 2014 (снукер)|International Championship]] і дэбютаваў на другім па значнасці рэйтынгавым турніры, [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2014|чэмпіянаце Вялікабрытаніі]], пасля чаго на [[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2015|адкрытым чэмпіянаце Уэльса]] перамог [[Майк Дан|Майка Дана]] і [[Раян Дэй|Раяна Дэя]] ў першых раундах і ў другі раз дайшоў да 1/16 фіналу спаборніцтва рэйтынгавага ўзроўню. У 2015 годзе дэбютаваў у кваліфікацыі да [[Чэмпіянат свету па снукеры 2015|чэмпіянату свету]], але саступіў у першым жа раундзе [[Ліам Хайфілд|Ліаму Хайфілду]] (1:10). Пасля гэтага штогод удзельнічаў у Q School, але не дамагаўся поспеху, а ў 2017 годзе дайшоў да трэцяй стадыі 1/16 фіналу рэйтынгавага турніру на [[Пол Хантэр Класік 2017 (снукер)|Пол Хантэр Класік]]. == Выступы на прафесійных снукерных турнірах == {| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" class="table" style="font-size:70%; text-align:center" |- style="background:#00AF00" ! '''Турнір''' ! [[Снукерны сезон 2010/2011|2010/<br />2011]] ! [[Снукерны сезон 2011/2012|2011/<br />2012]] ! [[Снукерны сезон 2012/2013|2012/<br />2013]] ! [[Снукерны сезон 2013/2014|2013/<br />2014]] ! [[Снукерны сезон 2014/2015|2014/<br />2015]] ! [[Снукерны сезон 2015/2016|2015/<br />2016]] ! [[Снукерны сезон 2016/2017|2016/<br />2017]] ! [[Снукерны сезон 2017/2018|2017/<br />2018]] ! |- |style="text-align:left"| [[Сусветны снукерны рэйтынг|Рэйтынг]] | —<ref group="вт" name="бр">Не з’яўляўся ўдзельнікам мэйн-тура.</ref> | —<ref group="вт" name="бр"/> | —<ref group="вт" name="бр"/> | —<ref group="вт" name="бр"/> | —<ref group="вт" name="бр"/> | —<ref group="вт" name="бр"/> | —<ref group="вт" name="бр"/> | —<ref group="вт" name="бр"/> | |- | colspan="9" | <u>'''Рэйтынгавыя турніры'''</u> | '''{{Abbr|П–П|Перамогі – Паразы|0}}'''<ref name="ПП" group="вт">Лічацца толькі матчы, згуляныя ў асноўных стадыях турніраў (кваліфікацыйныя матчы не ўваходзяць у статыстыку).</ref> |- |style="text-align:left"| [[Адкрыты чэмпіянат Індыі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Індыі]] |colspan="3" style="color:#cccccc;"|НП |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|1/64 |style="color:#cccccc;"|НП |style="color:#cccccc;"| | |'''0:0''' |- |style="text-align:left"| [[Шанхай Мастэрс (снукер)|Шанхай Мастэрс]] |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|1/64 |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"| | |'''0:0''' |- |style="text-align:left"| [[International Championship (снукер)|International Championship]] |colspan="2" style="color:#cccccc;"|НП |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[International Championship 2013 (снукер)|1/32]] |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[International Championship 2014 (снукер)|1/32]] |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"| | |'''0:2''' |- |style="text-align:left"| [[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры|Чэмпіянат Вялікабрытаніі]] |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Чэмпіянат Вялікабрытаніі па снукеры 2014|1/64]] |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"| | |'''0:1''' |- |style="text-align:left"| [[German Masters (снукер)|German Masters]] |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|1/64 |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"| | |'''0:0''' |- |style="text-align:left"| [[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Уэльса]] |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Уэльса па снукеры 2015|1/16]] |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"| | |'''2:1''' |- |style="text-align:left"| [[Адкрыты чэмпіянат Кітая па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Кітая]] |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|1/64 |style="color:#cccccc;"|1/64 |style="color:#cccccc;"| | |'''0:0''' |- |style="text-align:left"| [[Чэмпіянат свету па снукеры|Чэмпіянат свету]] |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|1/72 |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"| | |'''0:0''' |- | colspan="9" | '''Статыстыка выступаў на рэйтынгавых турнірах''' |'''Вынік''' |- style="background:#DCDCDC;" | Колькасць згуляных турніраў<ref name="ЗТ" group="вт">Лічыцца колькасць турніраў, дзе гулец выступаў у асноўнай стадыі (турніры, дзе гулец прайграў у кваліфікацыі не ўваходзяць у статыстыку)</ref> |0 |0 |0 |1 |3 |0 | | |'''4''' |- style="background:#DCDCDC;" | Колькасць тытулаў |0 |0 |0 |0 |0 |0 | | |'''0''' |- style="background:#DCDCDC;" | Колькасць выхадаў у фінал |0 |0 |0 |0 |0 |0 | | |'''0''' |- style="background:#DCDCDC;" | Перамогі — Паразы<ref name="ПП" group="вт"/> |'''0:0''' |'''0:0''' |'''0:0''' |'''0:1''' |'''3:4''' |'''0:0''' | | |'''3:5''' |- | colspan="9" | <u>'''Былыя рэйтынгавыя турніры'''</u> | '''{{Abbr|П–П|Перамогі – Паразы|0}}'''<ref name="ПП" group="вт"/> |- |style="text-align:left"| [[Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Аўстраліі]] |style="color:#cccccc;"|НП |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|1/64 |style="color:#cccccc;"|1/24 |style="color:#cccccc;"|1/64 |colspan="2" style="color:#cccccc;"|НП |'''0:0''' |- |style="text-align:left"| [[Усі Класік (снукер)|Усі Класік]] |colspan="2" style="color:#cccccc;"|НТ |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc;"|— |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Усі Класік 2014 (снукер)|1/16]] |colspan="3" style="color:#cccccc;"|НП |'''1:1''' |- | colspan="8" style="background:#C2B280;"| <u>'''[[Players Tour Championship (снукер)|Players Tour Championship]]'''</u> (НР) |style="background:#C2B280;" align="center"| '''{{Abbr|П–П|Перамогі – Паразы|0}}'''<ref name="ПП" group="вт"/> |- |style="text-align:left"| [[Адкрыты чэмпіянат Рыгі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Рыгі]] |colspan="4" style="color:#cccccc;"|Турнір не праводзіўся |style="color:#cccccc;"|ПК (ЕТ1) |style="color:#cccccc;"|ПК (ЕТ1) |style="color:#cccccc;"|РТ | |'''0:0''' |- |style="text-align:left"| [[Пол Хантэр Класік (снукер)|Пол Хантэр Класік]] |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Еўра Players Tour Championship 2010/2011 – Этап 1 (снукер)|1/64 (ЕPTC1)]] |style="color:#cccccc;"|ПК (PTC4) |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Еўрапейскі тур PTC 2012/2013 – Этап 1 (снукер)|1/64 (ЕТ1)]] |style="color:#cccccc;"|ПК (ЕТ4) |style="color:#cccccc;"|ПК (ЕТ2) |style="color:#cccccc;"|ПК (ЕТ2) |style="color:#cccccc;"|РТ | |'''0:2''' |- |style="text-align:left"| [[Адкрыты чэмпіянат Рура па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Рура]]<ref name="Рур" group="вт">Турнір меў назву «Чэмпіянат Рура» (2010/2011)</ref> |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Чэмпіянат Рура па снукеры 2010|1/64 (ЕPTC5)]] |colspan="2" style="color:#cccccc;"|НП |style="color:#cccccc;"|ПК (ЕТ5) |style="color:#cccccc;"|— (ЕТ4) |style="color:#cccccc;"|ПК (ЕТ3) |style="color:#cccccc;"|НП | |'''0:1''' |- |style="text-align:left"| [[Адкрыты чэмпіянат Балгарыі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Балгарыі]] |colspan="2" style="color:#cccccc;"|НП |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Балгарыі па снукеры 2012|1/32 (ЕТ4)]] |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Балгарыі па снукеры 2013|1/64 (ЕТ1)]] |style="color:#cccccc;"|ПК (ЕТ3) |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Балгарыі па снукеры 2013|1/64 (ЕТ4)]] |style="color:#cccccc;"|НП | |'''1:3''' |- |style="text-align:left"| Адкрыты чэмпіянат Гібралтара |colspan="5" style="color:#cccccc;"|Турнір не праводзіўся |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Гібралтара па снукеры 2015|1/64 (ЕТ5)]] |style="color:#cccccc;"|РТ | |'''0:1''' |- |style="text-align:left"| [[Адкрыты чэмпіянат Гдыні па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Гдыні]] |colspan="2" style="color:#cccccc;"|НП |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Гдыні па снукеры 2012|1/64 (ЕТ2)]] |style="color:#cccccc;"|ПК (ЕТ8) |style="color:#cccccc;"|ПК (ЕТ6) |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Гдыні па снукеры 2016|1/64 (ЕТ6)]] |style="color:#cccccc;"|НП | |'''0:2''' |- |style="text-align:left"| Адкрыты чэмпіянат Лісабона |colspan="4" style="color:#cccccc;"|Турнір не праводзіўся |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Лісабона па снукеры 2014|1/64 (ЕТ5)]] |colspan="2" style="color:#cccccc;"|НП | |'''0:1''' |- |style="text-align:left"| Адкрыты чэмппіянат Ротэрдама |colspan="3" style="color:#cccccc;"|Не праводзіўся |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмппіянат Ротэрдама па снукеры 2013|1/64 (ЕТ2)]] |colspan="3" style="color:#cccccc;"|НП | |'''0:1''' |- |style="text-align:left"| Bluebell Wood Open |colspan="3" style="color:#cccccc;"|Не праводзіўся |style="color:#cccccc;"|ПК (ЕТ3) |colspan="3" style="color:#cccccc;"|НП | |'''0:0''' |- |style="text-align:left"| [[Кубак памяці Кей Сюзан па снукеры|Кубак памяці Кей Сюзан]]<ref group="вт">Турнір меў назву «Трафей памяці Кей Сюзан» (2011/2012-2012/2013)</ref> |style="color:#cccccc;"|НП |style="color:#cccccc;"|ПК (PTC7) |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Players Tour Championship 2012/2013 – Этап 4 (снукер)|1/64 (PTC4)]] |style="color:#cccccc;"|ПК (ЕТ6) |colspan="3" style="color:#cccccc;"|НП |'''0:1''' |- |style="text-align:left"| [[Адкрыты чэмпіянат Антверпена па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Антверпена]] |style="color:#cccccc;"|НП |style="color:#cccccc;"|ПК (PTC9) |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Антверпена па снукеры 2012|1/64 (ЕТ3)]] |style="color:#cccccc;"|ПК (ЕТ7) |colspan="3" style="color:#cccccc;"|НП |'''0:1''' |- |style="text-align:left"| {{nowrap|[[Адкрыты чэмпіянат Шатландыі па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Шатландыі]]}} |colspan="2" style="color:#cccccc;"|НП |style="color:#cccccc;"|ПК (ЕТ5) |colspan="3" style="color:#cccccc;"|Не праводзіўся |style="color:#cccccc;"|РТ |'''0:0''' |- |style="text-align:left"| [[Адкрыты чэмпіянат Фюрстэнфельдбрука па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Фюрстэнфельдбрука]] |style="color:#cccccc;"|НП |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Фюрстэнфельдбрука па снукеры 2013|1/64 (PTC12)]] |style="color:#cccccc;"|— (ЕТ6) |colspan="4" style="color:#cccccc;"|Не праводзіўся |'''0:1''' |- |style="text-align:left"| Варшава Класік |style="color:#cccccc;"|НП |style="color:#cccccc;"|ПК (PTC6) |colspan="5" style="color:#cccccc;"|Турнір не праводзіўся |'''0:0''' |- |style="text-align:left"| Міжнародны трафей Алекса Хігінса |style="color:#cccccc;"|НП |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 8 (снукер)|1/64 (PTC8)]] |colspan="5" style="color:#cccccc;"|Турнір не праводзіўся |'''0:1''' |- |style="text-align:left"| Адкрыты чэмпіянат Бруге |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Бруге па снукеры 2010|1/64 (ЕPTC2)]] |colspan="6" style="color:#cccccc;"|Турнір не праводзіўся |'''0:1''' |- |style="text-align:left"| Кубак Русельсгайма |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Кубак Русельсгайма па снукеры 2010|1/64 (ЕPTC3)]] |colspan="6" style="color:#cccccc;"|Турнір не праводзіўся |'''0:1''' |- |style="text-align:left"| Прага Класік |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Еўра Players Tour Championship 2010/2011 – Этап 6 (снукер)|1/64 (ЕPTC6)]] |colspan="6" style="color:#cccccc;"|Турнір не праводзіўся |'''0:1''' |- |rowspan="3" style="text-align:left"| Турніры серыі PTC у Глостэры |rowspan="3" style="color:#cccccc;"|НП |rowspan="3" style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 2 (снукер)|1/64 (PTC2)]] |style="color:#cccccc;"|ПК (PTC1) |rowspan="3" colspan="4" style="color:#cccccc;"|Не праводзіліся |rowspan="3" align="center"|'''0:2''' |- |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Players Tour Championship 2012/2013 – Этап 2 (снукер)|1/64 (PTC2)]] |- |style="color:#cccccc;"|ПК (PTC3) |- |rowspan="6" style="background:#EFEFEF;"| Турніры серыі PTC у Шэфілдзе |style="color:#cccccc;"|ПК (PTC1) |style="color:#cccccc;"|ПК (PTC1) |rowspan="6" colspan="5" style="color:#cccccc;"|Турніры не праводзіліся |rowspan="6" align="center"|'''0:2''' |- |style="color:#cccccc;"|ПК (PTC2) |style="color:#cccccc;"|ПК (PTC3) |- |style="color:#cccccc;"|ПК (PTC3) |style="color:#cccccc;"|ПК (PTC5) |- |style="color:#cccccc;"|ПК (PTC4) |style="color:#cccccc;"|ПК (PTC10) |- |style="color:#cccccc;"|— (PTC5) |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Players Tour Championship 2011/2012 – Этап 11 (снукер)|1/64 (PTC11)]] |- |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Players Tour Championship 2010/2011 – Этап 6 (снукер)|1/64 (PTC6)]] |style="color:#cccccc;"|PTC12↑<ref group="вт">Першыя раунды турніру праходзілі ў Шэфілдзе, фінальныя — у Фюрстэнфельдбруку. Турнір праходзіў як адкрыты чэмпіянат Фюрстэнфельдбрука.</ref> |- |style="text-align:left"| [[Адкрыты чэмпіянат Хайніна па снукеры|Адкрыты чэмпіянат Хайніна]] |colspan="4" style="color:#cccccc;"|Турнір не праводзіўся |style="color:#cccccc;"|— (АТ2) |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Адкрыты чэмпіянат Хайніна па снукеры 2015|1/32 (АТ1)]] |style="color:#cccccc;"|НП |'''1:1''' |- |rowspan="3" style="background:#EFEFEF;"| Турніры серыі PTC у Азіі |rowspan="3" colspan="2" style="color:#cccccc;"|НП |style="color:#cccccc;"|— |rowspan="3" colspan="4" style="color:#cccccc;"|Турніры не праводзіліся |rowspan="3" align="center"|'''1:1''' |- |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|[[Азіяцкі Players Tour Championship 2012/2013 – Этап 1 (снукер)|1/32 (АPTC2)]] |- |style="color:#cccccc; background:#F5F5DC;"|— (АPTC3) |- | colspan="8" style="background:#C2B280;"| '''Статыстыка выступаў на турнірах серыі [[Players Tour Championship (снукер)|PTC]]''' | style="background:#C2B280;" align="center"|'''Вынік''' |- | Колькасць згуляных турніраў<ref name="ЗТ" group="вт"/> |6 |4 |7 |2 |1 |4 | |'''24''' |- | Колькасць тытулаў |0 |0 |0 |0 |0 |0 | |'''0''' |- | Колькасць выхадаў у фінал |0 |0 |0 |0 |0 |0 | |'''0''' |- | Перамогі — Паразы<ref name="ПП" group="вт"/> |'''0:6''' |'''0:4''' |'''2:7''' |'''0:2''' |'''0:1''' |'''1:4''' | |'''3:24''' |- | Месца ў выніковым рэйтынгу PTC | | | | | | | | |} {{Легенда вынікаў снукерыста на турнірах}} {{reflist|group=вт}} {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20150417234721/http://www.cuetracker.net/Players/Oliver-Brown Статыстыка Олівера Браўна на CueTracker.net] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Браўн Олівер}} [[Катэгорыя:Снукерысты Англіі]] 5el2xjb0mzgknp0czgc4db96pih6ho8 0 238336 5238181 5206807 2026-11-04T06:28:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238181 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Палата (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Палата |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 36|lat_sec = 43 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 06|lon_sec = 15 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Полацкі |сельсавет = Палатоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |OpenStreetMap = 243026692 }} '''Палата́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Palata}}, {{lang-ru|Полота}}) — [[аграгарадок]]<ref>{{Cite web|url=https://etalonline.by/document/?regnum=d911v0038240&q_id=6983376|title=Решение Полоцкого районного Совета депутатов от 31 января 2011 года № 34 "О преобразовании сельских населенных пунктов Полоцкого района в агрогородки"|url-status=dead}}</ref> у [[Полацкі раён|Полацкім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Палатоўскі сельсавет|Палатоўскага сельсавета]]. Знаходзіцца за 25 км у напрамку на паўночны ўсход ад [[Полацк]]а, за 130 км ад [[Віцебск]]а, каля ракі [[Палата]]<ref name="bel11">{{Крыніцы/БелЭн|11}}</ref>. == Насельніцтва == * [[2000]] год — 634 жыхары ў 273 дварах<ref name="bel11" />. == Памятныя мясціны == * Брацкая магіла савецкіх воінаў і партызан. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|11|||538}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Атлас охотника и рыболова: Витебская область|адказны=Редактор Г. Г. Науменко|месца=Мн.|выдавецтва=РУП «Белкартография»|год=2010|старонкі=21|старонак=72|isbn=978-985-508-136-5|тыраж=10&nbsp;000}}{{ref-ru}} * {{кніга|загаловак=Республика Беларусь. Витебская область. Полоцкий район: карта|адказны=Ред. В. А. Змачинская|месца=Мн.|выдавецтва=Белкартография|год=2012|тыраж=5000}}{{ref-ru}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Палатоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Палатоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Полацкага раёна]] [[Катэгорыя:Палата (аграгарадок)| ]] duj9zxo1k50ky9euozbh1m50yenvbwy 0 240031 5237976 4996508 2026-11-03T20:19:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237976 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Новамыкалаіўскі раён | Арыгінальная назва = {{lang-uk|Новомиколаївський район}} | Герб = Novomykolayivskiy rayon gerb.png | Сцяг = Novomykolayivskiy rayon prapor.gif | Шырыня герба = | Шырыня сцяга = | Апісанне герба = Герб Новамыкалаіўскага раёна | Апісанне сцяга = Сцяг Новамыкалаіўскага раёна | Краіна = [[Украіна]] | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | type = | узровень = | CoordScale = | Гімн = | Статус = Раён | Уваходзіць у = [[Запарожская вобласць]] | Уключае = 2 пасялковыя саветы<br />12 сельскіх саветаў | Сталіца = [[Новамыкалаіўка (Запарожская вобласць)|Новамыкалаіўка]] | Буйны горад = | Буйныя гарады = | Утварэнне = 1923 | Скасаванне = 2020 | Глава = | Назва главы = | Глава2 = | Назва главы2 = | Глава3 = | Назва главы3 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = [[украінская]] | Мовы = | Насельніцтва = {{падзенне}} 16315 | Год перапісу = 2015 | Працэнт ад насельніцтва = | Месца па насельніцтве = | Шчыльнасць = 18,4 | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = 915 | Працэнт ад плошчы = | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Карта = Novomykolaivskyi-Zap-Raion.png | Памер карты = | Карта адміністрацыйнай адзінкі = | Памер карты аа = | Часавы пояс = {{EET}} | Абрэвіятура = | ISO = | Лічбавы ідэнтыфікатар = 2323600000 | Від ідэнтыфікатара = [[КААТЛУ]] | Лічбавы ідэнтыфікатар2 = | Від ідэнтыфікатара2 = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-6144 | Паштовыя індэксы = 70101—70153 | Інтэрнэт-дамен = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Заўвагі = }} '''Новамыкалаіўскі раён'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Новомиколаївський район}}) — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Запарожская вобласць|Запарожскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Новамыкалаіўка (Запарожская вобласць)|Новамыкалаіўка]]<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Новомиколаївка}}). Утвораны ў 1923 годзе. Насельніцтва раёна на {{дата|01|02|2015|1}} года складае 16315 чалавек, плошча — 915&nbsp;км². Ліквідаваны 17 ліпеня 2020 года.<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=28 лютага 2023 |url-status=dead}}</ref> == Адміністрацыйны падзел == Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 2 пасялковых і 12 сельскіх саветаў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі раёна размешчаны 2 пасёлкі гарадскога тыпу, 1 пасёлак сельскага тыпу і 67 сёлаў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Новамыкалаіўскі раён}} {{Запарожская вобласць}} {{Заліўка раёнаў Украіны}} [[Катэгорыя:Раёны Запарожскай вобласці]] jhn5whzxxrxe8sdeze15tam3l9ylxyr 0 240119 5237972 4996503 2026-11-03T20:14:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237972 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Новаайдарскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-uk|Новоайдарський район}} |Герб = Novoaidarskyi rayon gerb.png |Сцяг = Flag of Novoaidar raion.svg |Шырыня герба = |Шырыня сцяга = |Апісанне герба = Герб Новаайдарскага раёна |Апісанне сцяга = Сцяг Новаайдарскага раёна |Краіна = [[Украіна]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |узровень = |CoordScale = |Гімн = |Статус = Раён |Уваходзіць у = [[Луганская вобласць]] |Уключае = 1 гарадскі савет<br />1 пасялковы савет<br />16 сельскіх саветаў |Сталіца = [[Новаайдар]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Утварэнне = [[7 сакавіка]] [[1923]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |Глава3 = |Назва главы3 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = [[украінская]] |Мовы = |Насельніцтва = {{стабільна}} 42 484 |Год перапісу = 2015 |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 1835,88 |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Карта = |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = {{EET}} |Абрэвіятура = |ISO = |Лічбавы ідэнтыфікатар = 4423100000 |Від ідэнтыфікатара = [[КААТЛУ]] |Лічбавы ідэнтыфікатар2 = |Від ідэнтыфікатара2 = |FIPS = |Тэлефонны код = +380-6445 |Паштовыя індэксы = 93500—93543 |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Заўвагі = }} '''Новаайдарскі раён'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Новоайдарський район}}) — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Новаайдар]]<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Новоайдар}}). Утвораны [[7 сакавіка]] [[1923]] года. Насельніцтва раёна на {{дата|01|01|2015|1}} года складае 42 484 чалавекі, плошча — 1835,88&nbsp;км². Ліквідаваны 17 ліпеня 2020 года.<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=4 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> == Адміністрацыйны падзел == Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 гарадскога, 1 пасялковага і 16 сельскіх саветаў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі раёна размешчаны 1 горад раённага значэння, 1 пасёлак гарадскога тыпу, 1 пасёлак сельскага тыпу і 44 сяла. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Новаайдарскі раён}} {{Луганская вобласць}} {{Заліўка раёнаў Украіны}} [[Катэгорыя:Раёны Луганскай вобласці]] [[Катэгорыя:Новаайдарскі раён| ]] sanq7jskp2q698lj6c6d2i84expxjca 0 240242 5238019 4996515 2026-11-03T21:48:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238019 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Нэдрыгайліўскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-uk|Недригайлівський район}} |Герб = Coats_of_arms_of_Nedrigajlivskij_district.png |Сцяг = Nedryhaylivskiy rayon prapor.png |Шырыня герба = |Шырыня сцяга = |Апісанне герба = Герб Нэдрыгайліўскага раёна |Апісанне сцяга = Сцяг Нэдрыгайліўскага раёна |Краіна = [[Украіна]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |узровень = |CoordScale = |Гімн = |Статус = Раён |Уваходзіць у = [[Сумская вобласць]] |Уключае =2 пасялковыя саветы<br />17 сельскіх саветаў |Сталіца = [[Нэдрыгайліў]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Утварэнне = [[1923]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |Глава3 = |Назва главы3 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = [[украінская]] |Мовы = |Насельніцтва = {{падзенне}} 24904 |Год перапісу = 2015 |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = 25,3 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 1025 |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Карта = Nedrygaylivskyi-Raion.png |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = {{EET}} |Абрэвіятура = |ISO = |Лічбавы ідэнтыфікатар = 5923500000 |Від ідэнтыфікатара = [[КААТЛУ]] |Лічбавы ідэнтыфікатар2 = |Від ідэнтыфікатара2 = |FIPS = |Тэлефонны код = +380-5455 |Паштовыя індэксы = 42100—42146 |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Заўвагі = }} '''Нэдрыгайліўскі раён'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Недригайлівський район}}) — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Нэдрыгайліў]]<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Недригайлів}}). Утвораны ў [[1923]] годзе. Насельніцтва раёна на {{дата|01|02|2015|1}} года складае 24904 чалавекі, плошча — 1025&nbsp;км². Ліквідаваны 17 ліпеня 2020 года.<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=28 лютага 2023 |url-status=dead}}</ref> == Адміністрацыйны падзел == Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 2 пасялковых і 17 сельскіх саветаў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі раёна размешчаны 2 пасёлкі гарадскога тыпу, 2 пасёлкі сельскага тыпу і 95 вёсак. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Нэдрыгайліўскі раён}} {{Сумская вобласць}} {{Заліўка раёнаў Украіны}} [[Катэгорыя:Раёны Сумскай вобласці]] [[Катэгорыя:Нэдрыгайліўскі раён| ]] 81bjhbnmcmd433e66wt8bh0ffq5a7hz 0 240288 5237973 4996505 2026-11-03T20:14:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237973 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка | Беларуская назва = Новавадалажскі раён | Арыгінальная назва = {{lang-uk|Нововодолазький район}} | Герб = UKR Нововодола́зький райо́н COA.png | Сцяг = Flag of Novovodolazkyj.svg | Шырыня герба = | Шырыня сцяга = | Апісанне герба = Герб Новавадалажскага раёна | Апісанне сцяга = Сцяг Новавадалажскага раёна | Краіна = [[Украіна]] | lat_dir = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = | lon_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = | region = | type = | узровень = | CoordScale = | Гімн = | Статус = Раён | Уваходзіць у = [[Харкаўская вобласць]] | Уключае = 2 пасялковыя саветы<br />13 сельскіх саветаў | Сталіца = [[Нава Вадалага]] | Буйны горад = | Буйныя гарады = | Утварэнне = [[1923]] | Скасаванне = 2020 | Глава = | Назва главы = | Глава2 = | Назва главы2 = | Глава3 = | Назва главы3 = | ВУП = | Год ВУП = | Месца па ВУП = | ВУП на душу насельніцтва = | Месца па ВУП на душу насельніцтва = | Мова = [[украінская]] | Мовы = | Насельніцтва = {{падзенне}} 33644 | Год перапісу = 2015 | Працэнт ад насельніцтва = | Месца па насельніцтве = | Шчыльнасць = 29,2 | Месца па шчыльнасці = | Нацыянальны склад = | Канфесійны склад = | Плошча = 1182,74 | Працэнт ад плошчы = | Месца па плошчы = | Максімальная вышыня = | Сярэдняя вышыня = | Мінімальная вышыня = | Карта = Novovodolazkyi-Raion.png | Памер карты = | Карта адміністрацыйнай адзінкі = | Памер карты аа = | Часавы пояс = {{EET}} | Абрэвіятура = | ISO = | Лічбавы ідэнтыфікатар = 6324200000 | Від ідэнтыфікатара = [[КААТЛУ]] | Лічбавы ідэнтыфікатар2 = | Від ідэнтыфікатара2 = | FIPS = | Тэлефонны код = +380-5740 | Паштовыя індэксы = 63200—63262 | Інтэрнэт-дамен = | Код аўтамабільных нумароў = | Сайт = | Катэгорыя ў Commons = | Заўвагі = }} '''Новавадалажскі раён'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Нововодолазький район}}) — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Харкаўская вобласць|Харкаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Нава Вадалага]]<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Нова Водолага}}). Утвораны ў [[1923]] годзе. Насельніцтва раёна на {{дата|01|02|2015|1}} года складае 33644 чалавекі, плошча — 1182,74&nbsp;км². Ліквідаваны 17 ліпеня 2020 года.<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=28 лютага 2023 |url-status=dead}}</ref> == Адміністрацыйны падзел == Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 2 пасялковых і 13 сельскіх саветаў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі раёна размешчаны 2 пасёлкі гарадскога тыпу, 3 пасёлкі сельскага тыпу і 53 вёскі. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Новавадалажскі раён}} {{Харкаўская вобласць}} {{Заліўка раёнаў Украіны}} [[Катэгорыя:Раёны Харкаўскай вобласці]] 82z570yy3eh2ijbyxrmw6frp9ld61qu 0 240307 5238006 4996514 2026-11-03T21:32:45Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238006 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Ныжнёсірагозскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-uk|Нижньосірогозький район}} |Герб = Nygh sirohoz rayon gerb.png |Сцяг = Nyzhni Sirohozy Rayon prapor.png |Шырыня герба = |Шырыня сцяга = |Апісанне герба = Герб Ныжнёсірагозскага раёна |Апісанне сцяга = Сцяг Ныжнёсірагозскага раёна |Краіна = [[Украіна]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |узровень = |CoordScale = |Гімн = |Статус = Раён |Уваходзіць у = [[Херсонская вобласць]] |Уключае =1 пасялковы савет<br />13 сельскіх саветаў |Сталіца = [[Ныжні Сірагозы]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Утварэнне = [[7 сакавіка]] [[1923]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |Глава3 = |Назва главы3 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = [[украінская]] |Мовы = |Насельніцтва = {{падзенне}} 16239 |Год перапісу = 2015 |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = 13,7 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 1210 |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Карта = Nyzhnyosirogizkyi-Raion.png |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = {{EET}} |Абрэвіятура = |ISO = |Лічбавы ідэнтыфікатар = 6523800000 |Від ідэнтыфікатара = [[КААТЛУ]] |Лічбавы ідэнтыфікатар2 = |Від ідэнтыфікатара2 = |FIPS = |Тэлефонны код = +380-5540 |Паштовыя індэксы = 74700—74742 |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Заўвагі = }} '''Ныжнёсірагозскі раён'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Нижньосірогозький район}}) — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Ныжні Сірагозы]]<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Нижні Сірогози}}). Утвораны [[7 сакавіка]] [[1923]] года. Насельніцтва раёна на {{дата|01|02|2015|1}} года складае 16239 чалавек, плошча — 1210&nbsp;км². Ліквідаваны 17 ліпеня 2020 года.<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=28 лютага 2023 |url-status=dead}}</ref> == Адміністрацыйны падзел == Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 пасялковага і 13 сельскіх саветаў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі раёна размешчаны 1 пасёлак гарадскога тыпу, 2 пасёлкі сельскага тыпу і 22 сяла. == Вядомыя асобы == * [[Віктар Васільевіч Герасімаў]] (нар. 1950) — беларускі палітык. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Ныжнёсірагозскі раён}} {{Херсонская вобласць}} {{Заліўка раёнаў Украіны}} [[Катэгорыя:Раёны Херсонскай вобласці]] e01j8ctdo715p7seku8iv8vlyyc89ai 0 240313 5238190 4996528 2026-11-04T07:24:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238190 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Палонскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-uk|Полонський район}} |Герб = Coat of Arms of Polonskiy Raion in Khmelnytsky Oblast.gif |Сцяг = Flag of Polonne raion.svg |Шырыня герба = |Шырыня сцяга = |Апісанне герба = Герб Палонскага раёна |Апісанне сцяга = Сцяг Палонскага раёна |Краіна = [[Украіна]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |узровень = |CoordScale = |Гімн = |Статус = Раён |Уваходзіць у = [[Хмяльніцкая вобласць]] |Уключае = 1 гарадскі савет<br />1 пасялковы савет<br />17 сельскіх саветаў |Сталіца = [[Палоннэ]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Утварэнне = [[1923]] |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |Глава3 = |Назва главы3 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = [[украінская]] |Мовы = |Насельніцтва = {{падзенне}} 45187 |Год перапісу = 2015 |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = 53,1 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 866 |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Карта = Polonyanskyi-Raion.png |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = {{EET}} |Абрэвіятура = |ISO = |Лічбавы ідэнтыфікатар = 6823600000 |Від ідэнтыфікатара = [[КААТЛУ]] |Лічбавы ідэнтыфікатар2 = |Від ідэнтыфікатара2 = |FIPS = |Тэлефонны код = +380-3843 |Паштовыя індэксы = 30500—30545 |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Заўвагі = }} '''Палонскі раён'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Полонський район}}) — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Хмяльніцкая вобласць|Хмяльніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Палоннэ]]<ref name="ТКП"/> ({{lang-uk|Полонне}}). Утвораны ў [[1923]] годзе. Насельніцтва раёна на {{дата|01|02|2015|1}} года складае 45187 чалавек, плошча — 866&nbsp;км². Ліквідаваны 17 ліпеня 2020 года.<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=28 лютага 2023 |url-status=dead}}</ref> == Адміністрацыйны падзел == Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 гарадскога, 1 пасялковага і 17 сельскіх саветаў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі раёна размешчаны 1 горад раённага значэння, 1 пасёлак гарадскога тыпу, 1 пасёлак сельскага тыпу і 44 сяла. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Палонскі раён}} {{Хмяльніцкая вобласць}} {{Заліўка раёнаў Украіны}} [[Катэгорыя:Раёны Хмяльніцкай вобласці]] 7cw77qvk3wg91w7l23a9ll53w3dxyg3 0 240430 5238054 5237524 2026-11-03T23:11:22Z ~2026-58380-26 176422 5238054 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вусы (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вусы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 16 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 26|lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шумілінскі |сельсавет = Каўлякоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243031575 }} '''Вусы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vusy}}, {{lang-ru|Усы}}) — [[вёска]] ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каўлякоўскі сельсавет|Каўлякоўскага сельсавета]]. Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Навікоўскі сельсавет (Бешанковіцкі раён)|Навікоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, да 13 студзеня 1984 года — у склад [[Бешанковіцкі сельсавет|Бешанковіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 13 студзеня 1984 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1984, № 9 (1779).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|1=== Вусы == '''Вусы''' (белор. ''Вусы''; рус. ''Усы'') — вёска ў Шумілінскім раёне Віцебскай вобласці Беларусі, у складзе Каўлякоўскага сельсавета. === Гісторыя === Першае пісьмовае згадванне вёскі адносіцца да '''1781 года''': яна фігуруе ў інвентарных кнігах як частка Міхалоўшчынскага застава [1]. ==== Адміністрацыйная прыналежнасць ==== * XVIII стагоддзе — Міхалоўшчынскі зашчапак; * пачатак XX стагоддзя — Лепельскі павет, Віцебская губерня [2]; * савецкі перыяд — Каўлякоўскі сельсавет, Шумілінскі раён; * сучасны перыяд — Шумілінскі раён, Віцебская вобласць. ==== Дынаміка насельніцтва ==== Па даных «Спіса населеных пунктаў Віцебскай губерні» (1906, дадзеныя за 1905 год): * 12 двароў; * 77 жыхароў (39 мужчын, 38 жанчын); * вадазабеспячэнне — калодзеж [2]. ==== Этымалогія назвы ==== Дакладная этымалогія не ўстаноўлена. Сярод гіпотэз: * сувязь з гідранімам (невялікая рачка або ручай); * паходжанне ад прозвішча першапасяленца (у дакументах XVIII стагоддзя сустракаецца форма *Усовая*). ==== Вялікая Айчынная вайна ==== У гады акупацыі тэрыторыя вёскі знаходзілася на ўсходняй ускраіне партызанскага руху рэгіёна. Жыхары падтрымлівалі сувязь з атрадамі, якія дзейнічалі ў Шумілінска‑Бешанковіцкім раёне. ===== Ураджэнцы вёскі — удзельнікі супраціўлення ===== '''Якаў Дзянісавіч Усаў''' (1914–1944) — партызан, ураджэнец вёскі Вусы. Да вайны працаваў настаўнікам у Парачэнскай школе Бешанковіцкага раёна. У 1937 годзе жаніўся на Уляне Ісаакаўне Барадулінай; у сям’і нарадзіліся двое сыноў: Уладзімір (1938) і Анатоль (1939). Прызваў па мабілізацыі ў 1941 годзе, трапіў у лагер ваеннапалонных у Бешанковічах, вызвалены дзякуючы выкупу. З лета 1941 года служыў у партызанскім атрадзе імя Чапаева (брыгада імя Кароткіна). Зімой 1942 года прызначаны намеснікам камандзіра атрада па выхаваўнай працы (камісарам). Загінуў 4 мая 1944 года падчас прарыву нямецкай блакірады ў Ушачскіх лясах. Імя ўвекавечана на мемарыяльным комплексе «Прарыў» (пліта № 20) [4][5]. ===== Трагедыя сям’і Барадуліных (1942) ===== Варвара Ісаакаўна Барадуліна (1917–1942) і Яфім Ісаакавіч Барадулін (1900–1942) — сястра і брат Уляны Ісаакаўны Усавой, жонкі Якава Дзянісавіча. Загінулі 29 снежня 1942 года ў вёсцы Парачэнне Бешанковіцкага раёна: Варвара была расстраляна па данасе мясцовай жыхаркі Доры Пятуховой; Яфім загінуў за дапамогу чырвонаармейцу, які прабаваўся пераправіцца праз Заходнюю Дзвіну. Імёны ўнесены ў «Кнігу памяці» па Шумілінскаму раёну (1985) [5]. Жонка Якава Дзянісавіча, Уляна Ісаакаўна Усава, таксама падвяргалася пераследаванням: была схоплена, падвяргалася пакуткам, але змагла ўцячы і хавалася да прыходу Чырвонай Арміі [6]. === Сучаснасць === Па дадзеных на 2009 год, вёска Вусы ўваходзіць у склад Шумілінскага раёна Віцебскай вобласці. == Крыніцы == # Інвентар маёнтка Храптовіча (Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі, ф. 333), 1781 год. # «Спіс населеных пунктаў Віцебскай губерні» / пад рэд. А. П. Сапунова. — Віцебск, 1906. # Генкін У. М. і інш. *Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь: Віцебская вобласць*. # «Кніга памяці» па Шумілінскаму і Бешанковіцкаму раёнам (1985). # База дадзеных «Партызаны Беларусі», картка № 222573. # Юссіліан Усаў. «Палітрук»: аповесць пра Якава Дзянісавіча Усава і яго сям’і ў гады Вялікай Айчыннай вайны [Электронны рэсурс] // Проза.ру. — URL: https://proza.ru/2025/10/15/1082 (дата звароту: 03.11.2026).}} {{Каўлякоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Каўлякоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шумілінскага раёна]] rwdfnusmbfh9qkuocetisqqpom7l274 5238206 5238054 2026-11-04T09:22:19Z M.L.Bot 261 капіпаст аднекуль з [1] замест зносак, пры гэтым чамусьці ўнутр шаблона "Commons" у раздзеле спасылкі 5238206 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Вусы (значэнні)}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Вусы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 55|lat_min = 08|lat_sec = 16 |lon_dir = |lon_deg = 29|lon_min = 26|lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Віцебская |раён = Шумілінскі |сельсавет = Каўлякоўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243031575 }} '''Вусы́'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Віцебская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Vusy}}, {{lang-ru|Усы}}) — [[вёска]] ў [[Шумілінскі раён|Шумілінскім раёне]] [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Каўлякоўскі сельсавет|Каўлякоўскага сельсавета]]. Да 20 мая 1960 года вёска ўваходзіла ў склад [[Навікоўскі сельсавет (Бешанковіцкі раён)|Навікоўскага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога Савета дэпутатаў працоўных ад 20 мая 1960 г. // Збор законаў, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1960, № 16.</ref>, да 13 студзеня 1984 года — у склад [[Бешанковіцкі сельсавет|Бешанковіцкага сельсавета]]<ref>Рашэнне выканкома Віцебскага абласнога Савета народных дэпутатаў ад 13 студзеня 1984 г. // Збор законаў Беларускай ССР, указаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, пастаноў Савета Міністраў Беларускай ССР. — 1984, № 9 (1779).</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Каўлякоўскі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Каўлякоўскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шумілінскага раёна]] aa9eb2nzbri67vkc5cem9xcrzyx0bv0 0 241364 5238013 4903111 2026-11-03T21:43:44Z Ueschar 151377 5238013 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Спасылка=Станок}}{{НП-Беларусь |статус = пасёлак |беларуская назва = Станок |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 26|lat_sec = 55 |lon_dir = |lon_deg = 30|lon_min = 11|lon_sec = 14 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Магілёўская |раён = Быхаўскі |сельсавет = Лудчыцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243043309 }} '''Стано́к'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Магілёўская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Stanok}}, {{lang-ru|Станок}}) — [[пасёлак]] у [[Быхаўскі раён|Быхаўскім раёне]] [[Магілёўская вобласць|Магілёўскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Лудчыцкі сельсавет|Лудчыцкага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Лудчыцкі сельсавет}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Лудчыцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Быхаўскага раёна]] aw7x7izlv2wipxgsvuoh3b46rspqh9p 10 267098 5238175 2861233 2026-11-04T06:02:09Z DobryBrat 5701 абнаўленне звестак 5238175 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя па сельсавеце |Назва шаблону = Блонскі сельсавет |Назва = [[Блонскі сельсавет]] |Краіна = Беларусь |Вобласць = Мінская |Раён = Пухавіцкі |Герб = |Цэнтр = [[Блонь]] |Пасёлкі = |Аграгарадкі = |Вёскі = [[Залужжа (Пухавіцкі раён)|Залужжа]]{{*}} [[Зарэчча (Пухавіцкі раён)|Зарэчча]]{{*}} [[Звязда (Пухавіцкі раён)|Звязда]]{{*}} [[Ізбішча (Блонскі сельсавет)|Ізбішча]]{{*}} [[Крупка (Пухавіцкі раён)|Крупка]]{{*}} [[Любін (Пухавіцкі раён)|Любін]]{{*}} [[Рошча (Пухавіцкі раён)|Рошча]]{{*}} [[Скобраўка]]{{*}} [[Уладзіміраўка (Пухавіцкі раён)|Уладзіміраўка]]{{*}} [[Цагельня (Пухавіцкі раён)|Цагельня]]{{*}} [[Чырвоны Бераг (Пухавіцкі раён)|Чырвоны Бераг]] |Хутары = |Скасаваныя = [[Сіротка]] }} a4hhwt0gkxa1z6cq8kztiepi1c87wvt 10 267104 5238172 3078062 2026-11-04T05:58:45Z DobryBrat 5701 абнаўленне звестак 5238172 wikitext text/x-wiki {{Навігацыя па сельсавеце |Назва шаблону = Пухавіцкі сельсавет |Назва = [[Пухавіцкі сельсавет]] |Краіна = Беларусь |Вобласць = Мінская |Раён = Пухавіцкі |Герб = |Цэнтр = [[Пухавічы (Пухавіцкі раён)|Пухавічы]] |Пасёлкі = |Аграгарадкі = |Вёскі = [[Асавок (Пухавіцкі раён)|Асавок]]{{*}} [[Балачанка (вёска)|Балачанка]]{{*}} [[Балоча]]{{*}} [[Баравая (Пухавіцкі раён)|Баравая]]{{*}} [[Восава (Пухавіцкі раён)|Восава]]{{*}} [[Высокая Старына]]{{*}} [[Вялікія Лукі (Пухавіцкі раён)|Вялікія Лукі]]{{*}} [[Глушка]]{{*}} [[Дукаўка]]{{*}} [[Залессе (Пухавіцкі сельсавет)|Залессе]]{{*}} [[Зафранцузская Грэбля]]{{*}} [[Зацітава Слабада]]{{*}} [[Зацішша (Пухавіцкі раён)|Зацішша]]{{*}} [[Красны Акцябр (Пухавіцкі раён)|Красны Акцябр]]{{*}} [[Ліпнікі (Пухавіцкі сельсавет)|Ліпнікі]]{{*}} [[Маркаўчызна]]{{*}} [[Машчонава]]{{*}} [[Міжрэчча (Пухавіцкі раён)|Міжрэчча]]{{*}} [[Падбярэжжа (Пухавіцкі сельсавет)|Падбярэжжа]]{{*}} [[Падкоссе]]{{*}} [[Падсобнае (Пухавіцкі раён)|Падсобнае]]{{*}} [[Пестун]]{{*}} [[Растокі]]{{*}} [[Раўчак]]{{*}} [[Рэпішча (Пухавіцкі раён)|Рэпішча]]{{*}} [[Снусцік]]{{*}} [[Французская Грэбля]]{{*}} [[Хідра]]{{*}} [[Ясная Паляна (Пухавіцкі раён)|Ясная Паляна]] |Хутары = |Скасаваныя = [[Наваполле (Пухавіцкі раён)|Наваполле]] }} to2x3g41o51vx3fqxcmqht5z8totmey 0 279437 5238234 4767782 2026-11-04T11:06:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238234 wikitext text/x-wiki [[Файл:Fremont Solstice Parade 2011 - 166.jpg|thumb|430px|right|Лятаючы макаронны монстар у [[Сіэтл]]е]] '''Пастафарыянства''' ([[Англійская мова|англ]]. Pastafarianism), ці Царква Лятаючага Макароннага Монстра ([[Англійская мова|англ]]. Church of the Flying Spaghetti Monster) — [[парадыйная рэлігія]], заснаваная Бобі Хендэрсанам у 2005 годзе ў знак пратэсту супраць рашэння Дэпартамента Адукацыі штата [[Канзас]], якое патрабуе ўвесці ў школьны курс канцэпцыю «Разумнай задумы» як альтэрнатыву эвалюцыйнага вучэння. У адкрытым лісце на сваім вэб-сайце Хендэрсан абвяшчае веру ў звышнатуральнага Стваральніка, падобнага на макароны і [[тэфтэлі]] — лятучага макароннага монстра (ЛММ), і заклікае да вывучэння пастафарыянства ў школах нароўні з іншымі рэлігіямі, тым самым выкарыстоўваючы аргумент давядзення да абсурду. Нягледзячы на парадыйнасць, [[рэлігія]] мае афіцыйны статус і існуе на тых жа правах, што і астатнія рэлігіі. Назва рэлігіі заснавана на гульні слоў, і асацыюецца з [[растафарыянства]]м і італьянскім словам «[[Макаронныя вырабы|паста]]». Паслядоўнікі рэлігіі называюць сябе пастафарыянамі. == Гл. таксама == * [[Дыскардыянства]] * [[Нябачны ружовы аднарог]] * [[Місіянерская царква капімізма]] * [[Царква НедаМудраца]] * [[Імбрык Расела]] == Спасылкі == * {{official|venganza.org|Царквы Лятаючага Макароннага Монстра}} {{ref-en}} * {{cite web |url = http://news.cnet.com/8301-13772_3-9906870-52.html?part=rss&subj=news&tag=2547-1-3-0-5 |title = Flying Spagetti monster at Tennessee courthouse |author = Daniel Terdiman |date = 2008-03-31 |work = News > Geek Gestalt |publisher = [[CNET]] |access-date = 2013-08-27 |lang = en |description = Помнік Лятаючаму Макароннаму Монстру |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304110824/http://news.cnet.com/8301-13772_3-9906870-52.html?part=rss&subj=news&tag=2547-1-3-0-5 |archive-date = 4 сакавіка 2016 |url-status = dead }} {{Атэізм}} [[Катэгорыя:Рэлігійныя пародыі]] ojj1lhiw293yq67ppoe0bophd0m1rmc 0 283106 5238168 5236792 2026-11-04T05:36:50Z DobryBrat 5701 удакладненне, вікіфікацыя, дапаўненне 5238168 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сіротка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 30|lat_sec = 52 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 11|lon_sec = 31 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блонскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Сіро́тка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sirotka}}, {{lang-ru|Сиротка}}) — былая<ref name=":1">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926n0148331|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 22 октября 2026 года № 182 «Об упразднении сельских населенных пунктов Пуховичского района Минской области»|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref> [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Блонскі сельсавет|Блонскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1917 годзе ўпамінаецца як [[фальварак]] у [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 года — ліпені 1920 года — пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Паводле перапісу 1926 года — пасёлак. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да вайны ў пасёлку жыў 31 чалавек, было 5 дамоў; падчас вайны 3 дамы былі спалены<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8821|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-04-24|archive-date=10 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134941/http://db.narb.by/search/8821|url-status=}}</ref>. 22 кастрычніка 2026 года вёска скасавана<ref name=":1" />. == Насельніцтва == * 1917 год — 1 двор, 29 жыхароў * 1926 год — 15 двароў, 59 жыхароў * 2002 год — 1 двор, 1 жыхар * 2009 год — 0 жыхароў * 2019 год — 0 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-24|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9 == Спасылкі == {{Commons}} {{Блонскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Блонскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] 30k3eh4kaa5v0ax4ah7dm7p9vfey7oo 5238171 5238168 2026-11-04T05:49:44Z DobryBrat 5701 выдалена [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]]; дададзена [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5238171 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Сіротка |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 30|lat_sec = 52 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 11|lon_sec = 31 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Блонскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Сіро́тка'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Sirotka}}, {{lang-ru|Сиротка}}) — былая<ref name=":1">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926n0148331|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 22 октября 2026 года № 182 «Об упразднении сельских населенных пунктов Пуховичского района Минской области»|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref> [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Блонскі сельсавет|Блонскага сельсавета]]. == Гісторыя == У 1917 годзе ўпамінаецца як [[фальварак]] у [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] [[Ігуменскі павет|Ігуменскага павета]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]]. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупаваная войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвяшчалася часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|I з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 года — ліпені 1920 года — пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. З 31 ліпеня 1920 года ў [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. Паводле перапісу 1926 года — пасёлак. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года вёска пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. Да вайны ў пасёлку жыў 31 чалавек, было 5 дамоў; падчас вайны 3 дамы былі спалены<ref>{{Cite web|url=http://db.narb.by/search/8821|title=Поиск - Белорусские деревни, сожжённые в годы Великой Отечественной войны|website=db.narb.by|access-date=2024-04-24|archive-date=10 верасня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910134941/http://db.narb.by/search/8821|url-status=}}</ref>. 22 кастрычніка 2026 года вёска скасавана<ref name=":1" />. == Насельніцтва == * 1917 год — 1 двор, 29 жыхароў * 1926 год — 15 двароў, 59 жыхароў * 2002 год — 1 двор, 1 жыхар * 2009 год — 0 жыхароў * 2019 год — 0 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-24|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Памяць: Пухавіцкі раён: гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі / [укладальнік А. А. Прановіч; рэдкалегія: А. М. Карлюкевіч і інш.]. — Мінск : Беларусь, 2003. — 748 с. — 3000 экз. ISBN 985-01-0251-9 == Спасылкі == {{Commons}} {{Блонскі сельсавет}} [[Катэгорыя:Блонскі сельсавет]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Вёскі Беларусі, цалкам або часткова знішчаныя нацыстамі]] i5nyuk7tqbq0rc234wwkbfycpd730p2 0 283256 5238169 5236793 2026-11-04T05:48:01Z DobryBrat 5701 удакладненне, стыль, пунктуацыя, не трэба мяшаць у адно адміністрацыйна-тэрытарыяльную адзінку і адміністрацыйную структуру, вікіфікацыя 5238169 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Наваполле}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Наваполле |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пухавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы =222860 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Навапо́лле'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Навапо́ле'''</ref> ({{lang-be-trans|Navapollie}}, {{lang-ru|Новополье}}) — былая<ref name=":1">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926n0148331|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 22 октября 2026 года № 182 «Об упразднении сельских населенных пунктов Пуховичского района Минской области»|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref> [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Пухавіцкі сельсавет|Пухавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У сярэдзіне XIX стагоддзя [[засценак]] Новае Поле ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], пасля 1861 года — у [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] Ігуменскага павета. У 1889 годзе ў акалотку Наваполле Пухавіцкай воласці землеўладальнікамі былі: [[дваранін]] рыма-каталіцкага веравызнання Эдуард Францавіч Ждановіч (26 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі), дваранін рыма-каталіцкага веравызнання Віктар Антонавіч Жаўток (43 дзесяціны), [[Мяшчане|мешчанін]] рыма-каталіцкага веравызнання Іпаліт Ігнатавіч Пятровіч (20 дзесяцін), мешчанін рыма-каталіцкага веравызнання Антон Восіпавіч Пятровіч (20 дзесяцін), мешчанін рыма-каталіцкага веравызнання Франц Кастанавіч Пятровіч (13,5 дзесяціны){{Sfn|Памяць|2003|с=77—99}}. Паводле перапісу 1897 года — [[хутар]], паводле перапісу 1917 года — вёска. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупавана войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 года — ліпені 1920 года — пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]]). З 31 ліпеня 1920 года — у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1920 годзе адкрыта школа 1-й ступені. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года — пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. 22 кастрычніка 2026 года вёска скасавана<ref name=":1" />. == Насельніцтва == * 1897 год — 2 двары, 15 жыхароў * 1908 год — 9 двароў, 29 жыхароў * 1917 год — 14 двароў, 76 жыхароў; з іх 23 беларусы і 53 палякі{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=111}} * 1960 год — 42 жыхары * 2002 год — 1 двор, 1 жыхар * 2009 год — 0 жыхароў * 2019 год — 0 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Наваполле|162}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7|266|Nowopole|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Пухавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пухавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] mxtuhpsswcomr7ko32x4lbog092sp52 5238170 5238169 2026-11-04T05:49:33Z DobryBrat 5701 выдалена [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пухавіцкага раёна]]; дададзена [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5238170 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Наваполле}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Наваполле |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Пухавіцкі |сельсавет = Пухавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы =222860 |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} '''Навапо́лле'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Навапо́ле'''</ref> ({{lang-be-trans|Navapollie}}, {{lang-ru|Новополье}}) — былая<ref name=":1">{{Cite web|url=https://pravo.by/document/?guid=12551&p0=D926n0148331|title=Решение Пуховичского районного Совета депутатов от 22 октября 2026 года № 182 «Об упразднении сельских населенных пунктов Пуховичского района Минской области»|website=Национальный правовой Интернет-портал Республики Беларусь}}</ref> [[вёска]] ў [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіла ў склад [[Пухавіцкі сельсавет|Пухавіцкага сельсавета]]. == Гісторыя == У сярэдзіне XIX стагоддзя [[засценак]] Новае Поле ў [[Ігуменскі павет|Ігуменскім павеце]] [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], пасля 1861 года — у [[Пухавіцкая воласць|Пухавіцкай воласці]] Ігуменскага павета. У 1889 годзе ў акалотку Наваполле Пухавіцкай воласці землеўладальнікамі былі: [[дваранін]] рыма-каталіцкага веравызнання Эдуард Францавіч Ждановіч (26 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]] зямлі), дваранін рыма-каталіцкага веравызнання Віктар Антонавіч Жаўток (43 дзесяціны), [[Мяшчане|мешчанін]] рыма-каталіцкага веравызнання Іпаліт Ігнатавіч Пятровіч (20 дзесяцін), мешчанін рыма-каталіцкага веравызнання Антон Восіпавіч Пятровіч (20 дзесяцін), мешчанін рыма-каталіцкага веравызнання Франц Кастанавіч Пятровіч (13,5 дзесяціны){{Sfn|Памяць|2003|с=77—99}}. Паводле перапісу 1897 года — [[хутар]], паводле перапісу 1917 года — вёска. З канца лютага 1918 года тэрыторыя акупавана войскамі [[Германская імперыя|Германскай імперыі]]. 25 сакавіка 1918 года згодна з [[Трэцяя Устаўная грамата|Трэцяй Устаўной граматай]] абвешчана часткай [[Беларуская Народная Рэспубліка|Беларускай Народнай Рэспублікі]]. У снежні 1918 года занята [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвонай Арміяй]], з 1 студзеня 1919 года ў адпаведнасці з пастановай [[I з’езд КП(б)Б|І з’езда КП(б) Беларусі]] яна ўвайшла ў склад [[Сацыялістычная Савецкая Рэспубліка Беларусі|Савецкай Беларусі]], з 27 лютага 1919 года — у [[Літоўска-Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|ЛітБел ССР]]. У час [[Польска-савецкая вайна|польска-савецкай вайны]] ў жніўні 1919 года — ліпені 1920 года — пад акупацыяй [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]] ([[Мінская акруга (ГУУЗ)|Мінская акруга]]). З 31 ліпеня 1920 года — у [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Беларускай ССР]]. У 1920 годзе адкрыта школа 1-й ступені. У [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] з канца чэрвеня 1941 года да пачатку ліпеня 1944 года — пад акупацыяй [[Трэці рэйх|Германіі]]. 22 кастрычніка 2026 года вёска скасавана<ref name=":1" />. == Насельніцтва == * 1897 год — 2 двары, 15 жыхароў * 1908 год — 9 двароў, 29 жыхароў * 1917 год — 14 двароў, 76 жыхароў; з іх 23 беларусы і 53 палякі{{Sfn|Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|1924|с=111}} * 1960 год — 42 жыхары * 2002 год — 1 двор, 1 жыхар * 2009 год — 0 жыхароў * 2019 год — 0 жыхароў<ref>{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|title=Belarus|website=pop-stat.mashke.org|access-date=2024-04-26|archive-date=15 лістапада 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20251115144701/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/minskaja.htm|url-status=dead}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ГВБ|8-4|Наваполле|162}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Памяць: Пухавіцкі раён: Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі|арыгінал = |спасылка = |адказны = Укл. А. А. Прановіч; Рэдкал.: А. М. Карлюкевіч і інш.|выданне = |месца = Мінск|выдавецтва = Беларусь|год = 2003|том = |старонкі = |старонак = 749|серыя = |isbn = 985-01-0251-9|тыраж = |ref = Памяць}} * {{кніга|аўтар = |частка = |загаловак = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)|арыгінал = |спасылка = https://rusneb.ru/local/tools/exalead/getFiles.php?book_id=000200_000018_RU_NLR_A1SV_116287&name=%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA%20%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D1%85%20%D0%BC%D0%B5%D1%81%D1%82%20%D0%91%D0%A1%D0%A1%D0%A0%20%D0%B1.%20%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%B8&doc_type=pdf|адказны = Центральное Статистическое Бюро Б.С.С.Р.|выданне = |месца = Минск|выдавецтва = Белтрестпечать|год = 1924|том = |старонкі = |старонак = |серыя = |isbn = |тыраж = |ref = Список населенных мест Б.С.С.Р. (б. Минской губернии)}} * {{Крыніцы/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|7|266|Nowopole|[[Аляксандр Карлавіч Ельскі|Jelski A.]]}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Пухавіцкі сельсавет}} [[Катэгорыя:Пухавіцкі сельсавет]] [[Катэгорыя:Былыя населеныя пункты Пухавіцкага раёна]] gzon1e1y5s0blqpygmffx8957bo42rx 0 283668 5238015 4458232 2026-11-03T21:44:21Z Ueschar 151377 5238015 wikitext text/x-wiki {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Станок-Вадзіца |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 53|lat_min = 58|lat_sec = 49 |lon_dir = |lon_deg = 28|lon_min = 01|lon_sec = 38 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Мінская |раён = Смалявіцкі |сельсавет2 = Забалоцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = |год перапісу = |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243022132 }}{{Іншыя значэнні|Спасылка=Станок}} '''Стано́к-Вадзі́ца'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Мінская вобласць|}}. Сустракаецца таксама варыянт '''Рэмзаво́д'''</ref> ({{lang-be-trans|Stanok-Vadzica}}, {{lang-ru|Станок-Водица}}) — [[вёска]] ў [[Смалявіцкі раён|Смалявіцкім раёне]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)|Забалоцкага сельсавета]]. {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Забалоцкі сельсавет (Смалявіцкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Смалявіцкага раёна]] ml38ly33wqrifn0pvim9063v9t95dkk 0 294603 5238191 5231937 2026-11-04T07:24:39Z Go6pb1u 171301 Маштаб парцэляцыі маёнтка Вулька-Брадніцкая (Obwieszczenia Publiczne 1931, № 44, с. 61) і гурток земляробаў 1931 года (Poleski Dziennik Wojewódzki 1931, № 9, поз. 65) 5238191 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Добрая Воля}} {{НП-Беларусь |статус = вёска |беларуская назва = Добрая Воля |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = |подпіс = |lat_dir = |lat_deg = 52|lat_min = 21|lat_sec = 05 |lon_dir = |lon_deg = 26|lon_min = 54|lon_sec = 50 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Лунінецкі |сельсавет2 = Вулькаўскі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 13<ref name="perapis2019" /> |год перапісу = 2019 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = Dobraja Volia, Luniniec District |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = 243004080 }} '''До́брая Во́ля'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dobraja Volia}}, {{lang-ru|Добрая Воля}}) — [[вёска]] ў [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)|Вулькаўскага сельсавета]]. Узнікла ў 1920-х гадах як хутарская калонія на землях парцэляванага маёнтка Вулька-Брадніцкая<ref name="pdw1929" /><ref name="robotnik" />. Вёска моцна пацярпела ад [[Чарнобыльская катастрофа|катастрофы на Чарнобыльскай АЭС]]: у 1990 годзе жыхароў адсялілі ў пасёлак [[Дубаўка (Лунінецкі раён)|Дубаўка]], у вёсцы засталіся некалькі сем'яў<ref name="lnc2011" /><ref name="pam707" />. == Геаграфія == Вёска размешчана за 25 км на паўночны ўсход ад [[Лунінец|Лунінца]]<ref name="gvb">{{Крыніцы/Гарады і вёскі Беларусі|4-2|Добрая Воля|220}}</ref>. Па прамой да [[Вулька 2|Вулькі 2]] — каля 5 км, да [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавіч]] — каля 6,5 км. Праз вёску праходзіць мясцовая дарога з [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавіч]] у [[Міжлессе (Лунінецкі раён)|Міжлессе]]; адзіная вуліца вёскі — Партызанская<ref name="lnc2011" />. == Гісторыя == === Да 1941 года === [[Файл:Site of Dobraja Volia on Russian one-verst military topographic map.jpg|міні|upright=1.6|Месца будучай калоніі на рускай аднавярстовай карце (канец XIX — пачатак XX стагоддзя): лес]] [[Файл:Dobraja Volia on WIG tactical map, sheet Wiczyn (1934), fragment.jpg|міні|upright=1.6|Добрая Воля на польскай карце 1934 года]] Паселішча ўзнікла з хутароў (калоній) на ўчастках, распрададзеных маёнткам Вулька-Брадніцкая (''Wólka Brodnicka'') у гміне Лунінец [[Лунінецкі павет|Лунінецкага павета]] [[Палескае ваяводства|Палескага ваяводства]] [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]<ref name="pdw1929">{{Cite journal|title=Rozporządzenie Nr. 3 Starosty Powiatowego w Łunińcu z dnia 17 stycznia 1929 r. w sprawie ustanowienia gromady wiejskiej „Chutory Dobra-Wola”|journal=Poleski Dziennik Wojewódzki|year=1929|issue=3 (5 lutego)|at=poz. 25, s. 17|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1929_003|lang=pl}}</ref>; парцэляцыя маёнтка вялася ў 1925—1928 гадах<ref name="robotnik">{{Cite news|title=Z za kulis osiedlania bezrobotnych na Kresach Wschodnich. Czy ks. prałat Bączkowski chce pozbawić bezrobotnych ostatnich groszy?|work=Robotnik|date=1935-04-18|issue=122|page=5|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS018617_70551213|lang=pl}}</ref>. Паводле паведамлення газеты «Dzień Dobry» (№ 103, 1935), перадрукаванага варшаўскай сацыялістычнай газетай «Robotnik», гэта была «дзікая» парцэляцыя: група лесагандляроў фіктыўна набыла гэты лясны маёнтак плошчай больш за 6000 га, абцяжараны даўгамі перад скарбам. Ксёндз-прэлат атрымаў ад іх даручэнне і, насуперак яго ўмовам, самавольна заключаў дамовы аб продажы ўчасткаў. 172 польскія сям'і перасяленцаў унеслі каля 152 тысяч злотых задаткаў, якія зніклі. Пасяліўшыся на ўчастках, яны пачалі іх расчышчаць, але адміністрацыйныя і лясныя ўлады прызналі гэтыя высечкі і раскарчоўкі незаконнымі. Расследаванне выкрыла афёру: перасяленцы, не маючы ні інвентару, ні грашовых сродкаў, апынуліся ў адчайным становішчы, а арганізатара прыцягнулі да крымінальнай адказнасці<ref name="robotnik" />. Паводле судовай аб'явы 1931 года пра публічныя таргі маёнтка Вулька-Брадніцкая, да таго часу пакупнікам перадалі 186 лясных участкаў агульнай плошчай 4151 га і 118 лугавых участкаў (935 га); 88 пакупнікоў узвялі на іх пабудовы<ref name="op1931">{{Cite journal|title=[Аб'ява пра публічныя таргі маёнтка «Wólka Brodnicka»]|journal=Obwieszczenia Publiczne: dodatek do Dziennika Urzędowego Ministerstwa Sprawiedliwości|year=1931|issue=44 (3 czerwca)|pages=61|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS019313_67789785|lang=pl}}</ref>. Распараджэннем лунінецкага павятовага старосты ад 17 студзеня 1929 года гэтыя калоніі па просьбе каланістаў былі выдзелены з грамады вёскі Вулька ў асобную сельскую грамаду «Хутары Добрая Воля» (''Chutory Dobra Wola'')<ref name="pdw1929" />. У 1931 годзе ў калоніі працавала публічная аднакамплектная паўшэхная (пачатковая) школа<ref>{{Cite journal|title=[Прызначэнні настаўнікаў]|journal=Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Brzeskiego|year=1931|issue=9 (68), listopad|pages=320|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS019576_67923354|lang=pl}}</ref>. 22 красавіка 1931 года палескі ваявода легалізаваў таварыства «Гурток земляробаў у Добрай Волі» (''Kółko Rolnicze w Dobrej Woli'')<ref name="pdw1931">{{Cite journal|title=Wykaz stowarzyszeń i związków, zalegalizowanych przez Wojewodę Poleskiego w miesiącu kwietniu 1931 roku|journal=Poleski Dziennik Wojewódzki|year=1931|issue=9 (5 czerwca), poz. 65|pages=189|url=https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1931_009|lang=pl}}</ref>. На польскай тактычнай карце 1934 года Добрая Воля пазначана як раскіданае хутарскае паселішча са 115 дамамі<ref>Mapa taktyczna Polski 1:100 000. Arkusz Pas 39 Słup 44 «Wiczyn». — Warszawa: Wojskowy Instytut Geograficzny, 1934. (польск.)</ref>. Пры падзеле гмін Палескага ваяводства на грамады ў 1935 годзе ў грамаду Добрая Воля гміны Лунінец увайшлі хутары Добрая Воля і фальварак Вулька-Брадніцкая<ref>«Podział gmin wiejskich województwa poleskiego na gromady» // Poleski Dziennik Wojewódzki. — 1935. — № 18 (20 listopada), poz. 69. — S. 200. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS003504_1935_018 Скан]. (польск.)</ref>. У 1939 годзе ў вёсцы налічвалася 796 жыхароў<ref name="gvb" />. З канца 1939 года ў складзе [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]], з 15 студзеня 1940 года — у Вулькаўскім сельсавеце Лунінецкага раёна [[Пінская вобласць|Пінскай вобласці]]<ref name="gvb" />. 10 лютага 1940 года частка польскіх сем'яў калоніі была дэпартавана савецкімі ўладамі на спецпасяленне ў [[Архангельская вобласць|Архангельскую вобласць]]<ref name="zapisy">{{Cite web|url=https://www.zapisyterroru.pl/dlibra/publication/17546/edition/17105|title=Józef Gołębiewski. In exile – Arkhangelsk Oblast|work=Zapisy Terroru|publisher=Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego|lang=pl}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://chumakou.com/projects/belarus1937/d50.html|title=Валета Иван Францевич; Валета Иосиф Францевич|work=Жертвы политического террора (паводле базы даных «Польские спецпереселенцы в Архангельской обл.»)|lang=ru}}</ref>. У апублікаваных у 1942 годзе польскай эміграцыйнай газетай «Polska Walcząca» спісах грамадзянскіх асоб, эвакуіраваных з СССР у Іран, значацца некалькі ўраджэнцаў Добрай Волі 1931—1935 гадоў нараджэння<ref name="pw1942">«Polacy przebywający w Teheranie» // ''Polska Walcząca — Żołnierz Polski na Obczyźnie''. — 1942. — [https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.0037_NDIGCZAS029153_114053532 № 38 (19 września)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_40_228766 № 40 (3 października)]; [https://archive.org/details/kpbc.umk.pl.ArchEmig_POPC_C02_04_nr_45_228771 № 45 (7 listopada)]. (польск.)</ref>. === Вялікая Айчынная вайна === Паводле тэксту партызанскай улёткі, у час акупацыі немцы абрабавалі сялян вёсак [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]], [[Бастынь]], Добрая Воля і іншых і забралі ў іх жывёлу; партызаны напалі на абоз каля [[Лунінец|Лунінца]] і вярнулі сялянам 155 галоў<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Мінск: Беларусь, 1995. — С. 370.</ref>. 16 сакавіка 1943 года вёска была спалена, загінулі 59 яе жыхароў<ref name="gvb" /><ref name="pam433">Памяць: Лунінецкі раён. — Мінск: Беларусь, 1995. — С. 433.</ref>. Паводле акта Лунінецкай раённай камісіі Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі ад 10 красавіка 1945 года, вясной 1943 года ў вёсцы было расстраляна 73 і спалена жыўцом 98 чалавек<ref name="bsd">{{Cite book|title=Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Брестская область: сборник архивных документов и материалов|location=Минск; Москва|year=2022|page=247|isbn=978-985-6372-94-3|url=https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_brest.pdf|lang=ru}} (НАРБ. Ф. 845. Воп. 1. Спр. 69. Арк. 12—13 адв.)</ref>. У памяць пра загінуўшых пастаўлены абеліск, частка магіл адзначана драўлянымі крыжамі<ref name="pam433" />. Паводле дакументаў [[Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь|Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь]], спаленне Добрай Волі — на рахунку лжэпартызанскай групы Уладзіміра Каваля (мянушка «Цыган»), якая дзейнічала ў Лунінецкім раёне і атрымала зброю ў лунінецкай жандармерыі<ref>{{Cite web|url=https://specreport.belta.by/lzhepartizany|title=Лжепартизаны: тайное оружие геноцида|publisher=БелТА|year=2022|lang=ru}}</ref><ref name="kulinok">{{Cite journal|author=Кулинок С. В.|title=Деятельность лжепартизанских соединений на территории Беларуси в годы Великой Отечественной войны (по документам Национального архива Республики Беларусь)|journal=Ретроспектива: Всемирная история глазами молодых исследователей|year=2017|issue=10|url=https://cyberleninka.ru/article/n/deyatelnost-lzhepartizanskih-soedineniy-na-territorii-belarusi-v-gody-velikoy-otechestvennoy-voyny-po-dokumentam-natsionalnogo-arhiva|lang=ru}}</ref>. Да вайны ў вёсцы жыў і працаваў Міхаіл Рыгоравіч Краўчук, партызан атрада імя Калініна брыгады імя Кірава Пінскага злучэння; загінуў 23 верасня 1943 года, пахаваны ў Бастыні<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Мінск: Беларусь, 1995. — С. 407.</ref>. У снежні 1943 года партызанскі сувязны брыгады імя Кірава трапіў у засаду паміж вёскамі Купаўцы і Добрая Воля і быў расстраляны ў Лунінцы<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Мінск: Беларусь, 1995. — С. 410.</ref>. Летам 1944 года, у ходзе [[Аперацыя «Баграціён»|аперацыі «Баграціён»]], паводле плана камандзіра Пінскага партызанскага злучэння [[Васіль Захаравіч Корж|В. З. Каржа]], пры наступленні Чырвонай Арміі на Лунінец брыгаду імя Кірава перакідвалі ў Добрую Волю<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Мінск: Беларусь, 1995. — С. 353.</ref>. На франтах вайны загінулі 23 жыхары вёскі. Пасля вайны вёска адрадзілася<ref name="gvb" />. === Пасляваенны перыяд === З 8 студзеня 1954 года — у [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. У савецкі час у Добрай Волі працавала толькі пачатковая школа; з 1970 па 1990 год дзеці з вёскі жылі ў інтэрнаце пры школе ў [[Вулька 2|Вульцы 2]]<ref>{{Cite web|url=https://vlk2.luninec.edu.by/be/main.aspx?guid=4771|title=История школы в лицах учителей|author=Ёвич А.; кір. Вечёрко Т. А.|website=ДУА «Сярэдняя школа аг. Вулька-2»|year=2014|lang=ru}}</ref>. У 2002 годзе вёска адносілася да калгаса «Рассвет»<ref name="gvb" />. === Наступствы Чарнобыльскай катастрофы === У хроніцы падзей, змешчанай у кнізе «Памяць», пад 25 снежня 1986 года Добрая Воля названа сярод вёсак, дзе выяўлена «бруднае» малако<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Мінск: Беларусь, 1995. — С. 672.</ref>. Шчыльнасць забруджвання глебы [[цэзій-137|цэзіем-137]] у вёсцы дасягала 6 Кі/км²<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Мінск: Беларусь, 1995. — С. 673.</ref>. Паводле прагнозу доз абпрамянення насельніцтва, доза ў вёсцы за 1988 год ацэньвалася ў 0,54 бэр (з іх 0,32 — унутранае абпрамяненне), а за 1986—2060 гады — у 42,51 бэр (з іх 38,95 — унутранае)<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Мінск: Беларусь, 1995. — С. 677.</ref>. Адзначалася, што менавіта ў Добрай Волі чакалася перавышэнне мяжы дозы на жыццё, таму тут найперш патрабаваўся комплекс ахоўных мер<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Мінск: Беларусь, 1995. — С. 678.</ref>. У маі 1990 года жыхарам загадалі выехаць у спецыяльна ўзведзены для перасяленцаў пасёлак Дубаўка; права на адсяленне мелі больш за 300 жыхароў<ref name="lnc2011" />. Некалькі сем'яў засталіся жыць у вёсцы<ref name="pam707">Памяць: Лунінецкі раён. — Мінск: Беларусь, 1995. — С. 707.</ref>. З 2010 года вёска аднесена да тэрыторыі з перыядычным радыяцыйным кантролем. У 2011 годзе раённая газета называла Добрую Волю самай пацярпелай ад радыеактыўнага забруджвання вёскай раёна<ref name="lnc2011" />. == Насельніцтва == * 1939 год — 796 жыхароў<ref name="gvb" /> * 1942 год (1 студзеня) — 860 жыхароў<ref name="pam318">Памяць: Лунінецкі раён. — Мінск: Беларусь, 1995. — С. 318.</ref> * 2002 год — 16 гаспадарак, 29 жыхароў<ref name="gvb" /> * 2005 год — 17 гаспадарак, 32 жыхары<ref name="gvb" /> * 2009 год — 21 жыхар (перапіс)<ref>{{Cite web|url=https://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2009 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913155237/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2009/bresckaja.htm|archive-date=2025-09-13|lang=ru}}</ref> * 2011 год — 18 жыхароў<ref name="lnc2011">{{Cite web|url=http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|title=Добрая Воля: спяваюць ШПАКІ|work=Лунінецкія навіны|date=2011-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107211013/http://www.lnc.by/2011/04/Dobraya-Volya-spyavayuc-SHPAKI/|archive-date=2017-11-07|lang=be}}</ref> * 2019 год (1 студзеня) — 9 жыхароў, 8 хатніх гаспадарак; вёска знаходзіцца ў зоне пражывання з перыядычным радыяцыйным кантролем<ref>{{Cite web|url=https://chernobyl.mchs.gov.by/upload/iblock/77c/naselennye-punkty-i-chislennost-naseleniya-rb_-prozhivayushchego-v-zonakh-radioaktivnogo-zagryazneniya-v-rezultate-katastrofy-na-chaes-na-01.01.19.pdf|title=Населенные пункты и численность населения Республики Беларусь, проживающего в зонах радиоактивного загрязнения в результате катастрофы на Чернобыльской АЭС, на 1 января 2019 г.|publisher=Национальный статистический комитет Республики Беларусь|place=Минск|year=2019|pages=19, 23|lang=ru}}</ref> * 2019 год (перапіс, 4 кастрычніка) — 13 жыхароў<ref name="perapis2019">{{Cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Численность населения населённых пунктов Брестской области по переписи 2019 года|archive-url=https://web.archive.org/web/20240422083646/http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|archive-date=2024-04-22|lang=ru}}</ref> {{зноскі}} == Літаратура == * Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Лунінецкага раёна. — Мінск: Беларусь, 1995. — ISBN 985-01-0029-X. ([https://archive.org/details/bel-enc-pamiac/BRE.Luniniecki.1995 скан]) == Спасылкі == {{Commons|Category:Dobraja Volia, Luniniec District}} {{Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)}} [[Катэгорыя:Вулькаўскі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёна]] 30aggdz1u8kw9fmhix3a7azqxj5x2p6 0 294630 5237837 5237499 2026-11-03T15:10:57Z Go6pb1u 171301 Царква ў гады акупацыі: настаяцель В. Харытончык, 8.07.1944 (Радюк 2022, с. 112—113) 5237837 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Дзятлавічы}} {{НП-Беларусь |статус = аграгарадок |беларуская назва = Дзятлавічы |арыгінальная назва = |падначаленне = |краіна = |герб = Coat of Arms of Dziatlavičy.svg |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Дзятлавічы. Спаса-Праабражэнская царква (02).jpg |подпіс = Спаса-Праабражэнская царква |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |вобласць = Брэсцкая |раён = Лунінецкі |сельсавет2 = Дзятлавіцкі |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 2030<ref name="census"/> |год перапісу = 2019 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = |паштовы індэкс = |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = |OpenStreetMap = }} [[Файл:Еўдакім Раманаў. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Дзве жанчыны ў нацыянальных строях. в. Дзятлавічы. 1913 год.]] '''Дзя́тлавічы'''<ref>{{Крыніцы/Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь/Брэсцкая вобласць|}}</ref> ({{lang-be-trans|Dziatlavičy}}, {{lang-ru|Дятловичи}}) — [[аграгарадок]] у [[Лунінецкі раён|Лунінецкім раёне]] [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]]. Уваходзіць у склад [[Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)|Дзятлавіцкага сельсавета]]. З’яўляецца найбуйнейшым сельскім населеным пунктам у Лунінецкім раёне; насельніцтва — 2030 чалавек (перапіс 2019 года).<ref name="census">{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/belarus-census-2019/bresckaja.htm|title=Перепись населения 2019 года и 2009 года: Брестская область, Лунинецкий район|website=pop-stat.mashke.org|language=ru|access-date=2026-10-10}}</ref> == Назва == З даўнейшых крыніц вядома як '''Дзяцёлавічы'''. Магчыма, назва паходзіць ад «дзяцелавіны» (дзяцеліны) — дзікайрослай [[Канюшына белая|белай канюшыны]], якая цяпер расце ў гэтай мясцовасці паўсюдна, і з часам трансфармавалася ў Дзятлавічы.<ref>{{cite web|url=http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|title=Назвы зямлi лунінецкай|access-date=2018-03-11|archive-date=2018-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180311202030/http://inform-progulka.by/ru/212/Pogovorim/7212/|url-status=live}}</ref> == Геаграфія == [[Файл:Dziatlavičy on Russian one-verst military topographic map.jpg|thumb|Дзятлавічы (224 двары) на правым беразе Цны і хутары Дзятлавіцкія (42 двары) на левым на аднавярстовай ваенна-тапаграфічнай карце]] За 13 км на поўнач ад [[Лунінец|Лунінца]] на рацэ [[Цна (прыток Прыпяці)|Цне]] — левым прытоку [[Прыпяць|Прыпяці]].<ref name="hvb" /> У вёсцы дзейнічае гідралагічны пост на Цне, размешчаны прыкладна за 46 км ад яе вусця.<ref name="gidropost">{{cite web|url=https://www.allrivers.info/gauge/cna-dyatlovichi/|title=Гидропост г. Дятловичи, река Цна (приток Припяти)|website=AllRivers.info|language=ru|access-date=2026-10-29}}</ref> Гістарычна вёска размяшчалася на правым беразе Цны.<ref name="sgkp">{{cite book|chapter=Dziatłowicze|title=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich|volume=II|location=Warszawa|year=1881|page=267|chapter-url=https://wikisource.org/wiki/Słownik_geograficzny_Królestwa_Polskiego/Dziatłowicze|language=pl}}</ref> На левым беразе знаходзіліся хутары Дзятлавіцкія: 42 двары на рускай тапаграфічнай карце канца XIX — пачатку XX стагоддзя<ref name="map-verst">{{cite web|url=https://etomesto.com/map-belarus_verstovka_ug/?x=26.8375&y=52.3389|title=Верстовка Беларуси — южная часть (1880—1930)|website=ЭтоМесто — старые карты|language=ru|access-date=2026-10-29}}</ref> і 64 дамы на польскай тапаграфічнай карце 1930-х гадоў.<ref name="map-wig">{{cite web|url=https://polona.pl/item-view/03509937-2c35-42cc-813c-891559d53a55|title=Wiczyn. Pas 39 Słup 44. Skala 1:100 000|publisher=Wojskowy Instytut Geograficzny|year=1934|website=Polona|language=pl|access-date=2026-10-29}}</ref> Пазней яны ўвайшлі ў склад вёскі, якая цяпер размешчана на абодвух берагах ракі. У вёсцы больш за 50 вуліц, галоўная — Савецкая, даўжынёй 5,6 км. Цна — адна з самых забалочаных рэк Прыпяцкага Палесся. У 1870—1890-я гады ў яе басейне вяліся асушальныя работы Заходняй меліярацыйнай экспедыцыі: у 1879—1890 гадах Лунінецкі канал аб’ядналі са старым расчышчаным каналам даўжынёй 15 вёрст, пракладзеным па сялянскіх палях Дзятлавіцкай казённай дачы; асушэнне тут дало добрыя вынікі — былі асушаны лясы і сялянскія ўгоддзі.<ref name="pamiacmel">{{cite web|url=https://luninec.by2.by/pamiac/21.html|title=Пачатак меліярацыі|website=Памяць. Лунінецкі раён. Гісторыка-дакументальная хроніка (электронная версія)|language=be|access-date=2026-10-29}}</ref> У 1879 годзе ў вёсцы адкрыты водамерны пост,<ref name="pamiacmel" /> у 1897 годзе — пост Заходняй меліярацыйнай экспедыцыі. Узнікненне чыгуначнай станцыі (1884) і меліярацыйныя работы спрыялі хуткаму росту сяла.<ref name="hvb" /> Каля Дзятлавіч на глыбіні 20 м выяўлены значныя пласты гліны. Цяпер здабыча гліны на такой глыбіні нерэнтабельная.<ref name="pamiacarch">{{cite web|url=https://luninec.by2.by/pamiac/pamiac0-17.html|title=Ад часоў першабытных — 1917|website=Памяць. Лунінецкі раён. Гісторыка-дакументальная хроніка (электронная версія)|language=be|access-date=2026-10-29}}</ref> == Герб == Герб вёскі Дзятлавічы зацверджаны Указам Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь (№ 659) ад 2 снежня 2008 года. Апісанне герба: «У блакітным полі варажскага шчыта намаляваны ўверсе ліліепадобная кветка серабрыстага колеру, унізе — серабрысты крыж, ніжэй якога прымыкаюць два злучаныя трохвугольнікі (якія абазначаюць раку), — герб „Размер“». Адміністрацыйна-тэрытарыяльная падпарадкаванне Дзятлавіч Лунінецкаму раёну паказана блакітным фонам і выявай кветкі [[Лабелія Дортмана|лабеліі Дортмана]] — эмблемай Лунінца. Акрамя райцэнтра, два гербы ў раёне выяўлены на блакітным полі — [[Лунін]]а і Дзятлавіч, чым падкрэслена гістарычная сувязь іх з Лунінцам.<ref>{{cite web|url=http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|title=Указ Президента Республики Беларусь (№ 659) от 2 декабря 2008 года|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201837/http://pravo.levonevsky.org/bazaby09/sbor00/text00480/index5.htm|url-status=live}}</ref> Герб створаны ў памяць заснавальніка {{нп5|Новапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр|Дзятлавіцкага манастыра|ru|Новопечерский Дятловичский Преображенский мужской монастырь}} [[Канстанцін Долмат|Канстанціна Долмата]]: у ніжняй частцы размешчаны радавы герб Долматаў «Размер». Аўтар герба — Т. В. Канапацкая, мастак — В. А. Ляхор; зарэгістраваны ў Дзяржаўным геральдычным рэгістры Рэспублікі Беларусь 23 студзеня 2009 года пад № Б-148.<ref name="gsarchives">{{cite web|url=https://gs.archives.gov.by/?page_id=4803&lang=be|title=в. Дзятлавічы|website=Афіцыйныя геральдычныя сімвалы Рэспублікі Беларусь|access-date=2026-07-24|archive-date=23 жніўня 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250823153156/https://gs.archives.gov.by/?page_id=4803&lang=be|url-status=dead}}</ref> == Гісторыя == Каля вёскі знойдзены чалавечыя косці, якія адносяць да помнікаў жалезнага веку.<ref name="pamiacarch" /> Паводле апісання прыхода 1879 года, паблізу сяла была гара, на якой «во множестве открываются человеческие кости», а ў самім сяле — узвышанае месца, дзе пад навесам стаялі абраз і тры крыжы; абодва месцы старажылы лічылі былымі могілкамі.<ref name="opisanie1879">{{cite book|title=Описание церквей и приходов Минской епархии, составленное по официально затребованным от причтов сведениям|volume=6: Пинский уезд|location=Минск|year=1879|pages=61—64|language=ru}}</ref> === У складзе ВКЛ і Рэчы Паспалітай === Упершыню згаданы пад 1566 годам, калі Станіслаў Андрэевіч Давойна ад імя свайго сваяка (зводнага брата — полацкага ваяводы Станіслава Давойны) прадаў шляхціцу Паўлу Падарэўскаму сяло '''Дзяцёлавічы'''. У 1567 годзе гэты ўладальнік павінен быў ставіць у войска ВКЛ двух конных воінаў. Гэта азначала, што Дзяцёлавічы на той момант налічвалі каля 40 сялянскіх двароў. Гэта было першы шляхецкі маёнтак на Лунінеччыне, які не быў часткай буйных магнацкіх вотчын. У 1578, 1580, 1581 гг. Дзяцёлавічы — двор-цэнтр маёнтка Навагрудскага павета, уладанне Мікалая Паўлавіча Падарэўскага, мае 60 службаў сялян-даннікаў. Неўзабаве Падарэўскія прадалі Дзяцёлавічы Якубу Кунцэвічу. Апошні даводзіўся сваяком Барбары Нарушэвіч, у якой набыў маёнтак Лунінец, які ёй належаў. У 1618 г. Якуб Кунцэвіч разам з сынам Мікалаем прадалі Лунінец і Дзяцёлавічы Канстанціну Долмату. У 1620 г. налічвалася 68 валок зямлі. Бяздзетныя Канстанцін Долмат і яго жонка Ганна з роду Юркоўскіх завяшчалі вёскі Дзяцелавічы, Лунінец і Меляснічу Дзяцелавіцкай Праабражэнскай царкве з умовай, каб манахі Кіева-Пячэрскага манастыра заснавалі ў Дзяцелавічах мужчынскі манастыр, падпарадкаваны Канстанцінопальскаму патрыярху і Кіеўскаму мітрапаліту. Паводле мясцовага падання, Долмат таксама завяшчаў, каб 12 манахаў пастаянна апекаваліся не менш чым 12 сіротамі і аказвалі дапамогу 12 удовам.<ref name="zarya">{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}</ref> У 1622—1625 гадах на тэрыторыі манастыра была пабудавана драўляная царква ў імя Праабражэння Гасподняга, а таксама келлі для ігумена і манахаў, пякарня, свіран, памяшканне для захавання прадуктаў, хлявы і стайні.<ref name="gsarchives"/> Паводле версіі гісторыка А. Мірановіча, манастыр існаваў тут яшчэ ў XVI стагоддзі: у 1560 годзе яго заснаваў князь [[Канстанцін-Васіль Канстанцінавіч Астрожскі|Канстанцін Астрожскі]], пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] манастыр на некалькі гадоў быў зачынены, а ў 1622 годзе адноўлены дзякуючы Канстанціну Долмату.<ref name="mironowicz">''Mironowicz A.'' [https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/210 Monastery diecezji turowsko-pińskiej w XVI wieku] // Elpis. — Białystok, 2011. — T. 13. — S. 227—250. — S. 238. (па-польску)</ref> [[Файл:Дзятлавіцкі манастыр 1770.jpg|міні|План Дзятлавіцкага манастыра ў 1770 годзе.<ref name="kuzmuk1770">''Кузьмук О.'' Новопечерський Дятловицький монастир у 1770 році // Orthodoxi Evropi. — Białystok, 2021. — Т. 4. — С. 135—184. (па-ўкраінску). Малюнак — с. 139; арыгінал — ЦДГАК Украіны, ф. 128, воп. 1 вотч., спр. 3161, арк. 5.</ref>]] Наваапячэрскі Дзяцелавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр стаў цэнтрам культуры і адукацыі: пры ім дзейнічалі вялікая бібліятэка старажытных рукапісных і друкаваных кніг, пераплётная і іканапісная майстэрні, а таксама «шпіталь», у якім манахі лячылі як сваіх субратоў, так і жыхароў навакольных вёсак. У XVII — пачатку XIX стагоддзя манастыр існаваў за кошт здачы ў арэнду розных будынкаў — карчмы, лесапільні, кузні, пчальніка, а часам і цэлых вёсак. === У складзе Расійскай імперыі === [[Файл:Dziatlavičy on Vietinghoff map of Minsk Governorate (1846).jpg|thumb|Дзятлавічы і мужчынскі манастыр на тапаграфічнай карце Мінскай губерні А. К. Фітынгофа (1846)]] Падчас вайны 1812 года ў манастыры знаходзілі прытулак абрабаваныя жыхары і лячыліся рускія воіны.<ref name="hvb" /><ref name="pamiac1812">{{cite web|url=https://luninec.by2.by/pamiac/9.html|title=Вайна за вайною — праз наш край|website=Памяць. Лунінецкі раён. Гісторыка-дакументальная хроніка (электронная версія)|language=be|access-date=2026-10-23}}</ref> Пасля вайны 1812 года яго актыўная гаспадарчая дзейнасць паступова стала згасаць, аднак манастыр яшчэ доўгі час дапамагаў навакольным установам, у тым ліку Слуцкай духоўнай семінарыі. Пасля 233 гадоў існавання манастыр быў зачынены ў 1855 годзе.<ref name="gsarchives" /> Асаблівасцю маёнтка была наяўнасць вялікіх сялянскіх надзелаў — тыповым быў надзел не ў паўвалокі, а ў цэлую валоку. З 68 валок на той момант 6,5 пуставалі, астатнія належалі 5 баярскім і 58 сялянскім дварам. У 1848 годзе. Дзятлавічы — дзяржаўная (казённая) вёска. Паводле апісання 1879 года, у Дзятлавіцкі прыход, акрамя сяла, уваходзілі вёскі Купаўцы і Бараўцы; парафіян налічвалася 580 мужчын і 520 жанчын, большай часткай сяляне-земляробы. Царква мела пяць званоў (найбуйнейшы — 25 пудоў 28 фунтаў), метрычныя кнігі вяліся з 1812 года. Вучылішча ў прыходзе тады не было, «процент грамотности едва заметный».<ref name="opisanie1879" /> Паводле статыстычных даных, у 1880-я гады ў Дзятлавічах — на той момант былым дзяржаўным сяле Кожан-Гарадзецкай воласці Пінскага павета Мінскай губерні, пры рацэ Цне — налічвалася 114 двароў і 736 жыхароў, дзейнічала праваслаўная царква.<ref name="volosti">{{cite book|title=Волости и важнейшие селения Европейской России|volume=Вып. 1—8|publisher=Центральный статистический комитет|place=СПб.|year=1880–1886|language=ru}}</ref> Да 1909 года колькасць двароў вырасла да 232, а насельніцтва — больш чым удвая, да 1705 чалавек.<ref name="yarmolovich">{{cite book|author=Ярмолович В. С.|title=Список населенных мест Минской губернии|place=Минск|publisher=Губ. тип.|year=1909|language=ru}}</ref> Пасля адкрыцця ўчастка Баранавічы — Лунінец Палескай чыгункі ў снежні 1884 г. прыкладна за 1 км ад вёскі створана станцыя Дзятлавічы. Асноўныя грузы, пагрузка якіх ажыццяўлялася на станцыі: лесаматэрыялы, сельскагаспадарчая прадукцыя. Тут спыняўся на 2 хвіліны паштовы цягнік № 3 і таварна-пасажырскі — № 7. Начальнікам станцыі Дзятлавічы ў пачатку XX ст. быў П. Дз. Чудзіновіч. === Грамадзянская і савецка-польская войны === Падчас Грамадзянскай і савецка-польскай войнаў станцыя Дзятлавічы ўваходзіла ў сістэму абароны Лунінецкага чыгуначнага вузла: 31 снежня 1918 года тут выгрузіўся 2-і батальён 152-га палка 17-й стралковай дывізіі Чырвонай Арміі, у сакавіку 1919 года ў Дзятлавічах стаялі роты 145-га і 21-га Рослаўльскага палкоў.<ref name="pamiacgv">{{cite web|url=https://luninec.by2.by/pamiac/a2.html|title=Палыхала чырвонае зарыва. Хроніка грамадзянскай вайны|website=Памяць. Лунінецкі раён. Гісторыка-дакументальная хроніка (электронная версія)|language=be|access-date=2026-10-23}}</ref> 9 ліпеня 1919 года каля Дзятлавіч часці 1-й брыгады 8-й стралковай дывізіі Чырвонай Арміі вялі цяжкія баі з польскімі войскамі, але вымушаны былі адысці. У сярэдзіне ліпеня 1920 года, паводле звестак польскай разведкі, часці Мазырскай групы Чырвонай Арміі выйшлі на лінію ракі Цны і чыгункі ў раёне Дзятлавіч.<ref name="bitwa1920">{{cite book|title=Bitwa warszawska: materiały do historii wojny 1918—1920 r.|volume=1, cz. 2: Dokumenty|location=Warszawa|year=1935|page=19|url=https://polona.pl/item-view/3cc6d9da-f306-4fea-b992-bcca8affbb98|language=pl}}</ref> 20 ліпеня 1920 года польскі Генеральны штаб паведамляў, што на лініі ракі Цны ў раёне станцыі Дзятлавічы адбіта атака Чырвонай Арміі;<ref name="komunikaty1920">{{cite book|title=Pierwsza wojna polska (1918—1920): zbiór wojennych komunikatów prasowych Sztabu Generalnego|location=Warszawa|publisher=Główna Księgarnia Wojskowa|year=1920|page=262|url=https://polona.pl/item-view/f76933ac-c233-4ff6-8291-01c8442cfa3c?page=283|language=pl}}</ref> у спісе страт польскай арміі значыцца стралок, які загінуў каля Дзятлавіч 19 ліпеня.<ref name="listastrat">{{cite book|title=Lista strat wojska polskiego: polegli i zmarli w wojnach 1918—1920|location=Warszawa|publisher=Wojskowe Biuro Historyczne|year=1934|page=500|url=https://polona.pl/item-view/8f7cf574-b074-4313-b274-ca53e9459587?page=531|language=pl}}</ref> Да ліпеня і з кастрычніка 1920 года вёска была занята польскімі войскамі.<ref name="hvb" /> === У складзе Польшчы === [[Файл:Dziatlavičy on WIG tactical map, sheet Łuniniec Północ (1939), fragment.jpg|thumb|Дзятлавічы (300 дамоў) на польскай тактычнай карце 1:100 000 (друк 1939 года)]] Згодна з [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскім мірным дагаворам]] вёска Дзятлавічы з 1921 па 1939 год знаходзілася ў складзе Польшчы. З 18 сакавіка 1921 года вёска ўваходзіла ў Кажан-Гарадоцкую гміну (да 1928 года) Лунінецкага павета. Паводле польскага перапісу 30 верасня 1921 года, у вёсцы разам са станцыяй было 300 дамоў і 1814 жыхароў (1751 праваслаўны, 33 католікі, 26 іўдзеяў; беларусамі назвалі сябе 1737 чалавек, палякамі — 47, яўрэямі — 22); пры цагельным заводзе — 3 дамы і 35 жыхароў.<ref name="skorowidz1921">{{cite book|title=Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r.|volume=8: Województwo poleskie|location=Warszawa|year=1924|page=38|url=https://polona.pl/item-view/33bc9d9c-79f4-43db-b37d-de0392b76861?page=57|language=pl}}</ref> У вёсцы быў створаны паліцэйскі пастарунак. У 1930 годзе ў Дзятлавічах было 1303 жыхары, працавалі 3 лесаапрацоўчыя прадпрыемствы (у 1933 годзе — 36 рабочых), паравы млын Шарашэўскага і млын Мойшы Луцкага. З 1932 года дзейнічала ячэйка КПЗБ.<ref name="hvb">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 4, кн. 2: Брэсцкая вобласць. — Мінск: БелЭн, 2007. — С. 218—219.</ref> 18 верасня 1939 года ў вёску ўвайшлі войскі 52-й стралковай дывізіі Чырвонай Арміі; з канца 1939 года Дзятлавічы ў складзе БССР (1407 жыхароў).<ref name="hvb" /> Дзятлавіцкі сельсавет утвораны 12 кастрычніка 1940 года ў складзе Лунінецкага раёна Пінскай вобласці.<ref>{{cite web|url=https://fk.archives.gov.by/fond/133110/|title=Дятловичский сельский Совет депутатов и его исполнительный комитет (ф. 847)|publisher=Зональный государственный архив в г. Пинске; Фондовый каталог архивов Беларуси|language=ru}}</ref><ref name="hvb" /> Напярэдадні Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы было 570 двароў і 2250 жыхароў.<ref name="hvb" /> === Вялікая Айчынная вайна === Падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]], у чэрвені 1942 года нямецка акупанты расстралялі мірных жыхароў вёскі з прычыны забойства невядомымі нямецкага вартавога чыгункі. Загублена 19 жыхароў, яны пахаваны каля чыгуначнага пераезда, дзе ў 1967 годзе пастаўлена стэла. У ліпені 1941 года ў Дзятлавічах расстралялі 33 чалавекі, а 17 кастрычніка 1943 года на хутарах вёскі спалілі 148 і расстралялі 68 чалавек; яны пахаваны за 600 м на захад ад вёскі за чыгункай Лунінец — Дзятлавічы, у 1967 годзе пастаўлены абеліск.<ref>{{cite book|title=Памяць. Лунінецкі раён|place=Мінск|publisher=Беларусь|year=1995|page=444|language=be}}</ref><ref name="bsd2022">{{cite book|title=Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Брестская область|others=Склад. А. Р. Дзюкаў, В. Д. Селяменеў і інш.|place=Мінск; Масква|publisher=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь; Фонд «Историческая память»|year=2022|pages=247, 376|isbn=978-985-6372-94-3|url=https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_brest.pdf|language=ru}}</ref> У зводным спісе знішчаных вёсак, складзеным паводле базы Нацыянальнага архіва Рэспублікі Беларусь, для Дзятлавіч пазначаны кастрычнік 1943 года, 28 знішчаных дамоў і 178 загінулых.<ref name="bsd2022" /> У вёсцы дзейнічала падпольная камсамольская арганізацыя на чале з Аляксандрам Гоптам; дзятлавіцкі стараста Аляксандр Бушыла дапамагаў партызанам і быў расстраляны немцамі.<ref>Памяць. Лунінецкі раён. Мінск: Беларусь, 1995. С. 357—358.</ref> Улетку 1943 года ў раёне Дзятлавіч, Бастыні і Лобчы дзейнічала агітацыйна-баявая група камсамольцаў-партызан на чале з членам падпольнага райкама ЛКСМБ Світцовым; паводле справаздачы райкама, вывезці моладзь адсюль у Германію акупантам не ўдалося.<ref>{{cite book|title=Без срока давности. Беларусь: преступления нацистов и их пособников против мирного населения на оккупированной территории БССР в годы Великой Отечественной войны. Брестская область|place=Мінск; Масква|publisher=Нацыянальны архіў Рэспублікі Беларусь; Фонд «Историческая память»|year=2022|pages=86—87|isbn=978-985-6372-94-3|url=https://archives.gov.by/wp-content/uploads/files/knigi_bsd/bsd_brest.pdf|language=ru}}</ref> Настаяцель Спаса-Праабражэнскай царквы (з 1930 года) Васіль Харытончык адпяваў загінулых і запісваў у метрычную кнігу прычыну смерці «расстрелян немцами»; 8 ліпеня 1944 года немцы, нягледзячы на супраціў святара, збілі з храма замок і разрабавалі царкоўную маёмасць.<ref name="radiuk2022">{{cite book|author=Радюк Л. В.|chapter=«Недаром многих лет свидетелем Господь меня поставил…»|title=Глобальные вызовы современности и духовный выбор человека (к 1030-летию Православия на белорусских землях): сборник научных статей|location=Пінск|publisher=ПолесГУ|year=2022|pages=112—113|url=https://rep.polessu.by/handle/123456789/28108|language=ru}}</ref> Пасля забойства нямецкага салдата паміж Бастынню і Дзятлавічамі акупанты расстралялі 100 закладнікаў, сярод іх 20 дзятлавічан (год у кнізе не названы).<ref>Памяць. Лунінецкі раён. Мінск: Беларусь, 1995. С. 359, 427.</ref> На ўчастку чыгункі Лунінец — Дзятлавічы партызаны неаднаразова падрывалі нямецкія эшалоны.<ref>Памяць. Лунінецкі раён. Мінск: Беларусь, 1995. С. 350, 358, 371.</ref> Да 1943 года ў Дзятлавічах быў створаны варожы гарнізон, акупанты ўзарвалі будынак станцыі. 9 ліпеня 1944 года вёска вызвалена войскамі 55-й стралковай дывізіі 61-й арміі. У партызанскай барацьбе, падполлі і на франтах загінулі 115 жыхароў вёскі.<ref name="hvb" /> Паводле ўспамінаў камандзіра 117-га стралковага палка 23-й стралковай дывізіі Ф. І. Вінокурава, у той жа дзень падраздзяленні палка занялі Дзятлавічы і перарэзалі чыгунку Лунінец — Баранавічы.<ref name="bunevich2022">{{cite book|last=Буневич|first=А.|chapter=Подвиги бойцов Красной армии в боях за освобождение Лунинецкого района|title=Государства Центральной и Восточной Европы в исторической перспективе|volume=6|place=Пінск|publisher=Палескі дзяржаўны ўніверсітэт|year=2022|page=266|chapter-url=https://rep.polessu.by/handle/123456789/24892|language=ru}}</ref> Адна з вуліц названа ў гонар ураджэнца вёскі Кірэя Ярамеевіча Вялесюка (1913 г. н.), з снежня 1942 года — сувязнога партызанскага атрада «За Радзіму», прадстаўленага да ордэна Чырвонай Зоркі.<ref name="ulicygeroev">{{cite web|url=https://ulicygeroev.by/hero/velesyuk-kirey-eremeevich/|title=Велесюк Кирей Еремеевич|website=Улицы героев|language=ru|access-date=2026-10-22}}</ref> === Пасляваенны перыяд === У 1960-я гады гаспадаркі калгаса газіфікаваны і электрыфікаваны. У 1993 годзе адчынены дзіцячы сад і амбулаторыя.<ref name="hvb" /> ==== Вайна ў Афганістане ==== У ходзе [[Афганская вайна (1979—1989)|вайны ў Афганістане]] ў красавіку 1984 года загінуў ураджэнец Дзятлавіч В. Р. Канапацкі,<ref>Памяць. Лунінецкі раён. Мінск: Беларусь, 1995. С. 693.</ref> у вёсцы яго імем названа вуліца. На будынку школы яму ўстаноўлена мемарыяльная дошка. Штогод на базе школы ў памяць загінулага аднавяскоўца праводзяць спаборніцтвы па настольным тэнісе, у якіх удзельнічаюць гульцы з некалькіх абласцей Беларусі. === Чарнобыльская катастрофа === Вёска зведала радыяцыйнае ўздзеянне пасля аварыі на Чарнобыльскай АЭС у 1986 годзе. Паводле прагнозу доз апраменьвання насельніцтва, прыведзенага ў кнізе «Памяць», доза ў 1988 годзе складала 0,15 бэр за год, а прагназуемая за 1986—2060 гады — 6,29 бэр (1,2 знешняя і 5,09 унутраная).<ref>Памяць. Лунінецкі раён. Мінск: Беларусь, 1995. С. 677.</ref> Жыхароў суседняй вёскі [[Добрая Воля (Лунінецкі раён)|Добрая Воля]], дзе чакалася перавышэнне мяжы дозы за жыццё, перасялілі ў новы пасёлак [[Дубаўка (Лунінецкі раён)|Дубаўка]]<ref>Памяць: Лунінецкі раён. — Мінск: Беларусь, 1995. — С. 678.</ref>. З канца 1980-х гадоў Дзятлавічы знаходзяцца ў зоне радыяцыйнага кантролю.<ref name="hvb" /> == Насельніцтва == {| class="wikitable" style="text-align:center" ! Год !! Двароў (гаспадарак) !! Жыхароў !! Заўвага |- | 1795 || 64 || —<ref name="hvb" /> || |- | 1845 || 76 || —<ref name="hvb" /> || паводле інвентара: 76 цяглых двароў, 4 агароднікі, 1 бабыль |- | 1850 || 80 || 675<ref name="hvb" /> || 335 мужчынскіх і 340 жаночых душ сялян |- | 1884 || 114 || 734<ref name="hvb" /> || паводле зборніка «Волости и важнейшие селения» (1880-я) — 736 жыхароў<ref name="volosti" /> |- | 1908 || 232 || 1705<ref name="hvb" /><ref name="yarmolovich" /> || |- | 1921 || 300 || 1814<ref name="skorowidz1921" /> || перапіс 30 верасня 1921 года, разам са станцыяй (у энцыклапедыі «Гарады і вёскі Беларусі» — 1923 год)<ref name="hvb" /> |- | 1930 || — || 1303<ref name="hvb" /> || |- | канец 1939 || — || 1407<ref name="hvb" /> || |- | 1941 || 570 || 2250<ref name="hvb" /> || напярэдадні вайны |- | 1971 || 607 || 2882<ref name="hvb" /> || |- | 1994 || 803 || 2549<ref name="hvb" /> || |- | 2002 || 805 || 2534<ref name="hvb" /> || |- | 2005 || 799 || 2566<ref name="hvb" /> || |- | 2009 || — || 2332<ref name="census" /> || перапіс |- | 2019 || — || 2030<ref name="census" /> || перапіс |} Паводле даных на 2018 год, было 2258 жыхароў, з іх 407 чалавек маладзейшых за працаздольны ўзрост, 1290 — працаздольнага ўзросту, 561 — старэйшых за працаздольны. Станам на 2018 год(?), у вёсцы жыве 59 шматдзетных сем’яў. У 1997—2018 гадах 13 жанчын вёскі ўзнагароджаны [[Ордэн Маці|Ордэнам Маці]] за нараджэнне 5 і больш дзяцей. Самыя папулярныя прозвішчы ў вёсцы — Канапацкія (каля 17 % насельніцтва), Чарнавокія (каля 11 %), Кацубы (каля 11 %), Брэзіны (каля 6 %) і Жукі (каля 6 %). У вёсцы жыве 11 нацыянальнасцей — беларусы, рускія, украінцы, узбекі, літоўцы, малдаване, татары, палякі, асеціны і іншыя. == Эканоміка і інфраструктура == На тэрыторыі вёскі размешчаны: Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства (былы калгас імя Калініна), цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса, Дзятлавіцкае лясніцтва, участак ДБУ-8, 6 крам, закусачная «Світанак», ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа», ДУА «Дзятлавіцкія яслі-сад», філіял дзіцячай музычнай школы, Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі дом культуры, бібліятэка, амбулаторыя ўрача агульнай практыкі, аддзяленне паштовай сувязі, аддзяленне Лунінецкага філіяла ААТ «АСБ [[Беларусбанк]]», лазня, участак КУВПП ЖКГ «Лунінецкае ЖКГ», участак «Вадаканала», комплексна-прыёмны пункт, а таксама ПрыватнаеТУП «Алвакс». Акрамя таго, у вёсцы вядуць сваю дзейнасць індывідуальныя прадпрымальнікі і рамеснікі. === Палеская даследная станцыя меліярацыйнага земляробства і лугаводства === У 1949 годзе створана сельскагаспадарчая арцель на базе 4 калгасаў: у в. Дзятлавічы — «імя Молатава», у в. Бараўцы — «Камсамолец», у в. Купаўцы — «імя Фрунзе», на ст. Дзятлавічы — «Шлях камунізму». У 1950 годзе адбылося аб’яднанне ў два калгасы, якія ў 1954 годзе аб’ядналі ў калгас «імя Молатава», у 1957 годзе перайменаваны ў калгас «імя Калініна». Жыхары вёскі стварэнне калгаса ўспрынялі скептычна, пра гэта ўспамінаў першы старшыня калгаса «імя Молатава» У. Р. Канановіч. У 2003 годзе рэарганізаваны ў СВК «Дзятлавіцкі», а ў 2015 годзе — у КСУП «Дзятлавіцкі». У 2019 годзе прадпрыемства ліквідавана, а яго землі і маёмасць перададзены Палескай доследнай станцыі меліярацыйнага земляробства і лугаводства.<ref name="belta2021">{{cite web|url=https://belta.by/regions/view/polesskaja-hronika-uspeha-432853-2021/|title=Полесская хроника успеха|website=БелТА|date=2021-03-16|language=ru|access-date=2026-10-29}}</ref> === Дзятлавіцкае лясніцтва і цэх дрэваапрацоўкі Лунінецкага лясгаса === Дзятлавіцкае лясніцтва з’яўляецца адным з самых высокапрадуктыўных лясніцтваў ДЛГУ Лунінецкага лясгаса. На прадпрыемстве працуе 24 чалавекі.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|title=Дятловичское лесничество|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201513/http://llun.lesnoi.by/лесничества/дятловичское/|url-status=dead}}</ref> За 2015 год пасаджана 22 га лесу, у 2016 годзе — 20,2 га. Высечана на прампаддзел у 2015 годзе 11800 м³, галоўнага карыстання — 5000 м³. Цэх дрэваапрацоўкі з’яўляецца сучасным цэхам дрэваапрацоўкі. За 2015 год перапрацавана сыравіны 26876 м³, выпушчана 18736 м³ прадукцыі. Пастаянна ажыццяўляецца адпраўка прадукцыі (пілапрадукцыя, дровы, кол акораны) за межы рэспублікі: Германія, Францыя, Польшча, Літва і г. д. У цэху працуе 47 чалавек.<ref>{{cite web|url=http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|title=Цех деревообработки в д. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201539/http://llun.lesnoi.by/цех-до-дятловичи/|url-status=dead}}</ref> === Транспарт === [[Файл:Дзятлавічы (Лунінецкі раён). Драўляны вакзал.jpg|міні|Драўляны вакзал станцыі Дзятлавічы (знесены)]] Праз вёску праходзіць аўтамабільная дарога рэспубліканскага значэння Р13 [[Лунінец]] — Сіняўка — [[Клецк]]. Акрамя таго, вёску перасякае двухпуцевы ўчастак чыгункі Лунінец — [[Баранавічы]]. У вёсцы маюцца два прыпынкі: Сад<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/217|title=о.п. Сад|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201906/https://railwayz.info/photolines/station/217|url-status=live}}</ref> і Дзятлавічы<ref>{{cite web|url=https://railwayz.info/photolines/station/118|title=о.п. Дятловичи|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310201828/https://railwayz.info/photolines/station/118|url-status=live}}</ref>, які раней з’яўляўся станцыяй. === Гандаль і бытавое абслугоўванне === Сфера гандлю ў вёсцы Дзятлавічы прадстаўлена 3 крамамі штодзённага попыту, крамай харчовых тавараў, крамай прамысловых тавараў і закусачнай «Світанак». Усе крамы належаць Лунінецкаму райспажыўтаварыству. Акрамя таго, у вёсцы дзейнічае адна крама прыватнай формы ўласнасці. Бытавое абслугоўванне насельніцтва ажыццяўляе камбінат бытавога абслугоўвання. Жыхарам вёскі аказваюцца такія паслугі, як рамонт і індывідуальны пашыў адзення і пасцельнай бялізны, парыкмахерскія паслугі, рамонт абутку, паслугі хімчысткі і г. д. == Сацыяльная сфера == === Ахова здароўя === Медыцынскае абслугоўванне насельніцтва вёскі ажыццяўляецца ў сельскай урачэбнай амбулаторыі, у тым ліку з дапамогай машыны хуткай медыцынскай дапамогі. === Адукацыя === Гісторыя адукацыі ў вёсцы ўзыходзіць да часоў манастыра: паводле звестак школы, пры ім вучыліся дванаццаць хлопчыкаў-сірот. З сярэдзіны 1860-х гадоў дзейнічала народнае вучылішча (зрэшты, у апісанні прыхода 1879 года адзначана, што вучылішча ў прыходзе няма<ref name="opisanie1879" />), а ў 1884 годзе адкрылася змешаная царкоўнапрыходская школа (23 вучні; выкладаў святар Д. Навіцкі з дапамогай наёмнага настаўніка В. Шыша). У 1916—1921 гадах школа не працавала. У міжваенны перыяд дзейнічала польская сямігадовая школа з польскай мовай навучання, для якой у 1934 годзе быў пабудаваны будынак. Паводле афіцыйнага пераліку школ на 1 снежня 1925 года ў Дзятлавічах была адна публічная паўшэхная школа з адным класным пакоем і адным настаўнікам; у яе былі запісаны 72 дзіцяці, з іх 27 жылі далей чым за 2 км ад школы.<ref name="szkoly1925">{{cite book|title=Szkoły powszechne Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1925/26 (stan z dn. 1 grudnia 1925 roku)|place=Warszawa|publisher=Państwowe Wydawnictwo Książek Szkolnych|year=1927|page=274|url=https://polona.pl/item-view/57566861-a888-42e8-a21e-d64af1b670f9?page=502|language=pl}}</ref> У 1935 годзе ў Дзятлавічах працавалі дзве польскія школы — па абодва бакі Цны; школа на левым беразе месцілася ў арандаваным доме з адным класным пакоем (класы I—IV), над ёй шэфствавалі вучні гімназій Ломжы.<ref name="kuratorium1935">{{cite journal|title=Sprawozdanie z wyjazdu do szkoły powszechnej w Dziatłowiczach delegatów uczniów gimnazjów łomżyńskich|journal=Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Brzeskiego|year=1935|issue=6 (104)|pages=218—219|url=https://polona.pl/item-view/633e3bcb-f713-402d-bc62-7fde3f78cc2f?page=33|language=pl}}</ref> У 1940 годзе адкрылася савецкая школа з беларускай мовай навучання, у 1942 годзе, у час акупацыі, працавала школа з навучаннем на беларускай мове. З 1944/45 навучальнага года дзейнічала сямігадовая школа, з 1961 года — васьмігадовая, з 1965 года — сярэдняя (да гэтага старшакласнікі хадзілі ў Бастынь, за 8 км). Новы трохпавярховы будынак адкрыты ў 1971 годзе.<ref name="school">{{cite web|url=https://dtl.luninec.edu.by/ru/main.aspx?guid=1041|title=Об учреждении|publisher=ГУО «Дятловичская средняя школа»|language=ru|access-date=2026-10-21}}</ref> Цяпер сфера адукацыі прадстаўлена сярэдняй школай і яслямі-садам. Паводле звестак школы, у ёй працуюць 43 педагогі і вучацца 296 вучняў.<ref name="school" /> У яслях-садзе ў 2018 годзе працавалі 12 выхавальнікаў і выхоўваліся 89 дзяцей.<ref>{{cite web|url=http://dtl.luninec.edu.by/|title=Сайт Дятловичской средней школы|access-date=2018-03-10|archive-date=2018-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100056/http://dtl.luninec.edu.by/|url-status=live}}</ref> === Добраўпарадкаванне === У вёсцы актыўна будуюць новыя дамы. Станам на пачатак 2018 года, пад індывідуальнае будаўніцтва вылучана 59 зямельных участкаў, 50 дамоў знаходзяцца на стадыі будаўніцтва. Вёска газіфікавана. У 2025 годзе мастачка Дзіна Грушэўская стварыла мурал, прысвечаны 400-годдзю заснавання Наваапячэрскага Дзятлавіцкага Праабражэнскага мужчынскага манастыра; побач жыхары ўсталявалі скульптурную кампазіцыю манаха, які абдымае хлопчыка-сірату, а таксама (сіламі Руслана Хоміча) імітацыю навучальнага класа са стойкай-лічыльнікам і партай з мораны дуб, здабытага з ракі Цна насупраць былога храма, кованую лаўку і дэкаратыўнае азеляненне.<ref name="zaryablagoustr">{{cite web|url=https://zarya.by/news/lenta-novostej/kak-grazhdanskie-inicziativy-preobrazili-agrogorodok-dyatlovichi-lunineczkogo-rajona/|title=Как гражданские инициативы преобразили агрогородок Дятловичи Лунинецкого района|author=Таццяна Войцехоўская|website=Зара|date=2026-02-02|access-date=2026-07-24}}</ref> == Культура == [[Файл:Еўдакім Раманаў. Сялянка за ткацкім станам. в. Дзятлавічы. Лунінецкі раён. 1913.webp|міні|[[Еўдакім Раманавіч Раманаў|Еўдакім Раманаў]]. Сялянка за ткацкім станам. в. Дзятлавічы. 1913 год.]] У вёсцы працуюць Дзятлавіцкі цэнтральны сельскі Дом культуры, бібліятэка, а таксама філіял дзіцячай музычнай школы. Аматарскія аб’яднанні «Світанак» і «Вытокі» Дзятлавіцкага ЦСДК лічацца адным з лепшых фальклорных калектываў раёна. Фальклорна-этнаграфічны гурт «Світанак» створаны ў 1991 годзе пры сельскім доме культуры Аленай Яскевіч, якая запрасіла да ўдзелу вясковых спявачак — носьбітаў старажытнай манеры выканання мясцовых песень («дыяфоніі на бурдоннай аснове»); у рэпертуары гурта — каляндарна-абрадавыя, сямейна-абрадавыя і пазаабрадавыя песні. Калектыў выступаў на міжнародных і рэспубліканскіх фестывалях, у тым ліку «Палескі карагод» (Пінск, 2000, 2004), «Талакуха на Палессі» (Баранавічы, 2001), «Берагіня» (Луцк, Украіна, 2004; Акцябрскі, 2016), «Фальклор беларускай глыбінкі» (Мінск, 2008), «Ягелонскі кірмаш» (Люблін, Польшча, 2010), «Дзень пісьменства» (Глыбокае, 2012), «Балтыка» (Літва, 2014), «Покліч Палесся» (Ляскавічы, 2014, 2016).<ref>{{cite web|url=https://muzykapolesia.net/muzyk/361/name/%E2%80%9C%D0%A1%D0%B2%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BA%E2%80%9D+-%D0%94%D0%B7%D1%8F%D1%82%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%96%D1%87%D1%8B..html|title=“Світанак” - Дзятлавічы|website=Muzyka Polesia|access-date=2026-07-24}}</ref> Паводле кнігі «Памяць», клуб «Світанак» дзейнічае пры сельскім Доме культуры з 1980 года, званне «народны» атрымаў у 1993 годзе.<ref name="pamiac663">Памяць: Лунінецкі раён: гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі / уклад. Т. В. Канапацкая. — Мінск: Беларусь, 1995. — С. 663.</ref> З 1968 года пры Доме культуры дзейнічае хор, які з 1982 года мае званне «народны».<ref name="hvb" /> Аўтэнтычны фальклорны ансамбль «Вытокі» пачаў рэпетыцыі ў 2000 годзе; яго кіраўнік — Мікалай Яскевіч.<ref>{{cite web|url=https://ethnoby.org/kalektyvy/747536640|title=Вытокі|website=Этнаўсё (ethnoby.org)|language=be|access-date=2026-10-21}} (паводле артыкула А. Драпко ў газеце «Звязда», 17.10.2014)</ref> Калектыў «Вытокі» ўдзельнічаў у праекце «Спеўны сход». Неаднаразова аб’яднанні давалі канцэрты як у розных кутках Беларусі, так і за яе межамі. Размешчаны музей ДУА «Дзятлавіцкая сярэдняя школа». У 2016 годзе рэжысёрка Воля Дземка выпусціла 60-хвілінны дакументальны фільм «Песні старой Еўропы» пра старажытныя беларускія народныя песні; у фільм увайшлі экспедыцыйныя запісы спевакоў з аддаленых вёсак Беларускага Палесся, у тым ліку Дзятлавічаўю.<ref name="volyadzemka">{{cite web|url=https://www.volyadzemka.com/10551077108910851110-108910901072108810861081-104511181088108610871099.html|title=The Songs of Old Europe — Belarusian|website=Volya Dzemka|access-date=2026-07-24}}</ref> Дзятлавіцкіх спявачак зняла яшчэ ў 2011 годзе; закрыты паказ фільма ў вёсцы 29 красавіка 2016 года сабраў каля 150 гледачоў, у тым ліку саміх удзельніц запісу і дзяцей, якія падпявалі песням на экране.<ref>{{cite web|url=https://www.belarusian-songs.com/news/dzyatlavichy-2016-2016|title=Dzyatlavichy 2016 / Дзятлавічы 2016|website=The Songs of Old Europe|date=2016-06-16|access-date=2026-07-24}}</ref> Дзятлавічы неаднаразова наведвалі ўдзельнікі падляшскага фальклорнага гурта «Hajda Banda», якія запісвалі тут мясцовыя народныя спевы. Спявачка [[Niczos]] (Ніка Юрчук), якая пазней разам з саунд-прадзюсерам Sw@da атрымала папулярнасць у Польшчы, называла Дзятлавічы сваёй любімай беларускай вёскай, дзе яна начавала ў мясцовых бабуль і пераймала ад іх песенную традыцыю.<ref>{{cite web|url=https://teletype.in/@theclickby/NUxJfClqtHp|title=Niczos пра Падляшша bounce, жыццёвую мудрасць ад беларускіх бабуль і Дзятлавічы|website=Teletype|author=КЛІК|date=2024-04-08|access-date=2026-07-24}}</ref> У вёсцы захаваўся ўзор [[Беларускі народны роспіс на шкле|беларускага народнага роспісу на шкле]] — размаляваная кветкавым арнаментам рамка-відзік для сямейных фотаздымкаў, якая належыць мясцовай жыхарцы Зіновік Матрэне (нар. 1936). Фотаздымак відзіка зроблены Андрэем Лянкевічам і ўключаны ў лічбавы каталог праекта «Відзікі».<ref>{{cite web|url=http://vidziki-art.tilda.ws/#rec587040910|title=Відзік з в. Дзятлавічы, Лунінецкі раён|website=vidziki-art.tilda.ws|access-date=2026-07-24}}</ref> У апісанні прыхода 1879 года адзначаны мясцовы звычай: пасля смерці чалавека ўвечары распальвалі агонь у варотах двара, «чтобы покойник погрел ноги».<ref name="opisanie1879" /> == Гаворка == У 1903 годзе ў Дзятлавічах з экспедыцыяй быў акадэмік-філолаг-славіст, этнограф [[Яўхім Фёдаравіч Карскі|Я. Ф. Карскі]]. Ім у вёсцы былі зроблены назіранні, якія ўвайшлі ў яго справаздачу аб паездцы ў Беларусь летам 1903 года (СПб., 1905); маршрут экспедыцыі праходзіў праз Мазыр, Петрыкаў, Лахву і Лунінец. Урывак са справаздачы ў перакладзе на беларускую мову: <blockquote>В. Дзятлавічы Пінскага павета. Насельніцтва беларускае, хаця суседзі называюць дзятлаўцаў хахламі, ды і самі яны не лічаць сябе літвінамі, беларусаў іншых месцаў яны называюць «басякамі». У мове, як і ў жыхароў Луніна, іншы раз сказваюцца малароскія асаблівасці. Між тым па-малароскі пачынаюць гаварыць бывалыя мужчыны, прычым часта абыякава дапускаюць асаблівасці то йі іншай мовы… Набліжаюць да малароскай разглядаемую гавору і зрэдку сустракаемыя з’яўленні «ы» замест «о» — кынь, пыйдзе. Да малароскіх асаблівасцей належыць аднесці даволі рэдкае з’яўленне на месцы «ѣ» — «і» — дзі(е)д, хлі(е)ў, а ці я ві(е)даю. Ёсць рысы чыста беларускіія — дзеканне і цэканне ў поўным ходзе…</blockquote><ref name="karski1905">''Карский Е. Ф.'' [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Отчет_о_поездке_в_Белоруссию_в_1903_г._1905.pdf Отчёт о поездке в Белоруссию в 1903 г.] — СПб.: Тип. М. Стасюлевича, 1905. — С. 28—30. — Адбітак з: Известия Императорского Русского географического общества. — 1905. — Т. XLI, вып. 4. — С. 732—734.</ref><ref name="karski">{{cite web|url=https://www.luninec.by2.by/pamiac/38.html|title=Акадэмік Карскі|author=Коласаў Л.|website=Хроніка Памяці Лунінецкага раёна|quote=паводле кн.: Памяць: Лунінецкі раён: гіст.-дак. хронікі гарадоў і р-наў Беларусі. — Мінск: Беларусь, 1995|language=be|access-date=2026-10-21}}</ref> Таксама акадэмік прыводзіць шмат характэрных для дзятлаўцаў слоў і фраз — уосень, озьмі, малцы, зрожай, кудэю, тудэю, німа, увесь, хорошае лошадзе, цёнгла дошч ідэць, радзюшка, уй шчоб ёго, там на поле трохо выедом. Карскі адзначыў яшчэ адну асаблівасць Дзятлавічаў: «певень называецца — кабан, жывёла — тавар, гроб — дамавіна, ей-богу — босце».<ref name="karski" /><ref name="karski1905" /> Паводле Я. Р. Самуйліка, які ў жніўні 1987 года запісаў гаворку ад мясцовай жыхаркі, у ёй сем галосных фанем, а найперш аўтар адзначае «захаванне гістарычнага *о ў ненаціскным становішчы пасля цвёрдых зычных», г. зн. оканне (молоко, трава). Сярод іншых рыс, якія называе аўтар: галосны [ё] на месцы націскнога *о ў новых закрытых складах (нёс, кён); [а] у першым пераднаціскным складзе на месцы *е, *ě (з’амл’а, н’ама); цвёрдыя губныя перад *е; пераход *д’, *т’ у [дз’], [ц’] (дз’ен’, ходз’іц’, дз’ед). Мясцовая назва вёскі — Дз’атлет’ічы.<ref>{{cite book|author=Самуйлік Я. Р.|chapter=Гісторыя i сучаснасць, адметнасці гаворкі вёскі Дзятлавічы Лунінецкага раёна|title=Нацыянальна-культурны кампанент у літаратурнай і дыялектнай мове|place=Брэст|publisher=БрДУ ім. А. С. Пушкіна|year=2016|pages=155—160|url=https://rep.bstu.by/handle/data/42216|language=be}}</ref> == Вядомыя людзі == * [[Яўген Аляксандравіч Вялько|Яўген Вялько]] (нар. 1997) — беларускі футбаліст. * Таша (Наталля) Кацуба (нар. 1995) — беларуская мастачка і дызайнерка адзення.<ref>{{cite web|url=https://kalektar.org/be/in/events/h9DSjzi12EAZiIC2wMxj|title=Таша Кацуба|website=Kalektar.org|language=be|access-date=2026-10-21}}</ref> == Славутасці == * {{нп5|Новапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі мужчынскі манастыр||ru|Новопечерский Дятловичский Преображенский мужской монастырь}} (заснаваны ў 1622—1625 гадах, зачынены ў 1855 годзе; драўляная царква пабудавана ў 1823 годзе)<ref>{{cite web|url=http://luninets.museum.by/node/63639|title=Территория Преображенской церкви (1823, 1871 г.г.) аг. Дятловичи|access-date=2022-12-17|archive-date=2022-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20221217231601/http://luninets.museum.by/node/63639|url-status=live}}</ref> — гісторыка-культурная каштоўнасць Рэспублікі Беларусь, шыфр 113Г000457; тэрыторыя манастыра ахоўваецца дзяржавай, аднак гістарычны будынак [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнскай царквы]] згарэў у 1960-я гады. * Магіла ахвяр фашызму. == Страчаная спадчына == [[Файл:Dziatłavičy, Spaskaja. Дзятлавічы, Спаская (1944-49).jpg|міні|Драўляная Спаса-Праабражэнская царква (здымак 1944—1949 гадоў)]] * [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)|Спаса-Праабражэнская царква]] (1823) — драўляны храм манастыра страчаны ў пажары ад удару маланкі ў 1960-я гады (паводле іншых звестак — у 1970-я); у 2003 годзе на тым самым месцы ўзвялі новую царкву з сілікатнай цэглы.<ref name="sobory2003">{{cite web|url=https://sobory.ru/article/?object=56153|title=Дятловичи. Церковь Преображения Господня|website=Народный каталог православной архитектуры|publisher=sobory.ru|language=ru|access-date=2026-10-23}}</ref> == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''Кузьмук О.'' Новопечерський Дятловицький монастир у 1770 році // Orthodoxi Evropi (Ορθόδοξη Ευρώπη). — Białystok, 2021. — Т. 4. — С. 135—184. (па-ўкраінску) == Спасылкі == {{Commons|Category:}} * [https://imenamag.by/posts/eto-kosmos Выступленне аб’яднання «Вытокі» на «Спеўным сходзе» і ў клубе «Брюгге»] * [https://www.youtube.com/watch?v=X10K51fgwDE Гурт «Вытокі» спявае на «Спеўным сходзе»] * [https://media-polesye.by/news/eto-bylo-nechto-fotoreportazh-iz-derevni-kotoroy-450-let-30154 Святкаванне 450-годдзя вёскі Дзятлавічы] * [http://dtl.luninec.edu.by/ Сайт Дзятлавіцкай сярэдняй школы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180228100056/http://dtl.luninec.edu.by/ |date=28 лютага 2018 }} * [http://inform-progulka.by/ru/134/culture/5108/ Гісторыя Дзятлавіцкага манастыра] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190123054843/http://inform-progulka.by/ru/134/culture/5108/ |date=23 студзеня 2019 }} * [http://www.trkbrest.by/3415-berasceyskaya-skarbnca-26-01-18.html Выпуск праграмы «Берасцейская скарбніца» ад 26.01.18] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200621195042/http://www.trkbrest.by/3415-berasceyskaya-skarbnca-26-01-18.html |date=21 чэрвеня 2020 }} * [http://zviazda.by/be/news/20141017/1413495472-vytoki-nathnyayuc-i-raduyuc «Вытокі» натхняюць і радуюць] * [http://budzma.by/country/shchadravannye-w-vyoscy-dzyatlavichy.html Шчадраванне ў вёсцы Дзятлавічы] * [http://novychas.by/kultura/szczodry-veczar-na-speunym-shodze-fota-videa Шчодры вечар на Спеўным сходзе] * [https://www.youtube.com/watch?v=97lJT0HnFsY Ваджэнне куста на Троіцу] * [https://www.youtube.com/watch?v=o34BQ1liigM Моладзіца жыта жала — выступленне ў БДУКМ] * [https://www.youtube.com/watch?v=GNBGI2rQCig Танцы кракавяк і ойра ў БДКМ «Вытокі»] * [https://www.youtube.com/watch?v=45ndecZ0Twc Герб вёскі Дзятлавічы] * [https://www.youtube.com/watch?time_continue=8&v=rn52_7gSHHM Вольга Плотнікава «Да дай, Божа, цёпла лета» в. Дзятлавічы Лунінецкі р-н] {{Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Беларусь}} [[Катэгорыя:Дзятлавіцкі сельсавет (Лунінецкі раён)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лунінецкага раёна]] [[Катэгорыя:Дзятлавічы (Лунінецкі раён)| ]] ac797tuclbxy233efnjkqrh6et1xp4v 0 301983 5238182 4484584 2026-11-04T06:34:44Z Aliaksei Lastouski 75892 5238182 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Горскі}} {{Музыкант}} '''Канстанцін Антоні Горскі''' ({{lang-pl|Konstanty Antoni Gorski}}; {{ДН|13|6|1859}}, {{МН|Ліда}} — {{ДС|31|5|1924}}, {{МС|Познань}}) — польскі {{Кампазітар|Польшчы}}, [[скрыпач]]-[[віртуоз]], {{музычны педагог|Польшчы}}, {{дырыжор|Польшчы}}, грамадскі дзеяч, аўтар рамансаў, двух опер і многіх інструментальных твораў. == Біяграфія == Агульную адукацыю К. Горскі атрымаў у Віленскай філалагічнай гімназіі. Пасля гімназіі ён паступіў У Варшаўскі музычны інстытут, дзе вучыўся ў выдатнага польскага скрыпача Апалінарыя Концкага. Пасля заканчэння вучобы ў Концкага К. Горскі паступіў у Пецярбургскую кансерваторыю ў клас знакамітага прафесара [[Леапольд Аўэр|Леапольда Аўэра]]. Паралельна вучыўся ў класе кампазіцыі прафесара М. Рымскага-Корсакава. У 1881 годзе скрыпач закончыў кансерваторыю са срэбным медалём і атрымаў дыплом на званне вольнага мастака. Наступныя пяць гадоў К. Горскі працаваў у [[Саратаў|Саратаве]] і [[Пенза|Пензе]] выкладчыкам па класе скрыпкі ў мясцовых аддзяленнях Рускага Музычнага Таварыства. У 1885 годзе па запрашэнні М. Іпалітава-Іванава працаваў канцэртмайстрам аркестра опернага тэатра ў [[Тыфліс]]е. У Тыфлісе ж адбылося знаёмства Горскага з [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. І. Чайкоўскім]], якое перарасло ў сяброўства. У 1890 годзе К. Горскі прыняў запрашэнне з Харкава заняць пасаду выкладчыка па класе скрыпкі. У Харкаве К. Горскі развіў актыўную дзейнасць: стварыў Польскі і касцельны хор, якія рэгулярна выступалі з канцэртамі, а ў пачатку 1890-х гадоў яшчэ і смычковы квартэт, у якім выконваў партыю першай скрыпкі. Першая сусветная вайна і расійскія рэвалюцыйныя падзеі «адмянілі» канцэрты, спынілі заняткі з вучнямі… Пры такіх абставінах у 1919 годзе К. Горскі вярнуўся ў Варшаву, дзе спачатку імкнуўся атрымаць пасаду выкладчыка ў кансерваторыі, але безвынікова. Бліскучы канцэртуючы скрыпач, каб не памерці з голаду, ён быў вымушаны зарабляць на жыццё ігрой паміж сеансамі ў варшаўскіх кінатэатрах «Калізей» і «Вадэвіль». Толькі ў 1922 годзе К. Горскі дамогся працы, дастойнай свайго музыканцкага ўзроўню — атрымаў месца канцэртмайстра аркестра Вялікага тэатра ў Познані. Там адбылася прэм’ера яго оперы «Маргер» (13. 01. 1927), аднак адбылася яна ўжо пасля смерці выдатнага скрыпача і кампазітара, — ён памёр 31 мая 1924 года. Кампазітарская спадчына Канстанціна Горскага багатая і разнастайная. Ён аўтар шматлікіх скрыпічных мініяцюр (паланезаў, мазурак, канцэртных п’ес), 36-ці эцюдаў для скрыпкі, кадэнцыі да Скрыпічнага канцэрта Л. ван Бетховена, дзвюх мес (Es-dur, a-moll) для салістаў, хору і аркестра, Арганнай фантазіі, сімфанічных паэм «На Алімпе» і «Чарадзейны круг». К. Горскі аўтар дзвюх опер: «За хлебам» (паводле навэлы Г. Сенкевіча) і «[[Маргер (опера)|Маргер]]» на лібрэта В. В. Вальгера (паводле [[Маргер (паэма)|паэмы]] У. Сыракомлі). Сюжэт апошняй пабудаваны на падставе падзей змагання Вялікага княства Літоўскага з Тэўтонскім ордэнам. Вялікую ўвагу аддаваў кампазітар камерна-вакальнаму жанру. Усяго К. Горскім напісана болей за 100 рамансаў. У 1914-м годзе выйшаў з друку зборнік «12 песень на словы М. Канапніцкай, У. Сыракомлі, З. Дэмбіцкага і іншых» («12 pieśni do słów M.Konopnickiej, Wł. Syrokomli, Zd. Dębickiego i in. na m-sopran lub tenor z towarzyszeniem fortepianu»). {{зноскі}} == Літаратура == * Р.&nbsp;М.&nbsp;Аладава, ''Константин Горский и его опера «Маргер» в контексте белорусской культуры'', Минск 2005. * Т. Бахмет, Т. Гончаренко, ''Польские нотные издания XIX&nbsp;— нач. XX ст. из фонда редких изданий Харьковской городской специализированной музыкально&nbsp;— театральной библиотеки им. К.&nbsp;С.&nbsp;Станиславского'', [w:] ''Charków i Polska: ludzie i zdarzenia'', Charków 2006, s. 165—176. * Andrzej Chylewski, [http://www.poznan.pl/mim/public/iks2/dzial.html?co=list2&dz_id_dzialu=2652&nu_id_numeru=1953 ''Przywracanie należnej pamięci. Konstanty Antoni Gorski (1859—1924)''], [w:] «IKS&nbsp;— Poznański Informator Kulturalny, Sportowy i Turystyczny», maj 2009, s. 54. * Konstanty Gorski, ''Utwory odnalezione'', Zebrał i wstępem opatrzył Grzegorz Seroczyński, Charków 2010, ss. 248. * ''Konstanty Gorski (1859—1924). Międzynarodowa Konferencja Naukowa poświęcona 150. rocznicy urodzin Konstantego Gorskiego'', Almanach Polski t. IV, Charków 2009, ss. 248. * Józef Kański, [http://www.ruchmuzyczny.pl/PelnyArtykul.php?Id=1514 ''Wydobyte z mroku''], [w:] «Ruch Muzyczny» nr 20 (rok LIV), 3 października 2010 r. * Grzegorz Seroczyński, [http://www.festiwal-hajnowka.pl/wspolne/gazeta/34/5.html ''Konstanty Antoni Gorski&nbsp;— artysta zapomniany''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120227033047/http://www.festiwal-hajnowka.pl/wspolne/gazeta/34/5.html |date=27 лютага 2012 }}, [w:] «Gazeta Festiwalowa» nr 1 (34), Białystok 2009. * Jerzy Szurbak, [http://www.festiwal-hajnowka.pl/wspolne/gazeta/34/6.html ''K.A. Gorski&nbsp;— «Zriaszcze mia biezgłasna…»''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20091230192403/http://www.festiwal-hajnowka.pl/wspolne/gazeta/34/6.html |date=30 снежня 2009 }}, [w:] «Gazeta Festiwalowa» nr 1 (34), Białystok 2009. * Татяна Веркина, [http://www.dum.kharkov.ua/doc/gazeta2.pdf К 150-летию Константина Горского''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180107181102/http://www.dum.kharkov.ua/doc/gazeta2.pdf |date=7 студзеня 2018 }}, [w:] «Акценти» червень 2009, s. 1-2. * Edward Wrocki, [http://kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=42179&from=latest ''Konstanty Gorski. Życie i działalność 1859—1924''], Warszawa 1924. * ''Z polskiej muzyki organowej XIX/XX w.'', red. Feliks Rączkowski i Jerzy Gołos, Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Warszawa 1981. * Michał Żur, Irena Kozeniaszewa, ''Okres charkowski w życiu Konstantyna Gorskiego'', [w:] ''Diaspora polska w Charkowie. Historia i współczesność'', Charków 2004, s. 130—134. * Michał Żur, Irena Kozeniaszewa, ''Zapomniany kompozytor. Charkowski okres w życiu Konstantego Gorskiego'', [w:] ''Znad Wilii'', nr 3 (35), Wilno 2008, s. 115—117. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Горскі Канстанцін}} qicgtq7vhi57oshnxamcqf2a8a5rg8s 0 310695 5238074 4184513 2026-11-04T01:05:54Z Ueschar 151377 5238074 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Абдарахман II, Абд ар-Рахман II''' ({{ДН|||792}} — {{ДС|||852}}) — эмір [[Кордаўскі эмірат|Кардоўскага эмірата]] (822—852). Праўнук [[Абд ар-Рахман I|Абдарахмана I]]. Спрыяў развіццю навук і мастацтва, выдаткоўваў вялікія сродкі на будаўніцтва палацаў і мячэцяў, што прывяло да ўзмацнення падатковага прыгнёту. Вызначаўся верацярпімасцю. Устанавіў дыпламатычныя і гандлёвыя адносіны з [[Візантыя]]й. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|1}} {{Амеяды}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Амеяды]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Эміры Кордаўскага эмірата]] bkv1bc4iguio6oid8w0cdwvj16ayphc 5238075 5238074 2026-11-04T01:06:09Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Абд ар-Рахман II]] у [[Абдарахман II]] па-над перасылкай: Уніфікацыя назваў 5238074 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Абдарахман II, Абд ар-Рахман II''' ({{ДН|||792}} — {{ДС|||852}}) — эмір [[Кордаўскі эмірат|Кардоўскага эмірата]] (822—852). Праўнук [[Абд ар-Рахман I|Абдарахмана I]]. Спрыяў развіццю навук і мастацтва, выдаткоўваў вялікія сродкі на будаўніцтва палацаў і мячэцяў, што прывяло да ўзмацнення падатковага прыгнёту. Вызначаўся верацярпімасцю. Устанавіў дыпламатычныя і гандлёвыя адносіны з [[Візантыя]]й. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|1}} {{Амеяды}} {{Wikidata/Ancestors}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Амеяды]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі Еўропы IX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Эміры Кордаўскага эмірата]] bkv1bc4iguio6oid8w0cdwvj16ayphc 0 318339 5238167 5203475 2026-11-04T05:32:32Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238167 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Variety_of_horseshoes,_including_aluminum_racing_plates_and_shoes_used_on_cattle_in_lower_right.jpg|міні|250px|Розныя падковы, у тым ліку алюмініевыя скакальныя пласціны (светлыя або цёмныя); унізе справа таксама ёсць падковы для [[Вол|валоў]].]] '''Падкова''' — частка [[Верхавая язда|коннага]] рыштунку, якая абараняе {{нп3|конскі капыт|||Horse hoof}} ад {{нп3|Знос (тэхніка)|зносу|ru|Износ (техника)}}. Падкова мацуецца да апорнай паверхні (з боку зямлі) капытоў, звычайна спецыяльнымі [[Вухналь|цвікамі]], праз неадчувальную сценку капыта, анатамічна падобную да [[Пазногаць|пазногця]] чалавека. Падковы таксама можна [[Клей|прыклейваць]] у пэўных сітуацыях. == Прафесія == {{main|Падкоўванне|Падкоўшчык}} Спачатку [[падкоўванне]]м коней займаўся каваль. З часам пры вялікіх кузнях вылучылася асобная прафесія {{нп3|Падкоўшчык|падкоўшчыка|bg|Подковач}}. == Прызначэнне == [[Файл:2024-09-14_Трабуцішкі_падкова.jpg|злева|міні|250px|Падкова, зробленая ў 2024 годзе беларускім кавалём.]] Пры працы каня на цвёрдым грунце рагавыя часткі капытоў хутка зношваюцца. Пры пашкоджанні капытоў конь адчувае [[боль]], пачынае кульгаць, або ўвогуле адмаўляецца ступаць на хворую нагу. Падкова дазваляе засцерагчы капыты ад зносу і абараніць іх ад удараў аб цвёрды грунт. У зімовы час падковы, забяспечаныя шыпамі, паляпшаюць счапленне капытоў з грунтам і прадухіляюць слізгаценне. == Апісанне == Падковы выпускаюцца самых розных матэрыялаў і стыляў, распрацаваных для розных тыпаў коней і працы, якую яны выконваюць. Найбольш распаўсюджанымі матэрыяламі з’яўляюцца [[сталь]] і [[алюміній]], але спецыялізаваны абутак можа вырабляцца з {{нп3|Каўчукі|каўчукаў|ru|Каучуки}}, [[Пластмасы|пластыка]], [[Магній|магнію]], [[Тытан (хімічны элемент)|тытану]] або [[Медзь|медзі]]<ref name=":2">{{Кніга|загаловак=The whole horse catalog|адказны=Steven D. Price|год=1998|выданне=Rev. & updated|месца=New York, NY|выдавецтва=Simon & Schuster|старонак=351|isbn=978-0-684-83995-0}}</ref>. Сталь, як правіла, пераважнейшая ў відах спорту, дзе патрабуецца трывалы і даўгавечны варыянт, такіх як {{нп3|Пола (спорт)|пола|ru|Поло}}, {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’е|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|канкур||ru|Конкур}} і спаборніцтвы па {{нп3|Вестэрн (стыль верхавой язды)|вестэрн-яздзе|ru|Вестерн (стиль верховой езды)}}. Алюмініевыя падковы лягчэйшыя, што робіць іх распаўсюджанымі ў {{нп3|Конныя скачкі|скачках|ru|Конные скачки}}, дзе патрэбныя больш лёгкія падковы, і часта палягчаюць пэўныя тыпы рухаў; ім часта аддаюць перавагу ў дысцыпліне {{нп3|Выездка|выездкі|ru|Выездка}}<ref name=":3">{{Кніга|загаловак=The Horse|адказны=J. Warren Evans|год=1990|выданне=2nd ed|месца=New York|выдавецтва=W.H. Freeman|старонак=844|isbn=978-0-7167-1811-6}}</ref>. Некаторыя падковы маюць «{{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}}»: выступы на наску або пятцы падковы, або на абодвух, для забеспячэння дадатковага счаплення. Падбор падкоў — гэта прафесійная справа, якую выконвае {{нп3|падкоўшчык|||Farrier}}, які спецыялізуецца на падрыхтоўцы капытоў, ацэнцы патэнцыйных праблем з кульгавасцю і падборы адпаведнага рыштунку, у тым ліку пры неабходнасці з карэкцыйнымі мерамі. У некаторых краінах, такіх як [[Вялікабрытанія]], [[падкоўванне]] заканадаўча абмежавана людзьмі з пэўнай кваліфікацыяй і вопытам. У іншых краінах, такіх як [[ЗША]], дзе прафесійнае ліцэнзаванне не патрабуецца па законе, прафесійныя арганізацыі прапануюць праграмы сертыфікацыі, якія публічна ідэнтыфікуюць кваліфікаваных асоб. Паўмесяц у форме падковы — папулярны сімвал коннага спорту ва ўсім свеце. Кажуць, што падкова, калі яе захоўваць як [[талісман]], прыносіць [[Шанцаванне|поспех]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.wideopencountry.com/lucky-horseshoe/|title=The Legend Behind Hanging Lucky Horseshoes|first=Lindi|last=Smith|website=Wide Open Country|date=2021-02-11|access-date=2026-09-16}}</ref>. Стылізаваны варыянт падковы выкарыстоўваецца для папулярнай гульні ў кіданне {{нп3|Гульня ў падковы|падковаў||Horseshoes (game)}}. == Гісторыя == [[Файл:Hipposandal-ermont.jpg|міні|250px|{{нп3|Гіпасандалі|Гіпасандаля||Hipposandal}} — папярэдніца падковы]] З самага пачатку {{нп3|Адамашніванне каня|адамашнівання коней|ru|Одомашнивание лошади}} {{нп3|рабочыя жывёлы||ru|Рабочий скот}} падвяргаліся ўздзеянню розных умоў, якія прыводзілі да паломкі або празмернага зносу капытоў. Старажытныя людзі ўсведамлялі неабходнасць дадатковай абароны сценак (а часам і падэшвы) капытоў свойскіх коней, акрамя любой натуральнай цвёрдасці. Ранняя форма абароны капытоў была заўважана ў {{нп3|Гісторыя Старажытнай Азіі|Старажытнай Азіі||Ancient Asian history}}, дзе капыты коней абкручвалі {{нп3|Сырамятная скура|сырамятнай скурай|ru|Сыромятная кожа}}, {{нп3|Скура (матэрыял)|скурай|ru|Кожа (материал)}} або іншымі матэрыяламі як для тэрапеўтычных мэт, так і для абароны ад зносу<ref name=":4">{{Cite web|lang=en-US|url=http://www.equisearch.com/horses_care/health/hoof_care/eqhorsesho610/|title=Horse Shoes History|website=www.equisearch.com|access-date=2026-09-16|archive-date=27 верасня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927111844/http://www.equisearch.com/horses_care/health/hoof_care/eqhorsesho610/|url-status=dead}}</ref>. Згодна з археалагічнымі знаходкамі ў [[Вялікабрытанія (востраў)|Вялікабрытаніі]], [[Старажытны Рым|рымляне]], відаць, спрабавалі абараніць ногі сваіх коней з дапамогай раменьчыкавых «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» з цвёрдым дном, які трохі нагадвае сучасныя {{нп3|боты для капытоў|||Hoof boot}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://artsandculture.google.com/asset/iron-hipposandal/zQEOymgPuckeKA|title=Iron hipposandal|website=Google Искусство и культура|access-date=2026-09-16}}</ref>. [[Файл:Horseshoes_from_C11.jpg|справа|міні|250px|Англійскія падковы з XI па XIX стагоддзе]] [[Файл:Horseshoemaker.jpg|міні|250px|Выраб падкоў у [[Індыя|Індыі]]]] [[Файл:Easyboot.jpg|міні|250px|{{нп3|Боты для капытоў|бот для капыта||Hoof boot}}]] [[Файл:Tule_horseshoe.jpg|справа|міні|250px|Павялічаная падкова для мяккай глебы, каб размеркаваць вагу каня]] Гісторыкі разыходзяцца ў меркаваннях наконт паходжання падковы<ref name=":1">{{Кніга|аўтар=Robert E. Krebs, Carolyn A. Krebs|загаловак=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries of the ancient world|год=2003|месца=Westport, Conn|выдавецтва=Greenwood Press|старонак=376|серыя=Groundbreaking scientific experiments, inventions, and discoveries through the ages|isbn=978-0-313-31342-4}}</ref>. Паколькі [[жалеза]] было каштоўным таварам, і любыя зношаныя вырабы звычайна перакоўвалі і выкарыстоўвалі паўторна, цяжка знайсці выразныя [[Археалогія|археалагічныя]] {{нп3|Археалагічны запіс|доказы||Archaeological record}}<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16|archive-date=8 лютага 1998|archive-url=https://web.archive.org/web/19980208011824/http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|url-status=dead}}</ref>. Няма пераканаўчых доказаў таго, што [[друіды]] вынайшлі падкову<ref name=":1" />. У [[1897]] годзе ў этрускай магіле, датаванай прыкладна 400 годам да н.э., былі знойдзены чатыры бронзавыя падковы з імавернымі адтулінамі ад [[Вухналь|цвікоў]]<ref>{{Артыкул|спасылка=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/496665|аўтар=William Nickerson Bates|загаловак=Etruscan Horseshoes from Corneto|год=1902-10-01|мова=en|выданне=American Journal of Archaeology|том=6|выпуск=4|старонкі=398–403|issn=0002-9114|doi=10.2307/496665}}</ref>. [[Гай Валерый Катул|Катул]] (памёр у 54 г. да н.э.) згадваў «[[сандалі]]», якія некаторыя гісторыкі інтэрпрэтуюць як доказ таго, што рымляне вынайшлі іх пасля 100 года да н.э.<ref name=":1" /> Аднак гэтыя згадкі пра выкарыстанне падкоў і сандаляў у Рыме маглі тычыцца «{{нп3|Гіпасандалі|гіпасандаляў||Hipposandal}}» — скураных ботаў, умацаваных жалезнай пласцінай, а не прыбітых цвікамі падкоў<ref name=":1" />. Падкова з цвікамі была знойдзена ў магіле франкскага караля {{нп3|Хільдэрык I|Хільдэрыка I|ru|Хильдерик I}} ў [[Турнэ]], [[Бельгія]], і датуецца пятым стагоддзем нашай эры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Існуючыя пісьмовыя згадкі пра прыбіты цвікамі абутак для коней адносна познія, першыя, як вядома, з’явіліся каля [[900]] года нашай эры. Найранейшым выразным пісьмовым згадваннем жалезных падкоў з’яўляецца згадка пра «жалезныя падковы ў форме паўмесяца і іх [[Вухналь|цвікі]]» ў [[910]] годзе нашай эры<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=7x5AAQAAMAAJ&pg=RA10-PA33|аўтар=Bracy Clark|загаловак=Clark on the Horse|год=1829|старонак=550}}</ref>. Да [[973]] года можна знайсці асобныя пісьмовыя згадкі пра прыбітыя цвікамі падковы<ref>{{Кніга|аўтар=Rodney P. Carlisle|загаловак=Scientific American inventions and discoveries: all the milestones in ingenuity--from the discovery of fire to the invention of the microwave oven|год=2004|месца=Hoboken, N.J|выдавецтва=John Wiley & Sons|старонак=502|isbn=978-0-471-24410-3}}</ref>. Каля 1000 н. э., у [[Еўропа|Еўропе]] сталі распаўсюджанымі адлітыя [[бронза]]выя падковы з адтулінамі ад цвікоў. Распаўсюджанай з’явай быў дызайн з хвалістым вонкавым краем і шасцю адтулінамі для цвікоў<ref name=":1" />. Паводле Гордана Уорда, фестончатыя краю былі створаны шляхам падвойнага прабівання адтулін ад цвікоў, што прывяло да іх выпінання<ref>{{Артыкул|спасылка=https://doi.org/10.1017/s0003598x00015957|аўтар=C. F. C . Hawkes|загаловак=ON DATING OLD HORSE-SHOES. <i>By</i> Gordon Ward. Hull Museum Publications, no. 205, 1939. pp. I–V, 140–177, 8 <i>plates</i>.|год=1941-12|выданне=Antiquity|том=15|выпуск=60|старонкі=400–400|issn=0003-598X|doi=10.1017/s0003598x00015957}}</ref>. У XIII і XIV стагоддзях шырока распаўсюдзілася вытворчасць жалезных падкоў<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Да часу [[Крыжовыя паходы|крыжовых паходаў]] (1096—1270) падковы былі шырока распаўсюджаныя і часта згадваліся ў розных пісьмовых крыніцах<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|title=Your One-Stop Farrier and Hoofcare Portal Announcement|first=Steve|last=Turpin|website=www.horseshoes.com|access-date=2026-09-16|archive-date=8 лютага 1998|archive-url=https://web.archive.org/web/19980208011824/http://www.horseshoes.com/advice/invtshoe/winvhrs.htm|url-status=dead}}</ref>. У той перыяд, з-за каштоўнасці жалеза, падковы нават прымаліся замест манет для аплаты падаткаў<ref name=":1" />. Ужо ў XIII стагоддзі падковы выраблялі ў вялікіх колькасцях і их можна было купіць гатовымі<ref name=":1" />. [[Падкоўванне#Гарачае падкоўванне|Гарачае падкоўванне]], працэс надання формы нагрэтай падкове непасрэдна перад тым, як надзець яе на каня, стаў распаўсюджаным у XVI стагоддзі<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. З-за патрэбы ў падковах кавальскае рамяство стала «адным з найважнейшых рамёстваў [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] і [[Новы час|Новага часу]] і спрыяла развіццю металургіі»<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/topic/horseshoe|title=Horseshoe {{!}} Shoeing, Farriers, Blacksmiths {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. Трактат пад назвай «Няма нагі — няма каня» быў апублікаваны ў Англіі ў 1751 годзе<ref name=":1" />. У 1835 годзе Генры Бёрдэну быў выдадзены першы [[патэнт]] ЗША на машыну для вырабу падкоў, здольную вырабляць да 60 падкоў у гадзіну<ref>{{Cite web|url=http://theinventors.org/library/inventors/blhorseshoe.htm|title=The History of Horseshoes|website=theinventors.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. Яшчэ адзін патэнт ЗША на «падкоўную машыну» быў выдадзены ў 1847 годзе, але без інфармацыі пра прадукцыйнасць або перавагі новай машыны<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.wikisource.org/wiki/Scientific_American/Series_1/Volume_3/Issue_09/List_of_Patents|title=Scientific American/Series 1/Volume 3/Issue 09/List of Patents - Wikisource, the free online library|website=en.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref>. У сярэдзіне XIX стагоддзя ў [[Канада|Канадзе]] балотныя падковы не дазвалялі коням правальвацца ў мяккі міжпрыліўны бруд падчас будаўніцтва дамбаў. У распаўсюджанай канструкцыі металічная падкова ўтрымлівала на месцы плоскі драўляны чаравік<ref>{{Cite web|url=https://cbra.library.utoronto.ca/items/show/14504|title=The Museum Called Canada: 25 Rooms of Wonder · Canadian Book Review Annual Online|website=cbra.library.utoronto.ca|access-date=2026-09-16}}</ref>. === Кітай === У Кітаі жалезныя падковы сталі распаўсюджанымі падчас [[Юань (імперыя)|дынастыі Юань]] (1271—1368), да гэтага для захавання капытоў жывёл выкарыстоўвалі абутак з ратанга і скуры. Пацвярджэнні захавання конскіх капытоў у [[Кітай|Кітаі]] адносяцца да {{нп3|Перыяд Чжаньго|перыяду Ваюючых дзяржаў|ru|Период Сражающихся царств}} (476—221 гг. да н.э.), калі {{нп3|Чжуан-цзы||ru|Чжуан-цзы (книга)}} {{нп3|Чжуан-цзы (кніга)|рэкамендаваў|ru|Чжуан-цзы (книга)}} абразаць конскія капыты, каб падтрымліваць іх у добрым стане. У «{{нп3|Разважанні пра соль і жалеза|Разважаннях пра соль і жалеза|ru|Рассуждения о соли и железе}}» 81 года да н.э. згадваецца выкарыстанне скураных чаравікаў, але незразумела, ці выкарыстоўваліся яны для абароны капытоў коней, ці для палягчэння язды на кані. Рэшткі жалезных падкоў былі знойдзены на тэрыторыі сучаснага паўночна-ўсходняга Кітая, але магілы датуюцца перыядам [[Кагуро]], 414 годам нашай эры. Фрэска ў [[Пячоры Магаа|пячорах Магаа,]] датаваная 584 годам нашай эры, адлюстроўвае чалавека, які даглядае за капытом каня. Некаторыя мяркуюць, што гэта можа быць прыбіванне падковы, але фрэска занадта пашкоджана, каб выразна гэта адрозніць. Найранейшая згадка пра жалезныя падковы ў Кітаі датуецца 938 годам нашай эры, {{нп3|Эпоха пяці дынастый і дзесяці царстваў|Эпохай пяці дынастый і дзесяці царстваў|ru|Эпоха пяти династий и десяти царств}}. Манах па імені Гаа Цзюйхуэй, пасланы ў {{нп3|Заходні край (Кітай)|Заходнія рэгіёны|ru|Западный край (Китай)}}, піша, што жыхары Ганьчжоу (цяпер {{нп3|Чжан’е||ru|Чжанъе}}) навучылі яго рабіць выраб для конскіх капытоў, у якога было чатыры адтуліны, злучаныя з чатырма адтулінамі ў капыце каня, і такім чынам яны былі сабраны разам. Яны таксама рэкамендавалі выкарыстоўваць абутак са скуры [[як]]а для капытоў [[Вярблюды|вярблюда]]. Аднак жалезныя падковы не сталі распаўсюджанымі яшчэ тры стагоддзі. {{нп3|Чжаа Жугуа||ru|Чжао Жугуа}} піша ў сваёй кнізе ''«{{нп3|Чжу фань чжы|||Zhu Fan Zhi}}»'', завершанай у 1225 годзе, што [[Арабы|арабскія]] і [[Персы|персідскія]] коні выкарыстоўвалі метал для падкоў, маючы на ўвазе, што ў Кітаі коні гэтага не выкарыстоўвалі. Пасля ўстанаўлення дынастыі [[Юань (імперыя)|Юань]] у 1271 годзе нашай эры жалезныя падковы сталі больш распаўсюджанымі ў {{нп3|Паўночны Кітай|Паўночным Кітаі|ru|Северный Китай}}. Калі [[Томас Блэкістан|Томас Блэйкістан]] падарожнічаў уверх па [[Янцзы]], ён адзначыў, што ў [[Сычуань|правінцыі Сычуань]] «жывёлы абувалі саламяныя чаравікі, каб не слізгаць па мокрай зямлі», а ў паўночным Кітаі «коней і жывёлу падкоўвалі жалезнымі ботамі і цвікамі». Большасць кітайскіх падкоў знайшлі ў [[Гірын|правінцыях Цзілінь]], [[Хэйлунцзян]], [[Ляанін]], [[Сычуань]] і [[Тыбет]]<ref>{{Cite web|url=https://www.chinanews.com.cn/m/cul/2015/04-30/7244333.shtml|title=秦汉铁匠不会打马掌 元朝建立后马掌才在中原流行|website=www.chinanews.com.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ihns.cas.cn/sourcedb/cn/ihnsthesis/201304/t20130423_3825758.html|title=山东莒县西大庄出土周代青铜盘和匜及其探论----中国科学院自然科学史研究所|website=ihns.cas.cn|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|lang=zh-Hans|url=https://zh.wikisource.org/zh-hans/%E6%96%B0%E4%BA%94%E4%BB%A3%E5%8F%B2/%E5%8D%B774|title=新五代史/卷74 - 维基文库，自由的图书馆|website=zh.wikisource.org|access-date=2026-09-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cnkgraph.com/Home/Auth?returnUrl=%2FWriting%2F%25E5%2594%2590%25E6%259C%259D%2F%25E9%25AB%2598%25E5%25B1%2585%25E8%25AF%25B2|title=微信登录|website=cnkgraph.com|access-date=2026-09-16}}</ref>. == Прычыны выкарыстання == === Змены навакольнага асяроддзя, звязаныя з прыручэннем === Шматлікія змены, выкліканыя {{нп3|Адамашніванне каня|прыручэннем коней|ru|Одомашнивание лошади}}, такія як размяшчэнне іх у больш вільготным клімаце і меншыя фізічныя нагрузкі, прывялі да таго, што капыты коней менш цвярдзеюць і становяцца больш схільнымі да траўмаў. У дзікай прыродзе конь можа пераадолець да 80 км у дзень, каб атрымаць дастатковую колькасць корму. Хоць коні ў дзікай прыродзе пакрываюць вялікія плошчы мясцовасці, яны звычайна робяць гэта з адносна малой хуткасцю, калі толькі іх не пераследуе драпежнік<ref name=":4" />. Яны таксама схільныя жыць у засушлівым [[стэп]]авым клімаце. Вынікам павольнага, але бесперапыннага руху ў сухім клімаце з’яўляецца тое, што конскія капіты натуральным чынам зношваюцца да дробнага, гладкага, роўнага і цвёрдага стану. Пастаянная стымуляцыя падэшвы ступні падтрымлівае яе тоўстай і цвёрдай. Аднак у [[Адамашненне|прыручэнні]] коней выкарыстоўваюць па-іншаму. Прыручаных коней завозяць у больш халодныя і вільготныя раёны, чым асяроддзе іх продкаў. Гэтыя мякчэйшыя і цяжэйшыя глебы размякчаюць капыты і робяць іх схільнымі да расколу, таму неабходна іх абарона<ref name=":4" />. === Фізічныя нагрузкі, якія патрабуюць падкоў === * Ненармальная нагрузка: Капыты коней могуць моцна зношвацца, калі яны падвяргаюцца дадатковай вазе і нагрузцы ад вершніка, грузу або {{нп3|Воз|воза|uk|Віз}}<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger, M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and horsemanship|год=1990|выданне=6th ed|месца=[Danville, Ill|выдавецтва=Interstate Publishers]|старонак=518|серыя=Animal agriculture series|isbn=978-0-8134-2883-3}}</ref>. * Карэкціруючае падкоўванне: форма, вага і таўшчыня падковы могуць істотна паўплываць на хаду каня. {{нп3|Падкоўшчык|Падкоўшчыкі||Farrier}} могуць вырабляць падковы на заказ, каб дапамагчы коням з праблемамі з косткамі або мышцамі ног<ref>{{Кніга|аўтар=M. Eugene Ensminger|загаловак=Horses and Tack|год=1991|выданне=Rev. ed|месца=Boston|выдавецтва=Houghton|старонак=499|isbn=978-0-395-54413-6}}</ref>, або падбіраць камерцыйна даступныя карэкцыйныя падковы. * Забеспячэнне счаплення: для паляпшэння счаплення з грунтам спарціўных коней (якія ўдзельнічаюць у {{нп3|Коннае трохбор’е|трохбор’і|ru|Конное троеборье}}, {{нп3|Канкур|канкуры|ru|Конкур}}, {{нп3|Пола (спорт)|пола|ru|Поло}} і іншых дысцыплінах, дзе патрабуецца высокая хуткасць, пераадоленне разнастайнага рэльефу ці праца на неідэальным пакрыцці) ужываюць адмысловыя прыстасаванні, такія як наплаўкі з цвёрдага сплаву ([[Вальфраму карбіды|карбідаў вальфраму]]), {{нп3|Гак|гакі|pl|Hacel}} для бруду ці слізкага грунту, а таксама дарожныя шыпы з цвёрдасплаўнымі наканечнікамі і супрацьслізготныя абадкі<ref name=":2" />. * Карэкціроўка алюра: некаторыя пароды, такія як {{нп3|амерыканскі верхавы конь||ru|Американская верховая лошадь}}, {{нп3|тэнесійскі прагулачны конь||ru|Теннессийская прогулочная лошадь}} і іншыя коні з алюрамі, ацэньваюцца па іх высокім вынасе ног. Спецыяльныя падковы могуць дапамагчы палепшыць іх натуральныя рухі<ref name=":2" /> * Скакавыя коні са слабасцю ў вобласці капыт або канечнасцей патрабуюць спецыяльных падкоў<ref>{{Кніга|спасылка=https://books.google.com/books?id=lNsDAAAAMBAJ&pg=PA552|аўтар=Hearst Magazines|загаловак=Popular Mechanics|год=1936-04|выдавецтва=Hearst Magazines|старонак=284}}</ref> == Тэорыі і дыскусіі пра падковы == Свойскім коням не заўсёды патрэбныя падковы. Калі магчыма, «{{нп3|Натуральны догляд капытоў|босы||Natural hoof care}}» капыт, прынамсі, частку года, з’яўляецца здаровым варыянтам для большасці коней. Аднак падковы маюць сваё месца і могуць дапамагчы прадухіліць празмерны або анамальны знос капытоў і траўмы нагі. Многія коні круглы год абыходзяцца без падкоў, некаторыя выкарыстоўваюць часовую абарону, такую як боты для капытоў, толькі на кароткі час<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.worldcat.org/title/60104748|аўтар=Susan McBane|загаловак=A Natural Approach to Horse Management|год=1992-10|выдавецтва=Eyre & Spottiswoode|старонак=240|isbn=978-0-413-62370-6}}</ref>. == Працэс падкоўвання == {{main|Падкоўванне}} [[Файл:Edwin_Henry_Landseer_(1802-1873)_-_Shoeing_-_N00606_-_National_Gallery.jpg|міні|250px|«{{нп3|Падкоўванне (карціна)|Падкоўванне||Shoeing (painting)}}» [[Эдвін Лэндсір|Эдвіна Лэндсіра]], 1844 год.]] Пры правільным выкананні падкоўванне не прычыняе жывёле болю. Кавалі падразаюць<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.farriernearme.com/az/mesa/|title=Mesa Horse Farrier Services {{!}} Arizona Horseshoeing {{!}} Farrier Near Me™|website=www.farriernearme.com|access-date=2026-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410222114/https://www.farriernearme.com/az/mesa/|archive-date=10 красавіка 2019|url-status=dead}}</ref> неадчувальную частку капыта, тую ж вобласць, куды яны забіваюць цвікі. Гэта падобна на [[манікюр]] на пазногцях чалавека, толькі ў значна большым маштабе<ref name=":2" />. Перад пачаткам падкоўвання каваль здымае старую падкову з дапамогай абцугоў (здымальнікаў падкоў) і падразае сценку капыта да патрэбнай даўжыні кусачкамі, вострыямі абцугоў, а таксама падэшву і {{нп3|Стрэлка (капыт)|стрэлку||Frog (horse anatomy)}} капыта нажом для капытоў. Падковы не дазваляюць капыту зношвацца, як гэта адбываецца ў дзікай прыродзе, без чаго ён можа стаць занадта доўгім. {{нп3|Капытная косць|||Coffin bone}} унутры капыта павінна знаходзіцца прама на адной лініі з абедзвюма косткамі ў {{нп3|Путавы сустаў|путавага суставу||Pastern}}. Калі лішняе рогавае рэчыва на капыце не абрэзаць, косці будуць няправільна размешчаны, што будзе ствараць нагрузку на ногі жывёлы<ref name=":3" />. Затым падкову падганяюць па памеры капыта і надаюць ёй патрэбную форму з дапамогай [[Малаток|малатка]], [[Кавадла|кавадлы]] і [[горан]]а; таксама могуць уносіцца дадатковыя змены, напрыклад, наразацца разьба для шыпоў. Падкоўшчык можа выконваць як халодную коўку (выгінаючы метал без нагрэву), так і гарачую коўку (папярэдне разаграваючы падкову ў горне). Гарачая коўка больш працаёмкая і патрабуе наяўнасці горана, аднак яна звычайна забяспечвае больш дакладную падгонку, паколькі след, які пакідаецца гарачай падковай на капыце, дазваляе ацаніць шчыльнасць і раўнамернасць яе прыціскання. Акрамя таго, гэты метад дае магчымасць уносіць у канструкцыю падковы дадатковыя змены, напрыклад, выцягваць зачэпы і бакавыя зачэпы. Каваль павінен сачыць за тым, каб не прыціскаць гарачую падкову да капыта занадта доўга, бо высокая тэмпература можа пашкодзіць рогавае рэчыва<ref name=":3" />. Распаленыя падковы апускаюць у ваду для ахаладжэння. Затым каваль прыбівае іх, забіваючы цвікі ў сценку капыта па лініі, вядомай як «{{нп3|Белая лінія (капыт)|белая лінія|de|Zona alba}}». [[Вухналь|Цвікі]] маюць такую ​​форму, што пры забіванні яны выгінаюцца вонкі, абыходзячы адчувальную ўнутраную частку капыта, і выходзяць на яго бакавой паверхні. Калі цвік цалкам забіты, каваль адразае востры канец і з дапамогай спецыяльных абціскных абцугоў або кавадлачка з малатком загінае астатнюю частку цвіка так, каб яна амаль ушчыльную прылягала да сценкі капыта. Гэта прадухіляе зачапленне цвіка за староннія прадметы, а таксама дапамагае надзейна ўтрымліваць цвік — а значыць, і падковы — на месцы<ref name=":3" />. Затым падкоўшчык выкарыстоўвае [[рашпіль]] ([[напільнік]] з вялікай кропкавай насечкай), каб згладзіць край там, дзе ён сутыкаецца з падковай, і выдаліць любыя вострыя краі, якія засталіся ад адкусвання цвікоў<ref name=":3" />. <gallery class="center" mode="packed" heights="240px"> File:Hot_Horseshoe_(stevefe).jpg|Гарачая падкова ў [[Горан|горане]] File:Farrier_toolslabled.JPG|Інструменты падкоўшчыка File:Italian_farrier_2006_2.jpg|Прыбіванне [[Вухналь|вухналёў]] да падковы File:Shoeing_in_progress.jpg|Цвікі, убітыя ў капыт, але яшчэ не загнутыя ўніз </gallery> == У культуры == === Забабоны === [[Файл:Horseshoe_lucky_on_door.jpg|міні|250px|Падкова на дзвярах у некаторых культурах лічыцца ахоўным [[талісман]]ам.]] Здаўна лічылася, што падковы павялічваюць [[шчасце]] і спрыяюць [[Шанцаванне|шанцаванню]]. Першапачаткова яны былі зроблены з [[жалеза]], матэрыялу, які, як лічылася, адганяў злых духаў, і традыцыйна мацаваліся сям’ю [[Вухналь|цвікамі]], прычым сем — самая шчаслівая лічба<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://skepticalinquirer.org/exclusive/horseshoes/|title=Horseshoes {{!}} Skeptical Inquirer|first=Marc|last=kreidler|date=2004-01-13|access-date=2026-09-17}}</ref>. Традыцыя выкарыстання зношаных падкоў у якасці ахоўных абярэгаў бярэ свой пачатак у [[Еўропа|Еўропе]], дзе іх часта размяшчалі над дзвярнымі праёмамі або побач з імі. Гэтая практыка была накіравана на ахову дамоў, [[Хлеў|хлявоў]] і [[Стайня|стайняў]], і рэшткі гэтага звычаю дагэтуль можна ўбачыць у такіх рэгіёнах і краінах, як [[Італія]], [[Германія]], [[Вялікабрытанія]] і [[Скандынавія]]. Таксама распаўсюджаныя насценныя ўпрыгажэнні ў форме падковы. На [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] шырока выкарыстоўваюцца блакітныя глазураваныя тэракотавыя падковы, а ў Турцыі металічныя або блакітныя шкляныя падковы, якія спалучаюць з [[Назар (амулет)|традыцыйным амулетам]], каб стварыць адметныя ахоўныя талісманы, якія, як мяркуюць, абараняюць ад сурокаў. Меркаванні адносна таго, якім бокам трэба прыбіваць падкову, разыходзяцца. У большай частцы [[Еўропа|Еўропы]], [[Блізкі Усход|Блізкага Усходу]] і [[Лацінская Амерыка|Лацінскай Амерыкі]] яго звычайна вешаюць канцамі уніз, сімвалізуючы выліванне дабраславенняў або абароны, бо гэта дазваляе поспеху цячы на тых, хто праходзіць пад ім. Аднак у некаторых частках [[Ірландыя|Ірландыі]] і [[Вялікабрытанія|Брытаніі]] перавага аддаецца арыентацыі ўверх, заснаванай на перакананні, што гэта ловіць удачу і не дазваляе ёй «вычарпацца». Гэтыя розныя традыцыі былі перанесены ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|Злучаныя Штаты]], дзе англійскія і ірландскія нашчадкі часта вешаюць падковы ўверх, у той час як французскія, нямецкія, італьянскія, іспанскія і балканскія ўплывы спрыяюць размяшчэнню ўніз. Нягледзячы на гэтыя адрозненні ў інтэрпрэтацыі, сапраўднае асноўнае прызначэнне падковы — служыць ахоўным абярэгам, незалежна ад яе арыентацыі, а не проста прыладай для прыцягнення ўдачы<ref>{{Cite web|url=https://www.luckymojo.com/horseshoe.html|title=The Horseshoe|website=www.luckymojo.com|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэтыя забабоны набылі яшчэ больш хрысціянскага адцення з-за легенды пра святога [[Дунстан]]а, які працаваў кавалём, перш чым стаць [[Архібіскуп Кентэрберыйскі|архібіскупам Кентэрберыйскім]]. Паводле легенды, аднойчы ў краму Дунстана зайшоў д’ябал і папрасіў яго падкаваць каня. Данстан зрабіў выгляд, што не пазнае яго, і пагадзіўся, але замест таго, каб прыбіць падкову да капыта каня, ён прыбіў яе да ўласнай нагі д’ябла, прычыніўшы яму моцны боль. У рэшце рэшт Дунстан пагадзіўся зняць падкову, але толькі пасля таго, як узяў з яго абяцанне, што д’ябал ніколі не ўвойдзе ў дом з падковай, прыбітай да дзвярэй<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.stdunstan.net/who-was-st-dunstan.htm|title=St Dunstan's - Who Was St. Dunstan|website=www.stdunstan.net|access-date=2026-09-17|archive-date=4 красавіка 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150404045759/http://www.stdunstan.net/who-was-st-dunstan.htm|url-status=dead}}</ref>. У казцы пра святога Дунстана найбольш дакладнай інтэрпрэтацыяй, здаецца, з’яўляецца павешанне падковы адкрытым канцом уніз. Пра гэта сведчыць урывак з апавядання: : Ён не пойдзе праз Гранаду, : Бо там ён ведае падковападобную арку : Каля кожных варот яго чакае. : Нават курапатак ён не можа пераварыць, : З таго часу, як на грудзях з’явілася жудасная падкова, : Гэта яго вельмі абражае<ref>{{Cite web|url=https://www.gutenberg.org/files/13978/13978-h/13978-h.htm|title=The Project Gutenberg eBook of The True Legend of St. Dunstan and the Devil, by Edward G. Flight|website=www.gutenberg.org|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:An_illustration_in_'The_True_Legend_of_St._Dunstan_and_the_Devil'.png|міні|250px|thumb]] Згадка пра «падковападобную арку», верагодна, адносіцца да падковы з адкрытымі канцамі, накіраванымі ўніз, што адпавядае ілюстрацыям, якія сустракаюцца на працягу ўсёй казкі. Кавалі і падковы таксама маюць сувязь. Самі кавалі гістарычна лічыліся шчаслівымі і шанаваліся за сваё рамяство, бо яны працавалі з агнём і жалезам, якія лічыліся магутнымі і ахоўнымі элементамі. Іх асацыяцыя з поспехам распаўсюджвалася і на падковы, якія яны выкавалі, і якія сталі сімваламі абароны і поспеху. Кавалі часта вешалі падковы канцамі ўніз, веруючы, што такая арыентацыя дазволіць дабраславенню і ўдачы выліцца на іх працу<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://bouldercountyopenspace.org/i/history/horseshoes/|title=Horseshoes - As Luck Would Have It|last=Staff|website=Images|date=2016-12-02|access-date=2026-09-17}}</ref>. === Геральдыка === У геральдыцы падковы часцей за ўсё сустракаюцца ў якасці {{нп3|Галосны герб|галосных|ru|Гласный герб}} сімвалаў, напрыклад, у гербах сем’яў з такімі прозвішчамі, як Фэр’ер, Маршал і Сміт (якія ўзніклі ад прафесій, звязаных з доглядам коней або кавальствам). Падкова (разам з двума молатамі) таксама з’яўляецца на гербах лонданскага бора {{нп3|Хамерсміт і Фулем||ru|Хаммерсмит и Фулем}}<ref>{{Cite web|url=http://civicheraldry.co.uk/great_london.html#hammersmith%20and%20fulham%20lb|title=CIVIC HERALDRY OF ENGLAND AND WALES - GREATER LONDON REGION|website=civicheraldry.co.uk|access-date=2026-09-17}}</ref>. [[Файл:Rutland_County_Flag.svg|міні|250px|{{нп3|Сцяг Ратленда|||Flag of Rutland}}]] Сцяг [[Ратленд]]а, найменшага {{нп3|Гістарычныя графствы Англіі|гістарычнага графства|ru|Исторические графства Англии}} Англіі, складаецца з залатой падковы, раскладзенай на полі, усыпаным жалудамі<ref>{{Cite web|lang=en-GB|url=https://www.flaginstitute.org/wp/flags/rutland-flag/|title=Rutland Flag {{!}} Free official image and info {{!}} UK Flag Registry|website=The Flag Institute|access-date=2026-09-17}}</ref>. Гэта адносіцца да старажытнай традыцыі, паводле якой кожны шляхціц, які наведвае {{нп3|Окем||ru|Окем}}, горад графства Ратленд, дорыць падкову лорду маёнтка, якую затым прыбіваюць да сцяны {{нп3|Окемскі замак|Окемскага замка|ru|Oakham Castle}}. На працягу стагоддзяў у замку сабралася велізарная калекцыя падкоў, самая старажытная з якіх датуецца XV стагоддзем<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://cavallo-inc.com/the-horseshoes-of-oakham-castle/|title=The Horseshoes of Oakham Castle - Cavallo|last=Carole|website=Cavallo Horse & Rider Inc.|date=2013-09-24|access-date=2026-09-17}}</ref>. У Беларусі падкова размешчана на гербах гарадоў і мястэчак, такіх як [[Герб Дрыбіна|Дрыбін]], [[Герб Жалудка|Жалудок]], [[Герб Іванава|Іванава]], [[Герб Касцюковічаў|Касцюковічы]], [[Герб Клічава|Клічаў]], [[Герб Любчы|Любча]], а таксама на прыватнаўласніцкіх гербах ([[Даленга (герб)|Далэнга]], [[Дамброва (герб)|Дамброва]], [[Крыўда (герб)|Крыўда]], [[Лада (герб)|Лада]], [[Побуг (герб)|Побуг]], [[Слепаўрон (герб)|Слепаўрон]] і інш.). === Помнікі і збудаванні === Масіўная залатая падкова ўзвышаецца над гандлёвым цэнтрам вёскі {{нп3|Тууры|||Tuuri}} ў [[Фінляндыя|фінскім]] горадзе [[Алавус]]. Гэта адзін з самых вядомых помнікаў у гэтай мясцовасці; аднак ён займае трэцяе месца ў спісе самых пачварных будынкаў і помнікаў свету, складзеным [[Reuters|агенцтвам Reuters]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.reuters.com/article/lifestyle/travel-picks-10-top-ugly-buildings-and-monument-idUSTRE4AD2V7/|title=Travel Picks: 10 top ugly buildings and monument|website=Reuters|date=2008-11-14|access-date=2026-09-17}}</ref> === Спорт === У {{нп3|Гульня ў падковы|гульні па кіданні падковаў||Horseshoes (game)}} падкову кідаюць як мага бліжэй да стрыжня, каб зарабіць ачкі. Наколькі вядома, гэты від спорту такі ж старажытны, як і самі падковы. Хоць традыцыйныя падковы ўсё яшчэ можна выкарыстоўваць, у большасці арганізаваных версій гульні выкарыстоўваюцца спецыялізаваныя спартыўныя падковы, якія не падыходзяць для капытоў коней<ref>{{Cite web|url=https://www.horseshoepitching.com/wp-content/uploads/2021/03/RGS2021BookletLayout.pdf|title=The Official Rules/Regulations Guidelines Specifications For The Sport Of Horseshoe Pitching|last=National Horseshoe Pitchers Association|website=Horseshoepitching.com|date=1 January 2021|pages=36–37|access-date=23 October 2022|orig-date=16 July 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20221023185038/https://www.horseshoepitching.com/wp-content/uploads/2021/03/RGS2021BookletLayout.pdf|archive-date=23 кастрычніка 2022|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{ВСЭ3|Подко́ва|20|122—123}} == Спасылкі == {{навігацыя}} * «[https://www.gutenberg.org/files/14990/14990-h/14990-h.htm#art16 Historical development of the horseshoe]»—1891 ''Scientific American'' article from [[Project Gutenberg]] * ''The True Legend of St. Dunstan and the Devil[link removed]'' by Edward G. Flight, illustrated by [[Джордж Крукшэнк|George Cruikshank]], published in 1871, and available from [[Project Gutenberg]] * [https://merl.reading.ac.uk/collections/mair-horseshoe-collector/ Mair] and [https://merl.reading.ac.uk/collections/dicken-horseshoe-collector/ Dicken] collections of historical horseshoes in the Museum of English Rural Life {{Гербавыя фігуры}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Талісманы]] [[Катэгорыя:Негеральдычныя фігуры]] [[Катэгорыя:Конская вупраж]] tvy1iyjkta7cp4ochv9xaeomp7q3aus 10 319238 5237909 3172739 2026-11-03T17:28:29Z JerzyKundrat 174 5237909 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Hypocreales|rang = Сямейства|latin = Nectriaceae|name=Нектрыевыя}} <noinclude></noinclude> ne1szcg0peimulu8y1hrw2rdjpac6ct 0 321834 5238154 5016777 2026-11-04T02:51:19Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238154 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік |Імя = Павал Орсаг Гвездаслаў |Арыгінал імя = {{lang-sk|Pavol Országh Hviezdoslav}} |Выява = Hviezdoslav.jpg |Апісанне выявы = славацкі пісьменьнік, паэт, драматург, перакладчык, юрыст |Імя пры нараджэнні = Павал Орсаг |Дата нараджэння = |Месца нараджэння = |Дата смерці = |Месца смерці = |Бацька = Мікулаш Орсаг (1816—1888) |Маці = Тэрэзія Медзіградская (1819—1887) }} [[Файл:Slovakia Bratislava 74.jpg|thumb|Hviezdoslavovo námestie v [[Bratislava|Bratislave]]]] [[Файл:Pavol Országh Hviezdoslav Kiskőrös.JPG|thumb|Hviezdoslavova busta v Maďarsku v meste Kiskőrös]] [[Файл:Presov10Slovakia512.JPG|thumb|Памятная дошка ў [[Прэшаў|Прэшаве]]]] [[Файл:Hviezdoslavova ulica.jpg|thumb|Вуліца Гвездаславава]] '''Па́вал Орсаг Гве́здаслаў''' ({{lang-sk|Pavol Országh Hviezdoslav}}), сапраўднае імя '''Павал Орсаг''' (псеўданімы: Hviezdoslav, Jozef Zbranský, Syn ľudu<ref name="SBS2-449">Hviezdoslav (vl. m. Pavol Ország). In: ''Slovenský biografický slovník E — J.'', 1987, s. 449.</ref><ref name="osobnosti">Pavol Ország Hviezdoslav: Spisovatelia. In: ''Osobnosti.sk.''</ref>; 2 лютага 1849, Вышні Кубін — 8 лістапада 1921, [[Долны Кубін]]) — [[Славакія|славацкі]] [[паэт]], [[драматург]], [[пісьменнік]], [[перакладчык]], [[юрыст]], член [[Рэвалюцыйны народны сход Чэхаславакіі|Рэвалюцыйнага народнага сходу ЧСР]] (1918) і ганаровы старшыня [[Славацкая маціца|Маціцы славацкай]] (1919)<ref name="SBS2-450">Hviezdoslav (vl. m. Pavol Ország). Tamže, 1987, s. 450.</ref>. Гвездаслаў — адна з найвыдатнейшых з'яў у [[Славацкая культура|культуры]] канца XIX — пачатку XX стагоддзя і [[Славацкая літаратура|славацкай літаратуры]] ў цэлым<ref name="ES2-378">Hviezdoslav, vl. m. Pavol Ország. In: ''Encyklopédia Slovenska, II. zv. A — J,'' 1978, s. 378.</ref>, рэфарматар [[Славацкая мова|славацкай мовы]] і стылістыкі. == Жыццяпіс == Быў трэцім дзіцем у збяднелай сялянскай сям'і, меў брата і сястру. Першапачатковую адукацыю атрымаў у роднай Ораве (1854—1859) і ў суседніх вёсках Ясенава і Лешціны (1860). Вялікі ўплыў на яго светапогляд аказаў у гэты час лешцінскі настаўнік Адольф Медзіградскі, які вучыў іх славацкай мове. Ён жа пераканаў бацькоў накіраваць сына ў венгерскую гімназію ў [[Мішкальц]]ы, зважаючы на яркі талент хлапца. Адзін год Павал дапамагаў на ферме свайму стрыю Яну<ref name=BARATOVA>BARÁTHOVÁ, Nora: Pavol Ország-Hviezdoslav. In: ''Oficiálna stránka múzea v Kežmarku.''</ref>, аднак урэшце сям'я вырашыла адаслаць яго ў Мішкальц да іншага стрыя, адносна заможнага і бяздзетнага краўца Паўла<ref name=osobnosti />. Так у 1862 годзе Павал Орсаг пачаў навучанне ў тамтэйшай гімназіі, дзе займеў веды венгерскай мовы, а ў дзядзькі прачытаў усю бібліятэку, захапіўшыся паэзіяй і творамі венгерскіх паэтаў. Па смерці стрыя ў 1865 годзе вярнуўся дадому ў Славакію і паступіў у евангельскі ліцэй у [[Кежмарк]]у, які скончыў у 1870. Пасля пераехаў у [[Прэшаў]], дзе навучаўся ў Юрыдычнай акадэміі (1870—1872). [[Адвакат|Адвакацкую]] практыку праходзіў у [[Долны Кубін|Долным Кубіне]], [[Марцін (горад)|Марціне]], [[Сеніца (Славакія)|Сеніцы]]. Іспыты на адваката здаў у 1875 годзе ў [[Будапешт|Будапешце]]<ref name="SBS2-449" />, адкрыў у [[Наместава|Наместаве]] ўласную адвакацкую кантору. Усё сваё творчае жыццё правёў на Ораве, дзе быў таксама членам суда і загадчыкам філіяла «Татрабанка». У 1876 годзе пераехаў у Долны Кубін, дзе стаў суддзёй, у маі ажаніўся з Ілонай Новакавай, дачкою мясцовага евангельскага {{нп3|Сеньярат, хрысціянства|сеньёра|sk|Seniorát (evanjelici)}}. Іх шлюб быў бяздзетны, аднак па смерці яго маці ў 1887 і бацькі ў 1888, а праз год і брата Мікулаша яны з жонкай вырашылі ўсынавіць Мікулашавых дзяцей Яраслава і Сідоню. У маі 1918 ўзначальваў славацкую дэлегацыю на святкаванні 50-годдзя заснавання [[Нацыянальны тэатр (Прага)|Нацыянальнага тэатра]] ў [[Прага|Празе]]. У сваім выступленні выказаўся за магчымасць славацкага-чэшскага адзінства. І ўжо ў канцы таго ж года з энтузіязмам вітаў стварэнне [[Чэхаславакія|Чэхаславакіі]], а з ім і з'яўленне рэальных перспектыў для свабоднага развіцця славацкай нацыі. У 1919 атрымаў званне [[Доктар honoris causa|ганаровага доктара]] філасофіі [[Карлаў універсітэт|Карлавага ўніверсітэта]] ў Празе<ref name=MATOVCIK>MAŤOVČÍK, Augustín: Pavol Országh Hviezdoslav. In: ''Knižnica'', 2009, s. 43.</ref>. У 1921 стан здароўя рэзка пагоршыўся, прайшоў курс лячэння ў Празе і [[Лугачавіцэ|Лугачавіцах]], сканаў у Долным Кубіне, дзе й пахаваны. == Творчасць == Пісаць вершы пачаў у час навучання [[Венгерская мова|па-венгерску]] і [[Нямецкая мова|нямецку]]. Публікавацца пачаў у 60-х гадах XIX стагоддзя пад псеўданімам ''Jozef Zbranský''. Дэбютаваў нізкай вершаў «Паэтычныя першынцы» ([[1868]]). У 1871 разам з [[Коламан Баншэл|Коламанам Баншэлам]] рэдагаваў альманах «Napred», але гэты зборнік выклікаў у старэйшага пакалення ([[Ёзаф Міласлаў Гурбан]], Андрэй Сытнянскі і інш.) такі моцны адпор, што малады паэт не меў магчымасці друкавацца ў адзіным славацкім літаратурным месячніку «Orol». Сітуацыя змянілася толькі пасля сыходу Сытнянскага з рэдакцыі «Арла». Публікаваўся, акрамя гэтага, і ў часопісе «Slovenské pohľady». Псеўданімам ''Hviezdoslav'' упершыню скарыстаўся ў 1877 у вершаваным [[некралог]]у па [[Вільям Паўліні-Тот|Вільяме Паўліні-Тоце]], пасля чаго выкарыстоўваў яго да канца жыцця. Аўтар цыклаў «Сны маладосці» ([[1877]]), «Санеты» ([[1882]]—[[1886]]), «Псалмы і гімны» ([[1882]]—[[1892]]), «Парасткі» ([[1885]]—[[1893]]), «Праходкі вясною» і «Праходкі летам» (абодва [[1898]]), «Скрухі» ([[1900]]—[[1915]]), «Водгулле» ([[1909]]—[[1919]]), «Крывавыя санеты» ([[1914]]); [[эпічная паэма|эпічных паэм]] «Леснікова жонка» ([[1886]]), «Эжа Влкалінскі» ([[1890]]), «Табар Влкалінскі» ([[1897]]—[[1899]]); [[філасофія|філасофска]]-[[этыка|этычных]] твораў на [[біблія|біблейскія]] сюжэты ([[паэма|паэмы]] «Рахіль», [[1892]]; «Каін» і «Сон Саламона», абедзве [[1900]]; трагедыя «Ірад і Ірадыяда», [[1909]], і інш.). Перакладаў творы рускіх ([[Аляксандр Пушкін]] — «Цыганы», «Барыс Гадуноў», «Каўкаскі палонны» і іншыя, [[Міхаіл Лермантаў]] — «Дэман»), нямецкіх паэтаў ([[Ёган Вольфганг Гётэ]] — «Фаўст», [[Фрыдрых Шылер]] — «Песня пра звон»), польскія творы ([[Адам Міцкевіч]], [[Юльюш Славацкі]]). Перакладаў і п'есы з англійскай ([[Уільям Шэкспір]] — «Гамлет», «Макбет», «Сон у летнюю ноч»), з венгерскай пераклаў вершы [[Шандар Пецёфі|Шандара Пецёфі]] і п'есу [[Імрэ Мадач]] «Трагедыя чалавека». == Творы == === Лірычныя нізкі === * 1882 / 1886 — ''Sonety'' * 1885 / 1896 — ''Letorosty I.'', ''Letorosty II.'' a ''Letorosty III.'' * 1885 / 1896 — ''Žalmy a hymny'' * 1898 — ''Prechádzky jarom'' * 1898 — ''Prechádzky letom'' * 1903 — ''Stesky'' * 1914—1918 — ''Krvavé sonety'' === Паэтычныя зборнікі ды іншае === * 1868 — ''Básnické prviesenky Jozefa Zbranského'' * 1879 — ''Ilona Žltovlas'' * 1880 — ''Krb a vatra'' (толькі рукапіс, нявыдадзены) * 1888 — ''Čierny tok'' * 1888 — ''Mlyn v Tatrách'' * 1889 — ''Na obchôdzke'' * 1890 — ''V žatvu'' * 1891 — ''Poludienok'' * 1892 — ''Obed a večera'' * 1909 / 1911 — ''Stužková a Dozvuky'' === Эпічныя творы === * 1882 — ''Agar'' * 1884 / 1886 — ''Hájnikova žena'' * 1888 — ''Bútora a Čútora'' * 1890 — ''Ežo Vlkolinský'' * 1884 / 1886 — ''Gábor Vlkolinský'' * 1892 — ''Ráchel'' * 1897 — ''Vianoce'' * 1900 — ''Kain'' (táto zbierka nebola vydaná) * 1900 — ''Sen Šalamúnov'' === Драмы === * 1868 — ''Vzhledanie'' * 1869 — ''Pomsta'' * 1871 — ''Otčim'' * 1879 — ''Oblaky'' * 1904 — ''Na Luciu'' * 1909 — ''Herodes a Herodias'' == Літаратура == * Гвездаслаў Павал. {{крыніцы/БЭ|5}} === Беларускія пераклады === * З «Крывавых санетаў» // Славацкая паэзія. Мн., 1990; * Krvavé sonety = Крывавыя санеты : [на славацкай і беларускай мовах]. Мн., 2024. == Памяць == Імем Паўла Орсага названая вёска [[Гвездаславаў]], некалькі плошчаў і вуліц, а таксама вадаспад і малая планета. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{commons}} * [https://web.archive.org/web/20210102184943/http://prajdzisvet.org/text/380-parastki-iii.html Парасткі ІІІ. Верш] * [http://zlatyfond.sme.sk/autor/56/Pavol-Orszagh-Hviezdoslav/ Творы Паўла Орсага Гвездаслава] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гвездаслаў, Павал Орсаг}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Славакіі]] [[Катэгорыя:Паэты Славакіі]] [[Катэгорыя:Асобы на марках]] kpeqrm93bkc94iffhrk01nfvo59kda1 0 325123 5237942 3985671 2026-11-03T19:06:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237942 wikitext text/x-wiki {{Гулец у снукер | Імя = Нг Он-І | Арыгінал імя = {{lang-zh|吳安儀}} | Фота = Paul-Hunter-Ladies-Classic 2016-Finale-434.jpg | Шырыня = 300 px | Дата нараджэння = | Месца нараджэння = | Дата смерці = | Месца смерці = | Грамадзянства = {{сцягафікацыя|Ганконг}} | Прафесійная кар'ера = | Найвышэйшы рэйтынг = | Цяперашні рэйтынг = | Прызавыя грошы = | Найвышэйшая серыя = <50 | Колькасць соценных серый = 0 | Лепшы рэйтынгавы вынік = {{nowrap|1/72 фіналу <small>([[Чэмпіянат свету па снукеры 2016|Чэмпіянат свету 2016]])</small>}} | Рэйтынгавыя турніры = | Нізкарэйтынгавыя турніры = | Нярэйтынгавыя турніры = | Чэмпіянат свету = 1/72 фіналу (кв.) <small>([[Чэмпіянат свету па снукеры 2016|2016]])</small> | Чэмпіён свету = | Сайт = | Рука = правая }} '''Нг Он-І''' ({{lang-zh|吳安儀}}; {{ДН|17|11|1990}}, {{МН|Ганконг||}}) — непрафесійная [[снукер]]ыстка з [[Ганконг]]а. [[Чэмпіянат свету па снукеры сярод жанчын|Чэмпіёнка свету 2015 года сярод жанчын]]. Удзельніца кваліфікацыі да [[Чэмпіянат свету па снукеры 2016|чэмпіянату свету па снукеры 2016 года]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20160423090643/http://cuetracker.net/Players/Ng-On-Yee Статыстыка Нг Он-І на CueTracker.net] {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Снукерысты Ганконга]] prduiaqidqjggzapxdy1qm2mbommd9p 0 325870 5237874 5192663 2026-11-03T15:42:23Z Ellis Novak 30436 /* Біяграфія */ 5237874 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |імя = Сцяпан Іванавіч Шыманскі |арыгінал імя = {{lang-ru|Шиманский Степан Иванович}} |дата нараджэння = |дата смерці = |месца нараджэння = |месца смерці = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |мянушка = |прыналежнасць = |гады службы = |званне = {{ВПС СССР, Генерал-лейтэнант}} |род войскаў = |камандаваў = |частка = |бітвы = |узнагароды = |сувязі = |у адстаўцы = }} {{цёзкі2|Шыманскі}} '''Сцяпан Іванавіч Шыма́нскі''' ({{ДН|3|3|1912}}, в. [[Варонічы (Пухавіцкі раён)|Варонічы]], [[Пухавіцкі раён]], [[Мінская вобласць]] — {{ДС|2|10|1989}}) — {{нп3|генерал-лейтэнант авіяцыі||ru|Генерал-лейтенант авиации}} ([[1943]]), [[дацэнт]] ([[1970]]). == Біяграфія == Скончыў у [[1939]] годзе [[Ваенная акадэмія імя Фрунзэ|Ваенную акадэмію імя Фрунзэ]], у [[1950]] годзе [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных сіл Расійскай Федэрацыі|Ваенную акадэмію Генштаба]]. У [[Чырвоная Армія|Чырвонай Арміі]] з [[1932]] года. Удзельнік [[Савецка-фінляндская вайна (1939—1940)|савецка-фінскай вайны]] [[1939]]—[[1940]] гадоў. У [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікую Айчынную вайну]] з [[1941]] года на [[Паўночны фронт (Вялікая Айчынная вайна)|Паўночным]], [[Карэльскі фронт|Карэльскім]] і [[3-і Беларускі фронт|3-м Беларускім]] франтах: начальнік аддзела штаба авіядывізіі, начальнік штаба авіяпалка, намеснік начальніка аператыўнага аддзела паветранай арміі, [[начальнік штаба]] авіядывізіі. Удзельнік [[Абарона Запаляр’я|абароны Савецкага Запаляр’я]], [[Усходне-Пруская аперацыя (1945)|баёў ва Усходняй Прусіі]]. Пасля вайны ў [[ВПС СССР|ВПС Савецкай Арміі]], з [[1956]] выкладчык ваеннай акадэміі. {{зноскі}} == Літаратура == * {{крыніцы/БЭ|18-1}} * Беларуская ССР: Карот. энцыкл. Т.5. — С. 678. == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|136128|Шыманскі Сцяпан Іванавіч}} * [https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93330476/ Шиманский Степан Иванович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220920170400/https://pamyat-naroda.ru/heroes/person-hero93330476/ |date=20 верасня 2022 }} {{ref-ru}} // Праект «Память народа» * [https://1418museum.ru/heroes/15059450 Музейный комплекс «Дорога памяти»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220922040104/https://1418museum.ru/heroes/15059450/ |date=22 верасня 2022 }} {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шыманскі Сцяпан Іванавіч}} [[Катэгорыя:Удзельнікі савецка-фінскай вайны]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Вялікай Айчыннай вайны]] aw57f46410qhvzu36mypnxag0n0m01n 0 327059 5237926 4752809 2026-11-03T17:58:28Z -wuppertaler 150477 changed one image (better quality and resolution) 5237926 wikitext text/x-wiki У спісе '''[[Сусветная спадчына ЮНЕСКА|Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]''' ў '''[[Румынія|Рэспубліцы Румынія]]''' значыцца 7 найменняў (на [[2014]]), гэта складае {{СС статыстыка|3|7}} ад агульнага ліку ({{СС статыстыка|1}} на {{СС статыстыка|2}} год). 6 аб'ектаў уключаны ў спіс па культурных крытэрыях, а 1 аб'ект уключаны па прыродных крытэрыях, прычым ён прызнаны прыродным феноменам выключнай прыгажосці і эстэтычнай важнасці (крытэрый vii). Акрамя гэтага, па стане на 2014 год, 14 аб'ектаў на тэрыторыі Румыніі знаходзяцца ў ліку кандыдатаў на ўключэнне ў спіс сусветнай спадчыны<ref name="romania-tentative">{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=ro|title=Tentative|publisher=UNESCO World Heritage Centre|accessdate=12 ноября 2010|lang=en|description=Спіс кандыдатаў у аб'екты сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Румыніі|archiveurl=https://www.webcitation.org/674KdW6cN?url=http://whc.unesco.org/en/tentativelists/state=hr|archivedate=20 красавіка 2012|url-status=live}}</ref>. [[Румынія]] ратыфікавала Канвенцыю аб ахове сусветнай культурнай і прыроднай спадчыны [[16 мая]] [[1990]] года<ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/ro|title=The States Parties - Romania|publisher=unesco.org|accessdate=1 ноября|archiveurl=https://www.webcitation.org/674KeWHiY?url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/hr|archivedate=20 красавіка 2012|url-status=live}}</ref>. Першы з аб'ектаў, што знаходзяцца на тэрыторыі Румыніі, быў занесены ў спіс у [[1991]] годзе на [[15-я сесія Камітэта сусветнай спадчыны ЮНЕСКА|15-й сесіі Камітэта сусветнай спадчыны ЮНЕСКА]]. == Спіс == У дадзенай табліцы аб'екты размешчаныя ў парадку іх дадання ў спіс сусветнай спадчыны ЮНЕСКА. {| class="wikitable" style="text-align: center" |- bgcolor="#cccccc" ! width=3%|# ! width=15%|Выява ! width=37%|Назва ! width=19%|Месцазнаходжанне ! width=9%|Час стварэння ! width=5%|Год уключэння ў спіс ! width=6%|№ ! width=6%|[[Сусветная спадчына|Крытэрыі]] |- | '''1''' | [[Файл:Delta Dunarii 500.jpg|150px]] | [[Дэльта Дуная]]<br />({{lang-ro|Delta Dunării}}) | Жудзец: [[Тулча (жудзец)|Тулча]] | — | [[1991]] | [http://whc.unesco.org/en/list/588 № 588] | vii, x |- | '''2''' | [[Файл:Biertan IMG 5606.jpg|150px]] | [[Вёскі з умацаванымі цэрквамі ў Трансільваніі]]<br />({{lang-ro|Aşezări cu biserici fortificate din Transilvania}}) | Жудецы: [[Алба, жудзец|Алба]] <br />[[Брашоў, жудзец|Брашоў]] <br /> [[Мурэш, жудзец|Мурэш]] <br />[[Сібіу, жудзец|Сібіу]] <br />[[Харгіта, жудзец|Харгіта]] | [[13 стагоддзе|XIII]] — [[16 стагоддзе|XVI]] стст. | [[1993]] | [http://whc.unesco.org/en/list/596 № 596] | iv |- | '''3''' | [[Файл:Horezu church.jpg|150px]] | [[Харэзу, манастыр|Манастыр у Харэзу]]<br />({{lang-ro|Mănăstirea Horezu}}) | Горад: [[Харэзу]] <br /> Жудзец: [[Вылча]] | [[1690]] — [[17 стагоддзе|XVII]] ст. | [[1993]] | [http://whc.unesco.org/en/list/597 № 597] | ii |- | '''4''' | [[Файл:Moldovita Church.jpg|150px]] | [[Цэрквы гістарычнай вобласці Малдова]] <br />({{lang-ro|Bisericile din nordul Moldovei}}) | Жудзец: [[Сучава, жудзец|Сучава]] | [[15 стагоддзе|XV]] — [[16 стагоддзе|XVI]] стст. | [[1993]] | [http://whc.unesco.org/en/list/598 № 598] | i, iv |- | '''5''' | [[Файл:Sighisoara 200609.jpg|150px]] | [[Сігішаара|Гістарычны цэнтр горада Сігішаара]]<br />({{lang-ro|Centrul oraşului medieval Sighişoara}}) | Горад: [[Сігішаара]] <br /> Жудзец: [[Мурэш, жудзец|Мурэш]] | [[13 стагоддзе|XIII]] — [[16 стагоддзе|XVI]] стст. | [[1999]] | [http://whc.unesco.org/en/list/902 № 902] | iii, v |- | '''6''' | [[Файл:Sârbi Josani.jpg|150px]] | [[Драўляныя цэрквы Марамурэша]]<br />({{lang-ro|Biserici de lemn din Maramureş}}) | Жудзец: [[Марамурэш, жудзец|Марамурэш]] | [[17 стагоддзе|XVII]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. | [[1999]] | [http://whc.unesco.org/en/list/904 № 904] | iv |- | '''7''' | [[Файл:Sanctuarele de andezit.JPG|150px]] | [[Крэпасці дакаў у гарах Арэшціе]]<br />({{lang-ro|Fortăreţe dacice din Munţii Orăştiei}}) | Горад: [[Арэшціе]] <br />Жудзец: [[Хунедаара, жудзец|Хунедаара]] | [[1 стагоддзе да н.э.|I ст. да н.э.]] — [[1 стагоддзе|I ст. н.э.]] | [[1999]] | [http://whc.unesco.org/en/list/906 № 906] | ii, iii, iv |} <center> === Геаграфічнае размяшчэнне аб'ектаў === {{ На карце+|Румынія|width=500|float=center|caption=Аб'екты сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Румыніі|places= {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=45|lat_min=10|lon_deg=29|lon_min=18|label=[[Дэльта Дуная]]}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=46|lat_min=08|lon_deg=24|lon_min=31|label=[[Вёскі з умацаванымі цэрквамі ў Трансільваніі|Умацаваныя цэрквы Трансільваніі]]}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=45|lat_min=08|lon_deg=23|lon_min=59|label=[[Харэзу, манастыр|Манастыр Харэзу]]}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=47|lat_min=39|lon_deg=26|lon_min=15|label=[[Цэрквы гістарычнай вобласці Малдова|Цэрквы гістарычнай Малдовы]]|position=bottom}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=46|lat_min=13|lon_deg=24|lon_min=47|label=[[Сігішаара]]|position=top}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=47|lat_min=46|lon_deg=23|lon_min=57|label=[[Драўляныя цэрквы Марамурэша]]|position=left}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=45|lat_min=37|lon_deg=23|lon_min=18|label=[[Крэпасці дакаў у гарах Арэшціе|Крэпасці дакаў у Арэшціе]]}} }} </center> == Папярэдні спіс == У табліцы аб'екты размешчаны ў парадку іх дадання ў папярэдні спіс. У дадзеным спісе змешчаны аб'екты, прапанаваныя ўрадам Румыніі ў якасці кандыдатаў на ўнясенне ў спіс сусветнай спадчыны. {| class="wikitable" style="text-align: center" |- bgcolor="#cccccc" ! width=3%|# ! width=15%|Выява ! width=37%|Назва ! width=19%|Месцазнаходжанне ! width=9%|Час стварэння ! width=5%|Год уключэння ў спіс ! width=6%|№ ! width=6%|[[Сусветная спадчына|Крытэрыі]] |- | '''1''' || [[Файл:Neamt monastery 1.cristibur.jpg|160px]] || [[Манастыр Нямц]] <br />({{lang-ro|Mănăstirea Neamţ}}) || Найбліжэйшы город: [[Тыргу-Нямц]] <br /> Жудзец: [[Нямц]] || [[14 стагоддзе|XIV ст.]] || [[1991]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/544/ 544] || i, ii, iv |- | '''2''' || [[Файл:Curtea de Arges.SV.jpg|160px]] || Цэрквы горада [[Курця-дэ-Арджэш]] <br />({{lang-ro|Curtea de Argeş}}) || Жудзец: [[Арджэш (жудзец)|Арджэш]] || [[14 стагоддзе|XIV]] — [[16 стагоддзе|XVI]] стст. || [[1991]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/545/ 545] || i, ii, iv |- | '''3''' || || Манументальны комплекс у горадзе [[Тыргу-Жыу]] <br />({{lang-ro|Ansamblul sculptural Constantin Brâncuși de la Târgu-Jiu}}) || Жудзец: [[Горж]] || [[1937]] || [[1991]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/548/ 548] || i, ii |- | '''4''' || [[Файл:BasarabiComplex5.JPG|160px]] || [[Пячорны комплекс Басарабі]] <br />({{lang-ro|Complexul rupestru Basarabi}}) || Горад: [[Мурфатлар]] <br />Жудзец: [[Канстанца (жудзец)|Канстанца]] || [[9 стагоддзе|IX]] — [[11 стагоддзе|XI]] стст. || [[1991]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/549/ 549] || не ўказаныя |- | '''5''' || [[Файл:Iglesia Trei Ierarhi (acabada).jpg|160px]] || [[Манастыр Трох Свяціцеляў у Ясах]] <br />({{lang-ro|Mănăstirea Sfinții Trei Ierarhi din Iași}}) || Горад: [[Ясы]] <br />Жудзец: [[Ясы (жудзец)|Ясы]] || [[17 стагоддзе|XVII ст.]] || [[1991]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/551/ 551] || i, iv |- | '''6''' || [[Файл:Stema Gorj.svg|160px]] || Умацаваныя {{нп4|дом-кула|дамы-кулы|en|Culă}} гістарычнай вобласці [[Алтэнія]] <br />({{lang-ro|Culele din Oltenia}}) || Жудзецы: [[Горж]], [[Долж]], [[Мехедзінці, жудзец|Мехедзінці]], [[Вылча]], [[Арджэш (жудзец)|Арджэш]], [[Тэлеарман (жудзец)|Тэлеарман]] || [[18 стагоддзе|XVIII]] — [[19 стагоддзе|XIX]] стст. || [[1991]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/552/ 552] || iv, v |- | '''7''' || [[Файл:Biserica din Densus - Pasztor.jpg|160px]] || [[Царква Святога Мікалая ў Дэнсушы|Царква Святога Мікалая]] ў вёсцы [[Дэнсуш]] <br />({{lang-ro|Biserica Sfântul Nicolae din Densuș}}) || Жудзец: [[Хунедаара, жудзец|Хунедаара]] || [[7 стагоддзе|VII ст.]] || [[1991]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/553/ 553] || i, iv |- | '''8''' || [[Файл:Poarta 3.jpg|160px]] || Гістарычны цэнтр горада [[Алба-Юлія]] <br />({{lang-ro|Alba Iulia}}) || Жудзец: [[Алба, жудзец|Алба]] || [[9 стагоддзе|IX]] — [[18 стагоддзе|XVIII]] стст. || [[1991]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/555/ 555] || iv, v, vi |- | '''9''' || [[Файл:Retezat near camp Bucura.JPG|160px]] || [[Нацыянальны парк Рэтэзат]] <br />({{lang-ro|Parcul Național Retezat}}) || Жудзецы: [[Хунедаара, жудзец|Хунедаара]], [[Караш-Северын, жудзец|Караш-Северын]] || — || [[1991]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/557/ 557] || не ўказаныя |- | '''10''' || [[Файл:Roudna Mountains, main edge, Romania.jpg|160px]] || [[Нацыянальны парк Родна]] <br />({{lang-ro|Parcul Național Munții Rodnei}}) || Жудзецы: [[Сучава, жудзец|Сучава]], [[Бістрыца-Нэсэуд, жудзец|Бістрыца-Нэсэуд]], [[Марамурэш, жудзец|Марамурэш]] || — || [[1991]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/558/ 558] || не ўказаныя |- | '''11''' || [[Файл:Actual Hunedoara county CoA.svg|160px]] || [[Фармацыя Санпетру]] <br />({{lang-ro|Locul fosilifer cu dinozauri Sânpetru}}) || Найбліжэйшае паселішча: [[Санпетру]] <br />Жудзец: [[Хунедаара, жудзец|Хунедаара]] || — || [[1991]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/559/ 559] || не ўказаныя |- | '''12''' || [[Файл:Peisaj din Slătioara.jpg|160px]] || Векавыя лясы ў [[Слэціаара|Слэціаары]] <br />({{lang-ro|Slătioara}}) || Жудзец: [[Сучава, жудзец|Сучава]] || — || [[1991]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/560/ 560] || не ўказаныя |- | '''13''' || [[Файл:ROM Sibiu, Turnul Sfatului, View 0021.jpg|160px]] || Гістарычны цэнтр горада [[Сібіу]] <br />({{lang-ro|Sibiu}}) || Жудзец: [[Сібіу, жудзец|Сібіу]] || З [[12 стагоддзе|XII ст.]] || [[2004]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1929/ 1929] || ii, iii, iv, v |- | '''14''' || [[Файл:Torocko a világörökség része.JPG|160px]] || Пашырэнне аб'екта: {{нп4|Сяло Холакё||ru|Холлокё}} <br /> {{нп4|Сяло Рымеця||uk|Ріметя}} з ваколіцамі <br />({{lang-ro|Rimetea}}) || Жудзец: [[Алба, жудзец|Алба]] || З [[17 стагоддзе|XVII ст.]] || [[2012]] || [http://whc.unesco.org/en/tentativelists/5683/ 5683] || v |} <center> === Геаграфічнае размяшчэнне аб'ектаў === {{ На карце+|Румынія|width=500|float=center|caption=Кандыдаты, якія ўвайшлі ў Папярэдні спіс|places= {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=47|lat_min=16|lon_deg=26|lon_min=12|label=[[Манастыр Нямц|Нямц]]}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=45|lat_min=08|lon_deg=24|lon_min=40|label=[[Курця-де-Арджэш]]}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=45|lat_min=02|lon_deg=23|lon_min=16|label=[[Тыргу-Жыу]]|position=bottom}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=44|lat_min=10|lon_deg=28|lon_min=24|label=[[Пячорны комплекс Басарабі|Пячоры Басарабі]]}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=47|lat_min=09|lon_deg=27|lon_min=35|label=[[Ясы]]}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=45|lat_min=6|lon_deg=24|lon_min=1|label=[[Кулы Алтэніі]]|position=top}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=45|lat_min=34|lon_deg=22|lon_min=46|label=[[Царква Святога Мікалая ў Дэнсушы|Дэнсуш]]|position=left}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=46|lat_min=4|lon_deg=23|lon_min=34|label=[[Алба-Юлія]]}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=45|lat_min=22|lon_deg=22|lon_min=52|label=[[Нацыянальны парк Рэтэзат|Рэтэзат]]|position=left}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=47|lat_min=32|lon_deg=24|lon_min=41|label=[[Нацыянальны парк Родна|Родна]]}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=45|lat_min=35|lon_deg=22|lon_min=58|label=[[Фармацыя Санпетру]]}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=47|lat_min=22|lon_deg=26|lon_min=14|label=[[Лясы ў Слэціаары]]|position=left}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=45|lat_min=48|lon_deg=24|lon_min=09|label=[[Сібіу]]}} {{На карце~|Румынія|marksize=7|lat_deg=46|lat_min=27|lon_deg=23|lon_min=34|label=[[Рымеця|Рымеця]]}} }} </center> == Гл. таксама == * [[Сусветная спадчына]] * [[ЮНЕСКА]] == Зноскі == {{reflist}} == Спасылкі == * {{commonscat-inline|World Heritage Sites in Romania|Объекты всемирного наследия ЮНЕСКО в Румынии}} * [http://whc.unesco.org/en/statesparties/ro Список объектов всемирного наследия ЮНЕСКО в Румынии] {{ref-en}} {{Сусветная спадчына ў Румыніі}} {{Румынія ў тэмах}} [[Катэгорыя:Сусветная спадчына ў Румыніі| ]] [[Катэгорыя:Спісы Сусветнай спадчыны|Румыния]] 5in327am36u3bw7kba0ofdv1gqtmyri 4 336791 5237803 5233724 2026-11-03T12:58:35Z ~2026-58603-53 176446 5237803 wikitext text/x-wiki {{Index box}} А вы ведалі, што можна падлучыць планшэт да тэлефона? Падыдзе Як пражыць без акаўнта Як вывучыць беларускую мову зрабіўшы самалёт з каўбасы Вікіпедыя, Пясочніца - можаце пісаць столькі і як захочаце! Не бойцеся нічога паламаць! Гэтая старонка створана для доследаў! Кропка Я ўмею пісаць па беларуску На закладку гэта Пясочніца а наадварот будзе Ацінчосяп Я беларус, і ўмею беларусіць [https://ibb.co/xtK9qnB4 3 Nov 2026, Sydney] 9bofwxyn2gfdyw9ivowkbhljdiux226 0 341254 5237815 5176326 2026-11-03T14:11:04Z Ellis Novak 30436 /* Клімат */ 5237815 wikitext text/x-wiki '''Вільготныя лугі''' — гэта бязлесныя {{нп3|Гемеробія|напаўнатуральныя|pl|Hemerobia}} [[біятоп]]ы, якія характарызуюцца [[Метлюжковыя|травой]], [[сітнік]]ам, [[Асака|асакой]] і іншымі [[Трава|травяністымі раслінамі]], [[Глеба|глебы]] якіх у верхніх {{нп3|Глебавы гарызонт|гарызонтах|ru|Почвенный горизонт}} знаходзяцца пад уплывам грунтавых вод або часова затапляюцца. Яны размяшчаюцца ў далінах рэк, азёрах або катлавінах. Вільготныя лугі існуюць на шырокіх тэрыторыях [[Еўропа|Еўропы]] і [[Азія|Азіі]], асабліва ў Цэнтральнай Еўропе. Арэал распаўсюджваецца на [[Міжземнамор’е]], [[Балканскі паўвостраў|Балканы]] і [[Паўночная Еўропа|Паўночную Еўропу]]. На ўсходзе [[арэал]] даходзіць да [[Сібір]]ы. [[Файл:WiesenschaumkrautSumpfdotterblume.jpg|250px|міні|Вясновы від на вільготным лузе на паўночным захадзе Германіі з {{bt-bellat||Cardamine pratensis}} і {{bt-bellat|Лотаць балотная{{!}}лотаццю балотнай|Caltha palustris}}]] [[Файл:Fehla-Tal_Nassbiotop_Gross-Seggenried_Gauselfingen_Schwaebische-Alb.jpg|міні|250px|[[Запаведнік]] {{нп3|Фехлаталь||de|Fehlatal}}, {{нп3|Швабскі Альб||uk|Швабський Альб}}. Анамалія звычайна карстызаваных верхніх слаёў горных парод. {{нп3|Caricion elatae||de|Großseggenried}} (ахоўны [[біятоп]]) для вільгацелюбівых раслінных супольнасцей, тыповых для Альба]] У [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] вільготныя лугі з’яўляюцца аднымі з самых багатых відамі біятопаў. Тут яны лічацца {{нп3|Паўкультурная фармацыя|паўкультурнымі фармацыямі|de|Halbkulturformation}}, якія ўзніклі ў выніку выкарыстання чалавекам у выніку сельскагаспадарчай вытворчасці {{нп3|Подсціл|подсцілу|de|Tiereinstreu}} і [[корм]]у для [[Сельскагаспадарчыя жывёлы|жывёлы]]. Яны ўносяць значны ўклад у развіццё {{нп3|Культурны ландшафт|культурнага ландшафту|ru|Культурный ландшафт}} Цэнтральнай Еўропы. Іх неабходна даглядаць, бо [[сукцэсія]] прывядзе да ўтварэння {{нп3|Высокі разнатраўны луг|высокіх разнатраўных лугоў|de|Hochstaudenflur}}, пазней [[куст|кустоў]] і, нарэшце, [[Лес|лясоў]]. Вільготныя лугі таксама можна знайсці пад назвамі '''балотны луг''' і '''бруль''' (ад сярэднелацінскага ''brogilus або broilus'': ''кавалак дрэва''). Апошняя назва адбілася ў назвах многіх еўрапейскіх нізінных, часткова парослых дрэвамі кварталаў і вуліц, якія, магчыма, былі забудаваныя на былых балоцістых тэрыторыях. Розныя тыпы вільготных лугоў і асяроддзя іх размяшчэння па-рознаму разглядаюцца з пункту гледжання [[Экалогія|экалогіі]] і {{нп3|Ахова прыроды|аховы прыроды|uk|Охорона природи}}. Тут вільготныя лугі ўключаюць неўгноеныя {{нп3|Подсцілкавы луг|подсцілкавыя лугі|de|Streuwiese}}, якія скошваюцца адзін раз у год, а таксама багатыя пажыўнымі рэчывамі вільготныя і балотныя лугі, якія звычайна скошваюцца двойчы. == Прычыны ўзнікнення == [[Файл:Wet_meadow_in_Szigetkoz,_Hungary.jpg|міні|250пкс|Вільготны луг у Заходняй [[Венгрыя|Венгрыі]]]] Утвараецца з прычыны дрэннага дрэнажу або праз вялікую колькасць [[Атмасферныя ападкі|атмасферных ападкаў]]. [[Глеба|глебы]] вільготных лугоў у верхніх гарызонтах маюць высокі ўзровень вільготнасці з-за блізкасці грунтавых вод або частых сезонных затапленняў. Узнікаюць таксама ў прыбярэжнай зоне [[Рака|рэк]] і іншых [[вадаём|вадаёмаў]]. У адрозненне ад [[Маршы|маршаў]] або [[Балота|балот]] вільготны луг не мае пастаяннай стаялай вады, за выключэннем кароткага перыяду падчас штогадовай [[Паводка|паводкі]]. == Стварэнне вільготных лугоў == [[Файл:Caspar David Friedrich - Der einsame Baum, 1822.jpg|міні|250px|Ідэалізаванае адлюстраванне паркавага ландшафту пачатку ХІХ стагоддзя на карціне [[Каспар Давід Фрыдрых|Каспара Давіда Фрыдрыха]] «{{нп3|Вясковы пейзаж у ранішнім святле||ru|Деревенский пейзаж в утреннем свете}}»]] Згодна з пануючай дактрынай, [[Геаграфічны ландшафт|ландшафт]] Цэнтральнай Еўропы існаваў з перапынкамі (напрыклад, [[Культура лінейна-стужкавай керамікі|Культура керамічных стужак]]) да ранняга [[Сярэдневякоўе|Сярэдневякоўя]] пераважна складалася з мазаікі лясоў, высечак, [[Тарфянік|балот]] і водных тэрыторый<ref>1. Margret Bunzel-Drüke u. a.: ''Großtiere und Landschaft — Von der Praxis zur Theorie.'' Band 3, ''Natur- und Kulturlandschaft.'' Höxter / Jena, 1999, S. 210—229. [http://www.phytoplankton.info/download/grosstiere.pdf phytoplankton.info] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240330081839/http://www.phytoplankton.info/download/grosstiere.pdf |date=30 сакавіка 2024 }} (PDF; 332&nbsp;kB).</ref>. Таму тыповыя лугавыя расліны былі абмежаваныя тэрыторыямі, якія заставаліся {{нп3|Гіпотэза мегатраваедных|адкрытымі буйнымі пашамі||Megaherbivorenhypothese}} буйных траваедных, такіх як {{bt-bellat|Лось{{!}}ласі|Alces alces}}, {{bt-bellat|Equus ferus{{!}}дзікія коні|Equus ferus}}, {{bt-bellat|Зубр еўрапейскі{{!}}зубры|Bison bonasus}} або {{bt-bellat|Тур (жывёла){{!}}туры|Bos primigenius}}, або на якіх не дазвалялася развіццё лесу ў раёне вялікіх рэк з-за паводак і/або змены рэчышча ракі. Да таго часу людзі ўплывалі на ландшафт толькі на невялікіх тэрыторыях у непасрэднай блізкасці ад паселішчаў. З ростам колькасці насельніцтва павялічвалася і нерэгламентаванае выкарыстанне лясоў як {{нп3|Альменда|агульных зямель|es|Bien comunal}}. {{нп3|Лясная паша|Інтэнсіўнае выкарыстанне||Silvopasture}} і {{нп3|карчаванне||de|Rodung}} лясоў прывялі да таго, што ландшафт быў у значнай ступені адкрыўся. Былі створаны вялікія адкрытыя паркавыя ландшафтныя прасторы. На працягу стагоддзяў такім чынам развіваліся напаўнатуральныя экасістэмы, заснаваныя чалавецтвам. На вільготных і забалочаных месцах развіліся вільготныя лугі. Вільготныя лугі ўсё яшчэ былі шырока распаўсюджаным [[Эказона|асяроддзем]] у XVIII стагоддзі ў [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]]. У дадатак да фундаментальных структурных змен са з’яўленнем буйнамаштабных [[Фітацэноз|фітацэнозаў суполак адкрытай сушы]] і памяншэннем першапачатковых месцапражыванняў, выкарыстанне ворных зямель і лугоў таксама прывяло да змен у відавым спектры жывёл і раслін і агульнаму павелічэнню {{нп3|Відавая разнастайнасць|біялагічнай разнастайнасці|de|Artenvielfalt}} ў параўнанні з прыродным ландшафтам. [[Файл:Feuchtwiese1.jpg|міні|250px|Багаты пажыўнымі рэчывамі вільготны луг на паўночным захадзе Германіі, які скошваюць два разы на год, з квітнеючай {{bt-bellat||Cardamine pratensis}}]] == Небяспека == Ужо з пачатку XIX стагоддзя, але ўсё часцей пасля [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]], вільготныя лугі былі ў значнай ступені пераўтвораны ў {{нп3|Сакавіты луг|сакавітыя лугі|de|Fettwiese}} або ў палі шляхам узворвання з дапамогай шырокіх [[Меліярацыя|мер па паляпшэнні]], такіх як [[Дрэнаж|асушэнне]] і [[Угнаенні|ўгнаенне]]. Гэтыя далёка ідучыя змены прывялі да знікнення многіх {{нп3|Характэрны від|характэрных відаў|de|Charakterart}} вільготных лугоў, іншыя знаходзяцца пад сур’ёзнай пагрозай знікнення або іх колькасць скарацілася. Яшчэ адной пагрозай для вільготных лугоў з’яўляецца пакіданне сельскагаспадарчых угоддзяў па сацыяльных, [[Эканоміка|эканамічных]] і {{нп3|Сельскагаспадарчая структура|сельскагаспадарчых структурных|de|Agrarstruktur}} прычынах, але асабліва па прычынах {{нп3|сацыяльны папар|месцазнаходжання|de|Sozialbrache}}. У першую чаргу гэта закранае {{нп3|Бедныя землі|месцы з маргінальнай ураджайнасцю||Marginal land}}, гэта значыць тэрыторыі, якімі цяжка кіраваць, напрыклад, вільготныя ўчасткі або вельмі маленькія ўчасткі, якія пажадана пакідаць. З-за інтэнсіфікацыі сельскай гаспадаркі, з аднаго боку, і адмовы ад выкарыстання з другога, аднойчы здабытая разнастайнасць знаходзіцца пад пагрозай страты. Замест багатых відамі вільготных лугоў сёння часта сустракаюцца сакавітыя лугі і інтэнсіўна выкарыстаныя [[Паша|ўчасткі пашы]] і палі, на якіх большасць вільгателюбівых відаў і заменена {{нп3|Нітрафіт|нітрафітамі|de|Nitrophyt}}. == Фактары размяшчэння == Вільготныя лугі сустракаюцца ў вільготных нізінах, а таксама невялікімі ўчасткамі ў крынічных, забалочаных і мохавых участках схілаў, плато і вузкіх далін. Прасцей кажучы, вільготныя лугі ёсць усюды, дзе дастаткова вільготна. Вышыннае распаўсюджанне вагаецца ад плоскаснага да {{нп3|Субальпійскія лугі|субальпійскага|uk|Субальпійські луки}}, а фрагментарна і да {{нп3|Альпійскі ярус|альпійскага ўзроўню|fr|Étage alpin}}. Фактары клімату, воднага балансу і глебы абумоўліваюць разнастайныя [[Біяцэноз|раслінныя і жывёльныя супольнасці]]. На гэтыя фактары месцазнаходжання ўплывае выкарыстанне. === Клімат === [[Вільготны клімат|Вільготны]] [[клімат]], у якім гадавая колькасць ападкаў перавышае гадавое выпарэнне, разам з параўнальна нізкімі летнімі тэмпературамі спрыяе ўтварэнню вільготных лугоў. Таму, напрыклад, у [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропе]] яны сустракаюцца часцей у {{нп3|Мітэльгебірге|нізкавышынных гарыстых раёнах|ru|Миттельгебирге}}, у {{нп3|Перадгор'і Альпаў|перадгор'ях Альпаў|de|Alpenvorland}} і [[Узбярэжжа|каля ўзбярэжжа]] [[Паўночна-Германская нізіна|Паўночна-Германскай раўніны]]. === Водны баланс === [[Файл:Прыпяць ля замчышча старажытнага Турава.JPG|250px|міні|Поплаў [[Прыпяць|Прыпяці]] ля замчышча старажытнага [[Тураў|Турава]]]] Дзякуючы {{нп3|Водны баланс (гідралогія)|воднаму балансу|de|Wasserhaushalt (Hydrologie)}} вільготныя лугі аддзеленыя ад астатніх прамысловых лугоў. Для вільготных лугоў характэрна часова падвышаная вільготнасць глебы, ад {{нп3|Крынічная вада|крынічнай вады|de|Quellwasser}} да застою {{нп3|Грунтавая вада|грунтавых|ru|Грунтовая вода}} і падпорных вод, а таксама часам затаплення. Моцная вільготнасць глебы можа захоўвацца працяглы час або перарывацца перыядамі перасыхання летам. Прынамсі, часовы лішак вады ў вобласці каранёў звязаны з недахопам кіслароду, што можа прывесці да пашкоджання каранёў і замаруджвання росту раслін з-за абмежаванага паглынання пажыўных рэчываў. Віды раслін вільготных лугоў адрозніваюцца асаблівымі механізмамі адаптацыі да лішку вады ў параўнанні з відамі з іншых месцаў. Напрыклад, многія віды маюць спецыяльную паражнінную тканку-[[Парэнхіма|аэрэнхіму]], у якой паветра можа праходзіць ад надземнага парастка да кораня, а таксама спецыяльныя [[Метабалізм|метабалічныя шляхі]], якія не патрабуюць кіслароду. Гэтыя адаптацыі даюць раслінам вільготных лугоў у сырых і вільготных месцах канкурэнтную перавагу перад раслінамі з іншых месцаў. === Глебы і забеспячэнне пажыўнымі рэчывамі === [[Файл:Artenzahlen_einer_Wiese.png|250px|міні|Колькасць відаў на лузе ў залежнасці ад інтэнсіўнасці гаспадарання, паводле Hutter, Briemle, Finke 1993]] {{нп3|Тыпы глебаў|Глебы|de|Bodentyp}} вільготных лугоў — {{нп3|Глей (глеба)|глеевыя|ru|Глей}}, {{нп3|Псеўдаглей|псеўдаглеевыя|de|Pseudogley}} і роднасныя ім {{нп3|пойменныя глебы||de|Auenböden}}, а таксама {{нп3|анмур||de|Anmoor}} і [[тарфянік|тарфянікі]] з розным утрыманнем шчолачнасці і пажыўных рэчываў. Забяспечанасць глебы пажыўнымі рэчывамі залежыць ад яе запасаў пажыўных рэчываў і іх даступнасці для раслін. Для аптымальнага росту раслін неабходна добрае забеспячэнне ўсімі пажыўнымі рэчывамі, асабліва [[азот]]ам, [[фосфар]]ам і [[Калій|каліем]]. Натуральнае ўтрыманне пажыўных рэчываў у глебе дапаўняецца паводкамі, грунтавымі водамі, атмасферай і ўгнаеннямі. Кіслотнасць глебы аказвае вырашальны ўплыў на даступнасць пажыўных рэчываў для раслін і здольнасць каранёў раслін паглынаць пажыўныя рэчывы. Вільготныя лугі могуць сустракацца як на вельмі кіслых, так і на вапнавых участках і на ўсіх пераходах паміж гэтымі экстрэмумамі. Многія віды раслін на вільготных лугах у бедных пажыўнымі рэчывамі месцах выпрацавалі спецыяльныя механізмы адаптацыі да дэфіцыту пажыўных рэчываў. Каб мець магчымасць цалкам выкарыстаць невялікую колькасць пажыўных рэчываў, яны інтэнсіўна ўкараняюцца ў глебе, утвараюць органы захоўвання ([[Карэнішча|карэнішчы]], [[Клубень|клубні]]) і маюць унутраны цыкл пажыўных рэчываў, перамяшчаючы іх назад у органы захоўвання, блізкія да зямлі, каб мець магчымасць хутка выкарыстоўваць пажыўныя рэчывы ў бліжэйшы [[вегетацыйны перыяд]]. === Важнасць выкарыстання === Існуе два віды выкарыстання вільготных лугоў. На бедных пажыўнымі рэчывамі ўчастках {{нп3|скошванне||de|Mähen}} можна праводзіць аднаразова толькі для атрымання {{нп3|Подсціл|подсцілу|de|Tiereinstreu}} для жывёлагадоўчых стойлаў з адным укосам восенню (пасля [[Вегетацыйны перыяд|вегетацыі]] або пад зіму). На больш багатых пажыўнымі рэчывамі участках двойчы скошваюць вясной (з пачатку да сярэдзіны чэрвеня) і ў канцы лета (з сярэдзіны жніўня да сярэдзіны верасня) для атрымання зімовых кармоў для [[Жвачныя|жвачных жывёл]], такіх як [[Свойскі бык|буйная рагатая жывёла]] і [[Авечка свойская|авечкі]]. Толькі праз рэгулярнае скошванне луг становіцца тым, чым ён ёсць, а менавіта багатым на віды раслін, [[Месцапражыванне|прыдатных]] для дзікай прыроды. Абрэзка прасоўвае святлалюбныя і нізкарослыя расліны і выцясняе высокарослых канкурэнтаў. Сюды ўваходзяць расліны з высокай здольнасцю да паўторнага прарастання, так званыя {{нп3|гемікрыптафіты||ru|Гемикриптофиты}}, якія развіваюць свае органы вегетацыі і лісце вельмі блізка да зямлі, і да іх нельга дабрацца лёзамі [[Каса (інструмент)|кос]] і касілак. Калі справа даходзіць да касьбы, час скошвання істотна ўплывае на відавую разнастайнасць. Рэгулярнае скошванне азначае, што расліны з рознымі формамі {{нп3|Форма росту раслін|росту|de|Pflanzenwuchsform}} і {{нп3|Экалагічная шкала Эленберга|жыцця|de|Zeigerwerte nach Ellenberg}} могуць расці побач на адным участку. Чым пазней праводзяць скошванне, тым больш магчымасцей у раслін і жывёл размясціцца ў [[Экасістэма|экасістэме]] луга. Асабліва вялікая колькасць відаў раслін можа вытрымаць выкарыстанне з адной або двума зрэзкамі ў год, і ў выніку атрымліваецца багаты відамі {{нп3|кветкавы луг||de|Blumenwiese}}. Выдаленне скошанага матэрыялу таксама выклікае павольнае знясіленне пажыўных рэчываў (вымыванне). Гэта азначае, што ў выпадку [[Сельская гаспадарка|інтэнсіўнага]] выкарыстання дэфіцыт пажыўных рэчываў, магчыма, прыйдзецца рэгулярна кампенсаваць арганічнымі ўгнаеннямі са стойлавым гноем. На вільготных лугах, якія шырока выкарыстоўваюцца ў напаўнатуральных культурных ландшафтах, на 20&nbsp;м² расце ад 40 да 60 відаў вышэйшых раслін. Бедныя пажыўнымі рэчывамі і неўгноеныя лугі, таксама вядомыя як подсцілкавыя лугі, дэманструюць асаблівае {{нп3|Фларыстыка (раздзел батанікі)|фларыстычнае|ru|Флористика (раздел ботаники)}} багацце. [[Файл:Winteraspekt Feuchtwiese.jpg|міні|250px|Зімовы выгляд вільготнага луга пад парам на паўночным захадзе Германіі з ляжачымі рэшткамі расліннасці ([[салома]])]] Чым раней і часцей адбываецца скошванне, тым менш відаў можа справіцца з гэтым стрэсам. Многія травяністыя расліны маюць шырокае і буйное лісце, у адрозненне ад травяністых. Таму яны не асабліва сумяшчальныя з нарэзкай. Яны таксама больш не квітнеюць і, такім чынам, больш не даюць насення. Бяднеюць лугі. У інтэнсіўнай сельскай гаспадарцы мэта складаецца ў тым, каб павялічыць вытворчасць, што можа быць дасягнута толькі праз вялікую колькасць угнаенняў з пажыўнымі рэчывамі, якія хутка даступныя для раслін, напрыклад, {{нп3|вадкі гной||uk|Гноївка}}. Вялікае ўнясенне ўгнаенняў разам з высокай частатой скошвання азначае, што луг складаецца з вялікай колькасці маладой і, такім чынам, зялёнай ліставай масы. Не хапае вышыні для ўтварэння кветак і расліны размнажаюцца толькі [[Вегетатыўнае размнажэнне|вегетатыўна]]. У выніку атрымліваецца бедны відамі аднастайна зялёны луг. Больш за дзесяць відаў раслін рэдка растуць на інтэнсіўна апрацаваных тэрыторыях, а жывёлы з цяжкасцю знаходзяць сабе месца для жыцця. [[Файл:Hochstauden1.jpg|міні|250px|Участак высокага травяністага луга з відамі родаў {{bt-bellat|рэпік|Eupatorium}} і {{bt-bellat|лазаніца|Lysimachia}} на вільготным лугавым парозе]] Калі выраўноўванне ўмяшання чалавека больш не патрабуецца, адрозненні ў канкурэнтнай сіле раслін становяцца відавочнымі. Святлалюбівыя віды, якія залежаць ад скошвання лугоў, знікаюць за вельмі кароткі час. Пачынаюць прыжывацца высокія і сталонаносныя расліны. На вільготных лугах, багатых пажыўнымі рэчывамі, утвараюцца вільготныя {{нп3|Высокі травастой|высокія|de|Hochstaudenflur}} {{нп3|Травастой|травастоі|be-tarask|Травастой}}, на якіх часта дамінуе {{bt-bellat|вятроўнік вязалісты|Filipendula ulmaria}} або асобныя віды {{bt-bellat|Метлюжковыя{{!}}метлюжковых|Poaceae}} або {{bt-bellat|Асаковыя{{!}}асаковых|Cyperaceae}} (напрыклад, асацыяцыя {{нп3|Caricetum gracilis||de|Schlankseggenried}} На подсцілкавых лугах структура насаджэнняў змяняецца за кошт утварэння {{нп3|Купіна (біялогія)|купін|ru|Кочка}} {{bt-bellat|Малінія блакітная{{!}}малініі блакітнай|Molinia caerulea}} і {{bt-bellat||Molinia arundinacea}}, якая пры стрыжцы расце як газон. На {{нп3|Залеж|залежах|ru|Залежь}} разнастайнасць відаў раслін першапачаткова значна зніжаецца, як і пры іх занадта інтэнсіўным выкарыстанні. Існуючыя травы сваім лісцем утвараюць шчыльны лямец. Новае насенне не дасягае паверхні глебы і таму не можа прарасці. Насенне, якое знаходзіцца ў глебе, не мае сілы, каб пракалоць салому. Непранікальнасць лямца яшчэ больш павялічваецца снежнай коўдрай зімой, асабліва на подсцілкавых лугах. Паколькі [[біямаса]] з папару больш не выдаляецца, адбываецца ўзбагачэнне пажыўных рэчываў і, такім чынам, павелічэнне {{нп3|Фітамаса|вытворчасці фітамасы|de|Phytomasse}}. Жывёльны свет першапачаткова падтрымліваецца папарам, таму што біялогія размнажэння [[Насякомыя|насякомых]] і, у прыватнасці, [[Аранеаморфныя павукі|аранеаморфных павукоў]] часта парушаецца з-за выкарыстання або немагчымасці патрэбныя структуры. Вялікая колькасць відаў, якія не здолелі жыць на {{нп3|Лугавыя ўгоддзі|лугавых угоддзях|de|Grünland}}, зараз мігруюць. Большасць з іх — [[беспазваночныя]], колькасць відаў на палях павялічваецца ў дзесяць разоў, а колькасць асобін — нават у дваццаць. Больш за 100 відаў птушак утрымліваюцца на палях. Аднак з павелічэннем долі кустарніка біяразнастайнасць фаўны значна скарачаецца. == Тыпы і расліннасць вільготных лугоў == [[Файл:Vessertal_trollblumen.jpg|міні|250px|Паляна з {{bt-bellat|Пярэсна еўрапейская{{!}}пярэснай еўрапейскай|Trollius europaeus}} у [[Цюрынгенскі Лес|Цюрынгенскім Лесе]]]] [[Файл:Vessertal_wiesenknoeterich.jpg|міні|250px|Участак з {{bt-bellat||Polygonum bistorta}} у [[Цюрынгенскі Лес|Цюрынгенскім Лесе]]]] [[Файл:Dactylorhiza_majalis_habitat200504.jpg|міні|250px|{{bt-bellat|пальчатакарэннік майскі|Dactylorhiza majalis}} на вільготным лузе на {{нп3|Хаэнлоэ|раўніне Хаэнлоэ|de|Hohenloher Ebene}}]] Расліннае покрыва багатых пажыўнымі рэчывамі вільготных і сырых лугоў складаецца ў асноўным з траў і больш-менш высокай долі травяністых раслін. Для іх характэрны высокія патрабаванні да воднага рэжыму. У [[Кодэкс фітасацыялагічнай наменклатуры|фітасацыялагічным плане]] яны ўключаюць угноеныя «вільготныя і сырыя лугі» ({{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюз|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Calthion palustris||pl|Łąka kaczeńcowa}}), якія ўгнойваюцца або растуць на месцах, больш багатых пажыўнымі рэчывамі, а таксама неўгноеныя лугі ({{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюз|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}} і {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюз|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Cnidion dubii||d|Q61748244}}) у межах {{нп3|Парадак (фітацэналогія)|парадку|nl|Orde (vegetatiekunde)}} {{нп3|Molinietalia caeruleae||nl|Pijpenstrootje-orde}} і {{нп3|Клас (фітацэналогія)|класу|cs|Třída (fytocenologie)}} {{нп3|Molinio-Arrhenatheretea||de|Eurosibirisches Kulturgrasland}}. === Calthion palustris === Вільготныя лугі, багатыя пажыўнымі рэчывамі, з высокім і густым травастоем, багатыя кветкамі. Растуць у месцах з рознай вільготнасцю. Сярэдні [[Падземныя воды|ўзровень грунтавых вод]] вагаецца ад 120 да 30 сантыметраў пад зямлёй. У сярэдзіне лета ўчасткі перасыхаюць, таму магчымы выпас. На гэтых сырых і вільготных лугах заўсёды ёсць пастаянны і багаты запас вады, але забалочвання не адбываецца. Лугі ў асноўным выкарыстоўваюцца як экстэнсіўныя сенажаці, якія скошваюцца два разы на год, і для вытворчасці кармоў (кармавыя лугі). Яны з’явіліся або з высокіх травяністых лугоў, лугоў са змешанай вільготнай падсцілкай, [[Плаўні|плаўняў]], {{нп3|Caricion elatae|буйнаасаковых|de|Großseggenried}} або {{нп3|Caricion elatae|буйнаасаковых|de|Großseggenried}} {{нп3|Дробнаасаковыя лугі|дробнаасаковых лугоў|de|Kleinseggenried}} з больш-менш моцным унясеннем арганічных угнаенняў (гной, вадкі гной). З фіта-сацыялагічнага пункту гледжання, багатыя пажыўнымі рэчывамі вільготныя лугі ўваходзяць у {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюз|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Calthion palustris||pl|Łąka kaczeńcowa}}. Характэрнымі відамі гэтых лугоў з’яўляюцца такія віды, як {{bt-bellat|лотаць балотная|Caltha palustris}}, {{bt-bellat||Cirsium oleraceum}}, {{bt-bellat|цьмянец цыкутавы|Chaerophyllum hirsutum}}, {{bt-bellat||Scirpus silvaticus}}, {{bt-bellat||Sanguisorba officinalis}}, {{bt-bellat||Polygonum bistorta}} і {{bt-bellat|пярэсна еўрапейская|Trollius europaeus}}, а таксама іншыя вільгацелюбівыя расліны такія, як {{bt-bellat||Cardamine pratensis}}, {{bt-bellat|светнік зязюлін|Lychnis flos-cuculi}}, {{bt-bellat||Geum rivale}}, {{bt-bellat|дуднік лясны|Angelica sylvestris}} і архідныя, у тым ліку {{bt-bellat|пальчатакарэннік майскі|Dactylorhiza majalis}}. === Малініевыя лугі на карбанатных тарфяністых ці глініста-ілаватых глебах (саюз Molinion caeruleae) === Бедныя на пажыўныя рэчывы лугі — гэта адносна шчыльныя, высокія, багатыя травой лугі на пераважна шчолачных або вапнавых, вільготных або пераменна вільготных неўгноеных глебах. На лугах высокая доля [[Шматгадовыя расліны|шматгадовых раслін]] з познім развіццём, якія спрыяюць позняму скошванню восенню. У бедных саломай рэгіёнах сена традыцыйна выкарыстоўваюць для вырабу подсцілу для жывёлагадоўчых стойлаў. Лугі скошваюць восенню, калі лугавы параснік становіцца саламяным. У адрозненне ад кармавых лугоў гэтыя так званыя подсцілкавыя лугі не атрымліваюць угнаенняў. Яны вельмі адчувальна рэагуюць на ўзмоцненае ўжыванне. Такія лугі ў асноўным сустракаюцца ў Альпах і ў паўночных перадгор’ях Альп ва ўмерана-кантынентальным клімаце, дзе клімат робіць неспрыяльным вырошчванне збожжавых. Але яны таксама сустракаюцца на еўрапейскіх нізінах, асабліва на асушаных балотах, і ў іншых месцах. Фарміруюцца па акрайках балот і на нізкіх мінеральных астравах сярод балотных масіваў. Прадстаўлены двума падтыпамі: на нейтральна-шчолачных, нярэдка адарфаваных глебах з ваганнем узроўня грунтавай вады, адносна багатыя відамі (саюз Еu-Мolinion) (Palaearctic habitat classification — 37.311); на больш кіслых, у тым ліку тарфяных, глебах з расліннасцю саюза {{нп3|Junco-Molinion||nl|Verbond van biezenknoppen en pijpenstrootje}}, за выключэннем моцна дэградаваных і бедных відамі (Palaearctic habitat classification — 37.312)<ref>[http://hbc.bas-net.by/hbcinfo/books/Pugachevsky2013.pdf 6410 Молиниевые луга на карбонатных торфянистых или глинисто-иловатых почвах (союз Molinion caeruleae)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240330103843/http://hbc.bas-net.by/hbcinfo/books/Pugachevsky2013.pdf |date=30 сакавіка 2024 }} {{ref-ru}}</ref>. З фактараў размяшчэння вызначальным для класіфікацыі фіта-сацыялагічных асацыяцый з’яўляецца вільготнасць глебы. Бедныя на пажыўныя рэчывы мохава-злакавыя лугі ўключаюцца ў {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюзе|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}}. Характэрнымі відамі гэтых лугоў з’яўляюцца віды {{bt-bellat|Малінія блакітная{{!}}малініі блакітнай|Molinia caerulea}} і {{bt-bellat||Molinia arundinacea}}, а таксама іншыя індыкатары вільготных і бедных глебаў, такія як {{bt-bellat|цыбуля вуглаватая|Allium angulosum}}, {{bt-bellat||Gentiana asclepiadea}}, {{bt-bellat|касач сібірскі|Iris sibirica}}, {{bt-bellat|каманішнік лугавы|Succisa pratensis}} і {{bt-bellat|дуброўка прамастойная|Potentilla erecta}}. === Алювіяльныя лугі рачных далін (саюз Cnidion dubii) === Вільготныя алювіяльныя лугі ў раёне буйных {{нп3|Барэальны|барэальна|uk|Бореальний}}-[[Кантынентальны клімат|субкантынентальных]] рачных далін, якія звычайна рэгулярна затапляюцца вясновымі паводкамі з рэк. {{bt-bellat|Клевяшчына няпэўная|Cnidium dubium}} характэрная для гэтага шырока распаўсюджанага тыпу лугоў. У Еўропе вільготныя алювіяльныя лугі ў асноўным сустракаюцца ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]], [[Францыя|Францыі]] і [[Германія|Германіі]]. У Германіі яны сустракаюцца ў асноўным у далінах [[Эльба|Эльбы]], [[Одэр]]а і [[Хафель|Хафеля]]. Задакументавана толькі некалькі выпадкаў, акрамя асноўнага распаўсюджання ў рэгіёне [[Верхні Рэйн]] у [[Бадэн-Вюртэмберг]]у, [[Гесэн]]е і [[Рэйнланд-Пфальц]]ы. Гэтыя лугі ўключаны ў {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюзе|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Cnidion dubii||d|Q61748244}}. Іх адзінай расліннай асацыяцыяй з’яўляецца Cnidio-violetum persicifoliae. Найбольшыя па плошчы папуляцыі знаходзяцца ў {{нп3|Еўрапейскія ахоўныя тэрыторыі поймаў Маравы і Дые|Мараўскіх поймах|de|Europaschutzgebiete March-Thaya-Auen}} аўстрыйска-славацкай мяжы. Да характэрных відаў адносяцца {{bt-bellat|клевяшчына няпэўная|Cnidium dubium}}, {{bt-bellat||Silaum silaus}}, {{bt-bellat|чына балотная|Lathyrus palustris}}, {{bt-bellat|сярпуха фарбавальная|Serratula tinctoria}}, {{bt-bellat|шлёмнік кап’ялісты|Scutellaria hastifolia}}, {{bt-bellat|аўран лекавы|Gratiola officinalis}} і {{bt-bellat|фіялка персікалістая|Viola persicifolia}}. == Жывёльны і раслінны свет == [[Файл:Пейзаж заливного луга в Национальном парке "Припятский".jpg|міні|250px|Пейзаж заліўнога луга ў Нацыянальным парку «[[Прыпяцкі (нацыянальны парк)|Прыпяцкі]]». У цэнтры {{bt-bellat|светнік зязюлін|Lychnis flos-cuculi}} — лугавая расліна, добра прыстасаваная да рытму гаспадарання на вільготных лугах.]] Разнастайнасць флоры і фаўны вільготных лугоў абумоўлена рознымі фактарамі размяшчэння, такімі як вільготнасць глебы, вышыня і ваганні ўзроўню вады, структура расліннасці, запас пажыўных рэчываў і інтэнсіўнасць выкарыстання. Існаванне розных ландшафтных збудаванняў і акваторый, такіх як канавы, [[Ручай|ручаі]] і [[Сажалка|сажалкі]], а таксама межаў участкаў, якія складаюцца з [[Жывая агароджа|жывых агароджаў]] і палявых дрэў з тыповымі расліннымі супольнасцямі [[Плаўні|плаўняў]], высокіх травяністых лугоў, буйнаасаковых лугоў, дробнаасаковых лугоў і {{нп3|Заліўны луг|заліўных лугоў|ru|Заливной луг}} аказваюць значны ўплыў на павелічэнне відавой разнастайнасці раслін. Асабліва на багацце жывёльнага свету ўплывае не толькі экстэнсіўнае землеўпарадкаванне, але і разнастайная мазаіка біятопаў. Багатыя пажыўнымі рэчывамі вільготныя лугі {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюзу|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Calthion palustris||pl|Łąka kaczeńcowa}} з’яўляюцца аднымі з самых багатых відамі сярод усіх лугавых экасістэм [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай Еўропы]] для многіх груп жывёл. На вільготных лугах паўночнага захаду [[Германія|Германіі]] выяўлена больш за 1900 відаў жывёл, да 80 % з якіх спецыфічныя для біятопу. Лугі {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюзу|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}} валодаюць найбольшай фаўністычнай біяразнастайнасцю пасля {{нп3|Вапнавы луг|вапнавых лугоў|de|Magerrasen}}<ref name="Bräu">M. Bräu: ''Tierwelt.'' In: B. Quinger, U. Schwab, A. Ringler, M. Bräu, R. Strohwasser, J. Weber (Hrsg.): ''Lebensraumtyp Streuwiesen.'' Landschaftspflegekonzept Bayern, Band II.9. StMLU/ANL 1995. [https://www.anl.bayern.de/publikationen/landschaftspflegekonzept/doc/lp09_streuwiesen_1995_00_gesamt.pdf anl.bayern.de] (PDF, S. 93).</ref>. З ландшафтна-экалагічнага пункту гледжання дробнамаштабныя прыродныя структуры ў мазаічнай узаемасувязі з лугамі, якія выкарыстоўваюцца, з’яўляюцца важнай асновай жыцця для шматлікіх відаў жывёл, асабліва для тых, якія моцна залежаць ад розных ландшафтных структур для таго, каб гадаваць маладняк або шукаць ежу. Дэградацыя вільготных лугоў і структурна багатага ландшафту вядзе да страты многіх відаў раслін і жывёл, характэрных для біятопаў. Таму многія водна-балотныя віды занесены ў шматлікія [[Чырвоная кніга|чырвоныя спісы]] жывёл і раслін, што знаходзяцца пад пагрозай знікнення, па ўсёй Еўропе. Шэраг відаў таксама карыстаюцца прававой абаронай {{нп3|Канвенцыя аб міжнародным гандлі відамі дзікай фаўны і флоры, якія знаходзяцца пад пагрозай знішчэння|Вашынгтонскай канвенцыі аб знікаючых відах|uk|Конвенція про міжнародну торгівлю видами дикої фауни і флори, що перебувають під загрозою зникнення}}, [[Міжнародны саюз аховы прыроды|МСАП]], [[Бернская канвенцыя|Бернскай канвенцыі]] (імплементацыя ў Дырэктыве ЕС аб птушках і Дырэктыве аб месцах пражывання) і іншых міжнародных і мясцовых дакументаў. === Лугавыя расліны === Да лугавых раслін адносяць віды, якія залежаць ад скошвання, таму што толькі так яны могуць знайсці прыдатныя ўмовы асвятлення для свайго развіцця. Гэта не азначае, што яны не будуць расці лепш без адпаведнай шкоды, а хутчэй, што скошванне прадухіляе распаўсюджванне патэнцыйна дамінантных відаў. Дзякуючы асаблівасцям росту з органамі асіміляцыі ({{нп3|гемікрыптафіты||ru|Гемикриптофиты}}), размешчанымі блізка да зямлі, нізкаму росту і звычайна ранняму {{нп3|Феналогія|феналагічнаму|uk|Фенологія}} развіццю, г. зн. ранняму з’яўленню ўсходаў і ранняму цвіценню, лугавыя расліны могуць пераносіць шкоднае ўздзеянне зрэзкі і хутка аднаўляцца з пупышак або {{нп3|Мерыстэмы|мерыстэм|ru|Меристемы}} блізка да зямлі. {{нп3|Асіміляцыя (біялогія)|Галоўныя органы асіміляцыі|ru|Ассимиляция (биология)}} такім чынам вяртаюцца ў спрыяльны светлавы рэжым і такім чынам вызваляюцца ад больш высокіх канкурэнтаў. Гэта дазваляе расліне зноў аднавіцца. Большасць траў адносяцца да гемікрыптафітаў, якія ўтвараюць купіны або сцелюцца, напрыклад, віды {{bt-bellat|маннік наплываючы|Glyceria fluitans}}, {{bt-bellat|пахучакаласнік духмяны|Anthoxanthum odoratum}} або {{bt-bellat||Agrostis stolonifera}}. Травяністыя расліны пераважна маюць прыкаранёвую разетку блізка да зямлі і часта распаўсюджваюцца праз парасткі, напрыклад, {{bt-bellat|казялец паўзучы|Ranunculus repens}}. Прыкладамі відаў, якія падтрымліваюцца касьбой, з’яўляюцца {{bt-bellat|светнік зязюлін|Lychnis flos-cuculi}}, {{bt-bellat|трыпутнік ланцэтны|Plantago lanceolata}}, {{bt-bellat|каманішнік лугавы|Succisa pratensis}}, {{bt-bellat|бадзяк балотны|Cirsium palustre}} і {{bt-bellat|старасцень водны|Senecio aquaticus}}. === Імхі === Тыповыя віды на лугоў {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Calthion palustris||pl|Łąka kaczeńcowa}}: * {{bt-latbel|Calliergonella cuspidata|}} * {{bt-latbel|Drepanocladus aduncus|}} Тыповыя віды на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}}: * {{bt-latbel|Calliergonella cuspidata|}} * {{bt-latbel|Climacium dendroides|Клімацыум дрэвападобны}} * {{bt-latbel|Plagiomnium seligeri|}} * {{bt-latbel|Polytrichum commune|Зязюлін лён звычайны}} * {{bt-latbel|Rhytidiadelphussquarrosus|}} === Лугавыя птушкі === [[Файл:Numenius_arquata.jpg|міні|250px|{{bt-bellat|Вялікі кулон|Numenius arquata}} знаходзіцца пад пагрозай знікнення ў [[Германія|Германіі]], [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і [[Швейцарыя|Швейцарыі]].]] [[Файл:Saxicola_rubetra_3_tom_(Marek_Szczepanek).jpg|міні|250px|{{bt-bellat||Saxicola rubetra}}. У Германіі від лічыцца знікаючым. У Аўстрыі і Швейцарыі ён уключаны ў спісы ранняга папярэджання.]] Да лугавых адносяць віды птушак, якія ў асноўным насяляюць вільготныя лугі, гняздуюцца на зямлі і вырошчваюць птушанят або выкарыстоўваюць вільготныя лугі ў якасці харчовага асяроддзя, а таксама месца адпачынку і пераходу. Ключавымі для сырых і вільготных лугоў у Цэнтральнай Еўропе лічацца наступныя віды: [[Файл:Philomachus_pugnax_(Marek_Szczepanek).jpg|міні|250px|{{bt-bellat|турухтан|Philomachus pugnax}} знаходзіцца пад пагрозай знікнення ў Германіі, а папуляцыі ў Аўстрыі вымерлі. У Швейцарыі турухтан з’яўляецца звычайным мігрантам у абодва {{нп3|Міграцыя птушак|перыяды міграцыі|ru|Миграция птиц}}]] * {{bt-latbel|Alauda arvensis|Жаўрук палявы}} * {{bt-latbel|Anthus pratensis|}} * {{bt-latbel|Ciconia ciconia|Белы бусел}} * {{bt-latbel|Circus pygargus|Лунь поплаўны}} * {{bt-latbel|Crex crex|Драч}} * {{bt-latbel|Gallinago gallinago|Бакас}} * {{bt-latbel|Limosa limosa|Грыцук вялікі}} * {{bt-latbel|Motacilla flava|Жоўтая сітаўка}} * {{bt-latbel|Numenius arquata|Вялікі кулон}} * {{bt-latbel|Philomachus pugnax|Турухтан}} * {{bt-latbel|Porzana porzana|Пагоніч звычайны}} * {{bt-latbel|Saxicola rubetra|}} * {{bt-latbel|Saxicola rubicola|}} * {{bt-latbel|Tringa totanus|Траўнік}} * {{bt-latbel|Vanellus vanellus|Кнігаўка}} Першасныя месцы пражывання лугавых птушак часта знішчаны або знаходзяцца ў рэзкім заняпадзе. Лугі служаць для іх {{нп3|Другасны біятоп|другасным месцам пражывання|de|Sekundärbiotop}}. Да прыкладу, {{bt-bellat|бакас|Gallinago gallinago}}, {{bt-bellat|пагоніч звычайны|Porzana porzana}} і {{bt-bellat|грыцук вялікі|Limosa limosa}} перасяліліся з [[Вярховыя балоты|вярховых]] і [[Нізінныя балоты|нізінных балот]]. З саланчакоў родам {{bt-bellat|траўнік|Tringa totanus}} і {{bt-bellat|крывок|Haematopus ostralegus}}. {{bt-bellat|Турухтан|Philomachus pugnax}} першапачаткова жыў у тундры. Вырашальную ролю ў рассяленні вільготных лугоў адыгрываюць структура расліннасці, інтэнсіўнасць выкарыстання, вільготнасць глебы, памер плошчы і асветленасць мясцовасці. Арнітафаўна вільготных лугоў характарызуецца шэрагам відаў, якія знаходзяцца пад пагрозай знікнення. Найбольшую долю сярод лугавых птушак складаюць балотныя віды птушак, у асноўным прадстаўнікі атраду {{bt-bellat|Сеўцападобныя{{!}}сеўцападобных|Charadriiformes}}. Разнастайная мазаіка ландшафту на вялікай тэрыторыі цяпер часта разглядаецца як гарантыя высокай біяразнастайнасці лугавых птушак. Многія з гэтых птушак прымеркаваныя да адкрытых нізкарослых структур, такіх як тыя, што знаходзяцца ў згаданых асноўных месцах пражывання. Розныя віды патрабуюць выразна кіраванага ландшафту, каб мець магчымасць хутка ідэнтыфікаваць ворагаў. Напрыклад, {{bt-bellat|Вялікі кулон{{!}}вялікаму кулону|Numenius arquata}} больш за іншыя віды патрэбныя візуальна свабодныя прасторы, якія не перарываюцца дрэвамі або паселішчамі. Згаданыя віды шукаюць ежу ў запоўненых вадой западзінах, сажалках і спадзістых краях канаў. Акрамя таго, вільготнасць глебы мае вырашальнае значэнне для з’яўлення лугавых птушак. Напрыклад, {{bt-bellat|Бакас{{!}}бакасы|Gallinago gallinago}}, {{bt-bellat|Турухтан{{!}}турухтаны|Philomachus pugnax}} і {{bt-bellat|Вялікі грыцук{{!}}вялікія грыцукі|Limosa limosa}} маюць найбольшыя патрабаванні да вільготнасці глебы, таму што яны могуць шукаць ежу толькі ў вільготнай глебе. Існуе ўскосная сувязь з вільготнымі лугамі для шэрагу відаў птушак, такіх як {{bt-bellat||Saxicola rubetra}}, якая ў асноўным выкарыстоўвае бардзюрныя і краявыя структуры. На інтэнсіўных лугах адсутнічаюць высокія шматгадовыя расліны, якія служаць седалам для спеваў і палявання. Слупы для плота да гэтага часу былі добрай заменай, але яны таксама ўсё больш і больш знікаюць па меры павелічэння ўчасткаў. === Земнаводныя і рэптыліі === [[Файл:Bombina_bombina_2_(Marek_Szczepanek).jpg|міні|250px|{{bt-bellat|Жарлянка чырванабрухая|Bombina bombina}} выкарыстоўвае вільготныя лугі вакол вадаёмаў. Від знаходзіцца пад пагрозай знікнення ў [[Аўстрыя|Аўстрыі]] і ў крытычнай небяспецы ў [[Германія|Германіі]].]] Для размнажэння амфібіям патрэбныя адкрытыя водныя прасторы, дзе яны могуць нераставаць, а потым ў іх развіваюцца лічынкі. Яны выбіраюць наземныя месцы пражывання, такія як вільготныя лугі, для зімоўкі і лета. Як складаныя насельнікі, яны абапіраюцца на перапляценне земнаводных і наземных прастораў. {{bt-bellat|Квакша звычайная|Hyla arborea}}, {{bt-bellat|жаба вастрамордая|Rana arvalis}} і {{bt-bellat|жарлянка чырванабрухая|Bombina bombina}} засяроджана сустракаюцца на вільготных лугах. Гэтым тром відам у якасці частковага месца пражывання патрабуюцца сонечныя воды з густой, не занадта высокай берагавой расліннасцю і навакольныя комплексы вільготных лугоў. Яны прыстасаваныя да адкрытых месцапражыванняў з высокім узроўнем вады, бо сустракаюцца ў прыродзе асабліва ў [[Пойма|поймах рэк]] . Тыповым відам паўзуноў шырокіх вільготных лугоў, калі невялікія вадаёмы аб’яднаныя лугам, з’яўляецца {{bt-bellat|вуж звычайны|Natrix natrix}}. Лугі з’яўляюцца важным летнім месцам пражывання, асабліва для палявання на здабычу, а таксама для адпачынку і сонечных ваннаў. Асаблівую ролю подсцілкавыя лугі адыгрываюць для {{bt-bellat|Гадзюка звычайная{{!}}гадзюкі звычайнай|Vipera berus}} і {{bt-bellat|Яшчарка жывародная{{!}}яшчаркі жывароднай|Zootoca vivipara}}. === Беспазваночныя жывёлы === [[Файл:Locust_Stethophyma_grossum_female.jpeg|міні|250px|{{bt-bellat||Stethophyma grossum}} сустракаецца толькі на некранутых вільготных лугах, таму што ім патрэбна вільготная глеба для адкладвання яец.]] [[Файл:Metrioptera_roeselii_24.JPG|міні|250px|Яйцы {{bt-bellat||Metrioptera roeselii}} устойлівыя да паводкі. Звычайны від на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Cnidion dubii||d|Q61748244}}]] Жывёльны свет беспазваночных вільготных лугоў надзвычай багаты. [[Насякомыя]] і [[павукападобныя]] пераважна ўбудаваныя ў структуры свайго асяроддзя пражывання ў значна меншым маштабе, чым птушкі і амфібіі, таму што, напрыклад, яны выкарыстоўваюць розныя віды раслін або часта толькі каланізуюць вузкія ўчасткі вільгаці ў глебе. Іх часта высокая рухомасць дазваляе ім хутка пакідаць месца пражывання пры змене навакольнага асяроддзя або перамяшчацца ў прыдатныя суседнія структуры. Вялікая разнастайнасць розных структур і фактарных структур прыводзіць да амаль некіравальнай колькасці відаў. Вялікая колькасць беспазваночных гіграфільныя і жывуць выключна ў такіх арэалах [[Стэнатопныя арганізмы|стэнатопна]]. Многія віды з’яўляюцца {{нп3|Монафагія|мона-|uk|Монофагія}} ці {{нп3|Алігафагія|алігафагамі|uk|Олігофагія}} і {{нп3|Харчаванне (біялогія)|харчуюцца|ru|Питание}} толькі адным ці вельмі нешматлікай колькасцю відаў раслін. Некаторыя віды патрабуюць іншых элементаў асяроддзя пражывання, напрыклад, для пошуку ежы, для развіцця лічынак або для зімоўкі. У прырода-ландшафтным планаванні {{bt-bellat|Прамакрылыя{{!}}прамакрылых|Orthoptera}} і {{bt-bellat||Papilionoformes}} часта выкарыстоўваюць як індыкатары для ацэнкі ландшафтаў і частак ландшафту з-за іх цеснай біятопнай сувязі. === Прамакрылыя === [[Файл:Lycaena_dispar02.jpg|міні|250px|{{bt-bellat||Lycaena dispar}}]] {{bt-bellat|Прамакрылыя|Orthoptera}} — тыповыя прадстаўнікі травяністых і адкрытых ландшафтаў. Некаторыя віды аддаюць перавагу месцам пражывання з высокай вільготнасцю глебы і паветра і адчувальныя да ваганняў гэтых фактараў навакольнага асяроддзя. Вялікія патрабаванні да вільгаці прад’яўляюць {{bt-bellat|лясны конік|Chorthippus montanus}} і {{bt-bellat|кабылка балотная|Stethophyma grossum}}. Гэтыя прамакрылыя таксама вядомыя як {{нп3|гіграфілы||de|Hygrophilie}} (вільгацелюбівыя). Гіграфільныя віды могуць быць выкарыстаны ў якасці індыкатараў для вызначэння мікракліматычных умоў або ступені расліннасці на вільготных і сырых месцах. Добры ўзровень ведаў аб патрабаваннях да асяроддзя пражывання розных відаў вясновых насякомых і лёгкае разуменне гэтай кіраванай групы відаў жывёл робіць іх важным элементам у ацэнцы біятопаў адкрытай мясцовасці. У межах {{нп3|Макраклімат|макраклімату|ru|Макроклимат}} відавы склад вясновай фаўны насякомых вельмі розны. Аднак можна назваць некалькі відаў, якія рэгулярна сустракаюцца на сырых лугах. Тыповыя віды на лугоў {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Calthion palustris||pl|Łąka kaczeńcowa}}: * {{bt-latbel|Chorthippus parallelus|}} * {{bt-latbel|Chorthippus albomarginatus|}} * {{bt-latbel|Conocephalus dorsalis|Караткакрылы мечнік}} * {{bt-latbel|Conocephalus fuscus|Звычайны мечнік}} * {{bt-latbel|Chrysochraon dispar|Зелянчук няпарны}} * {{bt-latbel|Omocestus viridulus|Травянка зялёная}} * {{bt-latbel|Tetrix subulata|}} Тыповыя віды на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}}: * {{bt-latbel|Decticus verrucivorus|Шэры конік}} * {{bt-latbel|Mecostethus parapleurus|}} * {{bt-latbel|Metrioptera brachyptera|}} * {{bt-latbel|Pteronemobius heydenii|}} === Матылі === [[Файл:PapilioMachanon.JPG|міні|250px|{{bt-bellat|Махаон|Papilio machaon}}]] {{bt-bellat|Матылі|Lepidoptera}} — траваедныя жывёлы, якія часта залежаць ад наяўнасці пэўных раслін-гаспадароў. У крайніх выпадках іх [[Вусень|вусені]], у прыватнасці, абмежаваныя толькі адным відам раслін. Амаль выключна {{bt-bellat||Persicaria bistorta''}} харчуецца вусень {{bt-bellat||Boloria eunomia}}. Многія віды насяляюць у зусім розных месцапражываннях, якія аб’ядноўваюцца пад агульным тэрмінам «мульцібіятопныя або рознабіятопныя жыхары». Аднак на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Calthion palustris||pl|Łąka kaczeńcowa}} пры экстэнсіўным выкарыстанні без угнаенняў можа развіцца вельмі багатая на віды фаўна матылькоў, якая характарызуецца мноствам [[Стэнатопныя арганізмы|стэнатопных]] і спецыфічных відаў. Лепідафаўна на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}} у значнай ступені залежыць ад таго, ці ёсць у наваколлі незатапляльная лугавая расліннасць для зімоўкі. Гэтыя лугі звычайна характарызуюцца харчовымі гасцямі з-за багацця кветак. Важнымі нектарнікамі з’яўляюцца {{bt-bellat|цыбуля вуглаватая|Allium angulosum}}, {{bt-bellat|васілёк лугавы|Centaurea jacea}} і {{bt-bellat|дзівасіл брытанскі|Inula britannica}}. На на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}} таксама вялікая колькасць тыповых відаў матылькоў, якія часта знаходзяцца пад пагрозай знікнення. [[Файл:Schwalbenschwanz_Raupe01.jpg|міні|250px|Вусень {{bt-bellat|Махаон{{!}}махаона|Papilio machaon}}]] Тыповыя віды на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Calthion palustris||pl|Łąka kaczeńcowa}}: * {{bt-latbel|Boloria eunomia|Перламутраўка бледная}} * {{bt-latbel|Boloria selene|Перламутраўка Селена}} * {{bt-latbel|Brenthis ino|Перламутраўка вятроўнікавая}} * {{bt-latbel|Eumedonia eumedon|}} * {{bt-latbel|Lycaena dispar|Мнагавочка шчаўевая}} * {{bt-latbel|Lycaena helle|Блакітнаватая мнагавочка}} * {{bt-latbel|Lycaena hippothoe|}} * {{bt-latbel|Lycaena tityrus|}} * {{bt-latbel|Melitaea diamina|}} Тыповыя віды лугоў {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Cnidion dubii||d|Q61748244}}: * {{bt-latbel|Papilio machaon|Махаон}} Тыповыя віды на лугах {{нп3|Саюз (фітацэналогія)|саюза|cs|Svaz (fytocenologie)}} {{нп3|Molinion caeruleae||pl|Łąka trzęślicowa}}: * {{bt-latbel|Carcharodus floccifera|}} * {{bt-latbel|Coenonympha oedippus|}} * {{bt-latbel|Euphydryas aurinia|Шашачніца Аўрынія}} * {{bt-latbel|Erebia medusa|}} * {{bt-latbel|Phengaris alcon|Блакітніца алькон}} * {{bt-latbel|Phengaris nausithous|Чарнаватая блакітніца}} * {{bt-latbel|Phengaris teleius|}} * {{bt-latbel|Minois dryas|}} == Значэнне і экалагічныя функцыі == {| class="toccolours" style="float: right; margin-left: 1em; margin-right: 1em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:23em; max-width: 25%;" cellspacing="5" | style="text-align: left;" |''Звіняць, пяюць, як струны арфы гожай,'' ''Вільготны луг, прасторы над зямлёй,'' ''А ты плывеш, бы хваля ў падарожжы,'' ''Агорнуты спакоем, цеплынёй.'' |- | style="text-align: left;" |''[[Якуб Колас]]. «Мая зямля»''<ref>[http://sinyavokaya.ru/maya-zyamlya Якуб Колас. «Мая зямля»]</ref> |} У сучасным [[Індустрыяльнае грамадства|індустрыяльным грамадстве]] сацыяльныя і экалагічныя функцыі [[Водна-балотныя ўгоддзі|водна-балотных угоддзяў]], у тым ліку і вільготных лугоў становяцца ўсё больш важнымі. Вытворчасць кармоў для жывёлы і, такім чынам, значэнне вільготных лугоў як раёнаў сельскагаспадарчай вытворчасці, зараз відавочна адышлі на другі план. Участкі вільготных лугоў маюць высокую ландшафтна-эстэтычную каштоўнасць і перш за ўсё сацыяльнае значэнне ў сувязі з узбагачэннем ландшафту. Апытанні пацвярджаюць, што багатыя кветкамі лугі па папулярнасці ў людзей, якія шукаюць адпачынку, стаяць адразу пасля [[Геаграфічны ландшафт|ландшафтных элементаў]] водных і лясных узлескаў. Акрамя таго, вільготныя лугі і маюць асаблівае [[Прыродазнаўчыя навукі|прыродазнаўча]]-[[Краязнаўства|краязнаўчае]] значэнне як сведчанне традыцыйнага культурнага ландшафту. Экалагічныя функцыі ландшафтаў, якія характарызуюцца вадой, заснаваны ў асноўным на закрытым круглы год раслінным покрыве. З аднаго боку, гэта прадухіляе страты глебы з-за {{нп3|Эрозія глебы|эрозіі||Soil erosion}}, а з іншага боку, адбываецца значна меншы выкід пажыўных рэчываў у параўнанні з іншымі формамі сельскай гаспадаркі, такімі як ворныя землі. Гэта адносіцца як да выцяснення [[Фасфаты|фасфатаў]] праз павярхоўную эрозію, так і да вымывання [[Нітраты|нітратаў]]. Вымыванне {{нп3|Злучэнні азоту|злучэнняў азоту||Nitrogen compounds}} з лугоў у шэсць разоў меньшае за вымыванне з ворных зямель. Таму лугі ўносяць значны ўклад у {{нп3|Ахова вод|ахову|ru|Охрана вод}} [[Пітная вада|пітной вады]]. Асабліва ў глебах з высокім утрыманнем [[Арганічныя рэчывы|арганічных рэчываў]] [[Аксіды азоту|аксіды]] азоту, акрамя [[Нітраты|нітратаў]], трапляюць у навакольнае асяроддзе праз дрэнаж і ўзворванне праз {{нп3|Нітрыфікацыя|нітрыфікацыю|uk|Нітрифікація}} і {{нп3|Дэнітрыфікацыя|дэнітрыфікацыю|pl|Denitryfikacja}}. Утвараюцца такія газы, як так званы {{нп3|Аксид азоту(I)|закіс азоту|ru|Оксид азота(I)}} (N₂O), які ўдзельнічае ў разбурэнні [[Азонавы слой|азонавага слоя]] і [[Парніковы эфект|парніковым эфекце]]. Такім чынам, закрытае расліннае покрыва ўносіць значны ўклад у {{нп3|Дэкарбанізацыя|ахову клімату|uk|Декарбонізація}}. У дадатак да падтрымання якасці запасаў пітной вады, лугі ўтвараюць важнае асяроддзе для [[Падземныя воды|папаўнення падземных вод]] і, такім чынам, колькасці пітной вады. Эфект фільтрацыі і водаўтрымліваючыя ўласцівасці [[гумус]]нага пласта глебы забяспечваюць пастаяннае і ўстойлівае папаўненне грунтавых вод. Вялікае значэнне мае запаволены выпуск вады ў ручаі і рэкі. Такім чынам, водна-балотныя [[Навадненне|ўгоддзі ўяўляюць сабой зоны ўтрымання для паводак]] . І апошняе, але не менш важнае: вільготныя лугі ў густанаселеным культурным ландшафце з’яўляюцца апошнімі прытулкамі і важнымі месцапражываннямі для вялікай колькасці раслін і жывёл і таму маюць вялікае значэнне для {{нп3|Ахова жывёльнага свету|аховы відаў|uk|Охорона тваринного світу}}. == Абарона і догляд == [[Файл:Озерцо на Туровском лугу.jpg|міні|250px|«[[Тураўскі луг]]» — адзіная асабліва ахоўная прыродная тэрыторыя ў Беларусі, кіраванне якой ажыццяўлялася грамадскай арганізацыяй «[[Ахова птушак Бацькаўшчыны]]» да ліквідацыі апошняй у 2021 годзе.]] Мэтай аховы прыроды, відаў і біятопаў з’яўляецца, акрамя аховы асобных дзікіх відаў (праграмы і {{нп3|План дзеянняў|планы дзеянняў||Action plan}} {{нп3|Праграма па ахове відаў|па ахове відаў|de|Artenschutzprogramm}}), захаванне і аднаўленне месцаў іх пражывання. Гэта таксама ўключае ў сябе культурныя ландшафты, такія як вільготныя лугі, што павінны быць захаваны або адноўлены шляхам пераймання традыцыйных форм гаспадарання і {{нп3|Рэнатурызацыя|рэнатурызацыі|de|Renaturierung}}. Яны з’яўляюцца адным з біялагічна вельмі разнастайных і каштоўных відаў расліннасці, што хутка змяншаюцца. Розныя суверэнныя прыродаахоўныя інструменты і прыватныя ініцыятывы прапануюць магчымасці для аховы і падтрымання вільготных лугоў. === Прылады аховы прыроды === [[Файл:Tiefwerder_Wiesen_V4.JPG|міні|250px|{{нп3|Ландшафтная ахоўная тэрыторыя|Ахоўны ландшафт|de|Landschaftsschutzgebiet}} і часткова забалочаныя {{нп3|Ціфвердэрскія лугі||de|Tiefwerder Wiesen}} ў [[Берлін]]е пасля моцных дажджоў]] У Германіі заканадаўчая кампетэнцыя па ахове прыроды падзелена паміж федэральным урадам ({{нп3|Федэральны закон аб ахове прыроды (Германія)|Федэральны закон аб ахове прыроды|de|Bundesnaturschutzgesetz}}) і асобнымі [[Землі Германіі|федэральнымі землямі]]. У [[Аўстрыя|Аўстрыі]] адказнасць таксама з’яўляецца абавязкам федэральных зямель, у Швейцарыі адказнасць нясуць [[Адміністрацыйны падзел Швейцарыі|кантоны]]. Аднак {{нп3|Распараджэнне (акт кіравання)|палажэнні|ru|Распоряжение (акт управления)}} аб запаведніках звычайна ўтрымліваюць толькі нязначныя абмежаванні на кіраванне лугамі. Яны проста перашкаджаюць ператварэнню лугоў у палі і далейшаму асушэнню. Акрамя таго, сельскагаспадарчае выкарыстанне ў значнай ступені вызвалена ад сур’ёзных забаронаў на захаванне прыроды, патрабаванняў паведамлення і зацвярджэння. Каб па-ранейшаму мець магчымасць уплываць на тып гаспадарання, палітыка аховы прыроды заахвочвае супрацоўніцтва з фермерамі. Паміж [[Орган публічнай улады|прыродаахоўным органам]] і ўласнікамі нерухомасці (асабліва {{нп3|Фермер|фермерамі|ru|Фермер}}) заключаецца дагавор добраахвотнага карыстання пэўным зямельным участкам (полем, лугам, прыбярэжнай тэрыторыяй) з адпаведнай аплатай. Напрыклад, устаноўлены канкрэтныя тэрміны касьбы. Памер платы залежыць ад віду паслуг на карысць прыроды і ландшафту. Усё большае значэнне набывае так званая дагаворная ахова прыроды ў рамках розных праграм аховы вільготных лугоў . Яшчэ адзін варыянт абароны вільготных лугоў — адвод зямлі. Гэта важны інструмент для аховы вільготных лугоў, асабліва на асноўных тэрыторыях, паколькі больш шырокія мерапрыемствы па забалочванні можна праводзіць толькі на набытых тэрыторыях. Ёсць таксама праграмы і асобныя дырэктывы [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскага саюза]], а таксама міжнародныя пагадненні. На еўрапейскім узроўні {{нп3|Дырэктыва 92/43/ЕЭС|Дырэктыва аб арэалах пражывання|ru|Директива 92/43/ЕЭС}} абавязвае краіны-члены стварыць паслядоўную еўрапейскую экалагічную сетку ахоўных тэрыторый пад назвай {{нп3|Natura 2000||uk|Natura 2000}} для захавання прыродных асяроддзяў пражывання і дзікіх раслін і жывёл. Згодна з дырэктывай, лугі з’яўляюцца асабліва ахоўнымі тыпамі месцапражыванняў. Што датычыцца аховы лугавых птушак, Дырэктыва ЕС па ахове дзікіх відаў птушак з’яўляецца інструментам [[Еўрапейская супольнасць|Еўрапейскай супольнасці]] для аховы ўсіх відаў дзікіх птушак у Еўропе і захавання іх у натуральных месцах пражывання і тэрыторыях распаўсюджвання. На міжнародным узроўні [[Рамсарская канвенцыя]], канвенцыя аб водна-балотных угоддзях, асабліва ў якасці месцаў пражывання вадаплаўных і водна-балотных птушак, мае міжнароднае значэнне. === Ініцыятывы прыродаахоўных арганізацый === [[Файл:Feuchtwiesen_Informationstafel.jpg|міні|250px|Інфармацыйны шчыт на вільготным лузе як «носьбіт інфармацыі на месцы»]] З павышэннем экалагічнай дасведчанасці і ўзмацненнем прыхільнасці прыродаахоўных асацыяцый да актыўнай аховы прыроды ў канцы 1970-х і пачатку 1980-х гадоў, адтуль з’явіліся імпульсы, каб атрымаць практычную працу і падтрымліваць і захоўваць лугі і лугападобныя біятопы і, такім чынам, культурны ландшафт. Створаны шэраг рэгіянальных прыродаахоўных таварыстваў і ахоўных таварыстваў, якія з дапамогай {{нп3|Валанцёрства|валанцёраў|ru|Волонтёрство}} падтрымліваюць маргінальныя ўраджайныя месцы, якім пагражае зарастанне хмызняком праз {{нп3|выдаленне дрэвава-кустарнікавай расліннасці||de|Entkusselung}}. Падтрымліваць тэрыторыю ў чысціні з дапамогай выдалення кустарнікаў можна толькі на параўнальна невялікіх участках, так як гэты догляд з’яўляецца вельмі працаёмкім мерапрыемствам. Працягванне або аднаўленне экстэнсіўнага выкарыстання дасягае лепшых вынікаў у абароне вільготных лугоў. Істотнымі элементамі традыцыйнай формы земляробства з’яўляецца тое, што не выкарыстоўваюцца {{нп3|Біяцыд|біяцыды|ru|Биоцид}} і {{нп3|мінеральныя ўгнаенні||uk|Мінеральні добрива}}. Часцей за ўсё стойлавы гной раскідваюць на лугах раз у год. Работы па тэхнічным абслугоўванні, такія як [[барана]]ванне і {{нп3|Палявы каток|валкоўка|ru|Полевой каток}}, не праводзяцца ў час актыўнага росту. Участкі скошваюцца толькі пасля ў другой палове чэрвеня і другі раз восенню. Бедныя вільготныя лугі неабходна абараніць ад паступлення пажыўных рэчываў з суседніх, інтэнсіўна выкарыстаных тэрыторый шляхам стварэння ўскрайку шырынёй 15 метраў. Неўгноеныя сакавітыя лугі можна пераўтварыць у вільготныя лугі шляхам мэтанакіраванага знішчэння, гэта значыць скошвання 5-6 разоў на год. У доглядзе вільготных лугоў таксама не абысціся без выкарыстання сучасных тэхналогій. Пры касьбе, аднак, выкарыстанне машын павінна быць адрэгулявана, трэба абмежаваць выкарыстанне цяжкай тэхнікі ([[трактар]]ы, {{нп3|Ротарная касілка|ротарныя касілкі|de|Kreiselmäher}}), паколькі насычаныя вадой глебы маюць тэндэнцыю да {{нп3|Ушчыльненне грунтаў|ўшчыльнення|de|Bodenverdichtung}}. Акрамя таго, варта выкарыстоўваць бяспечныя для расліннасці касільныя прылады, такія як {{нп3|Бэлечная касілка|бэлечныя касілкі|de|Balkenmäher}}. У многіх выпадках утрыманне водна-балотных лугоў больш не можа быць дасягнута толькі добраахвотнай працай. Ёсць выдаткі на культывацыю з дапамогай машын, на пераўвільгатненне і набыццё зямлі. Фінансаванне ад урадаў краін і ўрадаў рэгіёнаў або ад фондаў аховы прыроды звычайна недастатковае і абмежавана па часе. Каб пакрыць частку выдаткаў, атрыманае лугавое сена часта ідзе на рынак. Стандарты якасці ў пакупнікоў [[Сена (корм)|сена]] высокія. Патэнцыйнымі кліентамі з’яўляюцца ў першую чаргу ўладальнікі [[Коні|коней]] і дзікіх жывёл і заасады, але таксама {{нп3|Дробныя жывёлы|рынак дробных жывёл|de|Kleintier}}. Вытворчасць сена патрабуе больш высокіх адпускных цэн пры значна меншым ураджаі з-за інтэнсіўнага выкарыстання. Перавагі лугавога сена бачацца ў яго багацці травамі ў параўнанні з бедным відамі сенам інтэнсіўна выкарыстаных лугоў. У ім у сярэднім 40 кветкавых раслін. У дадатак да біяразнастайнасці асабліва цэняцца гаючыя ўласцівасці многіх траў, такіх як {{bt-bellat|трыпутнік ланцэтны|Plantago lanceolata}} і {{bt-bellat|крываўнік|Achillea}}, якія, як вядома, дабратворна ўплываюць на коней, што пакутуюць ад [[Алергія|алергіі]] і кашлю. Аналізы з {{нп3|Універсітэт ветэрынарнай медыцыны (Гановер)|Універсітэта ветэрынарнай медыцыны||University of Veterinary Medicine Hannover}} ў [[Гановер]]ы выкарыстоўвалі ўзоры сена, каб пацвердзіць, што лугавое сена змяшчае спрыяльнае ўтрыманне вапны, нізкае ўтрыманне бялку і аптымальнае ўтрыманне сырой абалоніны і важныя мікраэлементы, такія як [[магній]] і [[марганец]]. Гэтыя кампаненты асабліва важныя для коней і з’яўляюцца фактарам дэфіцыту ў раёнах інтэнсіўнага земляробства. Дзякуючы познім тэрмінам скошвання, добрай сушцы і меншаму ўтрыманню вады ў раслінных клетках, у такога сена нізкая схільнасць да цвілі, а таму яго стабільнасць пры захоўванні параўнальна высокая<ref>{{нп3|Франк Нейшульц|Frank Neuschulz|de|Frank Neuschulz}}: ''Heuvermarktung — ein neuer Weg im Feuchtwiesenschutz.'' In: ''Extensivierung der Grünlandnutzung — Technische und fachliche Grundlagen.'' NNA-Berichte, 5. Jahrgang, Heft 4, 1992. S. 71-73.</ref>. Вялікае значэнне для аховы вільготных лугоў мае дыялог з грамадскасцю. З аднаго боку, трэба набіраць больш валанцёраў. З іншага боку, неабходна знайсці патэнцыйных заказчыкаў сена або {{нп3|Спонсарства|спонсараў|uk|Спонсорство}} для фінансавання ўтрымання вільготных лугоў і куплі зямлі. Інфармацыйныя мерапрыемствы, прэс-рэлізы, брашуры і інфармацыйныя дошкі на месцах, а таксама розныя кампаніі выкарыстоўваюцца ў якасці магчымасці для навучання вільготным лугам і неабходнасці іх аховы. {{зноскі}} === Літаратура === * Michael Burkart: Molinietalia: Futter- und Streuwiesen feucht-nasser Standorte und Klassenübersicht Molinio-Arrhenatheretea. In: Hartmut Dierschke (Hrsg.): Synopsis der Pflanzengesellschaften Deutschlands (= Molinio-Arrhenatheretea (E 1): Kulturgrasland und verwandte Vegetationstypen. Teil 2). Band 9. Floristisch-Soziologische Arbeitsgemeinschaft, Göttingen 2004, OCLC 250006816.  * Hartmut Dierschke, Gottfried Briemle: Kulturgrasland: Wiesen, Weiden und verwandte Staudenfluren. 20 Tabellen. Ulmer, Stuttgart 2002, ISBN 3-8001-3816-6.  * {{нп3|Хайнц Эленберг|Heinz Ellenberg|de|Heinz Ellenberg}}: ''Vegetation Mitteleuropas mit den Alpen in ökologischer, dynamischer und historischer Sicht.'' 5., stark veränderte und verbesserte Auflage. Ulmer, Stuttgart 1996, ISBN 3-8001-2696-6. * Gottfried Briemle, Conrad Fink: Wiesen, Weiden und anderes Grünland: Biotope erkennen, bestimmen, schützen. Hrsg.: Claus-Peter Hutter, Gottfried Briemle, Conrad Fink. Weitbrecht, Stuttgart / Wien 1993, ISBN 3-522-72010-5.  * Hansjörg Küster: Geschichte der Landschaft in Mitteleuropa: von der Eiszeit bis zur Gegenwart. 20. Auflage. Beck, München 1999, ISBN 3-406-45357-0.  * Peter Mertz: Pflanzengesellschaften Mitteleuropas und der Alpen: Erkennen — Bestimmen — Bewerten. Ein Handbuch für die vegetationskundliche Praxis. Sonderausgabe. Ecomed, Landsberg/Lech 2000, ISBN 3-609-69980-9.  * Gert Rosenthal: Feuchtgrünland in Norddeutschland: Ökologie, Zustand, Schutzkonzepte. (= Angewandte Landschaftsökologie. Heft 15). Bundesamt für Naturschutz, Bonn-Bad Godesberg 1998, ISBN 3-89624-314-4.  == Спасылкі == {{commonscat}} * [https://pd.lubw.de/11560 Streuwiesen und Nasswiesen.] Biotope in Baden-Württemberg Band 5, 1995. Landesanstalt für Umweltschutz Baden-Württemberg (Beschreibung und PDF-Download, 9,1 MB). * [http://www.lwl.org/geko-download/Spieker/Spieker_36/22_Nutzungswandel.pdf Nutzungswandel in Feuchtwiesengebieten, Beispiel Max-Clemens-Kanal] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20151222124553/http://www.lwl.org/geko-download/Spieker/Spieker_36/22_Nutzungswandel.pdf |date=22 снежня 2015 }} Geographische Kommission für Westfalen {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лугі]] [[Катэгорыя:Гідралогія]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] dv0yg1m840lw1zr2nr04upxdy05lbk5 0 341676 5238155 4634224 2026-11-04T03:27:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238155 wikitext text/x-wiki {{пісьменнік}} '''Павел Марэк Гюле''' ({{lang-pl|Paweł Marek Huelle}}; {{ДН|10|9|1957}}, [[Гданьск]] — {{ДС|27|11|2023}}) — польскі [[празаік]], [[паэт]], [[драматург]], [[сцэнарыст]]. == Біяграфія == Вывучаў польскую філалогію ў [[Гданьскі ўніверсітэт|Гданьскім універсітэце]]. Выкладаў філасофію ў Медыцынскай акадэміі. У 1980-я гады быў звязаны з канспірацыйнай прэсай — працаваў у прэс-службе [[Салідарнасць (прафсаюз)|«Салідарнасці»]]. У 1994—1999 гадах кіраваў гданьскім аддзелам [[Польскае тэлебачанне|Польскага тэлебачання]]. Калі П. Гюле пытаюць пра музыку і кнігі, якія ўзяў бы з сабою на бязлюдны востраў, ён называе Баха, «Пінк Флойд», «Атлас неба», «Чарадзейную гару» [[Т. Ман|Т. Мана]], апавяданні [[І. Бунін]]а, вершы [[Р. М. Рыльке]] і [[Ю. Чаховіч]]а. == Творчасць == Першы раман П. Гюле «Вайзэр Давідэк» (Weiser Dawidek, 1987) адразу стаў папулярным і чытаным не толькі ў Польшчы, але і за мяжой. Падзеі твора, які адбываюцца ў 1957 годзе і ў сучаснасці, звязаныя з таямнічым знікненнем 13-гадовага яўрэйскага хлопчыка Давідка, які ў вачах прыяцеляў быў кімсьці накшталт чараўніка і месіі. У 2000 годзе раман экранізаваны польскім рэжысёрам В. Марчэўскім. Аўтар кніг «Апавяданні падчас пярэбараў» (Opowiadania na czas Przeprowadzki, 1991), «Вершы» (Wiersze, 1994), «Першае каханне і іншыя апавяданні» (Pierwsza miłość i inne opowiadania, 1994), «Мерсэдэс-Бэнц. З лістоў да Грабала» (Mercedes Benz. Z listów do Hrabala, 2001). У 2004 годзе выходзіць раман «Кастарп» (Castorp), які паўстаў са згадкі персанажа «Чарадзейнай гары» Томаса Мана — Ганса Кастарпа пра ''«чатыры семестры навучання ў Гданьскай Політэхніцы»''. Затым выйшаў раман «Таемная вячэра» (Ostatnia Wieczerza, 2007) і зборнік апавяданняў «Аповесці халоднага мора» (Opowieści chłodnego morza, 2008). Большая частка твораў П. Гюле прысвечана роднаму Гданьску і ваколіцам, згадкам дзяцінства і пошукам духоўных каранёў. Прычым трывалае выкарыстанне біяграфічных элементаў у творчасці не варта блытаць з аўтабіяграфічнай прозай. Таксама ў тэкстах вялікую ролю іграе дыялог з літаратурнымі папярэднікамі ([[Гюнтэр Грас]], [[Томас Ман]], [[Бруна Шульц]], [[Багуміл Грабал]]). Творы П. Гюле перакладзеныя на [[англійская|англійск]]ую, [[беларуская|беларуск]]ую, [[іспанская|іспанск]]ую, [[італьянская|італьянск]]ую, [[руская|руск]]ую, [[фінская|фінск]]ую, [[французская|французск]]ую, [[шведская|шведск]]ую і іншыя мовы і адзначаны шматлікімі літаратурнымі ўзнагародамі. == Беларускія пераклады == * Павел Гюле. Мэрсэдэс-Бэнц: Раман, апавяданні / Пераклад з польскай [[Марына Юльянаўна Шода|М. Шоды]]. — Мінск: І. П. Логвінаў, 2007. * [https://web.archive.org/web/20200930101226/http://prajdzisvet.org/text/308-frants-karl-veber.html «Франц Карл Вэбер»] / Перакл. М. Шоды (2014)<ref>Падарунак на Каляды: зборнік святочнага апавядання / Укладанне Ганна Янкута. — Мінск : Кнігазбор, 2014. — 196 с. — (Бібліятэка Саюза беларускіх пісьменнікаў «Кнігарня пісьменніка»; Бібліятэка часопіса «ПрайдзіСвет» «PostScriptum»). — ISBN 978-985-7119-15-8</ref> * [https://web.archive.org/web/20210103023229/http://prajdzisvet.org/texts/prose/vajzer-davidzik.html «Вайзэр Давідзік». Урывак з рамана] {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20200731222328/http://prajdzisvet.org/authors/71-hiulie-paviel.html Павел Гюле] на «Прайдзісвет» {{DEFAULTSORT:Гюле Павел}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пісьменнікі Польшчы]] 6etp3sm77lhakx9wu736wzvdh1lq7m9 0 354099 5237812 5146785 2026-11-03T14:08:00Z Ellis Novak 30436 /* Грамадзянская вайна */ 5237812 wikitext text/x-wiki {{Дзяржаўны дзеяч | імя = {{nobr|Анастасій Андрэевіч Вансяцкі}} | арыгінал імя = {{lang-ru|Анастасий Андреевич Вонсяцкий}}<br/>{{lang-pl|Anastasij Wonsiacki}} | выява = | аўтограф = Anastasy Vonsyatsky Signature.svg | апісанне = Палітычны дзеяч Рускага Замежжа | партыя = [[Файл:Flag of Russian Fascist Party.svg|border|30px|УФП]] [[Расійская фашысцкая партыя|УФП]], [[Файл:Logo of the All-Russian Fascist Organisation.svg|25px|УФА]] [[Усерасійская фашысцкая арганізацыя|УФА]] | пасада = Старшыня [[Усерасійская фашысцкая арганізацыя|УФА]] | перыядпачатак = [[10 мая]] [[1933]] | перыядканец = [[26 красавіка]] [[1934]] | пасада_2 = Старшыня ЦВК [[Расійская фашысцкая партыя|УФП]] | перыядпачатак_2 = [[26 красавіка]] [[1934]] | перыядканец_2 = [[1935]] | пасада_3 = Старшыня [[Усерасійская фашысцкая арганізацыя|УФА]] | перыядпачатак_3 = [[1935]] | перыядканец_3 = [[4 чэрвеня]] [[1941]] | пераемнік_3= Канстанцін Аляксеевіч Сцяклоў | бацька = Андрэй Мікалаевіч Вансяцкі | маці = Ніна Анастасьевна Вансяцкая (Плюшчэўская) | жонка = 1) Люба Мурамская (шлюб прызнаны несапраўдным)<br/> 2) Мэрыён Вансяцкая (Рым) | дзеці = ''ад адносін з Эдзіт Прысцылай Вансяцкай (Ройстэр):'' Андрэй (1950 — ?) |прыналежнасць = {{Расійская імперыя}}<br/> {{Сцяг Расіі}} {{нп5|Белая армія|Белая Гвардыя|ru|Белая армия}} |гады службы = [[1916]]—[[1920]] |званне = [[капітан]] }} '''Анаста́сій Андрэ́евіч Ванся́цкі''' ({{СС2|12|чэрвеня|1898|30|мая}} года, [[Варшава]] — {{ДС|5|2|1965}}, [[Сент-Пітэрсберг (Фларыда)|Сент-Пітэрсберг]]) — рускі [[Белая эміграцыя|эмігранцкі]] палітык. Адзін з заснавальнікаў [[Рускі фашызм|рускага фашызму]], лідар [[Усерасійская фашысцкая арганізацыя|Усерасійскай фашысцкай арганізацыі]] (УФА), а таксама адзін з лідараў [[Расійская фашысцкая партыя|Усерасійскай фашысцкай партыі]] (УФП) у 1934—1935 гадах. У 1933 годзе арганізаваў і ўзначаліў УФА, якая ў 1934 годзе аб’ядналася з Расійскай фашысцкай партыяй (РФП) — найбуйнай арганізацыяй у асяроддзі [[Белая эміграцыя|рускай эміграцыі]], утворанай на [[Далёкі Усход|Далёкім Усходзе]]. Разам з генеральным сакратаром РФП [[Канстанцін Уладзіміравіч Радзаеўскі|К. У. Радзаеўскім]] стаў лідарам з’яднанай Усерасійскай фашысцкай партыі. Пасля разрыву ў 1935 годзе з Радзаеўскім (аднавіў супрацу з ім у 1940 годзе) ізноў узначаліў УФА да чэрвеня 1941 года. У чэрвені 1942 года быў арыштаваны і асуджаны ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]. Пасля вызвалення ў 1946 годзе адышоў ад актыўнай палітычнай дзейнасці. == Біяграфія == === Раннія гады === Анастасій быў пятым дзіцём{{sfn|Стефан|1992|с=114}} у сям’і [[Асобны корпус жандармаў|жандармскага]] [[палкоўнік]]а Андрэя Мікалаевіча Вансяцкага, будучага начальніка [[Радам]]скага губернскага жандарскага кіравання<ref>[http://www.book-old.ru/BookLibrary/60000-Radomskaya-gub/Pamyatnaya-knizhka-Radomskoy-gubernii-na-1910-god.html Памятная книжка Радомской губернии на 1910 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150521092954/http://www.book-old.ru/BookLibrary/60000-Radomskaya-gub/Pamyatnaya-knizhka-Radomskoy-gubernii-na-1910-god.html |date=21 мая 2015 }} — С. 117, 170.</ref>, і Ніны Анастасьеўны Плюшчэўскай. Бацька паходзіў са збяднелага дробнамаянтковага нямецка-польскага дваранскага роду [[Свяшчэнная Рымская імперыя|Свяшчэннай Рымскай імперыі]]. Раней прозвішча пісалі «фон Сяцкі», але з часам яно русіфікавалася{{sfn|Стефан|1992|с=114}}. Прадзед Анастасія за адданасць быў ганараваны асабістай хвалы імператара [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалая I]], дзед браў удзел у падаўленні [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|польскага паўстання 1863 года]]{{sfn|Стефан|1992|с=114}}. У дзяцінстве Анастасій гуляў у {{нп5|Цытадэль, Варшава|варшаўскай цытадэлі|ru|Цитадель (Варшава)}} блізка ад турэмных камер, дзе паміж 1900 і 1912 гадамі ўтрымваліся вязні, якія сталі пазней бачнымі палітычнымі дзеячамі: [[Юзаф Пілсудскі]], [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікс Дзяржынскі]] і іншыя{{sfn|Стефан|1992|с=114}}. У 1908 годзе Вансяцкі паступіў у {{нп5|Маскоўскі 1-ы кадэцкі корпус|Першы Маскоўскі кадэцкі корпус|ru|Московский 1-й кадетский корпус}}. [[16 чэрвеня]] {{nobr|[[1910]] года}} яго бацька напярэдадні пераводу ў Кіеў быў забіты ў [[Радам]]е адным са сваіх інфарматараў — членам польскай тэрарыстычнай групы. Як паведамляў намеснік Вансяцкага, падпалкоўнік Радноў, {{нп5|Дзмітрый Канстанцінавіч Гершэльман|шэфу Корпуса жандармаў|ru|Гершельман, Дмитрий Константинович}}, што каля гадзіны дня 3 (16) чэрвеня да яго начальніка прыбылі інфарматары Іосіф Піянткоўскі і Марыян Сцемпневіч. Першы ўвайшоў у кабінет Вансяцкага, другі чакаў у прыёмнай. Потым з кабінета прагучалі тры паслядоўныя стрэлы. Сцемпневіч адкрыў агонь па ўнтэр-афіцэрах, якія ўбеглі ў прыёмную (адзін з іх, Мікіта Канькоў, быў паранены), а потым застрэліўся. Піянткоўскі таксама скончыў з сабой пасля забойства Вансяцкага<ref>ГАРФ. Ф. 244, оп. 1, д. 389, л. 4.</ref>. Маці Анастасія, Ніна Вансяцкая, памерла ў кастрычніку 1916 года ў [[Масква|Маскве]] ад сардэчнага прыступу. Скончыўшы ў 1916 годзе кадэцкі корпус (57-ы выпуск){{sfn|Окороков|2002|с=266}}, Анастасій паступіў у {{нп5|Мікалаеўскае кавалерыйскае вучылішча|Мікалаеўскае кавалерыйскае вучылішча|ru|Николаевское кавалерийское училище}} і кадэтам быў прыпісаны да {{нп5|Александрыйскі 5-ы гусарскі полк|Пятага гусарскага Александрыйскага Яе Вялікасці Гасударыні Імператрыцы Аляксандры Фёдараўны палка|ru|Александрийский 5-й гусарский полк}}{{sfn|Стефан|1992|с=115}}, аднак з-за [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|рэвалюцыі]] не змог завяршыць поўны курс навучання і ў лістападзе 1917 года быў датэрмінова выпушчаны (9-й ваеннага часу выпуск) у чыне {{нп5|юнкер, званне|юнкера|ru|Юнкер}}{{sfn|Окороков|2002|с=266}}. === Грамадзянская вайна === У канцы [[1917]] года Вансяцкі з’ехаў на поўдзень Расіі, дзе далучыўся да [[Добраахвотніцкая армія|Добраахвотніцкай арміі]] [[Антон Іванавіч Дзянікін|А. І. Дзянікіна]] і ўзяў удзел у [[Грамадзянская вайна ў Расіі|Грамадзянскай вайне]]. 13 снежня ён быў залічаны ў {{нп5|1-ы кавалерыйскі дывізіён|1-ы кавалерыйскі дывізіён|ru|1-й кавалерийский дивизион}} палкоўніка {{нп5|Васіль Сяргеевіч Гершэльман|В. С. Гершэльмана|ru|Гершельман, Василий Сергеевич}}. 27 верасня 1918 года быў адпраўлены ў дырэктыву дзяжурнага генерала Добраахвотніцкай арміі ў [[Краснадар|Екацярынадары]], 13 кастрычніка залічаны ў запасны кавалерыйскі полк 5-га гусарскага Александрыйскага Яе Вялікасці Гасударыні Імператрыцы Аляксандры Фёдараўны палка. 28 сакавіка 1919 года Вансяцкі быў прыкамандзіраваны да Рускага добраахвотніцкага атрада асаблівага прызначэння па ахове Раманавых у [[Крым]]е. Пасля расфармавання атрада служыў у [[эскадрон]]е {{нп5|Уланскі Яго Вялікасці лейб-гвардыі полк|лейб-гвардыі Уланскай Яго Вялікасці палка|ru|Уланский Его Величества лейб-гвардии полк}}, з 11 чэрвеня — у Ардынарчаскім эскадроне штаба {{нп5|Каўказская армія, УСПР|Каўказскай арміі|ru|Кавказская армия (ВСЮР)}}, а з 1 ліпеня — у {{нп5|Іркуцкі 16-ы гусарскі полк|16-м гусарскім Іркуцкім Яго Імператарскай Высокасці Вялікага князя Мікалая Мікалаевіча палку|ru|Иркутский 16-й гусарский полк}}{{sfn|Окороков|2002|с=266}}. Ваяваў з бальшавікамі на [[Усходняя Украіна|Усходняй Украіне]], на [[Дон]]е, {{нп5|Кубань, рэгіён|Кубані|ru|Кубань (регион)}}, у {{нп5|Стаўрапольская губерня|Стаўрапольскай губерні|ru|Ставропольская губерния}}, на [[Крым]]скім паўвостраве і ў [[Таўрычаская губерня|Паўночнай Таўрыі]]. Быў паранены ў руку і жывот{{sfn|Окороков|2002|с=266}}{{sfn|Стефан|1992|с=115}}. Вансяцкаму было прысвоена званне капітана. У снежні 1919 года ён захварэў [[тыф]]ам і быў змушаны пакінуць фронт. Анастасій быў эвакуяваны цягніком з [[Харкаў|Харкаваа]] ў [[Новарасійск]], а адтуль — параходам у [[Ялта|Ялту]]. У Ялце, куды Вансяцкі прыехаў 3 студзеня [[1920]] года з адмарожанымі нагамі і без сродкаў да існавання, ён знайшоў прытулак у гандляра-яўрэя Мурамскага, чыя дачка Люба стала даглядаць за хворым афіцэрам{{sfn|Стефан|1992|с=116}}. 31 студзеня 1920 года Вансяцкі і Мурамская абвянчаліся па праваслаўным абрадзе ў ялцінскім Мікольскім саборы. Паводле якой прычыны быў гэтак спешна ўкладзены шлюб, невядома. Сам Вансяцкі пасля заяўляў, што такім чынам хацеў абараніць Мурамскіх ад пагромаў і палегчыць ім ад’езд з Крыма. Вансяцкі лічыў гэты шлюб несапраўдным, бо Люба схавала праўдзівую рэлігійную прыналежнасць, а расійскі закон забараняў жаніцца праваслаўнаму з [[Іўдаізм|іўдзейкай]]{{sfn|Стефан|1992|с=116—117}}. === Эміграцыя === У сакавіку [[1920]] года {{нп5|Крымская эвакуацыя|эвакуяваўся|ru|Крымская эвакуация}} з жонкай у [[Канстанцінопаль]], дзе лячыўся ў брытанскім шпіталі ў {{нп5|Горад Гелібалу|Галіпалі|ru|Гелиболу}}. У красавіку 1920 года, пакінуўшы жонку, перасаджваючыся з парахода на параход, дабраўся да [[Марсель|Марселя]]. У маі 1920 года ён праз [[Парыж]] пераехаў у [[Лондан]], дзе тры месяцы жыл у князя {{нп5|Фелікс Феліксавіч Юсупаў|Ф. Ф. Юсупава|ru|Юсупов, Феликс Феликсович}}. У кастрычніку 1920 года Вансяцкі вярнуўся ў Канстанцінопаль, потым ізноў на грузавым судне сплыў у Марсель і завяршыў свае вандраванні ў Парыжы, уладкаваўшыся працоўным сцэны ў вар’етэ «{{нп5|Фалі-Бержэр|Фалі-Бержэр|ru|Фоли-Бержер}}». Увесну [[1921]] года ў адным з парыжскіх танцавальных залаў пазнаёміўся з мільянеркай Мэрыён Бакінгем Рым{{sfn|Стефан|1992|с=117—118}}. 30 ліпеня 1921 года прыехаў у [[Нью-Ёрк]] на борце французскага лайнера «{{нп5|SS France (1912)|France|ru|SS France (1912)}}». З дапамогай Мэрыён 29 кастрычніка 1921 года, за дзень да заканчэння [[Віза|візы]], атрымаў [[від на жыхарства]] ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]]{{sfn|Стефан|1992|с=123—124}}. У 1921—1924 гадах працаваў у кампаніі, што вырабляла [[паравоз]]ы. [[3 лютага]] [[1922]] года жаніўся з Мэрыён Бакінгем Рым, якая прыняла праваслаўе. Шлюб адбываўся ў праваслаўным {{нп5|Мікалаеўскі сабор, Нью-Ёрк|Мікольскім саборы|ru|Николаевский собор (Нью-Йорк)}} ў Нью-Ёрку. Навіна пра планаванае на 4 лютага 1922 года вяселле стала вядомая прэсе, і ў лічаныя дні пра яе напісалі не толькі амерыканскія, але і англійскія, французскія і нямецкія газеты. Пасля такой агалоскі маладыя абвянчаліся на дзень раней{{sfn|Стефан|1992|с=125—126}}. У красавіку 1922 года Люба Мурамская заявіла пра дваяжэнства Вансяцкага. 22 лістапада 1922 года царкоўны суд у Нью-Ёрку пастанавіў, што шлюб Вансяцкага і Рым сапраўдны, а шлюб Вансяцкага і Мурамскай несапраўдны, бо складзены з чужымі мэтамі і па падробленых дакументах. Прыбыўшы ў Нью-Ёрк, Любоў Мурамская падала пазоў на 500 000 долараў ЗША пра пакрыццё [[Маральная шкода|маральнай шкоды]], а таксама запатрабавала ад Вансяцкага выплаты {{нп5|Аліменты|аліментаў|ru|Алименты}}. Судовы працэс атрымаў шырокую агалоску ў ЗША. Прэса, апроч асвятлення працэсу, пацяшалася над тым, што муж мільянеркі працуе на лакаматыўным заводзе. 3 жніўня 1923 года нью-ёркскі суд адхіліў пазоў і прызнаў Вансяцкага не вінаватым у дваяжэнстве, абапіраючыся на рашэнне царкоўнага суда, а таксама на ліст Любы, напісаны ў студзені 1922 года, у якім яна віншавала Вансяцкага са змовінамі{{sfn|Стефан|1992|с=127—129}}. У 1924 годзе разам з жонкай пераехаў жыць у {{нп5|Горад Патнам, Канектыкут|Патнам|ru|Патнам (Коннектикут)}}, размешчаны недалёка ад {{нп5|Горад Томпсан, Канектыкут|Томпсана|en|Thompson, Connecticut}}. У 1925 годзе прымаў у сваім маёнтку грэчаскага прынца [[Павел I (кароль Грэцыі)|Паўла]] (пазней стаў каралём), які прыязджаў у размешчаны непадалёк Уэбстэр на адкрыццё царквы. Летам 1931 года ў маёнтак некалькі дзён правёў Вялікі князь {{нп5|Аляксандр Міхайлавіч, унук Мікалая I|Аляксандр Міхайлавіч|ru|Александр Михайлович (внук Николая I)}} з двума сынамі {{нп5|Фёдар Аляксандравіч Раманаў|Фёдарам|ru|Романов, Фёдор Александрович}} і {{нп5|Мікіта Аляксандравіч Раманаў|Мікітам|ru|Романов, Никита Александрович}}, якія былі аднагодкамі і сябрамі Анастасія. [[30 верасня]] [[1927]] года атрымаў амерыканскае грамадзянства. Да гэтага часу ў Томпсан пераехала жыць яго старэйшая сястра Наталля з мужам Л. Б. Мамедавым{{sfn|Стефан|1992|с=134—135, 137}}. З [[1928]] па ліпень [[1932]] года быў членам {{нп5|Братэрства рускай праўды|Братэрства рускай праўды|ru|Братство русской правды}}{{sfn|Окороков|2002|с=266}}{{sfn|Стефан|1992|с=141—145}}. У лістападзе 1927 года разам з жонкай наведаў Еўропу: пакуль Мэрыён адпачывала ў [[Монтэ-Карла]], Анастасій наведаў Парыж. Там ён сустрэўся з шэрагам рускіх эмігрантаў, у тым ліку з генералам [[Аляксандр Паўлавіч Куцепаў|А. П. Куцепавым]]. З Куцепавым і ўзначаленым ім {{нп5|Рускі агульнавайсковы саюз|РАВСам|ru|Русский общевоинский союз}} ён працягваў пазней падтрымваць адносіны і аказваць фінансавую падтрымку аж да выкрадання Куцепава 26 студзеня 1930 года{{sfn|Стефан|1992|с=140—141}}. 17 сакавіка [[1930]] года атрымаў званне малодшага лейтэнанта запасу і быў прыпісаны да хімічных войскаў{{sfn|Стефан|1992|с=142}}; афіцэрам-рэзервістам да 16 сакавіка [[1935]] года{{sfn|Стефан|1992|с=259}}. У 1931 годзе разам з жонкай наведаў [[Берлін]] і [[Белград]], дзе сустракаўся з членамі Братэрства рускай праўды{{sfn|Стефан|1992|с=144—145}}. [[10 мая]] [[1933]] года супольна з Д. І. Кунле заснаваў [[Усерасійская фашысцкая арганізацыя|Усерасійскую фашысцкую арганізацыю]] (УФА), якую ўзначальваў да 1941 года (з перапынкам у 1934—1935 гадах, калі яна ўваходзіла ва [[Расійская фашысцкая партыя|Усерасійскую фашысцкую партыю]]){{sfn|Стефан|1992|с=145—147}}{{sfn|Окороков|2002|с=280—281}}. У 1933 годзе наведаў Берлін c мэтай сустрэчы з {{нп5|Младаросы|младаросамі|ru|Младороссы}} і [[Расійскі вызвольны нацыянальны рух|РВНРаўцамі]]{{sfn|Окороков|2002|с=155—156}}. У [[1934]], [[1936]] і [[1939]] гадах здзейсніў тры кругасветныя падарожжы па маршруце [[Сан-Францыска]] — [[Ганалулу]] — [[Кобэ]] — [[Шанхай]] — [[Маніла]] — [[Ганконг]] — [[Сінгапур]] — [[Мумбаі|Бамбей]] — [[Порт-Саід]] — [[Суэц]] — [[Александрыя]] — [[Неапаль]] — [[Парыж]] — [[Нью-Ёрк]]. Сустракаўся з групамі рускіх эмігрантаў, арганізоўваў аддзяленні сваёй партыі. У 1934 годзе сустракаўся з лідарам рускіх фашыстаў у [[Маньчжурыя|Маньчжурыі]] [[Канстанцін Уладзіміравіч Радзаеўскі|К. У. Радзаеўскім]], дамовіўся пра саюз з яго [[Расійская фашысцкая партыя|Расійскай фашысцкай партыяй]]. У [[1934]] годзе УФА аб’ядналася з [[Расійская фашысцкая партыя|партыяй]] Радзаеўскага, і Вансяцкі стаў Старшынём Цэнтральнага выканаўчага камітэта (ЦВК). Пасля ўступу ЗША ў [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] ў [[1942]] годзе быў арыштаваны [[Федэральнае бюро расследаванняў|ФБР]] разам з некалькімі дзеячамі {{нп5|Германа-амерыканскі саюз|Германа-амерыканскага саюза|ru|Германо-американский союз}} і звінавачаны ў шпіянажы. Хоць Вансяцкі не займаў ніякіх пасад у амерыканскіх дзяржорганах і не мог мець доступу да сакрэтнай інфармацыі, ФБР змагло давесці, што ён перадаў 2800 долараў бундфюрару Германа-амерыканскага саюза [[Герхард Кунцэ|Герхарду Кунцэ]], каб дапамагчы яму выехаць са ЗША{{sfn|Стефан|1992|с=322}}. Вансяцкі быў асуджаны [[22 чэрвеня]] [[1942]] года ў [[Хартфард (Канектыкут)|Хартфардзе]] на пяць гадоў турмы і штраф у 5000 долараў (праз суткі кара ў выглядзе штрафу была скасавана). Пасля сканчэння Другой сусветнай вайны і смерці [[Франклін Рузвельт|Ф. Рузвельта]] [[26 лютага]] [[1946]] года быў вызвалены датэрмінова, правядучы ў турме больш 3,5 гадоў. Да канца жыцця Вансяцкі выпрабоўваў гэтак моцную агіду да Рузвельта, якога зваў камуністам, што адмаўляўся карыстацца {{нп5|Дайм з выявай Рузвельта|дзесяціцэнтавымі манетамі з яго выявай|ru|Дайм с изображением Рузвельта}}{{sfn|Стефан|1992|с=425}}. У 1942 годзе хартфардскі акруговы пракурор высунуў вымогу пра пазбаўленне Вансяцкага грамадзянства ЗША. На момант выхаду Вансяцкага на волю разгляд пазову ўсё яшчэ працягваўся. 3 красавіка 1946 года суд адхіліў пазоў пра пазбаўленне Вансяцкага грамадзянства{{sfn|Стефан|1992|с=420—421}}. Напачатку 1948 года, наведваючы сястру і яе мужа ў [[Сент-Пітэрсберг (Фларыда)|Сент-Пітэрсбергу]], куды яны пераехалі з Томпсана ў канцы 1947 года, ён пазнаёміўся з афіцыянткай Эдзіт Прысцылай Ройстэр{{sfn|Стефан|1992|с=422}}. У 1950 годзе ў іх нарадзіўся сын Андрэй. Прысцыла ўзяла прозвішча Вансяцкага, але ці былі аформлены іх адносіны афіцыйна і ці быў аформлены развод Вансяцкага і Мэрыён, невядома{{sfn|Стефан|1992|с=422}}. Вансяцкі часта прывозіў у маёнтак сына Андрэя, і Мэрыён была вельмі рада прыезду хлопчыка{{sfn|Стефан|1992|с=423}}. У 1953 годзе ён ажыццявіў самае буйнае са сваіх паваенных распачынанняў — урачыста адкрыў у Сент-Пітэрсбергу музей [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]]{{sfn|Стефан|1992|с=424}}. Памёр [[5 лютага]] [[1965]] года ў Сент-Пітэрсбергу (лякарня «Маўнд-парк»), пахаваны ў сямейным склепе на Заходніх могілках Томпсана (штат [[Канектыкут]]) разам з жонкай Мэрыён і маці свайго сына Прысцылай{{sfn|Стефан|1992|с=426—427}}. Многія дакументы Вансяцкага захоўваюцца ў архіве {{нп5|Гувераўскі інстытут|Гувераўскага інстытута|ru|Гуверовский институт}} ў [[Каліфорнія|Каліфорніі]], у калекцыі прафесара Джона Стэфана, аўтара кнігі «The Russian Fascists: Tragedy and Farce in Exile, 1925—1945», а таксама ў бібліятэцы каталіцкага коледжа ў [[Провідэнс]]е{{sfn|Стефан|1992|с=15}}. Аўтар успамінаў — кніг «Адплата»<ref>[http://www.worldcat.org/title/rasplata/oclc/4830461&referer=brief_results Расплата].</ref> і «Сухая гільяціна: амерыканская юстыцыя ў часы Рузвельта»<ref>[http://www.worldcat.org/title/sukhaia-gilotina-amerikanskaia-iustitsiia-vo-vremena-ruzvelta/oclc/21772782&referer=brief_results Сухая гильотина: американская юстиция во времена Рузвельта].</ref>, выдадзеных у [[1963]] годзе ў [[Сан-Паўлу]] (Бразілія). == Палітычная дзейнасць == {{main|Усерасійская фашысцкая арганізацыя}} === Да Другой сусветнай вайны === Успамінаючы перажытае, Вансяцкі пісаў{{sfn|Стефан|1992|с=145}}: {{пачатак цытаты}} У 1932 годзе, разарваўшы з Братэрствам рускай праўды, я вырашыў, што мне патрэбна свая палітычная партыя, каб праводзіць у жыццё мае ідэі і планы, каб паспрабаваць зрынуць савецкі ўрад і прывесці да ўлады ўрад рускага народа. {{канец цытаты}} Пасля лютага 1933 года ў маёнтак Вансяцкіх пасяліўся Д. І. Кунле, які змагаўся ў гады Грамадзянскай вайны ў арміі Дзянікіна ва Украіне. Калі Вансяцкі з ім пазнаёміўся (да рэвалюцыі ці ў гады Грамадзянскай вайны), невядома, але ў сярэдзіне 20-х гадоў Кунле некалькі разоў наведваў дом Вансяцкага. У пачатку мая 1933 года Вансяцкі і Кунле вырашылі заснаваць партыю. 10 мая 1933 года яны склалі ліст ад імя Галоўнага штаба рускіх фашыстаў пра стварэнне Усерасійскай нацыянал-рэвалюцыйнай рабочай і рабоча-сялянскай партыі фашыстаў, якую для зручнасці звалі [[Усерасійская фашысцкая арганізацыя|Усерасійскай Фашысцкай Арганізацыяй]] (УФА){{sfn|Стефан|1992|с=145—147}}. А. А. Вансяцкі стаў кіраўніком УФА, Кунле — партыйным сакратаром, а зяць Вансяцкага Л. Б. Мамедаў — старшынём Цэнтральнага выканаўчага камітэта{{sfn|Стефан|1992|с=147}}. Друкаваным органам УФА стала [[Фашист (газета)|газета «Фашист»]], якая выдавалася са жніўня 1933 года па ліпень 1941 года<ref>[http://www.emigrantica.ru/j/item/fashist-putnam-sonnecticut-usa-1933-1941 Фашист (Putnam, Сonnecticut, USA, 1933—1941)] {{Архівавана|url=https://archive.today/20130416173410/http://www.emigrantica.ru/j/item/fashist-putnam-sonnecticut-usa-1933-1941 |date=16 красавіка 2013 }}</ref>{{sfn|Стефан|1992|с=148}}. У газеце шмат месца надавалася падзеям Грамадзянскай вайны, змяшчаліся фатаграфіі правадыроў [[Белы рух|Белага руху]] і імператара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]]; УФА прадстаўлялася спадчынніцай расійскіх вайскоўцаў і манархічных традыцый. У снежаньскім выпуску газеты за 1933 год быў перадрукаваны ліст дзесяцігадовага сына князя [[Мікіта Аляксандравіч Раманаў|Мікіты Аляксандравіча]] {{нп5|Мікіта Мікіціч Раманаў|Мікіты Мікіціча|ru|Романов, Никита Никитич}}, у якім хлопчык пісаў{{sfn|Стефан|1992|с=149}}: {{пачатак цытаты}} Я гэтак шчаслівы, што я рускі фашыст! {{канец цытаты}} Для партыі Вансяцкі абраў знакам [[Свастыка|свастыку]], што нязменна спараджала мноства пытанняў пра перайманне [[Трэці рэйх|Трэцяга рэйха]]. Вансяцкі тлумачыў, што такі знак нарысавала ў {{нп5|Дом Іпацьева|Іпацьеўскім доме|ru|Дом Ипатьева}} імператрыца [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандра Фёдараўна]]. Ён паказваў на дарожныя знакі ў штаце [[Арызона]] з выкарыстаннем свастыкі (скасаваны ў 1937 годзе). Пад канец тлумачэнняў ён пытаў{{sfn|Стефан|1992|с=150}}: {{пачатак цытаты}} Не адмаўляцца ж нам ад яе толькі таму, што яна спадабалася [[Адольф Гітлер|Гітлеру]]? {{канец цытаты}} Калі вытлумачыць выкарыстанне свастыкі яшчэ было можна, то вытлумачыць {{нп5|Рымскі салют|вітанне|ru|Римский салют}} з паднятай правай рукой і воклічам «Слава Расіі!», званні накшталт «Штурмавік смерці», клятву асабістай вернасці правадыру і [[Усерасійская фашысцкая арганізацыя#Гімн партыі|гімн партыі]] на мелодыю «{{нп5|Песня Хорста Весэля|Песні Хорста Весэля|ru|Песня Хорста Весселя}}» было складана, і таму Анастасій гэтага не рабіў. Гімн партыі ён выканаў супольна з Д. І. Кунле і Л. Б. Мамедавым і запісаў гэта выкананне на грамафонную пласцінку{{sfn|Стефан|1992|с=150—151}}<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=qUHwtc_TN08&feature=youtu.be Гимн ВФО]</ref>. Пасля стварэння партыі Вансяцкі прыйшоў да высновы, што стварэнне з’яднанага фашысцкага фронту з ліку эмігранцкіх арганізацый з’яўляецца стратэгічным заданнем, у сувязі з чым адправіўся ў Берлін. Канферэнцыя, што прайшла ў штаб-кватэры РВНР з удзелам Вансяцкага, лідара младаросаў {{нп5|Аляксандр Львовіч Казем-Бек|Аляксандра Казем-Бека|ru|Казем-Бек, Александр Львович}} і кіраўніка РВНР [[Павел Рафаілавіч Бермант-Авалаў|Паўла Бермант-Авалава]], завяршылася толькі абменам думкамі. Пры гэтым якіх-небудзь спроб сустрэцца з правадырамі Трэцяга рэйха Вансяцкі ў Берліне не распачынаў. Пра мінулую канферэнцыю напісалі эмігранцкія газеты Еўропы, ЗША і Далёкага Усходу. Дзейнасць Вансяцкага атрымала дабраславенне мітрапаліта {{нп5|Антоній (Храпавіцкі)|Антонія|ru|Антоний (Храповицкий)}}, ліст якога быў апублікаваны ў снежаньскім нумары «Фашиста»{{sfn|Стефан|1992|с=155—157}}. У [[1934]] годзе, падчас першага кругасветнага вандравання Вансяцкага, УФА аб’ядналася з [[Расійская фашысцкая партыя|Расійскай фашысцкай партыяй]] партыяй [[Канстанцін Уладзіміравіч Радзаеўскі|К. У. Радзаеўскага]]. Радзаеўскі стаў яе генеральным сакратаром і намеснікам старшыні Цэнтральнага выканаўчага камітэта (ЦВК) партыі, а Вансяцкі — старшынём ЦВК{{sfn|Звезда и свастика|1994|с=266—267}}. Аб’яднаная партыя атрымала назву [[Расійская фашысцкая партыя|Усерасійская фашысцкая партыя]] (УФП); знакам руху стала [[свастыка]], нароўні з якой выкарыстоўвалася сімволіка [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. Пасля разрыву з Радзаеўскім{{sfn|Звезда и свастика|1994|с=267}} з-за спрэчкі па яўрэйскім пытанні (Вансяцкі не падзяляў антысеміцкіх паглядаў Радзаеўскага) і адносін да атамана [[Рыгор Міхайлавіч Сямёнаў|Р. М. Сямёнаву]] (Вансяцкі не хацеў мець з ім ніякіх адносін, Радзаеўскі ж быў змушаны іх падтрымваць з-за націску японцаў){{sfn|Стефан|1992|с=190}} Анастасій ізноў узначаліў УФА, якая яшчэ некаторы час насіла назву аб’яднанай партыі. Пасля 1935 года, калі Вансяцкі быў выключаны з УФП, выкарыстанне назвы апошняй было Вансяцкім спынена{{sfn|Звезда и свастика|1994|с=266—267}}. Пасля разрыву з Радзаеўскім арганізацыя Вансяцкага займалася галоўным чынам прапагандысцкай працай: выданнем газет, брашур, удзелам у сходах і мітынгах. У 1937 і 1939 гадах члены УФА на чале з Вансяцкім бралі ўдзел у мітынгах [[Германа-амерыканскі саюз|Германа-амерыканскага саюза]]{{sfn|Стефан|1992|с=296—297}}. У 1930-х гадах Вансяцкі напісаў шэраг прац: «Кароткі курс фашыста: для праходжання ў партыйных школах» (без даты, прыкладна 1935 год), «Адказ крытыку» (1936) і «Асновы рускага фашызму» (без даты выхаду, прыкладна 1939). У 1939 годзе Вансяцкі прыйшоў да высновы, што Сталін — фашыст з фашыстаў, бо той знішчыў камуністаў больш, чым Гітлер, [[Беніта Мусаліні|Мусаліні]] і [[Чан Кайшы]] разам узятыя === Падчас Другой сусветнай вайны === Падпісанне [[Пакт Молатава — Рыбентропа|пакта Молатава — Рыбентропа]] у жніўні [[1939]] года Вансяцкі вітаў, параўнаўшы яго ў выданні «Фашист» з [[Тыльзіцкі мір|Тыльзіцкім мірам]] 1807 года паміж [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандрам I]] і [[Напалеон I|Напалеонам I]]{{sfn|Стефан|1992|с=304}}. Заключэнне пакта прывяло да выйсця з УФА яе членаў. У прыватнасці, з партыі ў кастрычніку 1939 года выйшаў зяць Вансяцкага Леў Мамедаў, а крыху пазней і Д. І. Кунле. Пакт прывёў таксама да часовага спынення адносін УФА і Германа-амерыканскага саюза{{sfn|Стефан|1992|с=304—305}}. У [[1940]] — снежні 1941 года аднавілася супраца А. А. Вансяцкага і К. В. Радзаеўскага, перапыненая пачаткам япона-амерыканскай вайны<ref>Центр. архив ФСБ РФ. Следст. дело Н-18765 в отношении Семёнова Г. М., Родзаевского К. В. и др. Т. 3, л. д. 547.</ref>. Пасля прыняцця 11 сакавіка 1941 года закона пра [[ленд-ліз]] Вансяцкі зразумеў, што да пачатку вайны паміж ЗША і Германіяй засталіся месяцы, і стаў згортваць палітычную дзейнасць. Ён вырашыў перанесці штаб-кватэру са ЗША на Далёкі Усход у [[Шанхай]]. 17 сакавіка 1941 года ён напісаў ліст кіраўніку далёкаўсходняга аддзялення партыі Канстанціну Сцяклову з прапановай узначаліць партыю і з апавяшчэннем, што пасля ліпеньскага нумара 1941 года «Фашист» выходзіць перастане{{sfn|Стефан|1992|с=306}}. Паводле ліста Сцяклова ад 4 чэрвеня 1941 года, апублікаванаму ў № 63 «Фашиста» за 1941 год, ён уступіў у выкананне абавязкаў кіраўніка партыі{{sfn|Окороков|2002|с=280—281}}. Напад Германіі [[22 чэрвеня]] [[1941]] года і ўступ СССР у [[Другая сусветная вайна|Другую сусветную вайну]] прымусілі Вансяцкага вярнуцца да актыўнай палітычнай дзейнасці. З уласцівай яму тэатральнасцю Вансяцкі ад імя сваёй партыі паслаў [[Іосіф Вісарыёнавіч Сталін|І. В. Сталіну]] прапанову мірна і бяскроўна капітуляваць. 3 ліпеня 1941 года падчас пахаванняў Д. І. Кунле, які загінуў у катастрофе пры выпрабаванні самалёта, Вансяцкі зноў аднавіў кантакты з Германа-амерыканскім саюзам, члены якога наведалі пахавальныя мерапрыемствы{{sfn|Стефан|1992|с=309, 312—313, 315}}. 9 траўня 1942 года Федэральнае бюро расследаванняў учыніла ператрус у хаце Вансяцкага, а 6 чэрвеня 1942 года ён быў арыштаваны. Вансяцкага звінавацілі ў парушэнні артыкула 32 закона пра шпіянаж 1917 года{{sfn|Стефан|1992|с=334, 345}} (артыкул выключаны з закона 25 чэрвеня 1948 года). У абвінаваўчым акце яму паказваліся пяць злачынных дзеянняў: сустрэча з Кунцэ ў Томпсане 12 ліпеня 1941 года, перадача Кунцэ ў Томпсане чэка на 2800 долараў ЗША 12 ліпеня 1941 года, падарожжа ў Сан-Францыска прыблізна ў чэрвені 1941 года, сустрэча з Кунц і Вілюмайтам (член Германа-амерыканскага саюза) у гатэлі «Бісмарк» у ліпені 1941 года і атрыманне ад Кунцэ лістоў пэўнага роду, адпраўленых прыблізна ў лістападзе 1941 года. Вінавачанне падтрымваў будучы памагаты галоўнага вінаваўцы ад ЗША на Нюрнбергскім працэсе {{нп5|Томас Дод|Томас Дод|en|Thomas J. Dodd}}. Адвакат Вансяцкага спрабаваў дамагчыся прызнання яго неразумным, аднак яму гэта не ўдалося. У выніку перамоў абароны і вінавачання Вансяцкі 22 чэрвеня 1942 года прызнаў сябе вінаватым па ўсіх пунктах вінавачання і быў прысуджаны судом [[Хартфард (Канектыкут)|Хартфарда]] да пяці гадоў турмы{{sfn|Стефан|1992|с=345—346, 349—351}}. Паводле думкі амерыканскага даследніка Дж. Стэфана, Вансяцкаму пашанцавала, што яго засудзілі так хутка, бо праз тыдзень на Усходнім узбярэжжы ЗША былі схоплены дыверсійныя групы, высаджаныя з нямецкіх падводных лодак. Калі б справа адбылася тыднем пазней, і «яму маглі б прышыць удзел у аперацыі, распрацаванай абверам». Яго чацвёра супольнікаў з Германа-амерыканскага саюза былі асуджаны на тэрміны ад 5 да 15 гадоў (прытым тыя, што прызналі сваю віну, як і Вансяцкі, атрымалі 5 і 7 гадоў){{sfn|Стефан|1992|с=352—353}}. Пасля выхаду на волю Вансяцкі адышоў ад актыўнай палітычнай дзейнасці. == Пагляды == З юнацкіх гадоў Вансяцкі прытрымліваўся манархічных паглядаў, якія, разам з нянавісцю да камунізму, сталі асновай сфармаванай ім ідэалогіі [[Рускі фашызм|рускага фашызму]]. Анастасій прагматычна глядзеў на фашызм, разумеючы яго ў самым шырокім сэнсе — як ідэалогію, скіраваную на стварэнне моцнай дзяржавы і змаганне з камунізмам: «Калі хочаце ведаць, назву мы атрымалі ад [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|чырвоных]]. Яны ахрысцілі нас рускімі фашыстамі, а мы гэта імя прынялі». Ён зацята адмаўляў падабенства сваёй партыі з [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацыянал-сацыялістычнай]]: «Па маіх панятках, „фашыст“ значыць „стаадсоткавы антыкамуніст“, а зусім не абавязкова тое, што маюць на ўвазе ў Германіі і іншых краінах»{{sfn|Стефан|1992|с=149—150}}. Ва ўяўленні Вансяцкага рускі фашызм з’яўляўся «парэвалюцыйнай палітычнай сістэмай, што афармляе сабою ідэалагічны і духоўны рух рускіх народных мас»{{sfn|Основы русского фашизма|с=5}}. Паходзячы з усталёвак рускага побыту, ён у той жа час з’яўляецца «сцвярджэннем і завяршэннем агульнай сумы гістарычных працэсаў, што адбываліся ў лоне рускай дзяржаўнасці»{{sfn|Основы русского фашизма|с=5}}. У брашуры «Асновы рускага фашызму» Вансяцкі абвяшчаў, што «Расійскі Фашысцкі Рух з’яўляецца рухам агульнанацыянальнага маштабу ідэакратычнага тыпу». У аснову {{нп5|Ідэакратыя|ідэакратыі|en|Ideocracy}} ім быў пакладзены лозунг «Бог, нацыя, праца»{{sfn|Основы русского фашизма|с=16}}. Фашысцкая дзяржава, паводле Вансяцкага, з’яўляецца дзяржавай, што верыць у Бога і адданая правадыру нацыянальнай партыі{{sfn|Основы русского фашизма|с=2}}. Абвяшчаючы богаабранасць рускага народа і ўсталёўваючы рэлігійны характар дзяржаўнай сістэмы, лідар рускіх фашыстаў тым не менш паказваў, што «Расійская фашысцкая дзяржава прызнае ў вобласці рэлігійных перакананняў абсалютную і безумоўную свабоду», тым самым гарантуючы правы асобных рэлігій{{sfn|Основы русского фашизма|с=18}}. У пытанні нацыянальнай палітыкі Вансяцкім высоўваўся прынцып безумоўнага прызнання адзінства рускага народа ў яго нацыянальным, культурным і палітычным цэлым. Пад рускім народам ён меў на ўвазе не толькі саміх рускіх (велікаросаў), але і ўсіх іншых «русаў» і «росаў» — маларосаў, беларусаў, {{нп5|Карпацкая Русь|карпатарусаў|ru|Карпатская Русь}}. Адмаўленне іх адзінства і непадзельнасці як аднаго цэлага народа прыраўноўвалася да [[Дзяржаўная здрада|дзяржаўнай здрады]]{{sfn|Основы русского фашизма|с=20}}. Усе астатнія нацыянальнасці Расійскай фашысцкай дзяржавы павінны былі паказваць сабой адзіны арганізм без права выхаду з яго ці перавагі ў ім. Пры гэтым руская нацыянальнасць павінна была з’яўляцца канстытуцыйна — першай сярод роўных, вызначаючы сабой твар і змест дзяржавы ў цэлым{{sfn|Основы русского фашизма|с=3—4}}. У сацыяльным плане фашысцкая дзяржава з’яўлялася надкласавай, то бок такой, дзе не існуе класавых адрозненняў і супярэчнасцей. У маналітнай фашысцкай дзяржаве адсутнічае само паняцце «праца», на замену якому варта было ўвесці паняцце «творчасць»{{sfn|Основы русского фашизма|с=7}}. Творчая праца абавязковая для ўсіх грамадзянаў, аднак арганізацыя працы засноўваецца не на прымусе, а на добраахвотным імкненні кожнага свядомага грамадзяніна да рэалізацыі сваіх творчых патэнцый на выгоду Расіі. Абвяшчаючы раўнацэннасць працы ўсіх грамадзянаў{{sfn|Основы русского фашизма|с=10}}, фашысцкая дзяржава брала на сябе адказнасць за вызначэнне аплаты працы, якая павінна строга рэгулявацца законам{{sfn|Основы русского фашизма|с=12}}. Фашысцкая дзяржава павінна была аказваць усялякую падтрымку сялянам, якія падзяляліся на дзве групы — тыя, хто апрацоўвалі дзяржаўную зямлю супольнікаў і прыватных землеўласнікаў, якім дзяржава падае сродкі вытворчасці (зямлю і інструменты працы) бязвыплатна, у спадчыннае карыстанне. Другая катэгорыя сялян, зрэшты, таксама падлягала ўлучэнню ў праграму дзяржаўных зямельных нарыхтовак і магла ажыццяўляць збыт гатовай прадукцыі толькі па ўсталяваных дзяржавай цэнам{{sfn|Основы русского фашизма|с=14—15}}. Фашысцкая дзяржава абвяшчала раўнапраўе палоў, падаючы жанчынам правы нароўні з мужчынамі, аднак Вансяцкі рабіў абмоўку, што рускі мужчына бярэ жанчыну пад апеку, не дапушчаючы яе да цяжкай фізічнай працы, для чаго ўсталёўвае адмысловыя вобласці жаночай працы{{sfn|Основы русского фашизма|с=18}}. Прыярытэтнае месца ў працаўладкаванні жанчын адводзілася сферам педагогікі, сацыяльнай апекі, гандлю, іншымі словамі, усім тым сферам жыццядзейнасці, дзе не патрабуецца значны выдатак фізічнай энергіі{{sfn|Основы русского фашизма|с=19}}. Вансяцкі таксама зважаў на тое, што фашысцкая дзяржава не робіць адрознення паміж шлюбнымі і няшлюбнымі дзецьмі, аднак імкнецца да стварэння трывалай сям’і, прымушаючы легалізаваць адносіны, якія ў канчатковым выніку прывялі да з’яўлення дзяцей. Сексуальная распушчанасць і свабода полавых адносін ганіліся як фактары, што наносяць несумнеўную шкоду існаванню здаровай і моцнай сям’і. Развод мужу і жонцы падаецца без цяжкасцей, але пры наяўнасці паважлівых прычын{{sfn|Основы русского фашизма|с=20}}. У сферы выхавання першачарговым заданнем перад бацькамі было «ўпайванне» ў дзіцё ідэі гонару, гераізму і нацыянальнага першародства. «Любоў да Радзімы ставіцца вышэй кожнай іншай любові, нават вышэй любові дзіцяці да сваёй маці». Выхаванне адважнага і гераічнага патрыёта — адна з найважнейшых мэт адукацыі ў фашысцкай дзяржаве. Фізічная падрыхтоўка пры гэтым лічылася не менш важнай, чым маральная загартоўка, таму веды асноў ваеннай падрыхтоўкі былі неабходны для кожнага грамадзяніна незалежна ад пола і ўзроста. У адрозненне ад іншага ідэолага рускага фашызму, Радзаеўскага, Вансяцкі не быў перакананым антысемітам. Да яўрэяў ён ставіўся прагматычна і бачыў у іх патэнцыяльных саюзнікаў у барацьбе з камунізмам. Неўзабаве пасля вяртання з Харбіна ён сказаў у адным інтэрв’ю: «Калі яўрэі захочуць стаць нашымі сябрамі і памагатымі, мы прымем іх з радасцю». Праз пяць гадоў у гутарцы з іншым рэпарцёрам ён выказаў сваю пазіцыю больш разгорнута: «Наша дачыненне да яўрэяў, я б сказаў, залежыць ад іх дачынення да нас. Калі яны вырашаць, што ім з намі па шляху, — тады ўсё ў парадку. Калі не — хай наракаюць на сябе. Калі яны хочуць змагацца супраць агульнага ворага, то за намі справа не стане. У Расіі жыве так шмат плямён і народнасцей, што бязглузда вылучаць нейкую адну народнасць і пачынаць з ёй вайну. У Германіі іншая справа — яны ж там усе адна нацыя»{{sfn|Стефан|1992|с=196}}. == Ацэнкі == Пачынальна з моманту прыезду ў ЗША дзейнасць Вансяцкага і яго асобу выклікала вялікую цікавасць у прэсы ЗША, іншых краін, а таксама эмігранцкіх газет. Яго шлюб з мільянеркай у пачатку 1924 года выклікаў у некага ціхую зайздрасць, у некага з’едлівы {{нп5|Сарказм|сарказм|ru|Сарказм}}{{sfn|Стефан|1992|с=125}}. Газетчыкі высмейвалі багацеяў, якія замануліся мець ролю пралетарыяў, маючы на ўвазе яго працу на лакаматыўным заводзе{{sfn|Стефан|1992|с=127}}. Пасля пачатку працэсу на пазоў Любы Мурамскай прэса мільгала загалоўкамі тыпа «Руская жанчына перапыняе ідылію механіка»{{sfn|Стефан|1992|с=18}}. Газета амерыканскіх камуністаў «{{нп5|Daily Worker|Дэйлі уоркер|ru|Daily Worker}}» пачала называць дом Вансяцкага няйнакш як яўкай таемных антысавецкіх арганізацый, што фінансаваліся нью-ёркскімі і хартфадскімі капіталістамі{{sfn|Стефан|1992|с=158}}. Не чакаючы сканчэнні перамоў Вансяцкага і Радзаеўскага, газета «{{нп5|Правда, газета|Правда|ru|Правда (газета)}}» 30 сакавіка 1934 года ў артыкуле «Белагвардзейскае гняздо ў Токіа» гнеўна засудзіла Вансяцкага за спробу ўключыць далёкаўсходніх белагвардзейцаў у нацысцкую арбіту{{sfn|Стефан|1992|с=179}}. Пасля забойства 1 снежня 1934 года [[Сяргей Міронавіч Кіраў|С. М. Кірава]] Вансяцкі ўславіў на старонках «[[Фашист (газета)|Фашиста]]» {{нп5|Леанід Васільевіч Нікалаеў|Леаніда Нікалаева|ru|Николаев, Леонид Васильевич}}, намякнуўшы на тое, што рашэнне пра забойства быў прынята ў Томпсане. У адказ газета «Daily Worker» 19 снежня апублікавала артыкул «Белагвардзейцы прызнаюцца ў змовах дзеля знішчэння савецкіх правадыроў», у якой вялікая ўвага была нададзена заяве Вансяцкага. Цытуючы газету «{{нп5|Известия|Известия|ru|Известия}}», орган амерыканскіх камуністаў прыстрашыў «неадкладным знішчэннем фашысцкіх тэрарыстаў». 25 снежня газета «Правда» намалявала вельмі злавесны партрэт Вансяцкага, асабліва паказаўшы на яго класавае паходжанне («сын жандармскага афіцэра»), контррэвалюцыйнае мінулае («браў удзел у Грамадзянскай вайне ў шэрагах Белай арміі»), падкрэсліла яго блізкасць да [[Плутакратыя|плутакратыі]] («жанаты з дачкой аднаго са сталёвых магнатаў»), сувязі з [[Уол-стрыт]] («у яго буйныя сувязі сярод амерыканскіх капіталістаў») і адносіны з Японіяй («Вансяцкі і яго „партыя“… злучаны таксама цесным чынам з японскай ваеншчынай»){{sfn|Стефан|1992|с=204—205}}. У 1939 годзе падчас трэцяга кругасветнага вандравання Вансяцкі пазнаёміўся з Н. Н. Грозіным, якому ён заказаў напісаць сваю біяграфію. У тым жа годзе кніга Грозіна пад назвай «Ахоўныя кашулі» ўбачыла свет{{sfn|Стефан|1992|с=294}}. Калі пачаўся працэс над Вансяцкім, у прэсе з’явіліся загалоўкі, падобныя загалоўку ў хартфардскай газеце «Таймс»: «Буйная справа пра шпіянаж у нашым штаце: Вансяцкі і 4 іншых вінавацяцца ў змове ў карысць [[Краіны Восі і іх саюзнікі|Восі]]»{{sfn|Стефан|1992|с=349}}. Падчас вайны з Вансяцкага зрабілі пудзіла ваеннага часу{{sfn|Стефан|1992|с=354}}. У кнізе Алана Хінда «Права на здраду: паднаготная шпіянажу ў Амерыцы», выдадзенай у 1943 годзе, дом Вансяцкага маляваўся як непрыступная крэпасць на мысе з кулямётамі ва ўсе бакі на верхавіне вежы і сталёвымі шафамі, поўнымі гранат. Пры гэтым усе члены Германа-амерыканскага саюза былі нібы яго агентамі{{sfn|Стефан|1992|с=355}}. У кнізе Артура Дзеруняна «Таемны агент», выдадзенай у 1943 годзе, сцвярджалася, што Вансяцкі пастаўляў зброю [[Франсіска Франка|Ф. Франка]] і стварыў сусветную нацысцкую шпіёнскую сетку{{sfn|Стефан|1992|с=356}}. Альберт Ю. Кан у кнізе «Дыверсія! Таемная вайна супраць Амерыкі», выдадзенай у 1942 годзе, прысвяціў Вансяцкаму раздзел «Мільянер-дыверсант», дзе Вансяцкі намаляваны кіраўніком злучаных з Трэцім рэйхам падпольных арганізацый у ЗША, які пры наведванні Берліна сустракаецца з [[Альфрэд Розенберг|А. Розенбергам]], [[Ёзэф Гебельс|Ё. Гебельсам]] і афіцэрамі-разведчыкамі высокага рангу{{sfn|Стефан|1992|с=349}}. Даследчык Дж. Стэфан піша, што ў 1976 годзе на пытанне пра крыніцы такой інфармацыі Кан адказаў, што змагаўся з нацыстамі і яму было не да міндальнічання{{sfn|Стефан|1992|с=357}}. Пра смерць Вансяцкага паведаміла толькі канектыкуцкая газета пад загалоўкам «Шпіён Другой сусветнай вайны памёр у сваім доме ў Томпсане»{{sfn|Стефан|1992|с=427}}. Дж. Стэфан прыводзіць думку сябра Вансяцкага князя Аляксея Шчарбатава, які сказаў пра яго, што «ў Італіі пятнаццатага стагоддзя Алекс быў бы выдатным [[кандацьер]]ам. Ён валодаў патрэбным уменнем бравіраваць і блефаваць»{{sfn|Стефан|1992|с=435}}. Сам Дж. Стэфан выказваецца пра Вансяцкага як пра летуценніка-эгаіста, камічнага ў сваім пазёрстве і чуллівага ў сваёй безабароннасці, які напамінае сваім фіглярствам Мусаліні. Пры гэтым ён заўважае, што, пры ўсёй камічнасці Вансяцкага, яго прыход да ўлады мог бы прывесці да страшных наступстваў, як не раз было ў гісторыі з падобнымі фігурамі{{sfn|Стефан|1992|с=434—435}}. Вансяцкі з’яўляецца адным з герояў рамана Андрэя Іванова «Харбінскія матылькі»<ref>{{кніга|аўтар=Иванов А. В.|загаловак=Харбинские мотыльки|спасылка=http://ibooks.prokhorovfund.ru/nose/2013/1117/index.html|месца=Таллин|выдавецтва=Авенариус|год=2013|старонкі=314|isbn=978-9985-834-44-2|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203093737/http://ibooks.prokhorovfund.ru/nose/2013/1117/index.html|archive-date=3 снежня 2013|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203093737/http://ibooks.prokhorovfund.ru/nose/2013/1117/index.html|archivedate=3 снежня 2013}}</ref>. Таксама з’яўляецца адным з галоўных герояў спектакля «Харбін-34»<ref>{{cite web|url=http://teatrunikitskihvorot.ru/spektakli/harbin_34/|title=ХАРБИН—34|publisher=Сайт театра «У Никитских ворот»|access-date=2014-09-20|archive-date=25 студзеня 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190125122617/http://www.teatrunikitskihvorot.ru/spektakli/harbin_34/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://vk.com/wall-35496251?offset=0&own=1&z=album165401348_200522920|title=ХАРБИН—34 (Фото)|publisher=Страница театра «У Никитских ворот»|access-date=2014-09-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.youtube.com/watch?v=hJO8kPir0og&feature=youtu.be&list=UUW7rQ12_u7XMyK-89sEJpuQ|title=Марк Розовский о премьере ХАРБИН-34 (ВИДЕО)|publisher=НЭРС ТВ|access-date=2014-10-25}}</ref>. == Сям’я == === Бацькі, браты і сёстры === Бацька Андрэй Мікалаевіч Вансяцкі (? — 16.6.1910, [[Радам]]) — жандармскі афіцэр, начальнік Радамскага кіравання жандармерыі. Забіты тэрарыстам{{sfn|Стефан|1992|с=114—115}}. Маці Ніна Анастасьеўна Вансяцкая, народжаная Плюшчэўская (? — 1916), памерла ад хваробы{{sfn|Стефан|1992|с=115}}. Старэйшы брат Мікалай Андрэевіч Вансяцкі (гады жыцця невядомыя) загінуў падчас Грамадзянскай вайны, ваюючы з бальшавікамі{{sfn|Стефан|1992|с=115}}. Старэйшая сястра Марыя Андрэеўна Вансяцкая (гады жыцця невядомыя) пасля 1917 года жыла ў Расіі. Арыштавана ў 1936 годзе. Далейшы лёс невядомы{{sfn|Стефан|1992|с=114—115}}. Другая старэйшая сястра Наталля Андрэеўна Мамедава, народжаная Вансяцкая (1892 — 9.9.1968), у 1910 годзе працавала начальнікам адраснага стала ў Радаме<ref>[http://www.book-old.ru/BookLibrary/60000-Radomskaya-gub/Pamyatnaya-knizhka-Radomskoy-gubernii-na-1910-god.html Памятная книжка Радомской губернии на 1910 г.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150521092954/http://www.book-old.ru/BookLibrary/60000-Radomskaya-gub/Pamyatnaya-knizhka-Radomskoy-gubernii-na-1910-god.html |date=21 мая 2015 }} — С. 33.</ref>. У 1910 годзе выйшла замуж за маладога афіцэра Льва Мамедава, які стаў да канца Грамадзянскай вайны палкоўнікам. Пасля 1917 года разам з мужам з’ехала ў Харбін, а ў 1924 годзе ў ЗША. З мужам жыла непадалёк ад А. Вансяцкага ў Патнеме, адкрыўшы рэстаран «Рускі мядзведзь». У канцы 1947 года яны зачынілі рэстаран і пераехалі ў Сент-Пітэрсберг (штат Фларыда). Памерла ад інфаркту{{sfn|Стефан|1992|с=114—115, 134—135, 422, 427}}. Трэцяя старэйшая сястра Таццяна Андрэеўна Вансяцкая (гады жыцця невядомыя) пасля 1917 года жыла ў Расіі пад Масквой. Далейшы лёс невядомы{{sfn|Стефан|1992|с=114—115}}. === Жонкі і дзеці === Першая жонка Люба Мурамская (гады жыцця невядомыя) (1920—1922). 31 студзеня 1920 года ў ялцінскім Нікольскім саборы адбыўся шлюб А. Вансяцкага па праваслаўным абрадзе з Любай Мурамскай. 22 лістапада 1922 года царкоўны суд пад старшынствам мітрапаліта Нью-ёркскага Платона пастанавіў, што шлюб А. Вансяцкага і Л. Мурамскай несапраўдны, а шлюб А. Вансяцкага і М. Рым сапраўдны. 3 жніўня 1923 года нью-ёркскі акруговы суд пацвердзіў рашэнне царкоўнага суда. Далейшы лёс Мурамскай невядомы{{sfn|Стефан|1992|с=116, 127—129}}. Другая жонка, з якой Вансяцкі пражыў больш сарака гадоў,— Мэрыён Вансяцкая, народжаная Рым (9.1.1877 — 11.11.1963). Паходзіла з заможнай сям’і. У 1903—1918 гадах была замужам за Рэдмандам Стэфансам, c якім развялася з-за шлюбнай здрады апошняга. Абвянчалася з А. Вансяцкім 3 лютага 1922 года ў праваслаўным Нікольскім саборы на 97-й вуліцы Нью-Ёрка. Ці быў аформлены афіцыйны развод пасля нараджэння у А. Вансяцкага сына ад Э. П. Ройстэр, невядома{{sfn|Стефан|1992|с=119—120, 125, 423, 429}}. Эдзіт Прысцыла Вансяцкая, народжаная Ройстэр (? — 25.3.1966) — маці адзінага дзіцяці Анастасія Вансяцкага. А. Вансяцкі пазнаёміўся з Прысцылай, якая працавала афіцыянткай, у пачатку 1948 года наведваючы сваю сястру Наталлю і яе мужа ў Сент-Пітэрсбергу. Ройстэр памяняла прозвішча пасля нараджэння у 1950 годзе сына Андрэя. Ці былі аформлены іх адносіны афіцыйна, невядома. Памерла ад панкрэатыту, пахавана ў маўзалеі каля Мэрыён і Анастасія{{sfn|Стефан|1992|с=422—423, 427}}. Ад адносін з Эдзіт Прысцылай Ройстэр у Анастасія Вансяцкага нарадзіўся адзінае дзіцё сын Андрэй Анастасьевіч Вансяцкі (р. 2.7.1950). Скончыў Паўднёва-Фларыдскі ўніверсітэт у 1976 годзе і паступіў у аспірантуру ва {{нп5|Універсітэт Уэйк-Форэст|ўніверсітэце Уэйк-Форэст|ru|Университет Уэйк-Форест}}. Жанаты{{sfn|Стефан|1992|с=422, 430}}. У наш час (з 1979 г.) працуе аўдытарам<ref>{{cite web|url=https://www.myfloridalicense.com/LicenseDetail.asp?SID=&id=E8F53FCEEA942B51C07BD34EC3DA9D20|title=DBPR|publisher=Florida Department of Business & Professional Regulation|access-date=2012-12-16|lang=en}}</ref>. == Публікацыі == * {{артыкул|аўтар=Вонсяцкий А. А.|загаловак=Записки монархиста|спасылка=http://rus-mon.ru/vonsyackiy.html|месца=Париж|выданне={{нп5|Последние новости|Последние новости|ru|Последние новости}}|год=24.6.1921|нумар=363|archive-url=https://web.archive.org/web/20150615051114/http://rus-mon.ru/vonsyackiy.html|archive-date=15 чэрвеня 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150615051114/http://rus-mon.ru/vonsyackiy.html|archivedate=15 чэрвеня 2015}} * {{кніга|аўтар=Вонсяцкий А. А.|загаловак=Краткий курс фашиста: для прохождения в партийных школах|год= (каля 1935)|старонак=38}} * {{кніга|аўтар=Вонсяцкий А. А.|загаловак=Ответ критику|месца=Патнам, Конн.|выдавецтва=ВНРП|год=1936|старонак=18}} * {{h|Основы русского фашизма||{{кніга|аўтар=Вонсяцкий А. А.|загаловак=Основы русского фашизма|месца=Шанхай|выдавецтва=Изд-во Дальневосточного центра ВНРП|год= (каля 1939)|старонак=24}}}} * {{кніга|аўтар=Вонсяцкий А. А.|загаловак=Расплата|месца=Сан-Паулу|выдавецтва=Изд-во журнала {{нп5|Владимирский вестник|«Владимирский вестник»|ru|Владимирский вестник}}|год=1963|старонак=83}} * {{кніга|аўтар=Вонсяцкий А. А.|загаловак=Сухая гильотина: американская юстиция во времена Рузвельта|адказны=Предисл. В. Д. Мержеевского|месца=Сан-Паулу|выдавецтва=Изд-во журн. «Владимирский вестник»|год=1963|старонак=101}} == Крыніцы == {{Крыніцы|colwidth=24em}} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=[[Надзея Яўгеньеўна Аблова|Аблова Н. Е.]]|загаловак=КВЖД и российская эмиграция в Китае|месца=М.|выдавецтва=Русская панорама|год=2004|старонак=432|серыя=Страницы российской истории|isbn=5-93165-119-5|ref=Аблова}} * {{кніга|загаловак=Азбука фашизма|адказны=Сост. Г. В. Тараданов, при участ. В. В. Кибардина, под ред. и с доп. К. В. Родзаевского|спасылка=http://velesova-sloboda.vho.org/archiv/pdf/rodzaevsky-azbuka-fashizma.pdf|месца=Харбин|выдавецтва=Наш путь|год=1935|старонак=110|ref=Азбука|archive-url=https://web.archive.org/web/20140304035727/http://velesova-sloboda.vho.org/archiv/pdf/rodzaevsky-azbuka-fashizma.pdf|archive-date=4 сакавіка 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140304035727/http://velesova-sloboda.vho.org/archiv/pdf/rodzaevsky-azbuka-fashizma.pdf|archivedate=4 сакавіка 2014}} * {{кніга|аўтар=Вонсяцкий А. А.|загаловак=Основы русского фашизма|месца=Шанхай|выдавецтва=Изд-во Дальневосточного центра ВНРП|год= (каля 1939)|старонак=24|ref=Основы}} * {{артыкул|аўтар={{нп5|Валянцін Анатольевіч Прусакоў|Пруссаков В. А.|ru|Пруссаков, Валентин Анатольевич}}|загаловак=Судьба русского патриота в Америке|выданне=Наш марш: газета|год=1993|нумар=4 (6)}} * {{кніга|аўтар=Грозин Н. Н.|загаловак=Защитные рубашки|месца=Шанхай|выдавецтва=Изд-во Всеобщий Русский Календарь|год=1939|старонак=325}} * {{кніга|загаловак=Звезда и свастика: большевизм и русский фашизм|адказны=Общ. ред., сост. и послесл. С. Кулешова|месца=М.|выдавецтва=Терра|год=1994|старонак=320|isbn=5-85255-589-4|ref=Звезда и свастика}} * {{кніга|аўтар=Окороков А. В.|загаловак=Фашизм и русская эмиграция (1920—1945 гг.)|месца=М.|выдавецтва=Русаки|год=2002|старонак=593|isbn=5-93347063-5|ref=Окороков}} * {{кніга|аўтар=Родзаевский К. В.|загаловак=[[Сучасная іўдаізацыя свету, ці Яўрэйскае пытанне ў XX стагоддзі|Завещание Русского фашиста]]|месца=М.|выдавецтва=ФЭРИ-В|год=2001|старонак=512|isbn=5-94138-010-0}} * {{артыкул|аўтар=Сидорчик А.|загаловак=Свастика над Харбином. Как борцы с большевизмом стали русскими фашистами|спасылка=http://www.aif.ru/society/history/svastika_nad_harbinom_kak_borcy_s_bolshevizmom_stali_russkimi_fashistami|выданне=Аргументы и факты|год=26.05.2016}} * {{кніга|аўтар=Стефан Д.|загаловак=Русские фашисты: Трагедия и фарс в эмиграции, 1925—1945|арыгінал=The Russian Fascists: Tragedy and Farce in Exile, 1925—1945|месца=М.|выдавецтва=Слово|год=1992|старонак=441|isbn=5-85050-314-5|ref=Стефан}} * {{артыкул|аўтар=Фёдоров И.|загаловак=«Бог, нация, труд»|спасылка=http://dv.aif.ru/issues/698/12_01|выданне=Аргументы и факты|год=20.6.2012|нумар=25 (698)}} * {{кніга|аўтар=Stephan, John J.|загаловак=The Russian Fascists: Tragedy and Farce in Exile, 1925—1945|месца=New York|выдавецтва=Harper & Row|год=1978|allpages=450|isbn=0-06-014099-2|ref=Stephan}} == Спасылкі == * {{cite web|url=http://www.fbi.gov/about-us/history/famous-cases/vonsiatsky-espionage|title=Vonsiatsky Espionage|work=Famous Cases & Criminals|publisher=USA Federal Bureau of Investigation|lang=en|access-date=2013-02-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160516054236/https://www.fbi.gov/about-us/history/famous-cases/vonsiatsky-espionage|archive-date=16 мая 2016|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.fbi.gov/about-us/history/famous-cases/vonsiatsky-espionage/vonsiatsky.jpg/view|title=Anastase A. Vonsiatsky|work=Famous Cases & Criminals|publisher=USA Federal Bureau of Investigation|lang=en|access-date=2013-02-04|archive-url=http://www.webcitation.org/6EM9jV4G3|archive-date=2013-02-11}} * {{cite web|url=http://library.providence.edu/spcol/fa/xml/rppc_msvonsiatsky.xml|title=Guide to the Anastase A. Vonsiatsky and Marion B. Ream papers|work=Phillips Memorial Library. Special and Archival Collections|publisher=Providence College|lang=en|access-date=2013-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6EM9k0MY2?url=http://library.providence.edu/spcol/fa/xml/rppc_msvonsiatsky.xml|archive-date=11 лютага 2013|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf4r29n749/entire_text/|title=Inventory to the John J. Stephan Collection, 1932—1978|work=The Online Archive of California; California Digital Library|publisher=The Regents of The University of California; Hoover Institution Archives; Stanford University, Stanford, California|lang=en|access-date=2013-01-12|description=описание части собрания документов Дж. Стефана по истории русского фашизма|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726013313/http://www.oac.cdlib.org/findaid/ark:/13030/tf4r29n749/entire_text/|archive-date=26 ліпеня 2014|url-status=dead}} * {{cite web|url=http://www.hrono.info/biograf/bio_we/vonsyacki.html|title=Вонсяцкий, Анастасий Андреевич. Биографический указатель|work=Всемирная история в интернете|publisher=Хронос|access-date=2013-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210060624/http://www.hrono.info/biograf/bio_we/vonsyacki.html|archive-date=10 лютага 2012|url-status=dead}} * {{findagrave|6166256}} * {{кніга|загаловак=Российское зарубежье во Франции, 1919-2000: биогр. слов.: в 3 т.|адказны=под общ. ред. Авриль М., Лосской В., {{нп5|Лев Абрамавіч Мнухін|Мнухина Л|ru|Мнухин, Лев Абрамович}}|спасылка=http://www.tez-rus.net/ViewGood25317.html|месца=М.|выдавецтва=Наука; Дом-музей Марины Цветаевой|год=2008|isbn=978-5-02-036267-3; ISBN 978-5-93015-104-6}} {{Рускі фашызм}} {{Фашызм (тэмы)}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Вансяцкі Анастасій Андрэевіч}} [[Катэгорыя:Выпускнікі Мікалаеўскага кавалерыйскага вучылішча]] [[Катэгорыя:Рускія нацыяналісты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Грамадзянскай вайны ў Расіі]] [[Катэгорыя:Постаці Белага руху]] [[Катэгорыя:Манархісты Расіі]] [[Катэгорыя:Рускі фашызм]] [[Катэгорыя:Палітыкі-эмігранты]] g407nd4kqyww4lao36izo44ke08twmu 0 359058 5237841 5021875 2026-11-03T15:16:12Z Ellis Novak 30436 /* Біяграфія */ 5237841 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч | Імя = Лідзія Міхайлаўна Ражанава }} '''Лідзія Міхайлаўна Ра́жанава''' ({{ДН|4|3|1924}}, {{МН|Масква||Горад Масква}} — 2015<ref>[http://bolshoibelarus.by/rus/novosti-novye/3638-ryazhenova.html Большой театр Беларуси — Памяти балерины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190311185627/http://bolshoibelarus.by/rus/novosti-novye/3638-ryazhenova.html |date=11 сакавіка 2019 }} {{ref-ru}}</ref>) — беларуская {{балерына|СССР|XX стагоддзя|Беларусі|Расіі}}<ref>[http://unicat.nlb.by/opacus/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-sup-ar420&strq=l_siz=20 Ражанава, Лідзія Міхайлаўна (артыстка балета ; 1924—)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Народная артыстка БССР]] (1955)<ref name="РЛМ">[http://dancelib.ru/baletenc/item/f00/s02/e0002409/index.shtml РЯЖЕНОВА Лидия Михайловна] {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Пасля заканчэння [[Маскоўская акадэмія харэаграфіі|Маскоўскага харэаграфічнага вучылішча]] ў 1947 годзе балерына [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета БССР]]. У тэатры танцавала да 1968 года<ref name="РЛМ"/>. == Творчасць == Для выканаўчай манеры Ражанавай былі характэрныя высакароднасць стылю класічнага танца, чысціня ліній, лірызм<ref name="РЛМ"/>. Выконвала партыі ў нацыянальных і класічных балетах. Сыграла наступныя ролі: Надзейка, Марынка («[[Князь-возера (балет)|Князь-возера]]» і «[[Палымяныя сэрцы]]» [[Васіль Андрэевіч Залатароў|В. Залатарова]]), Адэта — Адылія, Аўрора, Нікія, Марыя; Сары («{{нп3|Сцежкаю грому (балет)|Сцежкаю грому|ru|Тропою грома (балет)}}»), Фрыгія<ref name="РЛМ"/>, Жызэль («Жызэль» [[Адольф Шарль Адан|А. Адана]]), Марыя («Бахчысарайскі фантан» [[Барыс Уладзіміравіч Асаф’еў|Б. Асаф’ева]]), Маша («Шчаўкунчык» [[Пётр Ильич Чайкощски|П. Чайкоўскага]]), Кітры («Дон Кіхот» [[Людвіг Мінкус|Л. Мінкуса]]) і інш. Удзельнічала ў гастролях за мяжой<ref name="РЛМ"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская ССР: Карот. энцыкл. Т. 5. - С. 506. * {{Крыніцы/Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|4||462}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Ра́жанава Лідзія Міхайлаўна|618|[[Юлія Міхайлаўна Чурко|Чурко Ю. М.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|13|||248}} * {{Крыніцы/Тэатральная Беларусь|2|||292}} * {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|||547}} * Балет: энциклопедия. / Гл. ред. Ю. Н. Григорович.- М.: Советская энциклопедия, 1981. — 623 стр. с илл. == Спасылкі == * [http://www.dancesport.by/content/takaya-solenaya-ot-slez-i-pota-takaya-sladkaya-ot-tvorcheskikh-radostei «…Такая солёная от слёз и пота, такая сладкая от творческих радостей…»] {{ref-ru}} * [http://www.belta.by/culture/view/narodnoj-artistke-belarusi-lidii-rjazhenovoj-ispolnjaetsja-90-let-38637-2014 Народной артистке Беларуси Лидии Ряженовой исполняется 90 лет] {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскай акадэміі харэаграфіі]] {{DEFAULTSORT:Ражанава Лідзія Міхайлаўна}} kkn9jve562w2e8ui46f9557fg4361ga 5237842 5237841 2026-11-03T15:16:37Z Ellis Novak 30436 /* Творчасць */ 5237842 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч | Імя = Лідзія Міхайлаўна Ражанава }} '''Лідзія Міхайлаўна Ра́жанава''' ({{ДН|4|3|1924}}, {{МН|Масква||Горад Масква}} — 2015<ref>[http://bolshoibelarus.by/rus/novosti-novye/3638-ryazhenova.html Большой театр Беларуси — Памяти балерины] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190311185627/http://bolshoibelarus.by/rus/novosti-novye/3638-ryazhenova.html |date=11 сакавіка 2019 }} {{ref-ru}}</ref>) — беларуская {{балерына|СССР|XX стагоддзя|Беларусі|Расіі}}<ref>[http://unicat.nlb.by/opacus/pls/dict.prn_ref?tu=e&tq=v0&name_view=va_all&a001=BY-sup-ar420&strq=l_siz=20 Ражанава, Лідзія Міхайлаўна (артыстка балета ; 1924—)]{{Недаступная спасылка}}</ref>. [[Народная артыстка БССР]] (1955)<ref name="РЛМ">[http://dancelib.ru/baletenc/item/f00/s02/e0002409/index.shtml РЯЖЕНОВА Лидия Михайловна] {{ref-ru}}</ref>. == Біяграфія == Пасля заканчэння [[Маскоўская акадэмія харэаграфіі|Маскоўскага харэаграфічнага вучылішча]] ў 1947 годзе балерына [[Нацыянальны акадэмічны Вялікі тэатр оперы і балета|Дзяржаўнага тэатра оперы і балета БССР]]. У тэатры танцавала да 1968 года<ref name="РЛМ"/>. == Творчасць == Для выканаўчай манеры Ражанавай былі характэрныя высакароднасць стылю класічнага танца, чысціня ліній, лірызм<ref name="РЛМ"/>. Выконвала партыі ў нацыянальных і класічных балетах. Сыграла наступныя ролі: Надзейка, Марынка («[[Князь-возера (балет)|Князь-возера]]» і «[[Палымяныя сэрцы]]» [[Васіль Андрэевіч Залатароў|В. Залатарова]]), Адэта — Адылія, Аўрора, Нікія, Марыя; Сары («{{нп3|Сцежкаю грому (балет)|Сцежкаю грому|ru|Тропою грома (балет)}}»), Фрыгія<ref name="РЛМ"/>, Жызэль («Жызэль» [[Адольф Шарль Адан|А. Адана]]), Марыя («Бахчысарайскі фантан» [[Барыс Уладзіміравіч Асаф’еў|Б. Асаф’ева]]), Маша («Шчаўкунчык» [[Пётр Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]]), Кітры («Дон Кіхот» [[Людвіг Мінкус|Л. Мінкуса]]) і інш. Удзельнічала ў гастролях за мяжой<ref name="РЛМ"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * Беларуская ССР: Карот. энцыкл. Т. 5. - С. 506. * {{Крыніцы/Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі|4||462}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|Ра́жанава Лідзія Міхайлаўна|618|[[Юлія Міхайлаўна Чурко|Чурко Ю. М.]]}} * {{Крыніцы/БелЭн|13|||248}} * {{Крыніцы/Тэатральная Беларусь|2|||292}} * {{Крыніцы/Белорусская ССР. Краткая энциклопедия|5|||547}} * Балет: энциклопедия. / Гл. ред. Ю. Н. Григорович.- М.: Советская энциклопедия, 1981. — 623 стр. с илл. == Спасылкі == * [http://www.dancesport.by/content/takaya-solenaya-ot-slez-i-pota-takaya-sladkaya-ot-tvorcheskikh-radostei «…Такая солёная от слёз и пота, такая сладкая от творческих радостей…»] {{ref-ru}} * [http://www.belta.by/culture/view/narodnoj-artistke-belarusi-lidii-rjazhenovoj-ispolnjaetsja-90-let-38637-2014 Народной артистке Беларуси Лидии Ряженовой исполняется 90 лет] {{ref-ru}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Народныя артысты Беларускай ССР]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Маскоўскай акадэміі харэаграфіі]] {{DEFAULTSORT:Ражанава Лідзія Міхайлаўна}} 2r1xcc167b3qbaylisxtcvn5mk1wk8c 0 464244 5238219 4762147 2026-11-04T10:17:04Z M.L.Bot 261 афармленне 5238219 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Жвялгайціс''' ({{Lang-lt|Žvelgaitis}}, {{Lang-de|Svelgates}}; літаральна: ''які глядзіць вакол'') ― [[Літва|літоўскі]] князь, які загінуў у 1205 годзе. Першы літоўскі князь, чыё імя цяпер вядома з вартых даверу крыніц. Апісанне яго паходу і смерці даецца ў «Хроніцы Лівоніі» [[Генрых Латвійскі|Генрыха Латвійскага]]<ref>[http://www.baltai.lt/?p=2417 Žvelgaičio piliakalnis atskleidžia istorijos paslaptis] Nuoroda tikrinta 2015-06-02</ref>, нямецкага храніста пачатку XIII стагоддзя, якая распавядае пра гісторыю зямель цяперашняй Латвіі ў 1186—1227 гадах. Жвялгайціс называецца «багатым і магутным» уладаром, разам з тым, ён не вярхоўны князь, а толькі ўзначальваў войскі больш магутнага князя. У 1205 годзе Жвялгайціс павёў за сабой некалькі тысячаў коннікаў з Літвы на поўнач, па шляху праз [[Рыга|Рыгу]], каб напасці на землі [[Эстонія|Эстоніі]] і разрабаваць іх. Вяртаючыся з Эстоніі ў сярэдзіне зімы, з ваеннай здабычай і эстонскімі [[Рабства|рабамі]], яго войска было заспета знянацку засадай падчас пераходу праз гурбы, якія даходзілі воінам па пояс. На іх напаў атрад, які складаўся з [[Лівы|лівонскіх]] і [[Немцы|нямецкіх]] жыхароў Рыгі, пад камандаваннем {{нп3|Віестартс|Віестартса|ru|Виестартс}}, уладара [[Земгалы|земгалаў]]. Сам Віестартс не браў ўдзелу ў бітве, а толькі каардынаваў атакі, седзячы ў санях. Жвялгайціс загінуў ад дзіды, кінутай немцам на імя Тэадор Шылінг. 1200 літоўскіх ваяроў загінулі. Эстонскія рабы былі забіты разам з імі, у адплату за «мінулыя злачынствы» супраць лівонцаў. У Літве многія смуткавалі па Жвялгайцісе. Крыніцы таксама кажуць, што пяцьдзесят жонак літоўскіх ваяроў скончылі жыццё самагубствам ад гора, у надзеі хутчэй апынуцца каля сваіх забітых мужоў. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Cite book|last=Daugirdaitė-Sruogienė|first=Vanda|year=1966|title=Lietuvos istorija|edition=6th|location=Chicago, Illinois|publisher=TERRA|ID={{LCC|67037106}}}} * {{Cite web|url=http://viduramziu.lietuvos.net/en/state.htm|title=The Formation of the Lithuanian State|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061025221612/http://viduramziu.lietuvos.net/en/state.htm|archivedate=25 кастрычніка 2006|last=Baranauskas|authorlink=Tomas Baranauskas|first=Tomas|publisher=Lietuvos.net|accessdate=2006-12-30|url-status=dead}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Загінулі ў баі]] [[Катэгорыя:Князі літоўскія]] 0qo3mmgh7ecjq951bkpart3fmio4upw 0 466683 5237881 4780837 2026-11-03T16:25:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237881 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Мелікян}} {{Вучоны}} '''Наталля Мелікаўна Мелікян''' ({{lang-hy|Նատալյա Մելիքի Մելիքյան}}; 20 мая 1906, с. Муршудалі, [[Расійская імперыя]] — 25 ліпеня 1989, [[Ерэван]], [[Армянская ССР]]) — армянскі навуковец, доктар біялагічных навук, прафесар, Заслужаны дзеяч навукі Армянскай ССР (7.03.1967)<ref>{{кніга |аўтар= |частка= |спасылка частка= |загаловак=Ереванский государственный университет. Хронография |арыгінал= |спасылка=http://publishing.ysu.am/hy/1386748742 |адказны=Сост. Ж. Манукян; гл. ред. [[Арам Грачаевіч Сіманян|А. Симонян]] |выданне= |месца=Ер. |выдавецтва=изд-во [[Ерэванскі дзяржаўны ўніверсітэт|ЕГУ]] |год=2009 |том= |старонкі=184 |старонак=440 |серыя= |isbn= |тыраж= |ref= |archive-url=https://web.archive.org/web/20200328104025/http://publishing.ysu.am/hy/1386748742 |archive-date=28 сакавіка 2020 }}</ref>. == Біяграфія == Наталля Мелікян (Тэр-Меліксецян) нарадзілася 20 мая 1906 года ў буйным армянскім сяле Муршудалі Сурмалінскага павета [[Эрыванская губерня|Эрыванскай губерні]]. 2 гады правучылася ў пачатковай школе [[Ігдыр]]а. Выратаваўшыся ад [[Генацыд армян|Генацыду армян]], у 1918 годзе сям’я Мелікян знаходзіць сховішча ў [[Ерэван]]е. У 1926 годзе ў Ерэване сканчыла школу імя [[Аляксандр Мяснікян|Аляксандра Мяснікяна]] і два гады працавала настаўнікам пачатковай школы ў Разданскім раёне. У 1928—1931 гг. Мелікян — студэнтка педагагічнага факультэта [[Ерэванскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ерэванскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Пасля сканчэння ўніверсітэта паступіла ў аспірантуру на кафедру анатоміі і фізіялогіі раслін і ў 1933 годзе пачала праводзіць свае даследаванні на кафедры фізіялогіі раслін на факультэце біялогіі [[Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт|Маскоўскага дзяржаўнага ўніверсітэта]] пад кіраўніцтвам прафесара [[Дзмітрый Анатольевіч Сабінін|Дзмітрыя Сабініна]]. У 1934 годзе пасля вяртання ў Ерэван пачала працаваць у Ерэванскім дзяржаўным універсітэце, у новаствораным факультэце біялогіі на кафедры анатоміі і фізіялогіі раслін як асістэнт прафесара Акіма Бедэляна, а пазней — як кіруючая лабараторыяй. У 1939 годзе ў [[Ленінградскі дзяржаўны ўніверсітэт|Ленінградскім універсітэце]] пад кіраўніцтвам кіруючага кафедрай фізіялогіі раслін прафесара Сяргея Львова, абараніла дысертацыю на спашуканне навуковай ступені [[Кандыдацкая дысертацыя|кандыдата біялагічных навук]] па тэме «Вывучэнне алею лёну-кучаравага ва ўмовах Арменіі». У 1940 годзе атрымала навуковае званне [[дацэнт]]а. Вяла курс анатоміі і фізіялогіі раслін. У тыя гады Мелікян разам з біёлагам Аляксандрам Арарацянам займалася даследаваннем дзікарослых тлушча-алейных раслін Арменіі з мэтай прамысловага ўжывання. [[Вялікая Айчынная вайна]] перапыніла ўсе планы. У 1942 годзе на вайне загінуў муж Н. Мелікян ([[Керч]], май 1942). Разам з прыбылым з [[Масква|Масквы]] прафесарам [[Міхаіл Хрыстафоравіч Чайлахян|Міхалам Чайлахянам]], які падтрымваў цесныя сувязі з кафедрай на працягу 50 гадоў, Мелікян пачала вывучаць назапашанні [[лігнін]]а і анатамічныя характарыстыкі сцёблаў раслін. Вынікі даследаванняў былі абагульнены ў манаграфіі «Структурныя змены і назапашанне лігніну ў раслінах у сувязі з умовамі асяроддзя», апублікаванай у 1959 г., якая мае важную тэарэтычную і практычную значнасць. Пазней, у 1964 г. на аснове гэтых даследаванняў Мелікян абараніла дысертацыю на спашуканне навуковай ступені [[Доктарская дысертацыя|доктара біялагічных навук]], a у 1966 г. атрымала навуковае званне [[прафесар]]а. З 1962 па 1977 гг. кіравала кафедрай анатоміі і фізіялогіі раслін Ерэванскага дзяржаўнага ўніверсітэта, а пазней, з 1977 па 1985 гг. была прафесарам-кансультантам кафедры. З 1962 па 1982 гг. яна была навуковым кіраўніком на кафедры па праблеме «Анатамічныя, фізіялагічныя і біяхімічныя асаблівасці клубні адукацыі раслін». На грунце гэтых і іншых даследаванняў на кафедры быў абаронены шэраг кандыдацкіх дысертацый. Супольна з навукова-педагагічнай дзейнасцю Мелікян прымала актыўны ўдзел у грамадскім жыцці. Памерла 25 ліпеня 1989 года ў Ерэване. == Узнагароды == * [[Ордэн «Знак Пашаны»]] (1953). * [[Заслужаны дзеяч навукі Армянскай ССР]] (1967). {{зноскі}} == Літаратура == * ''Н.Меликян'' «Структурные изменения и накопление лигнина в растениях в связи с условиями среды» Издательство Ереванского университета, Ереван, 1959 * ''Н.Меликян'' «Анатомические изменения и динамика накопления лигнина в растениях» Диссертация на соискание ученой степени доктора биологических наук, Ереван, 1964 * «Ереванский государственный университет», Издательство Ереванского университета, Ереван, 1970 * ''В. А. Егян'' «Выдающиеся армянские женщины», Армения, Ереван 1971 * «Ереванский университет» еженедельник N30 (1626) "Н. М. Меликян " 7 октября 1989 * ''Л. П. Гарибджанян, Г. К. Гаспарян'' «Видные преподаватели Ереванского государственного университета» Издательство Ереванского университета, Ереван 2006 * «Армянские женщины» Энциклопедия, в 2-х томах, Издательство Амарас, Ереван 2011 == Спасылкі == * [http://irbis.krasn.ru/cgi_il/cgiirbis_64.exe?LNG=&Z21ID=&I21DBN=FORBK&P21DBN=FORBK&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=fullwebr&C21COM=S&S21CNR=10&S21P01=0&S21P02=1&S21P03=A=&S21STR=Меликян,%20Наталья%20Меликовна Библиотека Института леса им. В. Н. Сукачёва СО РАН] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160310103422/http://irbis.krasn.ru/cgi_il//cgiirbis_64.exe?LNG=&Z21ID=&I21DBN=FORBK&P21DBN=FORBK&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=fullwebr&C21COM=S&S21CNR=10&S21P01=0&S21P02=1&S21P03=A%3D&S21STR=%D0%9C%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D1%8F%D0%BD%2C%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%8F%20%D0%9C%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 |date=10 сакавіка 2016 }} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Мелікян Наталля Мелікаўна}} [[Катэгорыя:Вучоныя Арменіі]] [[Катэгорыя:Біёлагі СССР]] [[Катэгорыя:Біёлагі XX стагоддзя]] 1sokyqm8o7sujgbiu5bn3hio9zre847 0 467777 5237860 4435131 2026-11-03T15:33:38Z Ellis Novak 30436 5237860 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = Карціна |выява = Lithuanian peasants.jpg |памер = |апісанне = |выява2 = |памер2 = |апісанне2 = |выява3 = |памер3 = |апісанне3 = |назва = Літоўскія сяляне |арыгінал = |аўтар = [[Францішак Смуглевіч]] |год = 1775 |матэрыял = палатно |тэхніка = алей |вышыня = 57 |шырыня = 45.5 |даўжыня = |месцазнаходжанне= [[Вільнюс]], [[Літва]] |музей = [[Літоўскі мастацкі музей]] }} '''Літоўскія сяляне''' — карціна [[Францішак Смуглевіч|Францішка Смуглевіча]], напісаная каля 1775 года. Захоўваецца ў [[Літоўскі мастацкі музей|Літоўскім мастацкім музеі]]<ref name="ЛС">[http://54.247.69.120/build/movio/movioTraining8/lt/10/destytojai/show/4/86 Lietuvos valstiečiai]{{Недаступная спасылка}} {{ref-lt}}</ref><ref name="ПЭБ">[http://www.europeana.eu/portal/ru/record/2021802/1_952548.html?q=who%3A%28Franciszek+Smuglewicz%29 Pranciškus Smuglevičius. Lietuvos valstiečiai. XVIII a. pab.-XIX a. pr.] {{ref-lt}}</ref><ref name="ФС">[http://www.limis.lt/greita-paieska/perziura/-/exhibit/preview/20000006294974 Lietuvos valstiečiai] {{ref-lt}}</ref>. == Сюжэт == Смуглевіч адмовіўся ад адлюстравання пэўнага сюжэта, замест гэтага паказаўшы абагульненыя народныя рысы чалавека, якія падкрэсліваюць сялянскую годнасць і ўнутраны спакой. Ціхая, гарманічная кампазіцыя малюнка, святло, стрыманыя каляровыя тоны адпавядаюць класічнай эстэтыцы<ref name="ЛС"/>. {{зноскі}} [[Катэгорыя:Карціны Францішка Смуглевіча]] [[Катэгорыя:Карціны са збораў Літоўскага мастацкага музея]] 6ppngtankmxpc8xkf5g9g4obv31qcf1 0 519015 5238160 5026607 2026-11-04T04:51:57Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238160 wikitext text/x-wiki {{НП}} '''Павіласта''' ({{lang-lv|Pāvilosta}}) — [[горад]] у [[Латвія|Латвіі]]. З’яўляецца адміністрацыйным цэнтрам [[Павіласцкі край|Павіласцкага краю]]. Плошча 6,4 км². == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} {{зноскі}} == Спасылкі == {{Commons|Category:Pāvilosta}} * [https://web.archive.org/web/20201204164106/http://www.pavilosta.lv/ Сайт Павіласты] * [http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās 01.01.2012]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120715075146/http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2012/ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits_pagasti.pdf |date=15 ліпеня 2012 }}{{ref-lv}} {{Гарады Латвіі}} [[Катэгорыя:Гарады Латвіі]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1991 годзе]] hi6802evcywo6dy4ve39bqqs3rldbzc 0 537070 5237848 5064203 2026-11-03T15:20:54Z Ellis Novak 30436 /* Талісман */ 5237848 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Дрыга}} {{Музыкант}} '''Рыкарда Дрыга''' ({{lang-it|Riccardo Eugenio Drigo}}, у Расіі '''Рычард Яўгенавіч Дрыга'''; {{ДН|30|6|1846}}, [[Падуя]] — {{ДС|1|10|1930}}, Падуя) — італьянскі і расійскі [[кампазітар]], [[дырыжор]]. Рыкарда Дрыга найбольш вядомы сваёй доўгай кар’ерай [[капельмайстар|капельмайстра]] і музычнага кіраўніка [[Балет Марыінскага тэатра|Імператарскага балета]] [[Санкт-Пецярбург]]а, [[Расія]]. Пад кіраўніцтвам Дрыга, у супрацоўніцтве з балетмайстрам [[Марыус Петыпа|Марыусам Петыпа]] і [[Леў Іванаў|Львом Іванавым]], былі ажыццёўлены прэм’ерныя пастаноўкі балетаў [[Пётр Ільіч Чайкоўскі|П. І. Чайкоўскага]] «Спячая прыгажуня» (1890), «[[Шчаўкунок]]» (1892) і «Лебядзінае возера» (1894, II акт і 1895, новая (пасмяротная) рэдакцыя балета 1877 года), а таксама балета [[Аляксандр Канстанцінавіч Глазуноў|А. К. Глазунова]] «Раймонда» (1898). Дрыга таксама быў кіраўніком аркестра для італьянскіх оперных пастановак у аркестры [[Марыінскі тэатр|Імператарскага Марыінскага тэатра]]. За час сваёй кар’еры ў Санкт-Пецярбургу Дрыга дырыжыраваў прэм’ерамі і рэгулярнымі пастаноўкамі амаль усіх балетаў і італьянскіх опер, якія выконваліся на царскай сцэне. Аўтар шматлікіх балетаў, у тым ліку «[[Жамчужына (балет)|Жамчужына]]» (1896), «[[Талісман (балет)|Талісман]]» (1889), «[[Арлекінада (балет)|Арлекінада]]» (1900), а таксама некалькіх опер. == Біяграфія == Рыкарда Эўджэніа Дрыга нарадзіўся ў [[Падуя|Падуі]], [[Італія]], [[30 чэрвеня]] [[1846]] года. Яго бацька Сільвіа Дрыга быў [[барыстар]]ам, а маці, дваранка Лупаці, займалася [[палітыка]]й. Ніхто з сям’і Дрыга не вызначаўся музычным майстэрствам, але ва ўзросце пяці гадоў ён пачаў браць першыя ўрокі ігры на [[фартэпіяна]] ў сябра сям’і, венгра Антоніа Ёрыча. Дрыга хутка атрымаў поспех і да ранняга падлеткавага ўзросту стаў мясцовай знакамітасцю як піяніст. У рэшце рэшт яго бацька пагадзіўся дазволіць Дрыга паступіць у прэстыжную {{нп3|Венецыянская кансерваторыя імя Бенедэта Марчэла|Венецыянскую кансерваторыю|ru|Венецианская консерватория имени Бенедетто Марчелло}}, дзе ён вучыўся ў {{нп3|Антоніа Буцола||en|Antonio Buzzolla}}, вучня [[Гаэтана Даніцэці]]. Дрыга напісаў свае першыя кампазіцыі ў раннім падлеткавым узросце, пераважна гэта былі [[раманс]]ы і [[вальс]]ы. У [[1862]] годзе яму дазволілі выканаць некаторыя са сваіх твораў з мясцовым аматарскім аркестрам у Падуі. Дзякуючы гэтаму выступленню малады Дрыга пачаў праяўляць цікавасць да дырыжыравання. Дрыга атрымаў сваю першую пасаду рэпетыцыйнага піяніста і перапісчыка ў тэатры Гарыбальдзі ў Падуі ў [[1866]] годзе. Упершыню ў якасці тэатральнага [[дырыжор]]а з’явіўся на сцэне ў [[1867]] годзе, калі [[капельмайстар]] тэатра Гарыбальдзі захварэў напярэдадні прэм’еры [[опера буф|оперы буф]] Канстанціна Дал’Арджына ''«Два мядзведзя»'' ({{lang-it|I Due Orsi}}). Калі [[канцэртмайстар]] адмовіўся дырыжыраваць, Дал’Арджына парэкамендаваў Дрыга, бо рэпетыцыйны піяніст павінен быў добра ведаць партытуру. Дырыжыраванне Дрыга было паспяховым, і неўзабаве ён быў прызначаны другім капельмайстрам. У [[1868]] годзе тут жа была пастаўлена першая опера Дрыга «Дон Педра Партугальскі». У наступнае дзесяцігоддзе Дрыга ўдалося заваяваць поспех на найлепшых тэатральных сцэнах Італіі, у прыватнасці дырыжаваць некалькі прэм’ер опер Вагнера ў тэатры [[Ла Скала]]. У [[1878]] годзе падчас опернага сезона ў Падуі дырэктар {{нп3|Імператарскія тэатры Расійскай імперыі|Імператарскіх тэатраў|ru|Императорские театры Российской империи}} Санкт-Пецярбурга барон {{нп3|Карл Карлавіч Кістэр||ru|Кистер, Карл Карлович}} наведаў спектакль «Любоўны напой» [[Г. Даніцэці]], якім дырыжыраваў Дрыга. Кістэр быў вельмі ўражаны дырыжорскім талентам Дрыга, які дырыжыраваў без дапамогі партытуры. Затым Дрыга падарыў Кістэр некалькі сваіх уласных твораў, што заахвоціла Кістэра прапанаваць яму шасцімесячны кантракт на дырыжыраванне Імператарскай італьянскай операй у [[Санкт-Пецярбург]]у. === У Расіі === Амаль адразу пасля прыбыцця ў Санкт-Пецярбург Дрыга дырыжыраваў усім рэпертуарам Імператарскай італьянскай оперы, якая ў той час ішла ў Імператарскім Марыінскім тэатры. Ён зрабіў вялікае ўражанне на кіраўніцтва, выканаўшы па памяці творы «[[Аіда]]» [[Дж. Вердзі]] і «Баль-маскарад». У імператарскай Расіі было прынята, каб усе тэатральныя паказы падрабязна асвятляліся ў газетах, а пра з’яўленне Дрыга заўсёды паведамлялася з пахвалой — ''«…малады джэнтльмен застанецца тут надоўга…»'' — пракаментаваў адзін аглядальнік пасля наведвання оперы, якую дырыжыраваў Дрыга. == Творчасць == === Кампазітар і дырыжор === Імператарская італьянская опера была распушчана імператарам [[Аляксандр III|Аляксандрам III]] у [[1884]] годзе, каб умацаваць мастацтва рускай аперэты. Гэта пакінула Дрыгу, капельмайстра італьянскай оперы, без пасады. У [[1886]] годзе [[капельмайстар]] Імператарскага балета Санкт-Пецярбурга {{нп3|Аляксей Дзмітрыевіч Папкоў|Аляксей Папкоў|ru|Папков, Алексей Дмитриевич}} пайшоў у адстаўку пасля трыццаці чатырох гадоў службы, пакінуўшы трупу без галоўнага [[дырыжор]]а. Дрыга заняў гэтую пасаду перад пачаткам сезона 1886—1887, дэбютаваўшы ў якасці дырыжора балета [[7 кастрычніка]] (25 верасня па ст. ст.) [[1886]] года выкананнем балета «{{нп3|Дачка фараона||en|The Pharaoh's Daughter}}» на музыку [[Ц. Пуні]], які быў самым папулярным спектаклем у рэпертуары [[Балет Марыінскага тэатра|Імператарскага балета]]. На спектаклі прысутнічалі [[Аляксандр III|імператар]] і імператрыца [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыя Фёдараўна]], абодва былі фанатычнымі балетаманамі і шчодра ўтрымоўвалі {{нп3|Імператарскія тэатры Расійскай імперыі|Імператарскія тэатры|ru|Императорские театры Российской империи}}. Імператар быў настолькі ўражаны дырыжыраваннем Дрыга, што падчас апошняга выкліку заслоны ён зладзіў дырыжору апладысменты і загадаў астатняй частцы царскай сям’і зрабіць тое ж самае. [[Файл:Riccardo Drigo -1892.jpg|thumb|злева|Маэстра Рыкарда Дрыга. [[Санкт-Пецярбург]], 1892]] Афіцыйны кампазітар балетнай музыкі Імператарскага тэатра аўстрыец [[Людвіг Мінкус]] пайшоў у адстаўку са сваёй пасады ў [[1886]] годзе. Затым дырэктар {{нп3|Імператарскія тэатры Расійскай імперыі|Імператарскіх тэатраў|ru|Императорские театры Российской империи}} [[Санкт-Пецярбург]]а {{нп3|Іван Аляксандравіч Усевалажскі|Іван Усевалажскі|ru|Всеволожский, Иван Александрович}} скасаваў пасаду штатнага балетнага кампазітара, імкнучыся разнастаіць музыку для новых твораў. Паколькі Дрыга быў добра вядомы як кампазітар, {{нп3|Іван Аляксандравіч Усевалажскі|І. Усевалажскі|ru|Всеволожский, Иван Александрович}} наняў яго адначасова ў якасці [[капельмайстар|капельмайстра]] і музычнага дырэктара, што патрабавала ад Дрыга выканання ўсіх абавязкаў штатнага кампазітара ў дачыненні да адаптацыі і выпраўленні партытур па ўказанні [[балетмайстар|балетмайстра]]. Вядомы прэм’ер-мэтр балета Імператарскага тэатра, француз [[Марыус Петыпа]], адрадзіў {{нп3|Рамантычны балет|рамантычны|en|Romantic ballet}} шэдэўр [[Жуль Перо|Жуля Перо]] [[1841]] года «{{нп3|Эсмеральда (балет)|Эсмеральда|ru|Эсмеральда (балет)}}» для прыезджай італьянскай балерыны {{нп3|Вірджынія Цукі|Вірджыніі Цукі|ru|Цукки, Вирджиния}} ў [[1886]] годзе. Для аднаўлення Дрыга было даручана абнавіць старую партытуру [[Ц. Пуні]]. Дрыга было даручана скласці ''Pas d’action'' з чатырох частак, каб прадэманстраваць драматычны дар балерыны {{нп3|Вірджынія Цукі|В. Цукі|ru|Цукки, Вирджиния}}, які таксама ўключаў віртуозныя сола для [[скрыпка|скрыпкі]] і [[віяланчэль|віяланчэлі]], а сола для скрыпкі было створана спецыяльна для [[Леапольд Аўэр|Леапольда Аўэра]], галоўнага скрыпача аркестра Імператарскага тэатра. Прэм’ера адноўленай «Эсмеральды» з вялікім поспехам адбылася 29 снежня (17 снежня па ст. ст.) 1886 года ў прысутнасці імператарскай сям’і. ''Pas d’action'' Дрыга дагэтуль застаецца часткай партытуры «Эсмеральды» і часта выконваецца асобна пад назвай ''La Esmeralda Pas de Six''. Пасля паспяховай працы над партытурай «Эсмеральды» дырэктар І. Усеваложскі даў Дрыга першы заказ на стварэнне поўнай балетнай партытуры. Гэта быў «[[Зачараваны лес (балет)|Зачараваны лес]]» ({{lang-fr|La Forêt enchantée}}), які быў не толькі першым паўнавартасным балетам Дрыга, але і першай арыгінальнай пастаноўкай, пастаўленай нядаўна прызначаным другім мэтрам балета Імператарскага тэатра [[Леў Іванаў|Львом Іванавым]]. ''«Зачараваны лес»'' быў пастаўлены спецыяльна для штогадовага выпускнога спектакля [[акадэмія рускага балета|Імператарскай балетнай школы]], дзе галоўныя ролі выконвалі лепшыя выпускнікі. Прэм’ера твора адбылася [[5 красавіка]] (24 сакавіка па ст. ст.) [[1887]] года на сцэне школьнага тэатра, а затым прэм’ера адбылася на сцэне [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]] [[1 чэрвеня]] (15 мая па ст. ст.) [[1887]] года з італьянскай балерынай Эмай Бесон у галоўнай ролі Ількі. Харэаграфія Іванава не была ўспрынята добра, але партытура Дрыга была высока ацэнена. [[Файл:Riccardo Drigo -Brothers Legat.jpg|thumb|[[Карыкатура]] Рыкарда Дрыга з кнігі ''Рускій балетъ въ карикатурахъ'' братоў [[Мікалай Легат|Мікалая]] і [[Сяргей Легат|Сяргея Легат]].]] У [[1888]] годзе [[Марыус Петыпа]] рыхтаваў сваю наступную працу, «{{нп3|Вясталка||en|The Vestal}}», дзеянне якой адбываецца ў Старажытнай [[Рымская імперыя|Рымскай імперыі]]. Партытуру напісаў музычны крытык {{нп3|Міхаіл Міхайлавіч Іваноў (кмапазітар)|Міхаіл Іваноў|ru|Иванов, Михаил Михайлович (композитор)}}, якая ў той час лічылася вельмі сімфанічнай для балета. Праца была спрадзюсаваная для італьянкі {{нп3|Алена Карнальба|Алены Карнальба|ru|Корнальба, Елена}}, якая звярнулася да Петыпа за дадатковай, больш танцавальнай музыкай для сваіх сольных нумароў. Толькі што пабачыўшы ''«Зачараваны лес»'', яна папрасіла, каб Дрыга быў кампазітарам, адказным за дадатковыя танцы для яе. Дрыга напісаў дзве дадатковыя варыяцыі для Карнальбы, вядомыя як ''L’echo'' (Рэха), напісаны як {{нп3|канон (музыка)|канон|ru|Канон (музыка)}}; і ''Valse mignonne'' (Салодкі вальс). Дрыга таксама напісаў дадатковую варыяцыю для персанажа Купідона, вядомага як Ламур, і варыяцыю для балерыны {{нп3|Марыя Мікалаеўна Гаршанкова|Марыі Гаршанковай|ru|Горшенкова, Мария Николаевна}}. Пазней яны былі апублікаваныя. === Талісман === {{catmain|Талісман (балет)}} Калі былі складзеныя планы наступнага балета з {{нп3|Алена Карнальба|Аленай Карнальба|ru|Елена Корнальба}} ў галоўнай ролі, балерына папрасіла, каб Дрыга быў кампазітарам, адказным за ўсю партытуру. Гэта быў «[[Талісман (балет)|Талісман]]» ({{lang-fr|Le Talisman}}), твор, які расказвае гісторыю [[індуізм|індуісцкай]] багіні, якая спусцілася з нябёсаў, каб выпрабаваць сваё сэрца супраць спакус зямнога кахання. Прэм’ера балета адбылася [[6 лютага]] (25 студзеня па ст. ст.) [[1889]] года з нагоды бенефісу Карнальбы. Нягледзячы на раскошную пастаноўку са мноствам натхнёных харэаграфічных эпізодаў, сюжэт балета здаўся сумным як крытыкам, так і гледачам. Тым не менш, партытура Дрыга была прызнана сучаснымі крытыкамі шэдэўрам балетнай музыкі. У наступныя гады Дрыга неаднаразова атрымліваў замовы ад [[Марыус Петыпа|Марыуса Петыпа]] і [[Леў Іванаў|Льва Іванава]] на сачыненне дадатковых па, варыяцый і дадатковых танцаў для ўстаўкі ў старыя балеты. Да таго часу, калі Дрыга з’ехаў з [[Расія|Расіі]] ў [[1919]] годзе, амаль кожны балет у рэпертуары Імператарскіх тэатраў Санкт-Пецярбурга змяшчаў мноства ўласных дадатковых твораў кампазітара. Пазней Дрыга адзначыў у сваіх [[мемуары|мемуарах]], што ён стварыў каля 80 такіх твораў і рэдка атрымліваў за іх дадатковую плату. У канцы [[XIX стагоддзе|XIX стагоддзя]] Петыпа пачаў адраджаць старыя балеты ўсё часцей, і балетмайстар нязменна заклікаў Дрыга адпаведным чынам перагледзець і дапоўніць партытуру. [[Файл:Talisman -Vayou -Vaslav Nijinsky -1909.JPG|thumb|злева|{{center|[[Вацлаў Ніжынскі]] ў касцюме Бога Ваю ў адноўленым [[Мікалай Легат|Мікалаем Легатам]] спектаклі ''Дрыга/Петыпа'' «[[Талісман (балет)|Талісман]]». [[Санкт-Пецярбург]], [[1909]].}}]] Дрыга пасяліўся ў [[Гранд Гатэль Еўропа|Гранд-гатэлі]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у ў [[1889]] годзе, які заставаўся яго домам на працягу наступных трыццаці гадоў. Менавіта ў гэты час Дрыга пасябраваў з [[П. Чайкоўскі|Пятром Ільічом Чайкоўскім]], які пісаў музыку да «[[Спячая прыгажуня (балет)|Спячай прыгажуні]]» М. Петыпа. Напярэдадні генеральнай рэпетыцыі балета Дрыга захварэў і спытаў Чайкоўскага, ці можа ён сам дырыжыраваць [[аркестр]]ам. На здзіўленне Дрыга, Чайкоўскі настойваў на тым, што, калі ён будзе дырыжыраваць аркестрам, ён сапсуе сваю партытуру, і таму Дрыга, усё яшчэ хворы, пагадзіўся правесці рэпетыцыю. Сарамлівы і стрыманы П. Чайкоўскі заўсёды быў удзячны Дрыга за яго выключнае дырыжыраванне, асабліва пасля прэм’еры [[3 студзеня]] (15 студзеня па ст. ст.) [[1890]] года. Дрыга дырыжыраваў амаль 300 спектаклямі «Спячай прыгажуні» ў [[Марыінскі тэатр|Марыінскім тэатры]]. Праз два гады Дрыга дырыжыраваў прэм’ерай наступнага твора П. Чайкоўскага «[[Шчаўкунок]]» [[18 снежня]] (6 снежня па ст. ст.) [[1892]] года. === Чароўная флейта і Абуджэнне Флоры === {{See also|Чароўная флейта (балет)|Абуджэнне Флоры}} Дрыга сачыніў яшчэ адну партытуру для штогадовага выпускнога спектакля [[акадэмія рускага балета|Імператарскай балетнай школы]] ў [[1893]] годзе. Гэта быў аднаактавы балет «[[Чароўная флейта (балет)|Чароўная флейта]]» ({{lang-fr|La Flûte magique}}), у якім распавядалася пра зачараваны інструмент, які прымушаў усіх, хто знаходзіцца ў межах чутнасці, танцаваць, калі на ім гралі. Балет быў пастаўлены [[Леў Іванаў|Львом Іванавым]], прэм’ера адбылася [[4 лютага]] (23 студзеня па ст. ст.) [[1893]] года і мела вялікі поспех на сцэне тэатра балетнай школы. Сярод акцёраў быў малады [[Міхаіл Фокін]] у галоўнай ролі Люка. У сувязі з поспехам студэнцкага спектакля «Чароўная флейта» была пераведзена ў [[Марыінскі тэатр]], дзе [[23 красавіка]] (11 красавіка па ст. ст.) [[1893]] года адбылася яго прэм’ера. Наступная партытура Дрыга была напісана для балета М. Петыпа «{{нп3|Абуджэнне Флоры||ru|Пробуждение Флоры}}» ({{lang-fr|Le Réveil de Flore}})— {{нп3|анакрэантычная паэзія|анакрэантычнага|ru|Анакреонтическая поэзия}} балета ў адной дзеі, пастаўленай спецыяльна да ўрачыстасці ў [[Палацава-паркавы ансамбль Пецяргоф|Пецяргофскім палацы]] ў гонар вяселля Вялікай княгіні {{нп3|Ксенія Аляксандраўна|Ксеніі Аляксандраўны|ru|Ксения Александровна}} з {{нп3|Аляксандр Міхайлавіч (унук Мікалая I)|Вялікім князем Аляксандрам Міхайлавічам|ru|Александр Михайлович (внук Николая I)}}. Прэм’ера [[6 жніўня]] (25 ліпеня па ст. ст.) [[1894]] года была грандыёзнай падзеяй, на якой прысутнічаў увесь імператарскі двор. За музыку да «{{нп3|Абуджэнне Флоры||ru|Пробуждение Флоры}}» імператар [[Аляксандр III]] узнагародзіў Дрыга [[Ордэн Святой Ганны|ордэнам Святой Ганны]]. Як і ў выпадку з ''«Чароўнай флейтай»'', ''«Абуджэнне Флоры»'' была перанесена на сцэну Марыінскага тэатра, дзе ўпершыню была прадстаўлена [[20 студзеня]] (8 студзеня па ст. ст.) [[1894]] года. Балет неўзабаве стаў фаварытам балерын той эпохі, сярод якіх [[Мацільда Кшасінская]] (якая выканала галоўную партыю Флоры), [[Тамара Карсавіна]] і асабліва [[Ганна Паўлава]], якая ўключыла скарочаную версію твора ў свае легендарныя сусветныя туры. === Лебядзінае возера === {{catmain|Лебядзінае возера}} У канцы [[1894]] года Дрыга падрыхтаваў важную рэдакцыю партытуры [[П. Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]] для «[[Лебядзінае возера|Лебядзінага возера]]», першапачаткова пастаўленай у [[Вялікі тэатр|Імператарскім Вялікім тэатры ў Маскве]] ў [[1877]] годзе. Пасля поспеху «[[Спячая прыгажуня (балет)|Спячай прыгажуні]]» і «[[Шчаўкунок|Шчаўкунка]]» [[І. Усевалажскі]], дырэктар Санкт-Пецярбургскіх тэатраў, праявіў цікавасць да аднаўлення балета. [[Файл:Perle (1896) 14 -B.JPG|thumb|<div class="center">Старонка з ілюстраванага лібрэта да балета Рыкарда Дрыга «[[Жамчужына (балет)|Жамчужына]]» з праграмы ўрачыстасцяў у [[Вялікі тэатр|Імператарскім Вялікім тэатры Масквы]] ў гонар каранацыі цара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] і імператрыцы [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандры Фёдараўны]] ([[29 мая]] (17 мая па ст. ст.) [[1896]])</div>]] П. Чайкоўскі памёр [[6 лістапада]] (25 кастрычніка па ст. ст.) [[1893]] года, калі планы адрадзіць «Лебядзінае возера» пачалі рэалізоўвацца. Потым было запланавана аднаўленне ўсяго твора на сезон 1894—1895 [[Балет Марыінскага тэатра|Імператарскага балета]] ў пастаноўцы Марыуса Петыпа і Льва Іванава. Брат Чайкоўскага {{нп3|Мадэст Ільіч Чайкоўскі|Мадэст|ru|Чайковский, Модест Ильич}} ўхваліў даручэнне Дрыгі рэдагаваць партытуры, што кампазітар і зрабіў у адпаведнасці з указаннямі Петыпа. У сваіх мемуарах Дрыга закрануў сваю рэдакцыю партытуры: <blockquote>…мне выпала, як хірургу, рабіць аперацыю на Лебядзіным возеры, і я баяўся, што магу не ўлавіць індывідуальнасць вялікага рускага майстра.</blockquote> Прэм’ера адноўленага балета адбылася [[27 студзеня]] (15 студзеня па ст. ст.) [[1895]] года ў [[Марыінскі тэатр|Марыінскім тэатры]] з {{нп3|Прыма-балерына assoluta|прыма-балерынай ''assoluta''|en|Prima ballerina assoluta}} {{нп3|П’ерына Леньяні|П’ерынай Леньяні|en|Pierina Legnani}} ў падвойнай ролі Адэты/Адыліі. Версія Дрыга на партытуру П. Чайкоўскага засталася канчатковым выканаўчым выданнем «Лебядзінага возера» і да гэтага часу ў той ці іншай ступені выкарыстоўваецца балетнымі трупамі па ўсім свеце. Тым не менш, Дрыга рэдка атрымлівае прызнанне, калі выконваюцца яго выпраўленні. === Жамчужына === {{catmain|Жамчужына (балет)}} Наступнай партытурай Дрыга да балета стала ''grand pièce d’occasion'' «[[Жамчужына (балет)|Жамчужына]]» ({{lang-fr|La Perle}}), часам вядомая як ''«Чароўная жамчужына»'', пастаўленая спецыяльна для гала-вечара ў [[Вялікі тэатр|Імператарскім Вялікім тэатры Масквы]] ў гонар каранацыі цара [[Мікалай II (імператар расійскі)|Мікалая II]] і імператрыцы [[Аляксандра Фёдараўна (жонка Мікалая II)|Аляксандры Фёдараўны]]. Прэм’ера балета адбылася [[29 мая]] (17 мая па ст. ст.) [[1896]] года пасля оперы «{{нп3|Жыццё за цара||ru|Жизнь за царя}}» [[М. Глінка|М. Глінкі]]. === Арлекінада === {{catmain|Арлекінада (балет)}} У [[1899]] годзе М. Петыпа пачаў працу над балетам па эпізодах італьянскай [[камедыя дэль артэ|камедыі дэль артэ]], які ён назваў «[[Арлекінада (балет)|Мільёны Арлекіна]]» ({{lang-fr|Les millions d'Arlequin}}), вядомы таксама пад назвай ''«Арлекінада»''. Прэм’ера балета адбылася ў [[Эрмітажны тэатр|Імператарскім тэатры Эрмітажа]] [[23 лютага]] (10 лютага па ст. ст.) [[1900]] года з [[Мацільда Кшасінская|Мацільдай Кшасінскай]] у ролі Каламбіны і танцорам {{нп3|Георгій Георгіевіч Кякшт|Георгам Кякштам|ru|Кякшт, Георгий Георгиевич}} у ролі Арлекіна. Сярод гледачоў былі імператар і імператрыца, а таксама ўвесь імператарскі двор. Праз некалькі імгненняў пасля апошняй заслоны звычайна стрыманая прыдворная публіка вылілася бурнымі апладысментамі. Кампазітар атрымаў бурны прыём, і калі ён падышоў да заслоны, яго акружылі некалькі вялікіх князёў, каб павіншаваць з яго музыкай. З-за свайго захаплення партытурай Дрыга імператрыца замовіла два дадатковыя прыдворныя спектаклі «Арлекінады» на сцэне Марыінскага тэатра, першы з якіх адбыўся [[26 лютага]] (13 лютага па ст. ст.) [[1900]] года. Калі выдаўцом {{нп3|Цымерман (выдавец)|Цымерманам|en|Zimmermann (publisher)}} планавалася апублікаваць партытуру Дрыга ў фартэпіяннай апрацоўцы, многія калегі Дрыга пераканалі кампазітара прысвяціць сваю партытуру імператрыцы. Запыт Дрыга быў перададзены міністру імператарскага двара, што прывяло да працяглай перапіскі з камісіяй, створанай для расследавання таго, ці вартыя характар, біяграфія і музыка Дрыга таго, каб ён прысвяціў свой твор рускай імператрыцы. Адказ быў спрыяльным, і пасвячэнне было літасціва прынята. == Апошнія гады ў Расіі == Вясной [[1902]] года Рыкарда Дрыга і група танцоўшчыкаў [[Балет Марыінскага тэатра|Імператарскага балета]] былі запрошаны {{нп3|Рауль Гунсбург|Раулем Гунсбургам|en|Gunsbourg}}, дырэктарам [[Опера Монтэ-Карла|Оперы Монтэ-Карла]], для пастаноўкі балета ў [[Манака]]. Р. Дрыга напісаў музыку да [[балет]]а-[[дывертысмент]]а ''«Лазурны бераг»'' ({{lang-fr|La Côte d'Azur}}) на [[лібрэта]] прынца {{нп3|Альбер I (князь Манака)|Альбера I|ru|Альбер I (князь Монако)}}. Прэм’ера балета адбылася [[30 сакавіка]] [[1902]] года ў [[Опера Монтэ-Карла|Зале Гарнье]] з удзелам прымы-балерыны [[Вольга Праабражэнская|Вольгі Праабражэнскай]]. Апошняя арыгінальная поўнаметражная балетная партытура Дрыга была і апошняй працай [[Марыус Петыпа|Марыуса Петыпа]] — фантастычны балет ''«Раман бутона ружы і матылька»'' ({{lang-fr|La Romance d'un Bouton de rose et d'un Papillon}}). Прэм’ера балета павінна была адбыцца ў [[Эрмітажны тэатр|Імператарскім тэатры Эрмітажа]] [[5 лютага]] (23 студзеня па ст. ст.) [[1904]] года, але была раптоўна адменена па афіцыйнай прычыне пачатку [[Руска-японская вайна|руска-японскай вайны]]. Дрыга адпачываў у роднай [[Італія|Італіі]], калі пачалася [[Першая сусветная вайна]] ў [[1914]] годзе, што перашкодзіла яму вярнуцца ў [[Расія|Расію]] яшчэ на два гады. Неўзабаве пасля прыбыцця ў [[Петраград]] яго выселілі з яго нумара ў Гранд-гатэлі, які быў пераўтвораны ў офісы для новага [[СССР|Савецкага]] ўрада. Нейкі час Дрыга быў вымушаны жыць у значнай галечы ў лагеры з групай сваіх субратаў-італьянскіх эмігрантаў. Пазней ён успамінаў у сваіх мемуарах аб многіх халодных вечарах, якія ён правёў са сваім блізкім сябрам і калегам [[Аляксандр Канстанцінавіч Глазуноў|Аляксандрам Глазуновым]], гадзінамі стоячы ў чарзе за хлебам, а затым везучы іх паёк дадому па снезе на санях. Пасля свайго першага выступу ў якасці [[дырыжор]]а пасля вяртання ў былы [[Марыінскі тэатр|Імператарскі Марыінскі тэатр]] Дрыга атрымаў пятнаццаціхвілінныя апладысменты публікі. == Вяртанне ў Італію == У [[1919]] годзе Дрыга нарэшце рэпатрыявалі ў родную [[Італія|Італію]]. Для свайго развітальнага гала ў былым Імператарскім Марыінскім тэатры балетмайстар [[Фёдар Лапухоў]] паставіў новую версію апошняй сумеснай працы Дрыга і [[Марыус Петыпа|Марыуса Петыпа]] — балета ''«Раман бутона ружы і матылька»'', які Лапухоў паставіў пад назвай ''«Казка пра бутон ружы»''. У канцы гала вядомы [[бас]] [[Фёдар Шаляпін]] прачытаў эмацыйную развітальную прамову на [[італьянская мова|італьянскай]] і [[руская мова|рускай]] мовах. Дазволіўшы ўзяць з сабой толькі 60 кілаграмаў, Дрыга пакінуў усе свае рэчы ў Расіі, за выключэннем калекцыі сваіх рукапісных партытур, якія ён выкарыстоўваў у якасці падушкі падчас свайго двухмесячнага падарожжа ў [[Падуя|Падую]] праз [[Адэса|Адэсу]] і [[Канстанцінопаль]]. У [[1920]] годзе Дрыга прыняў пасаду [[капельмайстар|капельмайстра]] ў Тэатры Гарыбальдзі ў [[Падуя|Падуі]], дзе ён пачаў сваю кар’еру шмат гадоў таму. У [[1926]] годзе ён напісаў [[камічная опера|камічную оперу]] ''«Flaffy Raffles»'' для опернай трупы тэатра Вердзі ў Падуі, а ў [[1929]] годзе была дадзена яго апошняя праца, опера ''«Il garofano bianco»'' у Тэатры Гарыбальдзі. Рэшту свайго жыцця ён правёў дырыжорам, ствараючы творы для [[імша|імшы]], а таксама розныя песні. Рыкарда Дрыга памёр [[1 кастрычніка]] [[1930]] года ва ўзросце 84 гадоў у [[Падуя|Падуі]]. Зараз у Падуі ёсць вуліца, названая ў яго гонар — ''Віа Рыкарда Дрыга'' ({{lang-it|Via Riccardo Drigo}}). == Творы == === Оперы === * ''Don Pedro di Portogallo'' (25 ліпеня 1868, Падуя) * ''La Moglie Rapita'' (6 сакавіка (22 лютага па ст. ст.) 1884, Імператарскі Марыінскі тэатр) * ''Flaffy Raffles'' (? 1926, Падуя) * ''Il Garafano Bianco'' (? 1929, Падуя) === Балеты === * ''«[[Зачараваны лес (балет)|Зачараваны лес]]»'' ({{lang-fr|La Forêt enchantée}}), фантастычны балет. Харэаграфія [[Леў Іванаў|Л. Іванава]], прэм’ера 5 красавіка (24 сакавіка па ст. ст.) [[1887]] года, [[акадэмія рускага балета|Імператарская балетная школа]], Расія; 15 мая (3 мая па ст. ст.) 1887 года, [[Марыінскі тэатр|Імператарскі Марыінскі тэатр]]. * ''«[[Талісман (балет)|Талісман]]»'' ({{lang-fr|Le Talisman}}), вялікі балет. Харэаграфія [[Марыус Петыпа|М. Петыпа]], прэм’ера 6 лютага (25 студзеня па ст. ст.) [[1889]] года, [[Марыінскі тэатр|Імператарскі Марыінскі тэатр]]. * ''«[[Чароўная флейта (балет)|Чароўная флейта]]»'' ({{lang-fr|La Flûte magique}}), камічны балет. Харэаграфія [[Леў Іванаў|Л. Іванава]], прэм’ера 4 лютага (23 студзеня па ст. ст.) [[1893]] года, [[Марыінскі тэатр|Імператарскі Марыінскі тэатр]]. * ''«[[Абуджэнне Флоры]]»'' ({{lang-fr|Le Réveil de Flore}}), анакрэантычны балет. Харэаграфія [[Марыус Петыпа|М. Петыпа]], прэм’ера 8 жніўня (28 ліпеня па ст. ст.) [[1894]] года, [[Палацава-паркавы ансамбль Пецяргоф|Імператарскі тэатр у Пецяргофе]]. * ''«Несапраўдныя дрыяды»'' ({{lang-fr|Les Dryades prétendues}}), балет у адной дзеі. Харэаграфія [[Павел Герт|П. Герта]], прэм’ера 11 красавіка [[1899]] года, [[Дзяржаўны Рускі музей|Імператарскі тэатр Рускага музея Яго Вялікасці Імператара Аляксандра III]]. Музыка паводле партытуры [[Ц. Пуні]]. * ''«[[Жамчужына (балет)|Жамчужына]]»'' ({{lang-fr|La Perle}}), балет-дывертысмент. Харэаграфія [[Марыус Петыпа|М. Петыпа]], прэм’ера 29 мая (17 мая па ст. ст.) [[1896]] года, [[Вялікі тэатр|Імператарскі Вялікі тэатр]]. * ''«[[Арлекінада (балет)|Арлекінада]]»'' ({{lang-fr|Les millions d'Arlequin}}), камічны балет. Харэаграфія [[Марыус Петыпа|М. Петыпа]], прэм’ера 23 лютага (10 лютага па ст. ст.) [[1900]] года, [[Эрмітажны тэатр|Імператарскі Эрмітажны тэатр]]; прэм’ера 26 лютага (13 студзеня па ст. ст.) [[1900]] года, [[Марыінскі тэатр|Імператарскі Марыінскі тэатр]]. * ''«Блакітны бераг»'' ({{lang-fr|La Côte d’Azur}}), камічны балет. Харэаграфія {{нп3|Аляксандр Віктаравіч Шыраеў|А. Шыраева|ru|Ширяев, Александр Викторович}}, прэм’ера 30 сакавіка [[1902]] года, [[Опера Монтэ-Карла]], [[Монтэ-Карла]]. * ''«Раман бутона ружы і матылька»'' ({{lang-fr|La Romance d'un Bouton de rose et d'un Papillon}}), фантастычны балет. Харэаграфія [[Марыус Петыпа|М. Петыпа]], прэм’ера 5 лютага (23 студзеня па ст. ст.) [[1904]] года, [[Эрмітажны тэатр|Імператарскі Эрмітажны тэатр]] (ніколі не быў пастаўлены). * ''«Абярэг на ўдачу»'' ({{lang-fr|Le Porte-bonheur}}), новая версія ''«Талісмана»''. Харэаграфія Луіджы Тарнелі, прэм’ера 18 ліпеня [[1908]] года, [[Ла Скала]], [[Мілан]]. * ''«Казка пра бутон ружы»'' ({{lang-fr|Le Conte du Bouton de rose}}), адноўленая версія ''«Рамана бутона ружы і матылька»''. Харэаграфія [[Фёдар Васілевіч Лапухоў|Ф. Лапухова]], прэм’ера 16 красавіка [[1919]] года, [[Марыінскі тэатр]]. === Перагляд існуючых партытур === * «{{нп3|Эсмеральда (балет)|Эсмеральда|ru|Эсмеральда (балет)}}» (1886). Арыгінальная партытура [[Ц. Пуні]] (1844) * «{{нп3|Катарына, або Дачка разбойніка||en|Catarina or La Fille du Bandit}}» (1888). Арыгінальная партытура [[Ц. Пуні]] (1846) * «{{нп3|Сільфіда||ru|Сильфида}}» (1892). Арыгінальная партытура {{нп3|Жан-Мадлен Шнейцхофер|Ж.-М. Шнейцхофера|ru|Шнейцхоффер, Жан-Мадлен}} (1832) * «{{нп3|Цар Кандаўл (балет)|Цар Кандаўл|ru|Царь Кандавл (балет)}}» (1891). Арыгінальная партытура [[Ц. Пуні]] (1868) * «[[Лебядзінае возера]]» (1895). Арыгінальная партытура [[П. Чайкоўскі|П. І. Чайкоўскага]] (1877) * «{{нп3|Капрызы матылька||ru|Капризы бабочки}}» (1895). Арыгінальная партытура М. Кроткава (1889) * «{{нп3|Каралеўскі загад або Вучні Дзюпрэ||en|The King's Command or The Pupils of Dupré}}» (1897), аднаактовая версія спектакля Марыуса Петыпа «Каралеўскі ордэн». Арыгінальная партытура {{нп3|Луі Альбер Віцэнціні|Л. Віцэнціні|ru|Вицентини, Луи Альбер}} (1886) {{зноскі}} == Літаратура == * Slonimskiy, Yuriy ''The Personal Reminiscenes of R. E. Drigo''. Muzykal’naya Zhizn (Musical Life). No. 23, 1973. * Petipa, Marius. ''The Diaries of Marius Petipa''. Trans. and Ed. Lynn Garafola. Published in ''Studies in Dance History'' — 3.1 (Spring 1992). * Petipa, Marius. ''Memuary Mariusa Petipa solista ego imperatorskogo velichestva i baletmeistera imperatorskikh teatrov'' (''The Memoirs of Marius Petipa, Soloist of His Imperial Majesty and Ballet Master of the Imperial Theatres''). * Scherer, Barrymore Laurence. ''Riccardo Drigo: Toast of the Czars''. Published in ''Ballet News'' — January, 1982, pp.&nbsp;26-28. * Schueneman, Bruce R. ''Minor Ballet Composers: Biographical Sketches of Sixty-six Underappreciated Yet Significant Contributors to the Body of Western ballet Music''. * Travaglia, Silvio. ''Riccardo Drigo: l’uomo e l’artista''. * Wiley, Roland John. ''Tchaikovsky’s Ballets'' * Wiley, Roland John. ''The Life and Ballets of Lev Ivanov''. * Wiley, Roland John. ''Memoirs of R. E. Drigo, Part I''. Published in ''The Dancing Times'' — May, 1982, pp.&nbsp;577-578 * Wiley, Roland John. ''Memoirs of R. E. Drigo, Part II''. Published in ''The Dancing Times'' — June, 1982, pp.&nbsp;661-662. [[Катэгорыя:Балетныя кампазітары Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Балетныя дырыжоры]] p0knx4vu6n5bex67zyl9szhmooe3p99 0 538935 5237954 5118826 2026-11-03T19:43:21Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237954 wikitext text/x-wiki {{Фільм |Беларуская назва = Нелюбоў |Арыгінальная назва = {{lang-ru|Нелюбовь}} |Выява = Nieliubou (poster).jpg |Памер = 270px }} '''«Нелюбо́ў»''' — драматычны фільм рэжысёра [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэя Звягінцава]]. Сусветная прэм’ера адбылася ў асноўнай конкурснай праграме 70-га Канскага кінафестывалю<ref name="ria2017-04-13">{{cite news|title=Фильм Звягинцева «Нелюбовь» вошел в основной конкурс Каннского фестиваля|url=https://ria.ru/culture/20170413/1492160035.html|publisher=[[РИА Новости]]|location=Масква|date=2017-04-13|accessdate=2017-06-05}}</ref>, дзе фільм атрымаў Прыз журы<ref name="meduza2017-05-28">{{cite news|title=«Нелюбовь» Звягинцева получила приз жюри Каннского кинофестиваля|url=https://meduza.io/news/2017/05/28/nelyubov-zvyagintseva-poluchila-priz-zhyuri-kannskogo-kinofestivalya|publisher=[[Meduza]]|location=Кан|date=2017-05-28|accessdate=2017-06-05}}</ref>. Каманда, якая складаецца з рэжысёра Андрэя Звягінцава, прадзюсараў [[Аляксандр Раднянскі|Аляксандра Раднянскага]] і [[Сяргей Мелькумаў|Сяргея Мелькумава]], сцэнарыста [[Алег Негін|Алега Негіна]] і аператара [[Міхаіл Крычман|Міхаіла Крычмана]], раней працавала над фільмамі «''[[Алена (фільм, 2011)|Алена]]''» (2011) і «''[[Левіяфан (фільм, 2014)|Левіяфан]]''» (2014), якія таксама мелі поспех на Канскім кінафестывалі. Фільм апавядае гісторыю пра сучасную маскоўскую сям’ю, у якой сужэнцы ([[Мар’яна Співак]] і [[Аляксей Розін]]) збіраюцца развесціся, але не могуць вырашыць, з кім пакінуць сына Алёшу ([[Мацвей Новікаў]]). У шэрагу канфліктаў і бясконцых узаемных прэтэнзій яны адкрыта грэбуюць ім, і Алёша, адчуваючы сваю абсалютную непатрэбнасць, пасля іх чарговай сваркі раптоўна знікае. У Беларусі прэм’ера фільма адбылася 1 чэрвеня 2017 года. == Сюжэт == Падзеі фільма адбываюцца ў кастрычніку [[2012]] года. У стасунках адміністратара салона прыгажосці Жэні ([[Мар’яна Співак]]) і менеджара па продажы Барыса ([[Аляксей Розін]]) даўно наступіў разлад, і яны наважваюць падаць на развод. Застаючыся пакуль што афіцыйна жанатымі, яны абое ўжо маюць стасункі на баку: Барыс жыве з цяжарнаю ад яго дзяўчынай Машай ([[Марына Васільева]]), а ў Жэні ёсць забяспечаны палюбоўнік Антон ([[Андрыс Кейш]]). Застаецца толькі прадаць агульную кватэру і вырашыць, з кім будзе жыць іх 12-гадовы сын Алёша ([[Мацвей Новікаў]]). Алёша вяртаецца са школы і сядае рабіць урокі, назіраючы праз акно за асеннім дажджом. Чуецца званок — маці кажа яму, што прыйшлі патэнцыяльныя пакупнікі, каб паглядзець кватэру, і што ён мусіць прыбрацца ў сваім пакоі. Заходзяць пакупнікі: мужчына ([[Максім Стаянаў]]) са сваёй цяжарнай дзяўчынай ([[Любоў Сакалінская]]). Алёша не рады ні іх прыходу, ні таму, што бацькі прадаюць кватэру, і зачыняе дзверы ў свой пакой. У канцы агляду пакупнікі заходзяць у дзіцячы пакой. Маці ўшчувае хлопчыка, бо той не павітаўся з людзьмі, і дае яму кухталя. У адказ Алёша вітаецца скрозь зубы, а пасля, пакрыўджаны на маці, выбягае з пакоя. Той жа ноччу Алёша падслухоўвае зваду бацькоў і разумее, што ні тата, ні мама не маюць ніякага жадання гадаваць яго (лічачы, што ён стане перашкодай іх новым раманам) і стараюцца спіхнуць сына адно на аднаго. Тата лічыць, што для дзіцяці важней жыць з маткай, аднак матка не мае намеру саступаць і кажа, што таксама хоча пажыць сваім жыццём. Яго наступную прапанову — аддаць дзіця бабулі ([[Наталля Патапава]]), жанчына таксама адкідае, бо яе маці зусім не любіць унука. У запале сваркі яны нават згадваюць варыянт аддаць сына ў дзетдом, але разумеюць, што дзіцячая ювенальная юстыцыя не дазволіць ім гэтага зрабіць. На наступны дзень пасля снедання, падчас чаго маці называе сына «''кволым''», Алёша выбягае з дому быццам бы ў школу і больш не вяртаецца. Жэня пра гэта не ведае, бо начуе ў Антона. Яна прызнаецца, што ён — яе першае каханне і што яна ніколі нікога не любіла, акрамя маці — і тое ў дзяцінстве. Маці, паводле слоў Жэні, паводзілася з ёй як «''злая, самотная сцерва''». Яна таксама гаворыць, што да мужа ў яе нікога не было і «''заляцела''» яна па дурасці, таму ёй і прыйшлося пабрацца шлюбам з нялюбым Барысам. Раніцай Жэня вяртаецца дадому і кладзецца спаць, не ведаючы, што сын дома не начаваў. Праз колькі часу ёй тэлефануюць са школы і паведамляюць, што Алёшы не было на ўроках ні ўчора, ні сёння. Не зважаючы на пярэчанні Барыса, што хлопчык хутка сам вернецца, Жэня звяртаецца ў [[Паліцыя|паліцыю]]. Оперупаўнаважаны ([[Сяргей Барысаў]]) у размове з Жэняй выказвае меркаванне, што хлопчык пайшоў гуляць з сябрамі або бадзяецца па гандлёвым цэнтры, гаворачы, што пераважная большасць «''бегункоў''» вяртаецца дамоў праз 7—10 дзён. Адзінае, што ён можа параіць, гэта звярнуцца да валанцёраў з недзяржаўнай пошукавай арганізацыі, а не спадзявацца на праваахоўныя органы, якія патопяць справу ў бюракратычных працэдурах. [[Файл:Сходненскаячаша.JPG|злева|міні|Сходненскі коўш, дзе адбываліся пошукі Алёшы.]] Жэня прыслухоўваецца да парады і тэлефануе валанцёрам. Каардынатар пошукава-выратавальнага атрада ([[Аляксей Фацееў]]), апісваючы Жэні і Барысу план пошуку, выказвае думку, што хлопчык можа знаходзіцца ў бабулі, якая жыве на лецішчы за тры гадзіны язды ад Масквы. Жэня сумняецца, бо Алёша не ведае туды дарогі, і вельмі неахвотна згаджаецца паехаць з Барысам да маці, бо ў яе з ёй вельмі напружаныя стасункі. Жэніна маці прынцыпова не выходзіць на сувязь з дачкой, а калі сужэнцы прыязджаюць у суправаджэнні валанцёра, не адразу пускае іх у дом. Яна не дае веры, што хлопчык прапаў, і лічыць, што яе дачка з мужам ўсё выдумалі, каб разжаліць яе і, у выніку, «''павесіць''» на яе хлопчыка. Пасля эмацыянальнага скандалу з маці Жэня і Барыс едуць назад у Маскву. Па дарозе дадому Жэня прызнаецца Барысу, што выйшла за яго замуж і нарадзіла Алёшу толькі таму, што больш не магла жыць з маці, але гэта было памылкай, і ёй трэба было зрабіць [[аборт]]. Сужэнцы зноў лаюцца і Барыс высаджвае Жэню з машыны сярод дарогі. Вярнуўшыся ў Маскву, яны даведваюцца, што пошукі не далі выніку. Каардынатар валанцёрскага атрада накіроўваецца ў школу і праводзіць гутарку з аднакласнікам і адзіным сябрам Алёшы ([[Арцём Жыгулін]]). Ён угаворвае хлопчыка раскрыць месцазнаходжанне так называнай «''базы''» — закінутага ў лясным гушчары будынка, дзе збіраюцца хлапчукі са школы. Валанцёры і Алёшаў бацька выпраўляюцца туды, але знаходзяць толькі Алёшаву куртку. У адну з лякарань дастаўляюць хлопчыка, знойдзенага на вуліцы і падобнага з апісання; да яго прыходзіць Жэня, але гэта аказваецца не Алёша. Праз колькі часу Барыс, Жэня, Антон і каардынатар валанцёраў едуць у [[морг]] для апазнавання трупа невядомага хлопчыка. Пасля таго, як патолагаанатам падымае покрыўку са знявечанага трупа, у Жэні пачынаецца істэрыка, яна сцвярджае, што гэта не Алёша, бо на яго целе мае быць радзімка. Барыс згаджаецца з жонкай, аднак каардынатар рэкамендуе ім правесці параўнальны аналіз ДНК, мяркуючы, што бацькі могуць знаходзіцца ў стане адмаўлення. Жэніна істэрыка працягваецца, яна накідваецца на вонкава спакойнага Барыса з крыкам, што ніколі б не аддала хлопчыка ў дзіцячы дом. Яна выходзіць у калідор, дзе яе супакайвае Антон. Пасля яе cыходу Барыс сядае на падлогу і больш не можа стрымаць слёз. Такім чынам, пытанне пра лёс хлопчыка застаецца адкрытым. Праз два годы Алёша лічыцца зніклым без вестак, сужэнцы жывуць раздзельна, а ў іх прададзенай кватэры цяпер ідзе рамонт. Барыс жыве ў Машынай кватэры разам з цешчай, у іх нарадзіўся сын, да якога Барыс гэтаксама нічога не адчувае. Жэня жыве ў раскошных апартаментах Антона, але і яна не пачуваецца шчаслівай. У апошніх сцэнах фільма дэманструюцца пейзажы Сходненскага каўша, а таксама загараджальная стужка, якую Алёша аднойчы закінуў на дрэва па дарозе са школы. == Акцёрскі склад == {{УРоляхВерх}} {{УРолях|[[Мар’яна Співак]]||Жэня|жонка Барыса}} {{УРолях|[[Аляксей Розін]]||Барыс|муж Жэні}} {{УРолях|[[Мацвей Новікаў]]||Алёша|сын Барыса і Жэні}} {{УРолях|[[Андрыс Кейш]]||Антон|палюбоўнік Жэні}} {{УРолях|[[Марына Васільева]]||Маша|палюбоўніца Барыса}} {{УРолях|[[Аляксей Фацееў]]||Іван|каардынатар пошукава-выратавальнага атрада}} {{УРолях|[[Сяргей Барысаў]]||оперупаўнаважаны}} {{УРолях|[[Наталля Патапава]]||мама Жэні}} {{УРолях|[[Ганна Гулярэнка]]||мама Машы}} {{УРолях|[[Сяргей Бадзічкін]]||Сяргей|калега Барыса}} {{УРолях|[[Яўгенія Дзмітрыева]]||парыкмахер}} {{УРолях|[[Арцём Жыгулін]]||Кузняцоў|аднакласнік Алёшы}} {{УРолях|[[Максім Салопаў]]||бацька Кузняцова}} {{УРолях|[[Таццяна Рабаконь]]||рыелтар}} {{УРолях|[[Максім Стаянаў]]||пакупнік}} {{УРолях|[[Любоў Сакалінская]]||дзяўчына пакупніка}} {{УРолях|[[Варвара Шмыкава]]||Лена|пашукавік}} {{УРолях|[[Наталі Старынкевіч]]||касметолаг}} {{УРолях|[[Ірына Крыванос]]||медсястра|}} {{УРоляхНіз}} == Стваральнікі фільма == * Рэжысёр: [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]] * Сцэнарысты: [[Алег Негін]], [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]] * Аператар: [[Міхаіл Крычман]] * Мастак-пастаноўшчык: [[Андрэй Панкратаў]] * Мастак па касцюмах: [[Ганна Бартулі]] * Мастак па грыму: [[Галіна Панамарова]] * Гукарэжысёр: [[Андрэй Дзергачоў]] * Мантаж: [[Ганна Мас]] * Кампазітар: [[Яўген Гальперын]], [[Саша Гальперын]] * Прадзюсары: [[Аляксандр Раднянскі]], [[Сяргей Мелькумаў]] * Супрадзюсар: [[Глеб Фецісаў]] * Выканаўчыя прадзюсары: [[Вінсэнт Маравал]], [[Паскаль Кашэтэ]], [[Грэгуар Сарлат]] * Лінейны прадзюсар: [[Кацярына Маракуліна]] == Стварэнне == === Задума і напісанне сцэнарыя === Задума кінафільма ўзнікла летам 2015 года, і спрыяла таму даўняя прыхільнасць [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэя Звягінцава]] да фільма [[Інгмар Бергман|Інгмара Бергмана]] «Сцэны з сямейнага жыцця». Ён са сваім пастаянным сцэнарыстам Алегам Негіным разглядалі магчымасць зазірнуць у крызіс сямейнага жыцця, калі мінула 10-12 гадоў шлюбу і жыць разам далей немагчыма.<ref name="rt2017-03-14">{{cite news|first=Александр|last=Нечаев|title=«Не признаю национальных рамок кинематографа»: Звягинцев рассказал о своём новом фильме|url=https://russian.rt.com/russia/article/368165-rossiya-kino-zvyagincev|publisher=[[RT]]|date=2017-03-14|accessdate=2017-06-05}}</ref> У інтэрв’ю [[РИА Новости|РІА Навіны]] прадзюсар Аляксандр Раднянскі паведаміў, што працэс пошуку і абмеркавання з рэжысёрам матэрыялу для новага фільма цягнуўся некалькі гадоў.<ref name="ria2015-11-12">{{cite news|title=Продюсер: новый фильм Звягинцева это эмоционально многослойная история|url=https://ria.ru/culture/20151112/1319518422.html|publisher=[[РИА Новости]]|location=Москва|date=2015-11-12|accessdate=2017-06-05}}</ref> Праект быў запушчаны ў працу на фундаменце кароткага трытмента, выкладзенага на некалькіх старонках. Далей рэжысёр дадаў сваё бачанне развіцця сюжэта. У лістападзе 2015 года Алег Негін скончыў літаратурны сцэнарый. Да гэтага часу частка аб’ектаў для здымкаў была ўжо знойдзена. У прыватнасці, прагулка Алёшы ў яры (Сходненскі коўш) з’явілася ў рэжысёрскім сцэнарыі менавіта дзякуючы таму, што ўжо восенню 2015 года быў зацверджаны галоўны натурны аб’ект: месца пражывання сям’і Сляпцовых. Да гэтага часу ўжо былі гатовы першыя эскізы галоўных інтэр’ераў фільма: кватэра Сляпцовых, кватэра Машы і апартаменты Антона. === Падбор акцёраў === Кастынг акцёраў пачаўся ў снежні 2015 года. Аляксей Розін ужо здымаўся ў фільмах «''Алена''» (2011) і «''Левіяфан''» (2014), але для Мар’яны Співак гэта была першая роля ў праектах Звягінцава і Раднянскага.<ref name="lenta2015-11-12">{{cite news|title=Режиссер «Левиафана» объявил о начале работы над новым фильмом|url=https://lenta.ru/news/2015/11/12/cinema/|publisher=[[Lenta.ru]]|location=Москва|date=2015-11-12|accessdate=2017-06-05}}</ref> Яна была першай актрысай, якая прыйшла на кінапробы, і хадзіла на іх на працягу паўгода.<ref>{{cite web|url=https://tvrain.ru/teleshow/fishman_vechernee_shou/film_nelyubov_ispolnitely_roley-435117|title=«Мир пылает в огне, люди не могут договориться»: что о фильме Звягинцева «Нелюбовь» говорят исполнители главных ролей|author=Катаев, Денис|date=20 мая 2017|publisher=[[Телеканал «Дождь»]]|accessdate=2017-06-05}}</ref> === Падрыхтоўчая праца і здымкі === 12 лістапада 2015 года [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]] абвясціў пра пачатак працы над новым фільмам. «''Гэта гісторыя мужа і жонкі, якія расстаюцца. Гісторыя вельмі сумная, пранізлівая''», — сказал ён, дадаўшы, што гледачам «''прыйдзецца праліць слёзы''». Рэжысёр адзначыў, што назва карціны ўжо прыдумана, аднак пакуль яна будзе трымацца ў сакрэце. У маі 2016 года была абвешчана назва фільма — «''Нелюбоў''», а таксама некаторыя дэталі сюжэта.<ref name="hollywoodreporter2016-11-05">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/cannes-leviathan-director-returns-loveless-892683|title=Cannes: 'Leviathan' Director Returns With 'Loveless' (Exclusive)|author=Roxborough, Scott|quote=Wild Bunch is handling sales in all territories outside France and the CIS|date=2016-11-05|website=[[The Hollywood Reporter]]|publisher=Prometheus Global Media|accessdate=2017-06-05|lang=en}}</ref> Здымкі пачаліся 5 верасня 2016 года і павінны былі скончыцца ў канцы лістапада — пачатку снежня. Але так як дзеянне фільма адбываецца ў цёплы час года, а ў сярэдзіне кастрычніка выпаў снег, які так і не растаў, здымкі ў лістападзе былі прыпынены.<ref name="tass2016-11-16">{{cite news|first=Наталья|last=Баринова|title=Звягинцев делает паузу в съемках нового фильма из-за снежной погоды|url=http://tass.ru/kultura/3790196|publisher=[[ТАСС]]|location=Москва|date=2016-11-16|accessdate=2017-06-05|quote=Андрей Звягинцев приостановит съемочный процесс новой картины под рабочим названием "Нелюбовь" из-за снежной погоды}}</ref> Даздымкі адбываліся ўвесну, у перыяд з 25 сакавіка па 9 красавіка 2017 года. У агульнай складанасці аб’ём вясенняга блока склаў 12 здымачных дзён, 15 хвілін карыснага хранаметражу і крыху больш за 50 планаў. === Месцы здымкаў === [[Файл:В15525.jpg|міні|У шэрагу момантаў фільма можна ўбачыць раку Сходню (на фотаздымку мы бачым яе на дне Сходненскага каўша) і прылеглую мясцовасць.]] Месцам дзеяння кінакарціны быў абраны раён Паўднёвае Тушына на паўночным усходзе [[Масква|Масквы.]] Там здымаліся: школа (экстэр’ер і інтэр’ер), дом Сляпцовых, паркоўка перад домам, прылеглыя да яе вуліцы, прадуктовая крама, аўтобусны прыпынак, а таксама помнік прыроды — Сходненскі коўш, той самы яр, у нізоўі якога хлопчык пасля заканчэння ўрокаў прагульваецца уздоўж берагоў ракі. Рака завецца Сходня<ref name="cultofcinema.com/">{{cite news|title=«Нелюбовь» Андрея Звягинцева (о создании картины)|url=http://cultofcinema.com/%D0%BD%D0%B5%D0%BB%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C-%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D1%8F-%D0%B7%D0%B2%D1%8F%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%BE-%D1%81%D0%BE%D0%B7%D0%B4%D0%B0/}}</ref>. Усе тры жылыя памяшканні — кватэра Сляпцовых, Машы і Антона — былі выбудаваны ў павільёне па праекце мастака-пастаноўшчыка карціны Андрэя Панкратава. У дэкарацыі «''кватэра Сляпцовых''» акрамя жылых памяшканняў была пабудавана лесвічная пляцоўка і кабіна ліфта. Усе дэкарацыі кватэр знаходзіліся на вышыні 2,5 — 3 метраў адносна падлогі павільёна, што дазваляла камеры, аказаўшыся дастаткова блізка ад вокнаў, «''не бачыць''» падлогі. За вокнамі дэкарацыі былі ўсталяваны ствалы і галіны дрэў. У час здымак галіны прыводзіліся ў рух пры дапамозе спецыяльнай сістэмы тросаў супрацоўнікамі мастацкага дэпартамента. Дзякуючы гэтаму, дрэвы «''калышуцца ад ветру''», што прыдае дэкарацыі рэалістычнасці.<ref name="az-film.com/ru/Movies/11">{{cite news|title=«Нелюбовь». Факты|url=http://www.az-film.com/ru/Movies/11.html|access-date=17 лістапада 2017|archive-date=13 лістапада 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171113112752/http://www.az-film.com/ru/Movies/11.html|url-status=dead}}</ref> Дэкарацыяй, пабудаванай у павільёне, з’яўляецца і ліфт, у якім Барыс, разам з іншымі офіснымі супрацоўнікамі, падымаецца з падземнай паркоўкі. Закрыццё дзвярэй у ліфце імітавалася спецыяльнымі «''сцягамі''» з чорнай тканіны, якія перакрывалі святло ад асвятляльных прыбораў. Эфект руху ствараўся пры дапамозе кручэння асвятляльных прыбораў за сценамі ліфта. Эпізод у моргу здымаўся ў пабудаванай дэкарацыі на тэрыторыі завода «''Крышталь''». === Мантаж === Мантаж пачаўся ў снежні 2016 года, а завяршыўся ў красавіку 2017 года. Гэта першая карціна, якую [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэй Звягінцаў]] і мантажор Ганна Мас былі вымушаны пачаць манціраваць яшчэ да заканчэння здымачнага перыяду, у час прыпынення здымак, і не ў храналагічнай паслядоўнасці. У працэсе мантажу ў карціне ўтвараліся лакуны ці пустоты, якія нельга было запоўніць матэрыялам. З-за гэтага рытм апавядання перарываўся, што было дастаткова некамфортным момантам творчага працэсу. Пра гэта казаў сам рэжысёр ужо ўвесну, у час даздымак карціны. == Рэліз == У маі 2016 года на кінарынку Marché du Film у Канах кампанія Pyramide Distribution набыла правы на фільм для дыстрыбуцыі ў Францыі, а Wild Bunch — на ўсіх тэрыторыях за межамі Францыі і СНД. У сакавіку 2017 года стала вядома, што правы на фільм набылі ўсе еўрапейскія краіны і чакаецца некалькі пагадненняў з кампаніямі з Азіі і Лацінскай Амерыкі.<ref name="interfax2017-03-06">{{Cite news|title=Права на фильм Звягинцева «Нелюбовь» приобрели все европейские страны|url=http://www.interfax.ru/culture/552475|publisher=[[Интерфакс]]|date=2017-03-06|accessdate=2017-06-05|quote=В Берлине были заключены сделки с компаниями из Великобритании, Испании, Дании и Финляндии. Таким образом, права на все европейские территории проданы и осталось лишь закрыть несколько сделок с компаниями из Азии и Латинской Америки}}</ref> 10 красавіка 2017 года ў Парыжы працоўная версія фільма была прадэманстравана сябрам адборачнай камісіі Канскага кінафестывалю.<ref name="instagram.com/alexander.rodnyansky">{{Instagram|BS_Fmyfgvkt|Александр Роднянский|lang=ru}}(рус.)<span> на сайте </span>[//ru.wikipedia.org/wiki/Instagram Instagram]</ref> 13 красавіка 2017 года было абвешчана, што «''Нелюбоў''» увайшла ў асноўную конкурсную праграму 70-га Канскага кінафестывалю, а стваральнікі фільма паведамілі, што спадзяваліся на выдзвіжэнне на Канскім кінафестывалі, але ўсур’ёз не разлічвалі.<ref name="rbc2017-04-13">{{Cite news|title=Фильм Звягинцева «Нелюбовь» вошел в основную программу в Каннах|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/58ef5f339a79477e8b9c20df|publisher=[[РБК]]|date=2017-04-13|accessdate=2017-06-05|quote=Создатели фильма «Нелюбовь» надеялись на выдвижение на Каннском кинофестивале, но всерьез не рассчитывали, рассказал РБК продюсер Александр Роднянский}}</ref> 31 мая 2017 года ў маскоўскім кінатэатры «''Кастрычнік''» адбыўся прэм’ерны паказ, а 1 чэрвеня 2017 года стужка выйшла ў расійскі кінапракат.<ref name="ria2017-06-01">{{Cite news|title=В Москве прошла премьера фильма Андрея Звягинцева «Нелюбовь»|url=https://ria.ru/culture/20170601/1495525939.html|publisher=[[РИА Новости]]|date=2017-06-01|accessdate=2017-06-05|quote=Премьера фильма Андрея Звягинцева «Нелюбовь», получившего на Каннском фестивале приз жюри, прошла в среду в московском кинотеатре «Октябрь»}}</ref><ref name="tass2017-06-01">{{Cite news|title=Фильм Андрея Звягинцева «Нелюбовь» выходит в российский прокат|url=http://tass.ru/kultura/4298783|publisher=[[ТАСС]]|date=2017-06-01|accessdate=2017-06-05|quote=Фильм «Нелюбовь» Андрея Звягинцева, получивший приз жюри на 70-м Каннском кинофестивале, выходит в четверг в российский прокат}}</ref> === Прэм’ерныя паказы === {{FRA}} — 18 мая 2017 ([[Канскі кінафестываль 2017|70-ы Канскі кінафестываль]])<br> {{RUS}} — 31 мая 2017 (Кінатэатр «''Кастрычнік''»)<ref name="ria2017-06-01"/><br> {{DEU}} — 23 чэрвеня 2017 (35-ы міжнародны Мюнхенскі кінафестываль)<ref name="imdbreleasedates"/> === Шырокі пракат === {{RUS}} — 1 чэрвеня 2017<ref name="tass2017-06-01"/><br> {{ARM}} — 1 чэрвеня 2017<ref name="imdbreleasedates">{{cite web|url=http://www.imdb.com/title/tt6304162/releaseinfo?ref_=tt_dt_dt|title=Нелюбовь (2017)|subtitle=Release Info|website=[[IMDB]]|publisher=[[Amazon.com]]|accessdate=2017-06-05|lang=en|description=График мировых премьер}}</ref><br> {{BLR}} — 1 чэрвеня 2017<ref name="imdbreleasedates"/><br> {{KAZ}} — 1 чэрвеня 2017<ref name="imdbreleasedates"/><br> {{FRA}} — 20 верасня 2017<ref name="tass2017-05-30">{{cite news|first=Дмитрий|last=Горохов|author2=Лебедева, Арина|title=Фильм «Нелюбовь» выйдет на экраны Франции в сентябре|url=http://tass.ru/kultura/4294739|publisher=[[ТАСС]]|location=Канн|date=2017-05-30|accessdate=2017-06-05|quote=Во Франции лента появится на экранах кинотеатров 20 сентября, в середине октября ее можно будет увидеть в Великобритании}}</ref><br> {{GBR}} — 10 лістапада 2017<ref name="imdbreleasedates"/> == Водгукі == === Друк, крытыкі === Кінакрытык Пітэр Брэдшоў у брытанскай газеце «''[[The Guardian]]''» даў фільму максімальную адзнаку. Паводле яго меркавання новы фільм [[Андрэй Пятровіч Звягінцаў|Андрэя Звягінцава]] — «''гэта суровая, таямнічая і вусцішная гісторыя духоўнай катастрофы: драма, асаджаная на шкілет працэдурнага дэтэктыўнага трылера''». «''Фільм валодае гіпнатычнай сілай і невыноснай неадназначнасцю, якая захоўваецца да самага фіналу. Гэта гісторыя сучаснай Расіі, жыхары якой знаходзяцца ва ўладзе няўмольных сіл, свету без любові, падобнага да непрыдатнай для чалавека планеты, месца, дзе звычайнае выжыванне муціравала ў бясконцую прагу грошай, паляпшэння грамадскага становішча, у жаданне другога шлюбу, які прынясе добрую кватэру, секс і раскошу, у сацыяльныя медыя з іх сталаю зацыкленасцю на сабе і ўласным статусе. Але ўсё гэта прыкрываецца або кантралюецца кансерватыўнымі сацыяльнымі нормамі хрысціянства, канфармізму і нацыяналізму''», — рэзюмуе кінакрытык.<ref name="theguardian.com/film/">{{cite news|title=«Loveless» review - eerie thriller of hypnotic, mysterious intensity from «Leviathan» director|url=https://www.theguardian.com/film/2017/may/17/loveless-review-leviathan-director-andrei-zvyagintsev-cannes-2017}}</ref> Кінакрытык Джэсіка Кіенг у сваёй рэцэнзіі для «''[[The Playlist]]''» напісала — «''ёсць, вядома, нешта „сталкераўскае“, амаль фантастычнае ў недаказанасці спустошаных пейзажаў, але „Нелюбоў“ гаворыць не пра бліжэйшую будучыню, а пра нядаўняе мінулае. Радыё ў машыне бурчыць пра прадказанні апакаліпсісу, сробленыя майя, а па тэлевізары абмяркоўваюць сітуацыю ва Украіне (тут больш-менш нічога не змянілася). Для фільма, зробленага з такой дбайнасцю, гэты навінны шум гучыць не вельмі выразна, але і гэта таксама мае свой сэнс. Як і многія фільмы жахаў, „Нелюбоў“ выгадавана лютасцю, і гэтыя смутныя моманты патрэбныя Звягінцаву для таго, каб маска фармальнай дакладнасці магла саслізнуць уніз, прыадчыняючы грымасу праведнага гневу''».<ref name="theplaylist.net/cannes-review-andrey-zvyagintsevs">{{cite news|title=Andrey Zvyagintsev’s Purgatorial, Punishing, Pristine ‘Loveless’ [Cannes Review]|url=https://theplaylist.net/cannes-review-andrey-zvyagintsevs-purgatorial-merciless-pristine-loveless-20170517/}}</ref> Фільм атрымаў станоўчую ацэнку ад кінакрытыка вядучага амерыканскага штотыднёвіка «''[[Variety]]''» Оўэна Глейбермана. Ён лічыць, што — «''пры дапамозе другарадных дэталяў Звягінцаў апісвае рамантычны неўроз, які ахоплівае ўсё грамадства. <…> Карумпіраванае грамадства аказваецца чашкай Петры для шлюбу без кахання, у якім з’яўляецца нялюбае дзіцё. Драматургія — выразная, але ў той самы час няспешная ў сваіх назіраннях, рэалістычная, але і метафарычная… Гэта адначасова фільм-роздум і драма пра стасункі. Практычна кожны ведае пра хваробу, дыягназ якой ён ставіць. І эпідэмія не абмяжоўваецца Расіяй''».<ref name="http://variety.com/2017/film/news/loveless-review-andrey-zvyagintsev">{{cite news|title=Film Review: ‘Loveless’. Alexey Zvyagintsev's stark tale of a divorcing couple is a missing-child procedural that meditates on the corruption of Russia.|url=http://variety.com/2017/film/news/loveless-review-andrey-zvyagintsev-1202430108//}}</ref> Рускі кінакрытык Антон Долін адзначае, што сюжэт фільма развіваецца на фоне выразнага сацыяльна-палітычнага кантэксту Расіі 2012—2014 гадоў. У фанаграме фільма прысутнічаюць згадкі і пра выбары каардынацыйнай рады апазіцыі (маскоўскія пратэсты 2011—2012 гадоў), і пра вайну ва Украіне, але героі ніяк не каментуюць гэтыя падзеі, гэта толькі фон іх жыцця.<ref>''Антон Долин''. Формула нелюбви. // Новое время/The New Times 2017. № 19-20. c. 80-83.</ref> === Афіцыйныя асобы === 30 мая 2017 года стала вядома, што прэм’ер-міністр РФ [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрый Мядзведзеў]] павіншаваў рэжысёра [[Андрэй Звягінцаў|Андрэя Звягінцава]] і прадзюсара Аляксандра Раднянскага з [[Прыз журы (Канскі кінафестываль)|прызам журы]] 70-га Канскага міжнароднага кінафестывалю за фільм «''Нелюбоў''», адзначыўшы, што гэта годная ацэнка іх таленту. «''Шчыра рады павіншаваць вас з прызам журы юбілейнага, 70-га Канскага фестывалю… Вы стварылі кінастужку, якая пранізліва і праўдзіва расказала пра жыццё сям’і, няпростыя адносіны бацькоў і дзяцей, пра пачуцці і перажыванні, пра тое, што хвалюе кожнага чалавека. І ўзнагарода Канаў — гэта годная ацэнка вашага таленту і асаблівага погляду''», — гаварылася ў віншавальнай тэлеграме.<ref name="ria.ru2017-05-30">{{cite news|title=Медведев назвал «пронзительным и честным» новый фильм Звягинцева «Нелюбовь»|url=https://ria.ru/culture/20170530/1495419821.html|publisher=[[РИА Новости]]|location=Москва|date=2017-05-30}}</ref> == Узнагароды і намінацыі == {| border=2 cellpadding=3 class="wikitable" style="font-size: 95%; margin-bottom: 34px;" ! colspan=5 style="background:#B0C4DE;" |Узнагароды і намінацыі |- align="center" !style="background:#ccc;"|Год !style="background:#ccc;"|Фестываль / Кінапрэмія !style="background:#ccc;"|Катэгорыя !style="background:#ccc;"|Намінант !style="background:#ccc;"|Вынік |- |rowspan=2|[[2017]] |rowspan=2|[[Канскі кінафестываль 2017|70-ы Канскі кінафестываль]] |{{Залатая пальмавая галіна}} |rowspan=2|«''Нелюбоў''» |{{nom}} |- |[[Прыз журы (Канскі кінафестываль)|Прыз журы]] |{{won}}<ref name="meduza2017-05-28"/> |- |[[2017]] |35-ы міжнародны [[Мюнхенскі кінафестываль]] |Гран-пры |«''Нелюбоў''» |{{won}}<ref name="ria.ru2017-07-01">{{cite news|title=Фильм Звягинцева «Нелюбовь» получил Гран-при на кинофестивале в Мюнхене|url=https://ria.ru/culture/20170701/1497669591.html|publisher=[[РИА Новости]]|location=Москва|date=2017-07-01|accessdate=2017-07-04}}</ref> |- |[[2017]] |10-ы Усерасійскі кінафестываль «''Залаты Фенікс''» |Гран-пры |«''Нелюбоў''» |{{won}}<ref name="ria.ru2017-09-07">{{cite news|title= «Нелюбовь» Звягинцева получила Гран-при фестиваля «Золотой феникс» |url=https://ria.ru/culture/20170907/1502025474.html|publisher=[[РИА Новости]]|location=Москва|date=2017-09-07}}</ref> |- |[[2017]] |24-ы Міжнародны конкурс мастацкіх фільмаў «''Залаты кокан''» |Гран-пры |«''Нелюбоў''» |{{won}}<ref name="adanafilmfestivali.org">{{cite news|title= «Нелюбовь» Звягинцева получила Гран-при фестиваля «Золотой кокон»|url= http://www.adanafilmfestivali.org.tr/haberler/24-altin-koza-oeduelleri-sahiplerini-buldu|accessdate= 17 лістапада 2017|archiveurl= https://web.archive.org/web/20171006123021/http://www.adanafilmfestivali.org.tr/haberler/24-altin-koza-oeduelleri-sahiplerini-buldu|archivedate= 6 кастрычніка 2017|url-status= dead}}</ref> |- |[[2017]] |61-ы [[Лонданскі міжнародны кінафестываль]] |Гран-пры |«''Нелюбоў''» |{{won}}<ref name="ТАСC2017-10-5">{{cite news|title="Нелюбовь" Звягинцева признана лучшим фильмом Лондонского международного кинофестиваля|url=http://tass.ru/kultura/4646764}}</ref> |- |rowspan=5|[[2017]] |rowspan=5|[[Еўрапейская кінапрэмія 2017|30-я Еўрапейская кінапрэмія]] |[[Еўрапейская кінапрэмія за найлепшы еўрапейскі фільм|Найлепшы еўрапейскі фільм]] |rowspan=5|«''Нелюбоў''» |{{nom}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму рэжысёру|Найлепшы еўрапейскі рэжысёр]] |{{nom}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму сцэнарысту|Найлепшы еўрапейскі сцэнарыст]] |{{nom}}<ref name="РИА НОВОСТИ 2017-11-4">{{cite news|title="Нелюбовь" получила три номинации Европейской киноакадемии|url=https://ria.ru/culture/20171104/1508212519.html}}</ref> |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму аператару|Найлепшы еўрапейскі аператар]] |{{won}} |- |[[Еўрапейская кінапрэмія найлепшаму еўрапейскаму кампазітару|Найлепшы еўрапейскі кампазітар]] |{{won}}<ref name="ТАСС НОВОСТИ 2017-11-14">{{cite news|title=Фильм "Нелюбовь" завоевал призы Европейской киноакадемии|url=http://tass.ru/kultura/4727205}}</ref> |- |[[2018]] |«''[[Залаты глобус]]''» |Найлепшы фільм на замежнай мове |«''Нелюбоў''» |{{nom}}<ref>{{cite news|title=Golden Globe Awards, Winners & Nominees: Loveless|url=https://www.goldenglobes.com/film/loveless|accessdate=2018-01-15}}</ref> |- |[[2018]] |«''[[Сезар]]''» |[[Прэмія «Сезар» за найлепшы замежны фільм|Найлепшы замежны фільм]] |«''Нелюбоў''» |{{won}}<ref>{{cite news|title=Cesar Awards: ‘BPM ‘ Wins Best Film as France Promotes #NowWeAct|url=http://variety.com/2018/film/news/robin-campillos-bpm-beats-per-minute-wins-best-film-at-cesar-awards-1202715674/|publisher=|location=|date=2017-09-07|accessdate=2018-03-03}}</ref> |} == Крыніцы == {{Reflist}} == Спасылкі == * [https://sonypictures.ru/Loveless «Нелюбоў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180129140616/https://sonypictures.ru/Loveless |date=29 студзеня 2018 }} на сайце Sony Pictures Entertainment * [[imdbtitle:6304162|«Нелюбоў»]] (англ.) на сайце Internet Movie Database * [http://distrib.pyramidefilms.com/pyramide-distribution-catalogue/faute-amour-loveless.html «Нелюбоў»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170612003721/http://distrib.pyramidefilms.com/pyramide-distribution-catalogue/faute-amour-loveless.html |date=12 чэрвеня 2017 }} на сайце Pyramide Films {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Андрэя Звягінцава}} {{Прыз журы Канскага кінафестывалю}} {{Прэмія «Сезар» за найлепшы замежны фільм}} {{Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса за найлепшы фільм на замежнай мове}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2017 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Расіі 2017 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Францыі 2017 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Германіі 2017 года]] [[Катэгорыя:Фільмы Бельгіі 2017 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Расіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Францыі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Германіі]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы Бельгіі]] [[Катэгорыя:Фільмы на рускай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, знятыя ў Маскве]] [[Катэгорыя:Фільмы пра 2012 год]] [[Катэгорыя:Фільмы пра Маскву]] [[Катэгорыя:Фільмы пра дзяцей]] [[Катэгорыя:Фільмы пра развод]] [[Катэгорыя:Фільмы пра зніклых людзей]] [[Катэгорыя:Фільмы Андрэя Звягінцава]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Андрэя Звягінцава]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Алега Негіна]] [[Катэгорыя:Фільмы — лаўрэаты прэміі «Сезар» за найлепшы замежны фільм]] tfna7ryy1r4j064kbw0r7kz3cendf5h 0 544435 5237790 4977371 2026-11-03T12:48:08Z Autumndancer 168015 5237790 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Берэке}} {{НП-Казахстан}} '''Берэке''' ({{lang-kz|Береке}}) — [[аул]] у [[Аршалынскі раён|Аршалынскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Валгодонаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 113441300<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 75 чалавек (34 мужчыны і 41 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 28 чалавек (14 мужчын і 14 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Аршалынскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Аршалынскага раёна]] qi37wygnhg3gt3ovt7nt0rt8o84f6e5 0 545673 5237761 4840036 2026-11-03T12:14:56Z Autumndancer 168015 5237761 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан |статус = горад |казахская назва = Степногорск }} '''Сцепнагорск''' ({{lang-kk|Степногорск}}) — [[горад]] у [[Акмолінская вобласць (Казахстан)|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Размешчаны за 199 км на паўночны ўсход ад [[Астана|Астаны]]. Першапачаткова гэта была закрытая адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка, у розны час меў назвы: Цалінаград-25, Макінск-2. Прадпрыемствы горада вырабляюць [[золата]], поліметалы ([[Уран (хімічны элемент)|уран]]), [[малібдэн]], чыгуначныя [[падшыпнік]]і і інш. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://vlast.kz/gorod/42725-my-surovyj-promyslennyj-gorod.html ''Светлана Ромашкина'' «Мы суровый промышленный город» // Аналитический интернет-журнал «Власть»]{{ref-ru}} {{НП гарадской адміністрацыі Сцепнагорска}} {{Акмолінская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Акмолінскай вобласці]] [[Катэгорыя:Сцепнагорск| ]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1959 годзе]] cguwe4djhotnqbyvbgps4oako45tjkw 0 545836 5237774 5179605 2026-11-03T12:30:12Z Autumndancer 168015 5237774 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Ашулы''' ({{lang-kz|Ашулы}}) — скасаваны [[аул]] у [[Сандыктаўскі раён|Сандыктаўскім раёне]] [[Акмолінская вобласць|Акмолінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіў у склад Хлебнай сельскай акругі. Код КАТА — 116457105<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=2013-02-16|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. У 2009 годзе ў складзе Хлебнае. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 76 чалавек (40 мужчын і 36 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 17 чалавек (10 мужчын і 7 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Сандыктаўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Сандыктаўскага раёна]] 360snimxiish6fiy867a60eg6xzl085 0 547631 5238207 4976794 2026-11-04T09:29:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238207 wikitext text/x-wiki {{Край Латвіі | назва = Паргаўйскі край | арыгінал_назвы = Pārgaujas novads | карта = Pārgaujas novada karte.png | выява_герба = | назва_герба = | шырыня_герба = | выява_сцяга = | назва_сцяга = | цэнтр = Сталбэ | плошча = 487,5 | насельніцтва = 3953 | год_перапісу = 2011 | шчыльнасць = 8,11 | створаны = [[2009]] год | скасаваны = | мэр = Хардыйс Вентс | мэр_год = | тэрыторыі = {{collapsible list|title=3 воласці|<br>[[Райскумская воласць]]<br>[[Сталбская воласць]]<br>[[Страўпская воласць]]}} | цэнтры_паслуг = | карта2 = | карта2_апісанне = | сайт = www.pargaujasnovads.lv }} '''Паргаўйскі край''' ({{lang-lv|Pārgaujas novads}}) — адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка ў цэнтральнай частцы [[Латвія|Латвіі]] ў вобласці [[Відзэмэ]]. [[Край (Латвія)|Край]] складаецца з трох [[Воласці Латвіі|валасцей]]; адміністрацыйны цэнтр края — сяло [[Сталбэ]]. Насельніцтва на 1 студзеня [[2010]] года складала 4425 чалавек<ref name="pmlp">{{cite web|url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2009/3ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits.pdf|title=Численность населения в самоуправлениях на 01.01.2010|publisher=Управление по делам гражданства и миграции|lang=lv|archiveurl=https://www.webcitation.org/67CSn0cjI?url=http://www.pmlp.gov.lv/lv/statistika/dokuments/2009/3ISPV_Pasvaldibas_iedzivotaju_skaits.pdf|archivedate=26 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. Плошча края — 487,5 км²<ref>{{cite web|url=http://www.raplm.gov.lv/uploads/filedir/Nozares/Pasvaldibas/Administratīvi%20teritoriālais%20iedalījum%20ar%20platibu.doc|title=Административное деление Латвии|publisher=Министерство по делам регионального развития и самоуправлений|lang=lv|archiveurl=https://www.webcitation.org/67CSnViHZ?url=http://www.raplm.gov.lv/uploads/filedir/Nozares/Pasvaldibas/Administrat%C4%ABvi%20teritori%C4%81lais%20iedal%C4%ABjum%20ar%20platibu.doc|archivedate=26 красавіка 2012|url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20180129054810/http://www.pargaujasnovads.lv/ Афіцыйны сайт Паргаўйскага края]{{ref-lv}} {{Адміністрацыйны падзел Латвіі}}{{Заліўка краёў Латвіі}} [[Катэгорыя:Краі Латвіі]] op7nib4pu8y0bf1gkg58z5eysusyfiw 0 548599 5237745 5237733 2026-11-03T12:00:41Z Autumndancer 168015 5237745 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Менаўное''' ({{lang-kz|Меновное}}) — [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аскемен]]а. Адміністрацыйны цэнтр Менаўноўскай сельскай акругі. Код КАТА — 631031100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 4476 чалавек (2170 мужчын і 2306 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 4870 чалавек (2339 мужчын і 2531 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Усць-Каменагорска}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Усць-Каменагорска]] 1qq225ii4qjtvohovv9e2am1eq6wegp 0 548600 5237742 5237736 2026-11-03T11:59:36Z Autumndancer 168015 5237742 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Прудхоз}} {{НП-Казахстан}} '''Прудхоз''' ({{lang-kz|Прудхоз}}) — [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аскемен]]а. Уваходзіць у склад Менаўноўскай сельскай акругі. Код КАТА — 631031200<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 191 чалавек (94 мужчыны і 97 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=18 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 218 чалавек (110 мужчын і 108 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Усць-Каменагорска}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Усць-Каменагорска]] 8o39q7zdinlib5se5y3jynnvm7t57b2 0 548601 5237747 5237730 2026-11-03T12:01:17Z Autumndancer 168015 5237747 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Ахмер''' ({{lang-kz|Ахмер}}) — [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аскемен]]а. Уваходзіць у склад Менаўноўскай сельскай акругі. Код КАТА — 631031300<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 914 чалавек (445 мужчын і 469 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 1930 чалавек (961 мужчына і 969 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Усць-Каменагорска}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Усць-Каменагорска]] iy2pz4gzeuytukt8ms2li682dk3jts0 0 548602 5237746 5237731 2026-11-03T12:00:59Z Autumndancer 168015 5237746 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Жана Ахмер''' ({{lang-kz|Жаңа Ахмер}}) — [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аскемен]]а. Уваходзіць у склад Менаўноўскай сельскай акругі. Код КАТА — 631031400<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1944 чалавекі (924 мужчыны і 1020 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 2448 чалавек (1176 мужчын і 1272 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Усць-Каменагорска}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Усць-Каменагорска]] nrwiz8q0bdbvep1gyt112psqdt383sv 0 548603 5237744 5237734 2026-11-03T12:00:25Z Autumndancer 168015 5237744 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Нова-Троіцкае}} {{НП-Казахстан}} '''Нова-Троіцкае''' ({{lang-kz|Ново-Троицкое}}) — [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аскемен]]а. Уваходзіць у склад Менаўноўскай сельскай акругі. Код КАТА — 631031500<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 474 чалавекі (228 мужчын і 246 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 444 чалавекі (219 мужчын і 225 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Усць-Каменагорска}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Усць-Каменагорска]] bcrflkqd2hyqhbedc2somni2alvog2b 0 548604 5237743 5237735 2026-11-03T12:00:05Z Autumndancer 168015 5237743 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Нова-Яўленка''' ({{lang-kz|Ново-Явленка}}) — [[аул]] ва [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Аскемен]]а. Уваходзіць у склад Менаўноўскай сельскай акругі. Код КАТА — 631031600<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=5 лютага 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 858 чалавек (404 мужчыны і 454 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=9 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 872 чалавекі (447 мужчын і 425 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Усць-Каменагорска}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Усць-Каменагорска]] fe2nhkl2eueq8v20bme2n76p5iqbitt 10 548607 5237748 5211809 2026-11-03T12:01:56Z Autumndancer 168015 5237748 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП гарадской адміністрацыі Усць-Каменагорска |колер = |загаловак = Населеныя пункты гарадской адміністрацыі [[Усць-Каменагорск]]а [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Ахмер]] •}} {{nobr| [[Жана Ахмер]] •}} {{nobr| [[Менаўное]] •}} {{nobr| [[Нова-Троіцкае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Нова-Троіцкае]] •}} {{nobr| [[Нова-Яўленка]] •}} {{nobr| [[Прудхоз (Усходне-Казахстанская вобласць)|Прудхоз]] •}} {{nobr| [[Самсонаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Самсонаўка]] •}} {{nobr| '''[[Аскемен]]''' }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць]] </noinclude> hbpdv7mast8sc6881bqt1virurqk6ry 0 549773 5237766 4980912 2026-11-03T12:18:48Z Autumndancer 168015 5237766 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Центэк}} {{НП-Казахстан}} '''Центэк''' ({{lang-kz|Тентек}}) — лівідаваны ў 2009 годзе [[аул]] у [[Какпекцінскі раён|Какпекцінскім раёне]] [[Абайская вобласць|Абайскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіў у склад Улкен Букенскай сельскай акругі. Код КАТА — 635035105<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 31 чалавек (13 мужчын і 18 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 11 чалавек (6 мужчын і 5 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Какпекцінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Какпекцінскага раёна]] eqvc0ynz78ycgjn4dj5jdfo69xkucon 5237767 5237766 2026-11-03T12:18:58Z Autumndancer 168015 5237767 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Центэк}} {{НП-Казахстан}} '''Центэк''' ({{lang-kz|Тентек}}) — ліквідаваны ў 2009 годзе [[аул]] у [[Какпекцінскі раён|Какпекцінскім раёне]] [[Абайская вобласць|Абайскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіў у склад Улкен Букенскай сельскай акругі. Код КАТА — 635035105<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 31 чалавек (13 мужчын і 18 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 11 чалавек (6 мужчын і 5 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Какпекцінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Какпекцінскага раёна]] 5uokyej11jqwudypnsrdz24drk5mpd6 0 549780 5237762 4979597 2026-11-03T12:16:06Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Талапкер (Усходне-Казахстанская вобласць)]] у [[Талапкер (Абайская вобласць)]] 4979597 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Талапкер}} {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = сяло |беларуская назва = Талапкер |казахская назва = Талапкер |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Усходне-Казахстанская вобласць |рэгіён у табліцы = Усходне-Казахстанская вобласць{{!}}Усходне-Казахстанская |від раёна = |раён = Какпекцінскі раён |раён у табліцы = Какпекцінскі раён{{!}}Какпекцінскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Какжайыкская сельская акруга |селішча ў табліцы = Какжайыкская сельская акруга{{!}}Какжайыкская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 21 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 635039107 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Талапкер''' ({{lang-kz|Талапкер}}) — сяло ў [[Какпекцінскі раён|Какпекцінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Какжайыкскай сельскай акругі. Код КАТА — 635039107<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 35 чалавек (23 мужчыны і 12 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражываў 21 чалавек (15 мужчын і 6 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Какпекцінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Какпекцінскага раёна]] r2q136oyjma2h56z6v9mjissi3go4xn 5237765 5237762 2026-11-03T12:17:18Z Autumndancer 168015 5237765 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Талапкер}} {{НП-Казахстан}} '''Талапкер''' ({{lang-kz|Талапкер}}) — скасаваны ў 2009 годзе [[аул]] у [[Какпекцінскі раён|Какпекцінскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Какжайыкскай сельскай акругі. Код КАТА — 635039107<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 35 чалавек (23 мужчыны і 12 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 21 чалавек (15 мужчын і 6 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Какпекцінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Какпекцінскага раёна]] onwoszlyr162xfugnssx0ixc7k0ut45 0 549833 5237791 4977441 2026-11-03T12:49:25Z Autumndancer 168015 5237791 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Бурабай}} {{НП-Казахстан}} '''Бурабай''' ({{lang-kz|Бурабай}}) — [[аул]] у [[Куршымскі раён|Куршымскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Абайскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на ўсход ад раённага цэнтра, аула [[Курчум (Усходне-Казахстанская вобласць)|Курчум]]. Код КАТА — 635233100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 848 чалавек (441 мужчына і 407 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 461 чалавек (244 мужчыны і 217 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Куршымскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Куршымскага раёна]] ibjhljkszr2ob2x6w9ofdkbop9gcj5a 5237792 5237791 2026-11-03T12:50:01Z Autumndancer 168015 5237792 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Бурабай}} {{НП-Казахстан}} '''Бурабай''' ({{lang-kz|Бурабай}}) — [[аул]] у [[Куршымскі раён|Куршымскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Абайскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 40 км на ўсход ад раённага цэнтра, аула [[Куршым]]. Код КАТА — 635233100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131225090415/http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|archivedate=25 снежня 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 848 чалавек (441 мужчына і 407 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 461 чалавек (244 мужчыны і 217 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Куршымскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Куршымскага раёна]] 7s2shoifg1xt6brpah25azo5onu0824 0 549835 5237796 4980919 2026-11-03T12:52:54Z Autumndancer 168015 5237796 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Церактыбулак''' ({{lang-kz|Теректібұлақ}}) — [[аул]] у [[Куршымскі раён|Куршымскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Абайскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 30 км на ўсход ад раённага цэнтра, аула [[Куршым]]. Код КАТА — 635233400<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 910 чалавек (467 мужчын і 443 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 652 чалавекі (329 мужчын і 323 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Куршымскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Куршымскага раёна]] qp28a6pyc365qmtpkly2nt18761llnf 0 549854 5237793 4980964 2026-11-03T12:50:35Z Autumndancer 168015 5237793 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Шаганаты''' ({{lang-kz|Шағанатты}}) — [[аул]] у [[Куршымскі раён|Куршымскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Таскаінскай сельскай акругі. Код КАТА — 635239700<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 272 чалавекі (137 мужчын і 135 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 126 чалавек (71 мужчына і 55 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Куршымскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Куршымскага раёна]] 6omd6balr33lykp4f2k3aeo83qgp042 0 549864 5237798 4980923 2026-11-03T12:55:43Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Церскей-Бакенбай]] у [[Церыскей-Бакенбай]]: памылка 4980923 wikitext text/x-wiki {{Заліўка НП-Казахстан}}{{НП-Казахстан |статус = аул |беларуская назва = Церскей-Бакенбай |казахская назва = Теріскей Бөкенбай |герб = |сцяг = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = 25000 |рэгіён = Усходне-Казахстанская вобласць |рэгіён у табліцы = Усходне-Казахстанская вобласць{{!}}Усходне-Казахстанская |від раёна = |раён = Куршымскі раён |раён у табліцы = Куршымскі раён{{!}}Куршымскі |від селішча = Сельская акруга |селішча = Акбулакская сельская акруга |селішча ў табліцы = Акбулакская сельская акруга{{!}}Акбулакская |унутраны падзел = |кіраўнік = |дата заснавання = |першае згадванне = |ранейшыя імёны = |статус з = |плошча = |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |насельніцтва = {{падзенне}} 115 |год перапісу = 2009 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад= |этнахаронім = |паштовы індэкс = |тэлефонны код = |КАТА = 635245500 |катэгорыя ў Commons = |сайт = }} '''Церскей-Бакенбай''' ({{lang-kz|Теріскей Бөкенбай}}) — аул у [[Куршымскі раён|Куршымскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Акбулакскай сельскай акругі. Код КАТА — 635245500<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 294 чалавекі (158 мужчын і 136 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 115 чалавек (58 мужчын і 57 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Куршымскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Куршымскага раёна]] 1m4wlu5pw54val2zbuwbbxxdvl7kva7 5237801 5237798 2026-11-03T12:56:27Z Autumndancer 168015 5237801 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Церыскей-Бакенбай''' ({{lang-kz|Теріскей Бөкенбай}}) — [[аул]] у [[Куршымскі раён|Куршымскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Акбулакскай сельскай акругі. Код КАТА — 635245500<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 294 чалавекі (158 мужчын і 136 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 115 чалавек (58 мужчын і 57 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Куршымскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Куршымскага раёна]] m519n70f497v4jtzcyge444a94yjsjt 0 549876 5237797 4980872 2026-11-03T12:53:23Z Autumndancer 168015 5237797 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Ушбулак}} {{НП-Казахстан}} '''Ушбулак''' ({{lang-kz|Үшбұлақ}}) — [[аул]] у [[Куршымскі раён|Куршымскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Маралдзінскай сельскай акругі. Код КАТА — 635257500<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 876 чалавек (453 мужчыны і 423 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=23 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 538 чалавек (283 мужчыны і 255 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Куршымскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Куршымскага раёна]] 48lj52vm3i3k4wzfvocnx4c31b43hh1 0 549883 5237794 4981057 2026-11-03T12:51:20Z Autumndancer 168015 5237794 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Шэнгельды}} {{НП-Казахстан}} '''Шэнгельды''' ({{lang-kz|Шеңгелді}}) — [[аул]] у [[Куршымскі раён|Куршымскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Калжырскай сельскай акругі. Код КАТА — 635263400<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 298 чалавек (159 мужчын і 139 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 273 чалавекі (146 мужчын і 127 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Куршымскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Куршымскага раёна]] hcqt2u8rsg5hkzsq1rl5frp3i8k4fto 0 550005 5237752 5209035 2026-11-03T12:06:50Z Autumndancer 168015 5237752 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Касым Кайсенаў''' ({{lang-kk|Қасым Қайсенов кенті}}; да 2011 года — Маладзёжны<ref>[http://adilet.zan.kz/rus/docs/V11V0002565 О переименовании некоторых административно-территориальных единиц Бескарагайского, Бородулихинского, Жарминского, Кокпектинского, Уланского и Урджарского районов Восточно-Казахстанской области]</ref>) — пасёлак ва [[Уланскі раён|Уланскім раёне]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр і адзіны населены пункт пасялковай адміністрацыі Касыма Кайсенова. Код КАТА — 636230100<ref>{{cite web|url=http://www.kaz.stat.kz/klass_ARKS/DocLib/katonew2.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 лютага 2018|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 3484 чалавекі (1649 мужчын і 1835 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=17 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 3966 чалавек (1865 мужчын і 2101 жанчына)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Уланскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уланскага раёна]] 1fg5zafsjc2e88h9n79he72uqkhcf2x 10 550341 5237764 5226946 2026-11-03T12:16:30Z Autumndancer 168015 5237764 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = НП Какпекцінскага раёна |navbar = |state = autocollapse |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Населеныя пункты [[Какпекцінскі раён|Какпекцінскага раёна]] [[Абайская вобласць|Абайскай вобласці]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Раённы цэнтр |спіс1 = аул [[Какпекты (Абайская вобласць)|Какпекты]] |загаловак2 = Сельскія населеныя пункты |спіс2 = * [[Ажа (аул)|Ажа]] * [[Акала (Самарскі раён)|Акала]] * [[Акой (Абайская вобласць)|Акой]] * [[Аксу (Какпекцінскі раён)|Аксу]] * [[Актас (Какпекцінскі раён)|Актас]] * [[Бастаўшы]] * [[Бігаш (Абайская вобласць)|Бігаш]] * [[Егінбулак (Какпекцінскі раён)|Егінбулак]] * [[Жалсары]] * [[Жанажол (Усходне-Казахстанская вобласць)|Жанажол]] * [[Жумба]] * [[Кайнар (Какпекцінскі раён)|Кайнар]] * [[Кайтас (Какпекцінскі раён)|Кайтас]] * [[Кайынды (Какпекцінскі раён)|Кайынды]] * [[Какжайык]] * [[Какжата]] * [[Какжыра (Какпекцінскі раён)|Какжыра]] * [[Камсамол (Какпекцінскі раён)|Камсамол]] * [[Карагандыколь]] * [[Каракол (Какпекцінскі раён)|Каракол]] * [[Карамайыл (Какпекцінскі раён)|Карамайыл]] * [[Караткуль]] * [[Кішы Бакен]] * [[Кулынжон]] * [[Майылды (Какпекцінскі раён)|Майылды]] * [[Мамай (Усходне-Казахстанская вобласць)|Мамай]] * [[Марынагорка]] * [[Мелітопаль (Абайская вобласць)|Мелітопаль]] * [[Міралюбаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Міралюбаўка]] * [[Навастройка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Навастройка]] * [[Нура (Усходне-Казахстанская вобласць)|Нура]] * [[Падгорнае (Какпекцінскі раён)|Падгорнае]] * [[Палатцы]] * [[Праабражэнка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Праабражэнка]] * [[Пясчанка (Какпекцінскі раён)|Пясчанка]] * [[Раздольнае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Раздольнае]] * [[Самарскае (Усходне-Казахстанская вобласць)|Самарскае]] * [[Сарыбел]] * [[Сулеймен (Усходне-Казахстанская вобласць)|Сулеймен]] * [[Талагай]] * [[Тасай (Усходне-Казахстанская вобласць)|Тасай]] * [[Узынбулак (Какпекцінскі раён)|Узынбулак]] * [[Укілікыз]] * [[Улкен Бакен]] * [[Ульгулі-Малшы|Ульгулы-Малшы]] * [[Ушкумей]] * [[Церакты (Какпекцінскі раён)|Церакты]] * [[Чарнаярка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Чарнаярка]] * [[Шарыптагай]] * [[Шубаркайын]] * [[Шугылбай]] |загаловак3 = Скасаваныя сельскія населеныя пункты |спіс3 = * ''[[Арнек (Какпекцінскі раён)|Арнек]]'' * ''[[Глазунова (Усходне-Казахстанская вобласць)|Глазунова]]'' * ''[[Дабралюбаўка (Усходне-Казахстанская вобласць)|Дабралюбаўка]]'' * ''[[Даўлетбай (Какпекцінскі раён)|Даулетбай]]'' * ''[[Жумыскер (Усходне-Казахстанская вобласць)|Жумыскер]]'' * ''[[Каменка (Какпекцінскі раён)|Каменка]]'' * ''[[Каргалы (Усходне-Казахстанская вобласць)|Каргалы]]'' * ''[[Кызылжулдыз (Какпекцінскі раён)|Кызылжулдыз]]'' * ''Прахладнае'' * ''[[Самык]]'' * ''[[Сарычыганак]]'' * ''[[Талапкер (Абайская вобласць)|Талапкер]]'' * ''[[Центэк (Какпекцінскі раён)|Центэк]]'' }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць|Какпекцінскі раён]] </noinclude> j531975b68kx3tdhkx88v3j0901z42i 10 550463 5237802 5236609 2026-11-03T12:56:41Z Autumndancer 168015 5237802 wikitext text/x-wiki {{Навігацыйная табліца |імя = НП Куршымскага раёна |navbar = |state = autocollapse |клас_спісаў = hlist |стыль_асноўнага_загалоўка = |загаловак = Населеныя пункты [[Куршымскі раён|Куршымскага раёна]] [[Усходне-Казахстанская вобласць|Усходне-Казахстанскай вобласці]] |выява = |стыль_цела = |стыль_загалоўкаў = |стыль_спісаў = |загаловак1 = Раённы цэнтр |спіс1 = аул [[Куршым]] |загаловак2 = Сельскія населеныя пункты |спіс2 = * [[Акбулак (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акбулак]] * [[Акжайлау (Усходне-Казахстанская вобласць)|Акжайлау]] * [[Аксуат (Куршымскі раён)|Аксуат]] * [[Акшы (Куршымскі раён)|Акшы]] * [[Алгабас (Куршымскі раён)|Алгабас]] * [[Алтай (Усходне-Казахстанская вобласць)|Алтай]] * [[Аманат (Усходне-Казахстанская вобласць)|Аманат]] * [[Балыктыбулак]] * [[Барак батыр (аул)]] * [[Баран (аул)|Баран]] * [[Бірлік (Куршымскі раён)|Бірлік]] * [[Бугымуйіз]] * [[Бурабай (Усходне-Казахстанская вобласць)|Бурабай]] * [[Былгары-Табыты]] * [[Дынгек]] * [[Егіндыбулак (Куршымскі раён)|Егіндыбулак]] * [[Жалнускау]] * [[Жанааул (Куршымскі раён)|Жанааул]] * [[Жыдэлі]] * [[Жылытау]] * [[Ігілік (Усходне-Казахстанская вобласць)|Ігілік]] * [[Казахстан (Куршымскі раён)|Казахстан]] * [[Кайнар (Куршымскі раён)|Кайнар]] * [[Кайнарлы (Усходне-Казахстанская вобласць)|Кайнарлы]] * [[Кайынды (Куршымскі раён)|Кайынды]] * [[Калжыр]] * [[Карабулак (Куршымскі раён)|Карабулак]] * [[Караой (Куршымскі раён)|Караой]] * [[Каратагай (Куршымскі раён)|Каратагай]] * [[Карашылік (Усходне-Казахстанская вобласць)|Карашылік]] * [[Койтас (Куршымскі раён)|Койтас]] * [[Куйган (Куршымскі раён)|Куйган]] * [[Кунгей-Бакенбай]] * [[Кыстау-Куршым]] * [[Маралды (Куршымскі раён)|Маралды]] * [[Маркаколь (аул)|Маркаколь]] * [[Он-жак-Кальжыр]] * [[Сарыален (Куршымскі раён)|Сарыален]] * [[Такыр (Куршымскі раён)|Такыр]] * [[Тапцерэк (Казахстан)|Тапцерэк]] * [[Таскаін]] * [[Урынкай]] * [[Ушбулак (Куршымскі раён)|Ушбулак]] * [[Центэк (Куршымскі раён)|Центэк]] * [[Церактыбулак]] * [[Церыскей-Бакенбай]] * [[Шаганаты]] * [[Шэнгельды (Куршымскі раён)|Шэнгельды]] |загаловак3 = Скасаваныя сельскія населеныя пункты |спіс3 = * ''Алтай (Маралдзінская с.а.)'' * ''Верхняя Ялоўка'' * ''[[Карагайлыбулак]]'' * ''[[Майцерэк]]'' * ''[[Майылды (Куршымскі раён)|Майылды]]'' * ''[[Матабай]]'' * ''Сарытау'' * ''[[Таскайын]]'' * ''[[Шэрдыаяк]]'' }}<noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Усходне-Казахстанская вобласць|Куршымскі раён]] </noinclude> tps4sox8gywoumchm3zy0nd78fnp2hy 0 550783 5237851 5232565 2026-11-03T15:26:06Z Ellis Novak 30436 /* Першабытнае (дагістарычнае) мастацтва */ 5237851 wikitext text/x-wiki [[Файл:Pierre_Mignard_001.jpg|міні|250пкс|[[П'ер Міньяр]], ''[[Кліа]]'', [[Музы|муза]] [[эпас|эпасу]] і [[Гісторыя|гісторыі]], XVII стагоддзе]] '''Гісторыя еўрапейскага мастацтва''' ахоплівае гісторыю [[Выяўленчае мастацтва|выяўленчага мастацтва]] ў [[Еўропа|Еўропе]]. Еўрапейскае дагістарычнае мастацтва пачалося з мастацтва размалёўвання пячор і рухомых камянёў і было характэрным для перыяду паміж [[Палеаліт|Палеалітам]] і [[Жалезны век|Жалезным векам]]. Апісанні гісторыі еўрапейскага мастацтва часта пачынаюцца са [[Старажытны Блізкі Усход|Старажытнага Блізкага Усходу]] і [[Эгейская культура|старажытных эгейскіх цывілізацый]], з [[3 тысячагоддзе да н.э.|3 тысячагоддзя да н. э]]. Паралельна з гэтымі значнымі культурамі, мастацтва ў той ці іншай форме існавала ва ўсёй Еўропе, дзе жылі людзі, пакідаючы такія сляды, як разьба, арнаментаваныя артэфакты і вялікія стаячыя камяні. Аднак пастаянная тэндэнцыя мастацкага развіцця ў Еўропе становіцца бачнай толькі з мастацтвам [[Старажытная Грэцыя|Старажытнай Грэцыі]], прынятага і трансфармаванага Рымам і разнесенага па ўсёй імперыі. якая уключала значную частку Еўропы. Уплыў мастацтва [[Антычнасць|Класічнай эпохі]] рос і памяншаўся наступныя 2000 гадоў, амаль непрыкметны ў часы [[Сярэднявечнае мастацтва|сярэднявечча]], павялічыўшыся ў эпоху [[Адраджэнне|Адраджэння]], будучы «занядбаным» (на думку некаторых ранніх гісторыкаў мастацтва) у эпоху [[барока]], каб зноў з'явіцца ў вытанчанай форме ў [[неакласіцызм|неакласіцызме]] і адрадзіцца ў [[постмадэрнізм|постмадэрнізме]]. Да 19-га стагоддзя хрысціянская царква аказвала значны ўплыў на еўрапейскае мастацтва, з'яўляючыся асноўным заказчыкам архітэктуры, скульптуры і палотнаў. У той жа перыяд аднавілася цікавасць да герояў і гераінь, апавяданняў пра міфалагічных багоў і багінь, вялікія войны і дзіўныя істоты, не звязаныя з рэлігіяй. [[Свецкасць|Секулярызм]] меў уплыў на еўрапейскае мастацтва яшчэ з класічнай эпохі, а ў апошнія 200 гадоў пераважная частка мастацтва стваралася без спасылкі на рэлігію і часта наогул без якой-небудзь [[Ідэалогія|ідэалогіі]]. З іншага боку, на еўрапейскае мастацтва часта ўплывалі тыя ці іншыя палітычныя погляды дзяржавы, апекуна або самога мастака. Еўрапейскае мастацтва падзяляецца на шэраг стылістычных перыядаў, якія гістарычна перакрыжоўваюцца адзін з адным, паколькі розныя стылі развіваліся ў розных месцах. Калі шырока вызначыць, то перыяды былі такімі: [[Антычнасць|класічная эпоха]], [[Візантыя|візантыйскае]], [[сярэднявечнае мастацтва]], [[готыка]], [[Адраджэнне]], [[барока]], [[ракако]], [[неакласіцызм]], [[мадэрн]] і [[постмадэрнізм]]. == Першабытнае (дагістарычнае) мастацтва == {{main|Першабытнае мастацтва}} Еўрапейскае дагістарычнае мастацтва з’яўляецца важнай часткай еўрапейскай культурнай спадчыны. Гісторыя першабытнага мастацтва, як правіла, дзеліцца на чатыры асноўных перыяды: [[Каменны век]], [[Неаліт]], [[Бронзавы век]] і [[Жалезны век]]. Большасць артэфактаў. якія захаваліся з гэтых перыядаў — гэта малыя скульптуры і малюнкі ў пячорах. [[Файл:Venus_of_Willendorf_frontview_retouched_2.jpg|злева|250px|міні|[[Венера Вілендорфская]].]] Значная частка дагістарычнага мастацтва, якое захавалася да нашага часу, — гэта маленькія пераносныя скульптуры (статуэткі): невялікая група [[Палеалітычныя Венера|палеалітычных Венер]], напрыклад [[Венера Вілендорфская]] (24 000-22 000 да н. э.), якія былі знойдзены ў цэнтральнай Еўропе; 30-см [[Чалавекалеў|чалавекалеў з Холенштайна]] (30 000 да н. э.), што амаль не мае падобных на яго артэфактаў. [[Алені, якія плывуць]] (11 000 да н. э.) — адзін з лепшых асобнікаў [[Мадленская культура|мадленскай]] разьбы па косці або рогу жывёл у [[Мастацтва Верхняга палеаліту|мастацтве Верхняга палеаліту]], хоць іх колькасць значна меншая за гравіраваныя прадметы, якія часам таксама адносяць да скульптуры. З пачаткам [[мезаліт]]у ў Еўропе фігуратыўная скульптура значна зменшылася ў колькасці і засталася больш рэдкім элементам мастацтва, чым рэльефные ўпрыгожванні выкарыстоўваных прадметаў аж да рымскіх часоў, нягледзячы на некаторыя творы як [[Кацёл з Гундэструпа|Гундэструпскі кацёл]] [[Жалезны век|Жалезнага веку]] і [[Сонечны вазок]] Бронзавай эпохі. Найстаражытнае пячорнае мастацтва Еўропы датуецца 40 800 гадоў таму і знаходзіцца ў пячоры [[Эль-Кастыльё]] ў Іспаніі. Іншыя выявы можна знайсці ў пячорах [[Пячора Ласко|Ласко]], [[Пячора Альтаміра|Альтаміра]], [[Пячора Кусак|Кусак]], [[Пячора Пеш Мерль|Пеш Мерль]], [[Пячора Ніо|Ніо]], [[Пячора Шавэ|Шавэ]], [[Пячора Фон-дэ-Гом|Фон-дэ-Гом]], [[Крэсвел-Крэгс]], [[Пячора Калібаая|Калібаая]] ([[Румынія]] — лічацца найстарэйшымі пячорнымі малюнкамі ў цэнтральнай Еўропе) і [[Пячора Магура|Магура]], [[Белаградчык (абшчына)|Белаградчык]], [[Балгарыя]]. Малюнкі рабіліся не толькі ў пячорах. а і на сценах скал, аднак такіх з-за эрозіі засталося значна менш. Адным з найбольш вядомых прыкладаў з’яўляюцца наскальныя малюнкі [[Петрогліфы Астувансалмі|Астувансальмі]] ў [[Сайма]], [[Фінляндыя]]. Калі [[Марселіна Санз дэ Саўтуола]] ўпершыню знайшоў мадленскія малюнкі ў пячоры Альтаміра ў 1879 годзе, навукоўцы таго часу лічылі іх падробкамі. Больш познія ацэнкі і шматлікія дадатковыя знаходкі даўно ўжо пацвердзілі іх сапраўднасць, адначасова стымулюючы цікавасць да мастацтва людзей Верхняга палеаліту. Пячорныя малюнкі, выкананыя толькі вельмі прымітыўнымі прыладамі, таксама даюць каштоўную магчымасць даведацца пра культуру і вераванні той эпохі. [[Наскальныя малюнкі Міжземнаморскага ўзбярэжжа Іспаніі]] зроблены зусім у іншым стыли, бо ў іх фігура чалавека з’яўляецца галоўнай. Малюнкі часта ўтрымліваюць вялікія групы людзей, бітвы, танцы або паляванне, іншыя заняткі, дэталі, напрыклад адзенне. Фігуры, як правіла, нанесеныя даволі схематычна, тонкімі лініямі, больш увагі надаецца адносінам паміж групамі людзей і жывёл, чым асобным постацям. Падобныя характарыстыкі ёсць і ў іншых, менш шматлікіх групах наскальнага мастацтва, хоць часта не маляванага, а гравіраванага. Лічыцца, што іберыйскія малюнкі ствараліся на працягу значнага прамежку часу — Верхняга палеаліту, Мезаліту і ранняга Неаліту. Дагістарычнае [[кельцкае мастацтва]] ў значнай ступені паходзіць ад мастацтва еўрапейскага Жалезнага веку, а ўзоры, якія захаваліся, з’яўляюцца пераважна металічнымі вырабамі, упрыгожанымі складанымі, элегантнымі і пераважна абстрактнымі арнаментамі, часта з выгнутымі і спіральнымі фігурамі. На гэтых прадметах можна часам убачыць чалавечыя галовы і поўныя выявы жывёл, аднак поўныя выявы чалавека настолькі рэдкія, што гаворка можа ісці пра існаванне рэлігійнага табу. Пасля заваёвы рымлянамі кельцкіх тэрыторый, іх мастацтва амаль цалкам знікае, аднак абмежаванае выкарыстанне стылю працягвалася на Брытанскіх астравах, а з прыходам хрысціянства аднавілася ў [[Астраўное мастацтва|астраўным мастацтве]] Ранняга Сярэднявечча. == Антычнае мастацтва == {{main|Мастацтва Старажытнай Грэцыі|Мастацтва Старажытнага Рыма}} [[Файл:Minoan_Ceramic_-_Can.jpg|злева|міні|250пкс|[[Мінойская кераміка|Мінойская]] [[Чорнафігурны вазапіс|чорнафігурная]] кераміка з тыповымі марскімі матывамі]] [[Файл:Feather_prince.jpg|міні|250пкс|Фрэска «[[Прынц з лілеямі]]», што ўпрыгожвала [[Кноскі палац]]]] [[Файл:Lernaean_Hydra_Getty_Villa_83.AE.346.jpg|злева|міні|250пкс|Геракл і Лернейская гідра. [[Музей Геці]], Каліфорнія. ]] [[Файл:Snake_Goddess_Crete_1600BC.jpg|справа|міні|250пкс|Малая статуэтка [[Багіня са змеямі]], [[Археалагічны музей Іракліяна]]]] [[Мінойская цывілізацыя]] лічыцца самай старажытнай цывілізацыяй Еўропы<ref>{{cite web|last=Chaniotis|first=Angelos|title=Ancient Crete|url=http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780195389661/obo-9780195389661-0071.xml;jsessionid=B732A8D81DF46C77A25A3DA2625360A9|work=Oxford Bibliographies|publisher=Oxford University Press|accessdate=2 January 2013}}</ref>. Яна існавала на [[Востраў Крыт|Крыце]] і складалася з чатырох умоўных перыядаў: дапалацавы, протапалацавы, неапалацавы і постпалацавы, у прамежку часу паміж 3650 годам да н. э. да 1100 г. да н. э. З дапалацавых часоў засталося мала прадметаў мастацтва, а большасць [[Артэфакт (археалогія)|артэфактаў]], якія захаваліся, — гэта [[Кікладскія ідалы|кікладскія]] статуэткі і фрагменты ганчарных вырабаў. Неапалацавы перыяд быў самым багатым у гісторыі цывілізацыі, і з гэтага часу захавалася больш за ўсё артэфактаў. Аднак і з протапалацавага перыяду значная колькасць прадметаў захоўваецца ў крыцкіх музеях. [[Вазапіс Старажытнай Грэцыі|Ганчарныя вырабы]] — найбольш папулярныя ў протапалацавым перыядзе (1900—1700 гг. да н. э.) — характарызаваліся тонкімі сценкамі, тонкімі, сіметрычнымі формамі, вытанчанымі носікамі і арнаментамі, дынамічнымі лініямі. Спантаннасць і цякучасць протапалацавага перыяду трансфармаваліся ў больш стылізаваную форму мастацтва з адыходам ад [[натуралізм]]у ў неапалацавы перыяд. З [[Скульптура Старажытнай Грэцыі|мінойскай скульптуры]] засталося не шмат. Найбольш вядомым прыкладам з’яўляецца «[[Багіня са змеямі]]», якая адлюстроўвае багіню або вярхоўную жрыцу, што трымае па змяі ў кожнай руцэ, апранутую ў традыцыйную мінойскую вопратку, якая закрывае цела, але пакідае грудзі аголенымі. Старажытная Грэцыя нарадзіла і выхавала таленавітых [[мастак]]оў, [[Скульптура|скульптараў]], [[архітэктар]]аў, [[палітык]]аў, {{нп3|Ювелір|ювеліраў|uk|Ювелір}}, [[Кераміка|керамістаў]], [[Ткацтва|ткачоў]]. [[Парфенон]] з’яўляецца прыкладам старажытнагрэчаскай архітэктуры, высока шанаваным і сёння. Грэчаскую [[мармур]]овую скульптуру часта называюць вышэйшай формай [[Класіцызм|класічнага]] мастацтва. Жывапіс па [[Вазапіс Старажытнай Грэцыі|ганчарных вырабах]] і кераміцы захоўвае асабліва інфарматыўны погляд на жыццё грамадства Старажытнай Грэцыі. [[Чорнафігурны вазапіс]] і [[чырвонафігурны вазапіс]] паказвае, якім быў тагачасны грэчаскі жывапіс. Некаторыя вядомыя старажытнагрэчаскія мастакі па драўляных панэлях, якія згадваюцца ў тэкстах, — гэта [[Апелес]], [[Зеўксіс]], аднак ні аднаго ўзору такіх карцін не захавалася, толькі апісанні іх сучаснікаў і пазней рымлян. Зеўксіс лічыцца першым, хто выкарыстаў тэхніку [[сфумата]]. Паводле [[Пліній Старэйшы|Плінія Старэйшага]], рэалізм яго малюнкаў быў такім, што птушкі спрабавалі дзяўбці напісаны ім [[вінаград]]. Апелеса называлі лепшым мастаком антычнасці за яго тэхніку малявання, яркія колеры і мадэляванне. <gallery widths="200px" heights="200px"> Файл:Dionysos satyrs Cdm Paris 575.jpg|[[Вазапісец Брыга]]. Бог [[Дыяніс]] і {{нп3|Сатыры|Сатыр|ru|Сатиры}}, [[тонда]] [[кілік]]са, каля 480 да н.э. Парыж, [[Кабінет медалёў]] File:Eos Memnon Louvre G115.jpg|[[Чырвонафігурны вазапіс|Чырвонафігурны]] [[кілік]]с "{{нп3|Эас аплаквае Мемнана||uk|Еос оплакує Мемнона}}", вазапісец [[Дурыс (вазапісец)|Дурыс]], [[Луўр]] File:Acropolis of Athens 01361.JPG|Заходні фасад [[Парфенон]]а, [[Афінскі акропаль]] Файл:Aphrodite of Milos.jpg|Мармуровая "[[Венера Мілоская]]", [[Луўр]] Файл:Fish plate Antikensammlung Berlin AM23;7;15.jpg|Так званая {{нп3|рыбная талерка||ru|Рыбное блюдо}}, Берлін. Файл:MuseoPireo-5820TAW.JPG|Трагічная маска акцёра, бронза. {{нп3|Археалагічны музей Пірэя|Музей у Пірэі||Archaeological Museum of Piraeus}}, Афіны. Файл:Bassae Frieze BM 4401433473 546a9aa58d o.jpg|{{нп3|Храм Апалона ў Басах||ru|Храм Аполлона в Бассах}}, рэшткі фрызу. Паядынак з кентаўрам, 420 г. да н.э., [[Брытанскі музей]], Лондан </gallery> На [[Мастацтва Старажытнага Рыма|старажытнарымскае мастацтва]] моцна ўплывала [[Мастацтва Старажытнай Грэцыі|старажытнагрэчаскае]], яго можна нават назваць нашчадкам старажытнагрэчаскіх жывапісу і скульптуры, аднак адчуваецца і моцны ўплыў больш мясцовага [[Этрускае мастацтва|этрускага мастацтва]]. {{нп3|Скульптура Старажытнага Рыма|Старажытнарымская скульптура||Roman sculpture}} была пераважна выявамі вышэйшых класаў грамадства і багоў. Аднак старажытнарымскі жывапіс меў пэўныя ўнікальныя характарыстыкі. Сярод жывапісу, які захаваўся, ёсць фрэскі, многія з віл у [[Кампанія (Італія)|Кампаніі]] ([[Паўднёвая Італія]]), асабліва ў {{нп3|Вывяржэнне Везувія (79)|пахаваных Везувіем|ru|Извержение Везувия (79)}} гарадах [[Пампеі]], {{нп3|Стабіі||ru|Стабии}} і [[Геркуланум]]. Гэты жывапіс можа быць падзелены на чатыры галоўныя «стылі» або перыяды і змяшчае верагодна першыя прыклады {{нп3|Трамплей|трамплею|ru|Тромплей}}, псеўда-[[перспектыва|перспектывы]] і чыстага пейзажу. Амаль адзіныя маляваныя партрэты антычнасці, якія дайшлі да нашага часу, — гэта значная колькасць {{нп3|Фаюмскія партрэты|пахавальных партрэтаў|uk|Фаюмські портрети}} бюставага фармату, знойдзеных пры раскопках познеантычных могілак у [[Эль-Фаюм|Фаюме]] і навакольных гарадах. Яны сведчаць аб высокім майстэрстве мясцовых майстроў і надзвычайнай якасці антычных партрэтаў. Таксама захавалася маленькая колькасць [[Мініяцюра|мініяцюр]] з [[Ілюмінаваны рукапіс|ілюмінаваных манускрыптаў]] [[Позняя Антычнасць|Позняй Антычнасці]], але існуе даволі вялікая колькасць копій з эпохі Ранняга Сярэднявечча. {{нп3|Раннехрысціянскае мастацтва||ru|Раннехристианское искусство}} зарадзілася са старажытнарымскага народнага, а пазней імперскага, мастацтва і сфармавала ўласную [[Іканаграфія|іканаграфію]] з гэтых крыніц. <gallery widths="200px" heights="200px"> File:Roman fresco Villa dei Misteri Pompeii 006.jpg|Фрэскі [[Віла містэрый|Вілы містэрый]], Пампеі File:She-wolf suckles Romulus and Remus.jpg|[[Капіталійская ваўчыца]] - узор этрускай бронзавай скульптуры File:Mummy Portrait- Woman with Necklace - Google Art Project.jpg|Фаюмскі партрэт "{{нп3|Жанчына з каралямі (Фаюмскі партрэт)|Жанчына з каралямі|uk|Жінка з намистом (фаюмський портрет)}}", [[Музей гісторыі мастацтваў]] File:Augustus Bevilacqua Glyptothek Munich 317.jpg|Бюст [[Актавіян Аўгуст|Актавіяна Аўгуста]] перыяду праўлення, цяпер [[Гліптатэка (Мюнхен)|Мюнхенская Гліптатэка]] </gallery> == Сярэднявечча == {{main|Сярэднявечнае мастацтва}} [[Файл:Meister des Book of Lindisfarne 001.jpg|thumb|right|250px|''[[Матфей (евангеліст)|Евангеліст Матфей]]'' з [[Евангелле з Ліндзісфарна|Ліндзісфарнскага Евангелля]].]] Большасць сярэднявечнага мастацтва, якое да нас дайшло, мае рэлігійны фокус, паколькі часта аплачвалася царквой, уладнымі царкоўнымі асобамі, напрыклад, [[епіскап]]амі, супольнасцямі, напрыклад, [[манастыр]]амі, або багатымі прыватнымі свецкімі заступнікамі. Шматлікія ўзоры мелі літургічнае прызначэнне напрыклад, працэсійныя [[крыж (хрысціянства)|крыжы]] і {{нп3|Алтарная карціна|алтарныя карціны|ru|Алтарная картина}}. Адно з цэнтральных пытанняў у гісторыі сярэднявечнага мастацтва - недахоп рэалізму. Значная частка ведаў аб [[Перспектыва|перспектыве]] ў мастацтве і разуменне чалавечай фігуры былі страчаны з падзеннем Рымскай імперыі. Верагодна рэалізм не быў галоўным для сярэднявечных мастакоў, яны ў першую чаргу спрабавалі перадаць рэлігійнае пасланне, якое патрабавала дакладных іканічна, а не дакладна выкананых малюнкаў. '''Перыяд часу''' 6-15 стагоддзе н.э. === Візантыя === [[Файл:Helios in His Chariot.jpg|left|thumb|250px|Геліяс на калясніцы]] {{main|Візантыйскае мастацтва}} Візантыйскае мастацтва змешваецца з так званым мастацтвам ранняга хрысціянства да першага перыяду [[іканаборства]] (730-843), калі большасць мастацтва з выявай чалавечых фігур было знішчана; засталося так мала, што сёння любыя новыя адкрыцці дадаюць новага разумення. Пасля 843 і да 1453 года існавала выразная традыцыя візантыйскага мастацтва. Па якасці матэрыялу і працы часта лепш мастацтва Сярэднявечча. Цэнтрам стварэння мастацтва быў Канстанцінопаль. Найвышэйшым дасягненнем візантыйскага мастацтва былі манументальныя фрэскі і мазаікі ўнутры купальных цэркваў, большасць з якіх страчаныя з-за прыродных катастроф і пераўтварэння цэркваў у мячэці. === Ранняе Сярэднявечча === {{main|Дараманскі стыль}} [[Файл:KellsFol292rIncipJohn.jpg|thumb|left|250px|Старонка з [[Келская кніга|Келскай кнігі]]]] [[Мастацтва перыяду перасялення]] - гэта агульны тэрмін для абазначэння мастацтва "варварскіх" народаў, якія перасяліліся на тэрыторыі былой Рымскай імперыі ў Еўропе. [[Кельцкае мастацтва]] ў VII-VIII стагоддзях злілося з германскімі традыцыямі з прычыны кантакту з [[англасаксы|англасаксамі]], стварыўшы гіберна-саксонскі стыль або {{нп3|астраўное мастацтва||uk|Острівне мистецтво}}, якое было ўплывовым на працягу Сярэднявечча. {{нп3|Меравінгскае мастацтва||uk|Меровінзьке мистецтво}} - гэта мастацтва [[франкі|франкаў]] да каля 800 года, а яго пераемнік [[Каралінгскае мастацтва|мастацтва Каралінгаў]] злучыла свой погляд на аднаўленне традыцый антычнасці з астраўным мастацтвам і развілося ў {{нп3|Атонскае мастацтва||uk|Оттонське мистецтво}}. [[Англасаксонскае мастацтва]] развілося на Брытанскіх астравах на змену астраўному. Амаль увесь жывапіс таго часу захаваўся толькі ў [[Ілюмінаванне|ілюмінаваных]] манускрыптах, аднак важнымі сродкамі выразы ў тую эпоху былі таксама архітэктура, праца па метале і маленькія па памеры рэзьбы па [[Разьба па дрэве|дрэве]] або [[Разьба па слановай косці|слановай косці]]. === Раманскае мастацтва === [[Файл:WinchesterBibleJeremiah(cover).GIF|left|thumb|250px|{{нп3|Уінчэстэрская Біблія|||Winchester Bible}}]] {{main|Раманскае мастацтва}} Раманскае мастацтва тычыцца перыяду часу ад каля 1000 года да ўзнікнення готыкі ў XII стагоддзі. Гэта быў перыяд росту ўзроўню жыцця, і першы перыяд распаўсюджання агульнага стылю па значнай частцы Еўропы, ад Скандынавіі да Швейцарыі. Раманскае мастацтва было энергічным і прамым, ярка размаляваным і часта вельмі складаным. Важным мастацкім выразам сталі [[вітраж]]ы і [[эмаль]] па метале; з'явіліся вялікія асобныя скульптуры, хоць [[гарэльеф]] заставаўся асноўнай тэхнікай. У архітэктуры пераважалі тоўстыя сцены і закругленыя зверху вокны і аркі, з вялікай колькасцю разьбяных арнаментаў. === Готыка === [[Файл:Folio 79r - Pentecostes excerpt.jpg|left|thumb|250px|[[Цудоўны часаслоў герцага Берыйскага]]]] {{main|Готыка}} Гатычнае мастацтва - гэта ўмоўны тэрмін, які залежыць ад віду мастацтва, месца і часу. Ужыванне тэрміна прымяняецца да гатычнай архітэктуры з 1140 года, а вось гатычны жывапіс паўстаў каля 1200 (дакладная дата з'яўляецца супярэчлівай), калі ён вылучыўся з [[Раманскі стыль|раманскага стылю]]. Гатычная скульптура нарадзілася ў Францыі ў 1144 годзе з перабудовай галоўнай царквы [[Абацтва Сен-Дэні]] і распаўсюдзілася па ўсёй Еўропе. У 13-м стагоддзі готыка стала міжнародным стылем, замяніўшы раманскага мастацтва. [[Інтэрнацыянальная готыка]] - гэта гатычнае мастацтва ад каля 1360 да 1430 года, пасля чаго готыка зліваецца з мастацтвам Адраджэння, у розны час у розных месцах. На працягу перыяду готыкі зноў важным становіцца жывапіс, на фрэсках або дошках, а ў канцы перыяду ўзнікае новы спосаб выразы - графіка. == Адраджэнне == [[Файл:Uomo Vitruviano.jpg|thumb|250px|right|[[Вітрувіянскі чалавек]] (''Uomo Vitruviano'') (каля 1490) [[Леанарда да Вінчы]]. Гэты малюнак быў натхнёны, а затым і названы імем старажытнарымскага архітэктара і аўтара I ст. да н.э. [[Вітрувій|Вітрувія]] і яго думкі пра «ідэальныя» {{нп3|Прапорцыі цела чалавека|прапорцыі чалавечага цела|ru|Пропорції тіла людини}}, якую можна знайсці ў яго "{{нп3|Дзесяць кніг пра архітэктуру|De architectura|ru|Десять книг об архитектуре}}"<ref>http://leonardodavinci.stanford.edu/submissions/clabaugh/history/leonardo.html</ref><ref name="bbc.co.uk">http://www.bbc.co.uk/science/leonardo/gallery/vitruvian.shtml</ref>. Малюнак падкрэслівае захапленне эпохі Адраджэння грэка-рымскай цывілізацыяй і выкарыстанне мастацтва антычнасці, а таксама пошук Леанарда сувязі паміж структурай цела і прыродай<ref name="bbc.co.uk"/>.]] {{main|Адраджэнне|Мастацтва эпохі Адраджэння}} [[Адраджэнне]] характарызуецца фокусам на мастацтве антычнасці (Старажытных Грэцыі і Рыма), што прывяло да шматлікіх зменаў як у тэхнічных аспектах жывапісу і скульптуры, так і ў іх тэматыцы. Яно пачалося ў {{нп3|Выяўленчае мастацтва Адраджэння|Італіі|ru|Изобразительное искусство Возрождения}}, тэрыторыі з багатай старажытнарымскай спадчынай, і таксама на заможных патронаў для мастакоў. У перыяд Адраджэння мастакі пачалі павялічваць рэалізм сваіх работ, выкарыстоўваючы новыя тэхнікі ў [[Перспектыва|перспектыве]], такім чынам лепш дэманструючы тры [[Памернасць прасторы|вымярэння]]. Мастакі таксама пачалі выкарыстоўваць новыя тэхнікі ў кіраванні святлом і цемрай, напрыклад кантраст тонаў ў многіх партрэтах рукі [[Тыцыян]]а і развіццё тэхнік [[сфумата]] і {{нп3|к'яраскура||ru|Кьяроскуро}} [[Леанарда да Вінчы]]. Скульптары таксама пачалі знаходзіць шмат старых тэхнік, напрыклад [[кантрапост]]. Вынікаючы з духу [[гуманізм]]у таго часу, па тэматыцы мастацтва стала больш свецкім, дадаўшы да хрысціянскіх тэм адлюстраванне міфалогіі. Гэты жанр мастацтва часта называюць класіцызмам Адраджэння. На поўнач ад Альпаў найбольш важным вынаходствам Адраджэння было шырокае выкарыстанне [[алейныя фарбы|алейных фарбаў]], што дало магчымасць большай разнастайнасці колераў і іх яркасці. === Ад готыкі да Адраджэння === У канцы XIII - у пачатку XIV стагоддзя значная частка італьянскага жывапісу па стылі ўсё яшчэ была візантыйскай, асабліва [[Дуча дзі Буанінсенья|Дуча]] з Сіены і [[Чымабуэ]] з Фларэнцыі, а вось [[П’етра Каваліні]] ў Рыме па стылі быў больш гатычным. У 1290 годзе [[Джота дзі Бандонэ|Джота]] пачаў маляваць у манеры, менш традыцыйнай і больш заснаванай на назіранне прыроды. Яго вядомы цыкл фрэсак у [[Капэла Скравеньі|капэле Скравеньі]], [[Падуя]] (каля 1305 года) Лічыцца пачаткам стылю Адраджэння. Іншыя мастакі XIV стагоддзя працягвалі тварыць ў гатычным стылі, сярод іх значнымі можна назваць [[Сімонэ Марціні]] і [[Джэнціле да Фабрыяна]]. У Нідэрландах пачатак выкарыстання ў жывапісе [[алейныя фарбы|алейных фарбаў]] замест [[тэмпера|тэмперы]] прывяло да большай складанасці работ, якія залежаць не ад залатых лістоў і ціснення, а ад дэталёвага малюнка прыроднага свету. У гэты перыяд развілося мастацтва малявання тэкстур з максімальным рэалізмам. Такія галандскія мастакі як [[Ян ван Эйк]] і [[Хуга ван дэр Гус]] аказалі значны ўплыў на жывапіс Позняй Готыкі і Ранняга Адраджэння. === Ранняе Адраджэнне === Ідэі Адраджэння ўпершыню прыйшлі ў горад-дзяржаву Фларэнцыя ў Італіі. Скульптар [[Данатэла]] вярнуўся да класічных тэхнік, такіх як [[кантрапост]], і класічных прадметаў, такіх як асобная аголеная скульптура, - яго другая скульптура [[Давыд (Данатэла)|Давыда]] была першай асобна пастаўленай бронзавай скульптурай аголенага чалавека, створанай у Еўропе з часоў Рымскай імперыі. Скульптар і архітэктар [[Філіпа Брунелескі]] для натхнення вывучаў архітэктурныя ідэі старажытнарымскіх будынкаў. [[Мазачыа]] палепшыў такія элементы жывапісу як кампазіцыя, індывідуальныя выказванні і чалавечая форма для малявання фрэсак, асабліва фрэсак у {{нп3|Капэла Бранкачы|капэле Бранкачы|ru|Капелла Бранкаччи}}, якія маюць на дзіва вялікую элегантнасць, драму і эмоцыю. На дзіва вялікая колькасць значных мастакоў працавала над рознымі часткамі фларэнтыйскага сабора [[Санта-Марыя-дэль-Ф’ёрэ]]. Купал Брунелескі быў адным з першых сапраўды рэвалюцыйных вынаходак у архітэктуры з часоў гатычнага [[аркбутан]]у. Данатэла стварыў шмат скульптур для сабора. Унёсак зрабілі таксама Джота і {{нп3|Ларэнца Гіберці||ru|Гиберти, Лоренцо}}. [[Файл:Albrecht Dürer - Praying Hands, 1508 - Google Art Project.jpg|thumb|250px|right|''[[Рукі, які моляцца]]'' (''Betende Hände'') (каля 1508), малюнак традыцыі Паўночнага Адраджэння, у якой Дзюрэр быў выбітнай фігурай<ref>http://www.hektoeninternational.org/Durers_praying_hands.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20131206185604/http://www.hektoeninternational.org/Durers_praying_hands.html |date=6 снежня 2013 }}</ref>.]] === Высокае Адраджэнне === Да мастакоў Высокага Адраджэння ставяцца такія фігуры, як [[Леанарда да Вінчы]], [[Мікеланджэла Буанароці]] і [[Рафаэль Санці]]. Мастацкае развіццё ў Італіі XV стагоддзя (напрыклад, цікавасць да сістэм перспектывы, адлюстравання анатоміі, класічных скульптур) вырасла на працягу 16-га стагоддзя, з-за чаго XV стагоддзе называюць «Раннім Адраджэннем», а XVI - «Высокім Адраджэннем». Хоць ніякі асобны стыль не характарызуе Высокае Адраджэнне, перш за ўсё з гэтым перыядам асацыююцца Леанарда да Вінчы, Рафаэль, Мікеланджэла і Тыцыян, чые працы дэманструюць дзіўнае майстэрства, тэхніку і эстэтыку. Мастакі Высокага Адраджэння стварылі работы такога ўплыву, што пакаленні мастакоў у наступныя стагоддзі звярталіся да гэтых работ для навучання. === Паўночнае мастацтва перад і ў перыяд Адраджэння === {{нп3|Ранні нідэрландскі жывапіс||uk|Ранній нідерландський живопис}} распрацаваў (але не вынайшаў) тэхніку [[алейны жывапіс|алейнага жывапісу]], якая дазваляла большы кантроль у маляванні дробных дэталяў рэалістычнага выгляду — [[Ян ван Эйк]] (1366-1441) быў важным у пераходзе ад [[ілюмінаванне|ілюмінаваных]] манускрыптаў [[Станковы жывапіс|станковага жывапісу]]. [[Іеранім Босх]] (1450?-1516), [[Нідэрланды|галандскі]] мастак — іншая важная фігура ў Паўночным Адраджэнні. Яго карціны змяшчалі рэлігійныя сюжэты ў спалучэнні з гратэскнымі фантазіямі, яркімі вобразамі і народнымі легендамі. [[Альбрэхт Дзюрэр]] прынёс стыль Італьянскага Адраджэння ў Германіі ў канцы 15-га стагоддзя і быў асноўнай фігурай мастацтва Нямецкага Адраджэння. "'Перыяд часу': * Італьянскі Рэнесанс: Канец XIV — пачатак XVI стагоддзя * Паўночны Рэнесанс: XVI стагоддзе == Маньерызм, барока і ракако == {{Main|Маньерызм|Барока|Ракако}} У еўрапейскім мастацтве класіцызм Адраджэння спарадзіў два розных рухі — [[маньерызм]] і [[барока]]. Маньерызм, рэакцыя супраць ідэальнага перфекцыянізму класіцызму, выкарыстоўваў скрыўленне святла і прасторавых рамак з мэтай падкрэслення эмацыйнага складніку карціны і эмоцый мастака. Працы [[Эль Грэка]] з'яўляюцца асабліва яркім прыкладам маньерызму ў маляванні канца XVI — пачатку XVII стагоддзя. [[Паўночны маньерызм]] развіваўся даўжэй і быў пераважным стылем у другой палове XVI стагоддзя. {{Main|Жывапіс барока}} Барока падняло выяўленчасць Адраджэння на новыя вышыні, падкрэсліваючы ў сваіх пошуках прыгажосці дэталі, руху, асвятлення і драматызм. Найбольш вядомымі мастакамі барока з'яўляюцца [[Караваджа]], [[Рэмбрант]], [[Пітэр Паўль Рубенс]] і [[Дыега Веласкес]]. З паўночных традыцый рэалізму ў XVII стагоддзі развілося зусім іншае мастацтва — {{нп3|залаты век галандскага жывапісу||ru|Золотой век голландской живописи}}, дзе было вельмі мала рэлігійнага жывапісу і мала [[гістарычны жывапіс|гістарычнага жывапісу]], затое яно зрабіла важную ролю на развіццё свецкіх жанраў, такіх як [[нацюрморт]], [[жанравы жывапіс]] паўсядзённым жыцці і [[пейзаж]]. Таму хоць барочная прырода творчасці Рэмбрандта не выклікае сумненняў, гэта стыль менш выкарыстоўваецца для апісання творчасці [[Ян Вермеер|Яна Вермера]] і многіх іншых нідэрландскіх мастакоў. [[Жывапіс барока|Жывапіс Фландрыі]] збольшага падзяляў гэты трэнд, аднак працягваў ствараць карціны і ў традыцыйнай тэматыцы. Барока часта разглядаюць як частку [[Контррэфармацыя|Контррэфармацыі]] — мастацкі элемент адраджэння духоўнага жыцця ў [[Рымска-каталіцкая царква|рымска-каталіцкай царкве]]. Таксама, упор барочнага мастацтва на велічы і пышнасці лічыцца [[аўтакратыя|абсалютысцкім]] па прыродзе. У рамках барочнага кантэксту шырока даследаваліся рэлігійныя і палітычныя тэмы, і ў карцінах і скульптурах прысутнічалі моцныя элементы драмы, эмоцыі і тэатральнасці. Да вядомых барочных мастакоў належаць [[Караваджа]] і Рубенс<ref name="arthistory-famousartists-paintings.com">{{cite web |url=http://www.arthistory-famousartists-paintings.com/BaroqueArt.html |title=Baroque Art |publisher=Arthistory-famousartists-paintings.com |date=2013-07-24 |accessdate=2013-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141101062601/http://www.arthistory-famousartists-paintings.com/BaroqueArt.html |archive-date=1 лістапада 2014 |url-status=dead}}</ref>. Барочное мастацтва па прыродзе было асабліва багатае і складанае, яно часта выкарыстоўвала глыбокія, цёплыя колеры з цёмнымі паўтонамі. Помпа і пышнасць былі важнымі не толькі для мастацтва барока, але і для ўсяго стылю ў цэлым, што засведчваецца словамі [[Людовік XIV|Людовіка XIV]]: «Я ёсць увасобленая веліч»; шмат барочных мастакоў служылі каралям, якія спрабавалі рэалізаваць гэтую мэту. У многіх аспектах барочное мастацтва падобна на мастацтва Адраджэння; цікава, што тэрмін «барока» спачатку выкарыстоўваўся ў негатыўным сэнсе для абазначэння пострэнесанскага мастацтва і архітэктуры, пазбаўленых густу і залішне сентыментальных<ref name="arthistory-famousartists-paintings.com"/>. Мастацтва барока можна лічыць больш складанай і драматычнай рэ-адаптацыяй мастацтва позняга Адраджэння. У пачатку XVIII стагоддзя барочнае мастацтва пачало выходзіць з моды, паколькі многія лічылі яго занадта суровым і меладраматычным, і яно развілося ў [[ракако]], што паўстала ў Францыі. Мастацтва ракако было яшчэ больш складаным за мастацтва барока, але менш сур'ёзным і больш гуллівым<ref>{{cite web |url=http://www.bc.edu/bc_org/avp/cas/his/CoreArt/art/ancien.html |title=Ancien Regime Rococo |publisher=Bc.edu |accessdate=2013-08-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150810180818/http://www.bc.edu/bc_org/avp/cas/his/CoreArt/art/ancien.html |archivedate=10 жніўня 2015 |url-status=dead }}</ref>. Дзе барока выкарыстоўвала глыбокія, моцныя колеры, ракако выкарыстоўвала пастэльныя, крэмавыя. Мастакі больш не рабілі ўпор на тэме рэлігіі ці палітыкі, замест гэтага засяроджваючыся на больш лёгкіх тэмах, такіх як каханне і апяванне прыроды. Мастацтва ракако таксама кантраставала з барока ў тым, што часта адмаўлялася ад сіметрыі ў карысць больш асіметрычных формаў, а таксама шукала натхнення ў мастацкіх формах і арнаментах [[Далёкі Усход|Далёкага Усходу]]. Гэта пацягнула рост папулярнасці [[фарфор|парцалянавых]] фігурак і [[шынуазры]] ў цэлым<ref>http://www.encyclopedia.com/topic/chinoiserie.aspx#3-1E1:chinoise-full</ref>. Некаторы час на працягу XVIII стагоддзя ракако бурна развівалася, аднак даволі хутка выйшла з моды, паколькі многія лічылі яго пазбаўленым густу і легкадумным, што аддае перавагу эстэтыцы над зместам. У многіх аспектах [[неакласіцызм]] паўстаў як процівага ракако, галоўным з якіх была агіда да легкадумных якасцяў апошняга. '''Перыяд часу''': * [[Маньерызм]]: XVI стагоддзе * [[Жывапіс барока|Барока]]: пачатак XVII — пачатак/сярэдзіна XVIII стагоддзя * [[Ракако]]: сярэдзіна XVIII стагоддзя == Неакласіцызм, рамантызм, акадэмізм і рэалізм == {{Main|Неакласіцызм|Рамантызм|Акадэмізм|Рэалізм}} [[Файл:Psyche revived Louvre MR1777.jpg|thumb|250px|right|Неакласічнае мастацтва характарызавалася акцэнтам на прастаце, парадку і ідэалізме, і атрымлівала натхненне з розных антычных тэм.]] Паўстаўшы як процівага ракако, [[неакласіцызм]] пагарджаў ракако за, як ён лічыў, павярхоўнасць і фрывольнасць, і жадаў вяртання да прастаты, парадку і 'пурызму' класічнай антычнасці, і асабліва Старажытнай Грэцыі і Рыма. На стыль таксама часткова паўплываў Рэнесанс, які сам знаходзіўся пад моцным уплывам антычнага мастацтва. Неакласіцызм быў мастацкім кампанентам інтэлектуальнага руху, вядомага як [[Асветніцтва]]; Асветніцтва было ідэалістычным і рабіла ўпор на аб’ектыўнасці, довадах і эмпірычнай праўдзе. Неакласіцызм шырока распаўсюдзіўся па Еўропе на працягу XVIII стагоддзя, асабліва ў Вялікабрытаніі, дзе ў гэты час быў пабудаваны шэраг выдатных неакласічных архітэктурных аб’ектаў; захоп неакласіцызму антычнасцю бачны па папулярнасці ў гэты перыяд [[гран-тур]]аў, калі багатыя арыстакраты падарожнічалі да антычных руін у Італіі і Грэцыі. Тым не менш, вызначальны момант неакласіцызму прыйшоў з [[Вялікая французская рэвалюцыя|Вялікай французскай рэвалюцыі]] ў канцы XVIII стагоддзя; у Францыі ракако было заменена неакласіцызмам, як больш сур’езным стылем. У многіх аспектах, неакласіцызм можна разглядаць не толькі як мастацкі стыль, але і як палітычны і культурны рух<ref>{{cite web |url=http://www.artsz.org/neoclassicism-art/ |title=Мистецтво в неокласицизмі{{ref-en}} |publisher=Artsz.org |date=2008-02-26 |accessdate=2013-08-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006105751/http://www.artsz.org/neoclassicism-art/ |archivedate=6 кастрычніка 2014 |url-status=dead }}</ref>. Распаўсюджаныя тэмы твораў неакласіцызму — адвага і вайна, таксама шырока выкарыстоўваліся і ў антычнай Грэцыі і Рыме. Найбольш вядомымі неакласіцыстамі былі [[Жан Агюст Дамінік Энгр|Энгр]], [[Антоніа Канова|Канова]] і [[Жак-Луі Давід]]<ref name="autogenerated1">James J. Sheehan, «Art and Its Publics, c. 1800,» United and Diversity in European Culture c. 1800, ed. Tim Blanning and Hagen Schulze (New York: Oxford University Press, 2006), 5-18.</ref>. Як маньерызм адхіліў класіцызм, так і [[рамантызм]] адхіліў ідэі Асветы і эстэтыку неакласіцызму, яго высока-аб’ектыўную і спарадкаваную прыроду і прызнаваў больш індывідуальны і эмацыйны падыход да мастацтва<ref name="cla.purdue.edu">{{cite web |url=http://www.cla.purdue.edu/english/theory/postmodernism/modules/introduction.html |title=Загальне введення в постмодернізм{{ref-en}} |publisher=Cla.purdue.edu |date= |accessdate=2013-08-25 |archive-date=10 лютага 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210100606/https://www.cla.purdue.edu/english/theory/postmodernism/modules/introduction.html |url-status=dead }}</ref>. Рамантызм рабіў акцэнт на прыродзе, асабліва на малюнку сілы і прыгажосці прыроднага свету, і на эмоцыях, і шукаў асабліва персанальнага падыходу да мастацтва. Мастацтва рамантызму было пра індывідуальныя пачуцці, а не пра агульныя тэмы, як у неакласіцызме; і мастакі часта выкарыстоўвалі колеры для перадачы пачуццяў і эмоцый<ref name="cla.purdue.edu"/>. Падобна з неакласіцызмам, за натхненнем рамантызм звяртаўся да антычнага грэчаскага і рымскага мастацтва і міфалогіі, аднак у адрозненне ад яго, гэта натхненне выкарыстоўвалася пераважна для стварэння сімвалізму і разумовых вобразаў. Рамантычнае мастацтва таксама запазычыла многа сваіх эстэтычных якасцяў з сярэднявечнага і гатычнага мастацтва, а таксама з міфалогіі і [[фальклор]]у. Сярод найбольш значных прадстаўнікоў рамантызму такія мастакі як [[Эжэн Дэлакруа]], [[Франсіска Гоя]], {{нп3|Уільям Цёрнер||ru|Тёрнер, Уильям}}, {{нп3|Джон Канстэбл||ru|Констебл, Джон}}, [[Каспар Давід Фрыдрых]], [[Томас Коўл]] і [[Уільям Блэйк]]<ref name="autogenerated1" />. Большасць мастакоў таго часу спрабавалі заняць цэнтральную пазіцыю і сумясціць розныя рысы неакласіцызму і рамантызму. Аднак у Французскай акадэміі падыход быў іншым, што прывяло да ўзнікнення [[акадэмізм]]у. [[Адольф-Вільям Бугеро]] лічыцца галоўным прадстаўніком гэтага напрамку ў мастацтве. У пачатку XIX стагоддзя [[індустрыялізацыя]] пачала радыкальна змяняць твар Еўропы. Беднасць, галеча і адчай сталі доляй новага працоўнага класа, створанага ў выніку [[Індустрыяльная рэвалюцыя|прамысловай рэвалюцыі]]. Як рэакцыя на гэтыя змены ў грамадстве, узнік стыль [[рэалізм]]. Ён спрабаваў дакладна перадаць ўмовы і нягоды бедных у надзеі змяніць грамадства. У адрозненне ад рамантызму, які быў у цэлым аптымістычныv адносна чалавецтва, рэалізм прапаноўваў цяжкае бачанне беднасці і адчаю; так, дзе рамантызм апяваў прыроду, рэалізм паказваў жыццё ва ўрбаністычнай пустыні. Як і рамантызм, рэалізм быў не толькі мастацкім, але і літаратурным стылем. Асобныя выбітныя мастакі рэалізму: [[Жан Батыст Шардэн|Шардэн]], [[Гюстаў Курбэ]], [[Жан-Франсуа Міле]], [[Жан Батыст Каміль Каро|Жан Каро]], {{нп3|Анарэ Дам'е||ru|Домье, Оноре}}, [[Эдуард Манэ]], [[Эдгар Дэга]] (абодва часта лічацца [[імпрэсіянізм|імпрэсіяністамі]], хоць першы працаваў у абодвух стылях, а другі наогул адмаўляў, што ён імпрэсіяніст і лічыў сябе рэалістам) і [[Томас Ікінс]]. У адрозненне ад іншага мастацтва, у архітэктуры рэакцыяй на індустрыялізацыю быў ухіл у бок гістарызму. Хоць чыгуначныя станцыі, пабудаваныя ў гэты перыяд, часта лічацца сапраўдным адлюстраваннем яго духу — часам называюцца «саборамі таго часу» — на працягу эры Індустрыялізацыі асноўныя рухі ў архітэктуры былі абнаўленнямі стыляў далёкага мінулага, напрыклад [[Неаготыка|неаготыкі]]. Падобнымі рухамі былі [[прэрафаэліты]], якія спрабавалі вярнуць мастацтва да яго стану «чысціні» [[Рафаэль Санці|Рафаэль]], і {{нп3|Мастацтвы і рамёствы|Рух мастацтваў і рамёстваў|ru|Искусства и ремёсла}}, які пратэставаў супраць безасабовай прадукцыі масавай вытворчасці і выступаў за вяртанне да сярэднявечнага рамесніцтва. '''Перыяд часу''': * [[Неакласіцызм]]: першая палова XVIII стагоддзя — пачатак XIX стагоддзя * [[Рамантызм]]: канец XVIII стагоддзя — сярэдзіна XIX стагоддзя * [[Рэалізм]]: XIX стагоддзе == Мастацтва мадэрну == {{main|Імпрэсіянізм|Постімпрэсіянізм|Мадэрнізм}} [[Файл:Monet Houses of Parliament, Sunset.jpg|thumb|250px|right|Імпрэсіянізм быў вядомы выкарыстаннем у карцінах святла і руху]] З натуралістычнай этыкі рэалізму вырас значны мастацкі стыль — [[імпрэсіянізм]]. Імпрэсіяністы былі першымі, хто пачаў выкарыстоўваць святло ў жывапісу, спрабуючы перадаць яго так, як бачыць чалавечыя вочы. [[Эдгар Дэга]], [[Эдуард Манэ]], [[Клод Манэ]], [[Каміль Пісаро]] і [[П’ер Агюст Рэнуар]] былі прыхільнікамі імпрэсіянізму. Прамым вынікам развіцця імпрэсіянізму стаў [[постімпрэсіянізм]]. Найбольш вядомыя постімпрэсіяністы — [[Поль Сезан]], [[Вінцэнт ван Гог]], [[Поль Гаген]], [[Жорж-П’ер Сёра]]. За імпрэсіяністамі і постімпрэсіяністамі прыйшоў [[фавізм]], што часта лічыцца першым «мадэрновым» жанрам мастацтва. Гэтак жа, які імпрэсіяністы вырабілі рэвалюцыю ў святле, так і фавісты пераасэнсавалі колер, наносячы на свае палотны жывыя, дзікія адценні. Пасля фавістаў пачалося развіццё ўласна мастацтва мадэрна ва ўсіх яго формах ад [[экспрэсіянізм]]у, з яго задачай правакаваць эмоцыі творамі мастацтва, да [[кубізм]]у, мастацтва транспанавання трохмернай рэальнасці на плоскую канву, і [[абстракцыянізм]]у. Гэтыя новыя формы мастацтва ціснулі на традыцыйныя паняцці «мастацтва» і адказвалі падобным хуткім зменам у грамадстве, тэхналогіі і думцы. [[Сюррэалізм]] часта таксама лічыцца формай мастацтва мадэрна. Аднак самі сюррэалісты адмаўлялі вывучэнне сюррэалізму як эры ў гісторыі мастацтва, сцвярджаючы, што гэта занадта спрашчае складанасць руху (які па іх думку не з’яўляецца мастацкім рухам), няправільна ўяўляе адносіны сюррэалізму з [[эстэтыка]]й і ілжыва характарызуе сюррэалізм як скончаную, гістарычна закансерваваную эру. Іншыя формы мастацтва мадэрна (некаторыя з якіх мяжуюць з {{нп3|Сучаснае мастацтва|сучасным мастацтвам|ru|Современное искусство}}) уключаюць: {{div col|3}} * [[Абстрактны экспрэсіянізм]] * [[Ар-дэко]] * [[мадэрн|Ар Нуво]] * [[Баўхаўс]] * {{нп3|Жывапіс каляровага поля||ru|Живопись цветового поля}} * {{нп3|Канцэптуальнае мастацтва||ru|Концептуальное искусство}} * [[Канструктывізм (мастацтва)]] * [[Кубізм]] * [[Дадаізм]] * [[Сіні вершнік]] * {{нп3|Неапластыцызм|De Stijl|ru|Неопластицизм}} * [[Мост (арт-група)]] * {{нп3|Боды-арт||ru|Боди-арт}} * [[Экспрэсіянізм]] * [[Фавізм]] * {{нп3|Флуксус||ru|Флуксус}} * [[Футурызм]] * [[Хэпенінг]] * [[Сюррэалізм]] * {{нп3|Летрызм||ru|Леттризм}} * {{нп3|Лірычная абстракцыя||ru|Лирическая абстракция}} * [[Лэнд-арт]] * {{нп3|Мінімал-арт||ru|Минимал-арт}} * {{нп3|Наіўнае мастацтва||ru|Наивное искусство}} * [[Оп-арт]] * {{нп3|Перформанс||ru|Перформанс}} * {{нп3|Фотарэалізм||ru|Фотореализм}} * [[Поп-арт]] * [[Супрэматызм]] * {{нп3|Відэа-арт||ru|Видео-арт}} * {{нп3|Варціцызм||ru|Вортицизм}} {{div col end}} == Сучаснае мастацтва (кантэмпарары) і постмадэрнізм == {{Main|Сучаснае мастацтва|Постмадэрнавае мастацтва}} [[Файл:Auditorio de Tenerife, Santa Cruz de Tenerife, España, 2012-12-15, DD 05.jpg|міні|250пкс|Архітэктар [[Сант’яга Калатрава]]. Тэатр {{нп3|Аўдзіторыа-дэ-Тэнэрыфэ||uk|Аудиторіо-де-Тенерифе}}.]] Мастацтва мадэрна спарадзіла некалькі характарыстык таго, што пазней было вызначана як мастацтва постмадэрну; таму, некалькі рухаў мадэрну часта класіфікуюцца як мадэрн, і як постмадэрн, напрыклад, [[поп-арт]]. У прыватнасці, мастацтва постмадэрну робіць моцны ўпор на іронію, пародыю і гумар у цэлым; мадэрн пачаў развіццё больш іранічнага падыходу да мастацтва. У постмаддэрне назіраецца размытасць межаў паміж высокім выяўленчым мастацтвам і мастацтвам ніжэйшага ўзроўню і камерцыйным мастацтвам, але пачаў эксперыменты з такім размыццём мадэрн<ref name="cla.purdue.edu"/>. Адносна нядаўнія тэндэнцыі ў мастацтве прывялі да істотнага пашырэння паняцця мастацтва, у частцы матэрыялаў, сродкаў, дзейнасці і канцэпцыі. У прыватнасці, моцны ўплыў аказала [[канцэптуальнае мастацтва]]. Яно пачалося літаральна як замена канцэпцыі для створанага аб'екта, адной з мэтаў якой была адмова ад камадыфікацыі мастацтва. Аднак цяпер гэта звычайна вызначаецца як мастацкая праца, дзе аб'ект прысутнічае, але асноўнай часткай працы з'яўляецца працэс мыслення, які стварыў гэты аб'ект. А аспект камерцыялізму да працы вярнуўся. Таксама назіраецца рост пераймання папярэдніх мастацкіх стыляў і атрымання сапраўднасці ад такога пераймання. [[Постмадэрнізм]] у мастацтве, які рос з 1960-х, адрозніваецца ад [[мадэрнізм]]у тым, што стылі мадэрнізму факусаваліся на ўласнай дзейнасці і каштоўнасцях, а постмадэрнізм выкарыстоўвае ўвесь спектр мінулых стыляў як арыенцір. Гэта па вызначэнні стварыла адносны погляд, з даданнем іроніі і нявер'ем у каштоўнасці, паколькі можна было ўбачыць, што кожны стыль змяняецца нейкім іншым. Іншым вынікам быў рост камерцыялізму і «селебрыці». Мастацтва постмадэрну падвергла сумневу агульныя правілы і кіруючыя прынцыпы таго, што такое "[[выяўленчае мастацтва|высокае]]", злучыўшы "[[Масавая культура|нізкае мастацтва]]" з высокімі мастацтвамі да тых пор, што іх ужо цяжка адрозніць<ref>''Ideas About Art'', Desmond, Kathleen K. [http://books.google.co.uk/books?id=iP4sA3kwcFsC&dq=ideas+about+art&source=gbs_navlinks_s] John Wiley & Sons, 2011, p.148</ref><ref>''International postmodernism: theory and literary practice'', Bertens, Hans [http://books.google.co.uk/books?id=n_Eqx2Gr1vUC&dq=international+postmodernism:+theory+and+literary+practice&source=gbs_navlinks_s], Routledge, 1997, p.236</ref>. Да пачатку постмадэрнізму, высокімі мастацтвамі лічыліся тыя, што мелі эстэтычную якасць, элегантнасць, майстэрства, прыгажосць і інтэлектуальную стымуляцыю, мэтай якіх было звяртацца да вышэйшага або адукаванага класа грамадства; гэта адрознівала высокае ад нізкага мастацтва, якое лічылі безгустоўным, [[кіч]]авым, такім, што лёгка вырабіць, і пазбаўленым (амаль) любой інтэлектуальнай стымуляцыі, мастацтвам, прызначаным для таго, каб падабацца масам. Постмадэрн размыў гэтыя адрозненні, прыўнесучы моцны элемент кіча, камерцыялізму і [[камп]]у ў сучасныя высокія мастацтвы<ref name="cla.purdue.edu"/>. Акрамя таго, постмадэрн пакідае шмат месца для індывідуалізму на творчай сцэне; напрыклад, постмадэрн часта атрымлівае натхненне з мінулых стыляў, напрыклад барока або готыкі, супрацьпастаўляе і перапрацоўвае іх у іншым кантэксце<ref name="cla.purdue.edu"/>. Некаторыя [[сюррэалізм|сюррэалісты]], у прыватнасці [[Жуан Міро]], які заклікаў да «забойства жывапісу» (у многіх інтэрв'ю з 1930-х гадоў, Міро выказваў пагарду да звычайных метадаў жывапісу і сваё жаданне «забіць» ці «згвалціць» іх на карысць больш сучасных метадаў выразы)<ref>M. Rowell, ''Joan Mirό: Selected Writings and Interviews'' (London: Thames & Hudson, 1987) pp. 114—116.</ref>, адпрэчвалі або спрабавалі «выцесніць» жывапіс. Існавалі і іншыя супраць-жывапісныя тэндэнцыі сярод мастацкіх рухаў, напрыклад [[дадаізм]] і {{нп3|канцэптуальнае мастацтва||ru|Концептуальное искусство}}. Тэндэнцыі руху ад жывапісу ў канцы 20-га стагоддзя супрацьстаялі такія стылі як працяг {{нп3|Мінімал-арт|мінімалізму|ru|Минимал-арт}}, {{нп3|Лірычная абстракцыя|лірычнай абстракцыі|ru|Лирическая абстракция}}, [[поп-арт]]у, [[оп-арт]]у, {{нп3|Неарэалізм (мастацтва)|неарэалізм||Neorealism (art)}}[[неарэалізм]], {{нп3|фотарэалізм||ru|Фотореализм}}, {{нп3|Неа-геа||ru|Неогео}}, {{нп3|неаэкспрэсіянізм||ru|Неоэкспрессионизм}} і {{нп3|стакізм||ru|Стакизм}}, а таксама і іншыя напрамкі жывапісу. {{зноскі}} == Літаратура == * {{нп3|Нэнсі Сандарс|Sandars, Nancy K.|ru|Сандарс, Нэнси}}, ''Prehistoric Art in Europe'', Penguin (Pelican, now Yale, History of Art), 1968 (nb 1st edn.; early datings now superseded) == Спасылкі == {{commonscat|Art of Europe}} * [http://www.wga.hu Web Gallery of Art] * [https://web.archive.org/web/20100310045105/http://www.colorado.edu/English/courses/ENGL2012Klages/pomo.html Postmodernism] * [http://www.euartist.com/portal European artists community ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20141006120839/http://www.euartist.com/portal |date=6 кастрычніка 2014 }} * [https://web.archive.org/web/20070607140521/http://www.aiwaz.net/panopticon Panopticon Virtual Art Gallery] {{Еўропа паводле тэм 2|Мастацтва}} {{Напрамкі ў мастацтве}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Еўропы|Мастацтва]] [[Катэгорыя:Гісторыя мастацтва|Еўропа]] [[Катэгорыя:Еўрапейскае мастацтва|*]] [[Катэгорыя:Еўрапейская культура|Мастацтва]] [[Катэгорыя:Мастацтва паводле кантынентаў|Еўропа]] e3hnmejpek16nr4jbuufagw7aj85pkg 0 550888 5237776 5082017 2026-11-03T12:32:47Z Autumndancer 168015 5237776 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Балыкшы}} {{НП-Казахстан}} '''Балыкшы''' ({{lang-kz|Балықшы}}) — пасёлак у [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Знаходзіцца ў падпарадкаванні гарадской адміністрацыі [[Атырау]]. Адміністрацыйны цэнтр Балыкшынскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 231037100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва пасёлка складала 11207 чалавек (5267 мужчын і 5940 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у пасёлку пражывалі 12954 чалавекі (6036 мужчын і 6918 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП гарадской адміністрацыі Атырау}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-01-15}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты гарадской адміністрацыі Атырау]] 3e053yz859mkbiinrx1dt026da290be 10 550951 5237778 5191993 2026-11-03T12:34:09Z Autumndancer 168015 5237778 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП гарадской адміністрацыі Атырау |колер = |загаловак = Населеныя пункты гарадской адміністрацыі [[Атырау]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акжайык (гарадская адміністрацыя Атырау)|Акжайык]] •}} {{nobr| [[Акжар (Атыраўская вобласць)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Аксай (Атыраўская вобласць)|Аксай]] •}} {{nobr| [[Амангельды (гарадская адміністрацыя Атырау)|Амангельды]] •}} {{nobr| [[Атырау]] •}} {{nobr| [[Балыкшы (пасёлак)|Балыкшы]] •}} {{nobr| [[Бесікты]] •}} {{nobr| [[Бірлік (гарадская адміністрацыя Атырау)|Бірлік]] •}} {{nobr| [[Воднікава]] •}} {{nobr| [[Геолаг (аул)|Геолаг]] •}} {{nobr| [[Дамба (аул)|Дамба]] •}} {{nobr| [[Еркінкала]] •}} {{nobr| [[Жанаталап (Атыраўская вобласць)|Жанаталап]] •}} {{nobr| [[Жумыскер (Атыраўская вобласць)|Жумыскер]] •}} {{nobr| [[Карабатан]] •}} {{nobr| [[Какарна (гарадская адміністрацыя Атырау)|Какарна]] •}} {{nobr| [[Курмангазы (Атыраўская вобласць)|Курмангазы]] •}} {{nobr| [[Курсай (Атыраўская вобласць)|Курсай]] •}} {{nobr| [[Кызыл-Балык]] •}} {{nobr| [[Новакірпічнае]] •}} {{nobr| ''[[Пяшной]]'' •}} {{nobr| [[Раз’езд 496]] •}} {{nobr| [[Ракуша]] •}} {{nobr| [[Рэмбаза (Атыраўская вобласць)|Рэмбаза]] •}} {{nobr| [[Талкайран]] •}} {{nobr| [[Тамарлы (Атыраўская вобласць)|Тамарлы]] •}} {{nobr| [[Таскала (Атыраўская вобласць)|Таскала]] •}} {{nobr| [[Тэндык]] }} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Атыраўская вобласць]] </noinclude> em0x324j5e3xgve1jkft5a1zyp2ok8r 0 551088 5237755 4977275 2026-11-03T12:09:47Z Autumndancer 168015 5237755 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Балыкшы}} {{НП-Казахстан}} '''Балыкшы''' ({{lang-kz|Балықшы}}) — [[аул]] у [[Курмангазінскі раён|Курмангазінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Каптагайскай сельскай акругі. Код КАТА — 234651400<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 522 чалавекі (278 мужчын і 244 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 450 чалавек (257 мужчын і 193 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Курмангазінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Курмангазінскага раёна]] smux4n9nrxkoq1sw2lf6ykwp3ci9wxb 0 551093 5237758 5227195 2026-11-03T12:11:42Z Autumndancer 168015 5237758 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Кудрашава''' ({{lang-kz|Кудряшов}}) — [[аул]] у [[Курмангазінскі раён|Курмангазінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Кудрашаўскай сельскай акругі. Код КАТА — 234655100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1215 чалавек (632 мужчыны і 583 жанчыны)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=7 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражываў 1071 чалавек (531 мужчына і 540 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Курмангазінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Курмангазінскага раёна]] 9hq34xdhks1si0jvs31tfjf84kzfeuq 0 551113 5237756 4977325 2026-11-03T12:10:25Z Autumndancer 168015 5237756 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Батырбек''' ({{lang-kz|Батырбек}}) — [[аул]] у [[Курмангазінскі раён|Курмангазінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Суюндукскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 190 км на паўночны заход ад сяла [[Ганюшкіна]]. Код КАТА — 234667200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 309 чалавек (158 мужчын і 151 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 364 чалавекі (191 мужчына і 173 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Курмангазінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Курмангазінскага раёна]] cvcf2hbeqw4lqf4ohlp2nynbtniaqh9 5237757 5237756 2026-11-03T12:10:55Z Autumndancer 168015 5237757 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Батырбек''' ({{lang-kz|Батырбек}}) — [[аул]] у [[Курмангазінскі раён|Курмангазінскім раёне]] [[Атыраўская вобласць|Атыраўскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Суюндукскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 190 км на паўночны заход ад аула [[Курмангазы (Курмангазінскі раён)|Курмангазы]]. Код КАТА — 234667200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 309 чалавек (158 мужчын і 151 жанчына)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле даных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 364 чалавекі (191 мужчына і 173 жанчыны)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Курмангазінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Курмангазінскага раёна]] fmuzcu8canelvw4rbhnvly08o6qtjc7 0 554631 5237759 5236807 2026-11-03T12:12:19Z Autumndancer 168015 5237759 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Сакі}} {{НП}} '''Са́кі''' ці '''Са́кы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-ru|Саки}}, {{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Сакъ}}) — [[горад]] у [[Крым]]е{{У Крыме|group=заўв}}. Цэнтр аднайменнага муніцыпалітэта. Насельніцтва 24 797 чал. (2018 год). 9 жніўня 2022 года на аэрадроме «Сакі» адбылася серыя выбухаў такой магутнасці, што за сотні метраў былі знішчаныя аўтамабілі, пашкоджаныя больш за 60 дамоў і каля 20 камерцыйных аб’ектаў, з’явіліся загінулыя і пацярпелыя. Была абвешчаная эвакуацыя насельніцтва з тэрыторыі вакол расійскай воінскай часці. == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Рыгоравіч Фурманаў]] (нар. 1934) — [[Беларусь|беларускі]] педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі, аздараўленчай і адаптыўнай фізічнай культуры. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сакі||88}} == Спасылкі == * [http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ Итоги переписи населения в Крымском федеральном округе 2014 года на сайте Крымстата] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150925112945/http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ |date=25 верасня 2015 }}{{ref-ru}} {{Населеныя пункты Сакскага раёна}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Крыма]] lpsc06o0adqne76ew4c30xzpljfrgp8 5237760 5237759 2026-11-03T12:13:25Z Autumndancer 168015 5237760 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Спасылка=Сакі}} {{НП}} '''Са́кі''' ці '''Са́кы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-ru|Саки}}, {{lang-uk|Саки}}, {{lang-crh|Сакъ}}) — [[горад]] у [[Крым]]е{{У Крыме|group=заўв}}. Цэнтр аднайменнага муніцыпалітэта. == Гісторыя == 9 жніўня 2022 года на аэрадроме «Сакі» адбылася серыя выбухаў такой магутнасці, што за сотні метраў былі знішчаныя аўтамабілі, пашкоджаныя больш за 60 дамоў і каля 20 камерцыйных аб’ектаў, з’явіліся загінулыя і пацярпелыя. Была абвешчаная эвакуацыя насельніцтва з тэрыторыі вакол расійскай воінскай часці. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Аляксандр Рыгоравіч Фурманаў]] (нар. 1934) — [[Беларусь|беларускі]] педагог, спецыяліст у галіне тэорыі і методыкі фізічнага выхавання, спартыўнай трэніроўкі, аздараўленчай і адаптыўнай фізічнай культуры. == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|Сакі||88}} == Спасылкі == * [http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ Итоги переписи населения в Крымском федеральном округе 2014 года на сайте Крымстата] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150925112945/http://crimea.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/crimea/ru/census_and_researching/census/crimea_census_2014/score_2010/ |date=25 верасня 2015 }}{{ref-ru}} {{Населеныя пункты Сакскага раёна}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады Крыма]] rd128c1v8p3o0b3o80cxehnrurilh4n 0 559954 5237779 4977318 2026-11-03T12:35:01Z Autumndancer 168015 5237779 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Батакара}} {{НП-Казахстан}} '''Батакара''' ({{lang-kz|Ботақара}}) — станцыя в [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Батакарынскай пасялковай адміністрацыі. Код КАТА — 354030200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 52 чалавекі (26 мужчын і 26 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражываў 51 чалавек (31 мужчына і 20 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Бухар-Жыраўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бухар-Жыраўскага раёна]] cgykdgu6wsh7omg5rryophqgt9w8miy 0 560040 5237783 5176520 2026-11-03T12:37:52Z Autumndancer 168015 5237783 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Ераліеў''' ({{lang-kz|Ералиев}}) — [[аул]] у [[Жанааркінскі раён|Жанааркінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Ераліеўскай сельскай акругі. Код КАТА — 354453100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=16 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва сяла складала 1458 чалавек (779 мужчын і 679 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=6 лютага 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у сяле пражывалі 1328 чалавек (699 мужчын і 629 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Жанааркінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Жанааркінскага раёна]] 84jrguxudr6zyp8ebaeb20w98kq1k4q 0 560094 5237753 5203262 2026-11-03T12:08:07Z Autumndancer 168015 5237753 wikitext text/x-wiki {{НП-Казахстан}} '''Буркіты''' ({{lang-kz|Бүркітті}}) — станцыя в [[Каркаралінскі раён|Каркаралінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Кіргізскай сельскай акругі. Знаходзіцца прыкладна за 30 км на ўсход ад раённага цэнтра, горада [[Каркаралінск]]а. Код КАТА — 354869600<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва станцыі складала 281 чалавек (146 мужчын і 135 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=14 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у населеным пункце пражывалі 206 чалавек (111 мужчын і 95 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Каркаралінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Каркаралінскага раёна]] 3r200qgboy5zag6lgguc8duwqssbia7 0 560110 5237754 4980918 2026-11-03T12:08:45Z Autumndancer 168015 5237754 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Церакты}} {{НП-Казахстан}} '''Церакты''' ({{lang-kz|Теректі}}) — [[аул]] у [[Каркаралінскі раён|Каркаралінскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Адміністрацыйны цэнтр Шарыкцінскай сельскай акругі. Код КАТА — 354887100<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=22 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkeOB9bs?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == У 1999 годзе насельніцтва аула складала 1231 чалавек (631 мужчына і 600 жанчын)<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=24 мая 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 639 чалавек (329 мужчын і 310 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Каркаралінскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Каркаралінскага раёна]] qu33ai3bfmpvtj6bqv4tfbgihevpbvf 0 560202 5237750 5188868 2026-11-03T12:04:18Z Autumndancer 168015 5237750 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Ахмет}} {{НП-Казахстан}} '''Ахметаул''' ({{lang-kz|Ахмет}}) — [[аул]] у [[Асакараўскі раён|Асакараўскім раёне]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] [[Казахстан]]а. Уваходзіць у склад Тэльманскай сельскай акругі. Код КАТА — 355679200<ref>{{cite web|url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/государственные/katonew1.xls|title=База КАТО|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6F0XRLRTT?url=http://www.stat.kz/klassifikacii/DocLib/%D0%B3%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D0%B5/katonew1.xls|archivedate=10 сакавіка 2013|url-status=dead}}</ref>. == Насельніцтва == Паводле дадзеных 1999 года, у ауе не было пастаяннага насельніцтва<ref name="stat">{{cite web|url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/Население%20рус%201%20том.pdf|title=Итоги Национальной переписи населения Республики Казахстан 2009 года|publisher=Агентство Республики Казахстан по статистике|accessdate=13 студзеня 2022|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EkePwOI3?url=http://www.stat.kz/p_perepis/DocLib1/%D0%9D%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%20%D1%80%D1%83%D1%81%201%20%D1%82%D0%BE%D0%BC.pdf|archivedate=27 лютага 2013|url-status=dead}}</ref>. Паводле дадзеных перапісу 2009 года, у ауле пражывалі 60 чалавек (33 мужчыны і 27 жанчын)<ref name="stat"/>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{НП Асакараўскага раёна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Асакараўскага раёна]] 69cuke9vd2nnrs4e9erqudni3gqnq66 10 562694 5237780 5210149 2026-11-03T12:35:59Z Autumndancer 168015 5237780 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Бухар-Жыраўскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акарэ]] •}} {{nobr| [[Акбел]] •}} {{nobr| [[Акжар (Карагандзінская вобласць)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Актабэ (Бухар-Жыраўскі раён)|Актабэ]] •}} {{nobr| [[Алабас (Карагандзінская вобласць)|Алабас]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Бухар-Жыраўскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Астахаўка]] •}} {{nobr| [[Асыл]] •}} {{nobr| [[Атамекен (Карагандзінская вобласць)|Атамекен]] •}} {{nobr| [[Ашчысу]] •}} {{nobr| [[Аюлы]] •}} {{nobr| [[Байкадам (Карагандзінская вобласць)|Байкадам]] •}} {{nobr| [[Баймырза (Бухар-Жыраўскі раён)|Баймырза]] •}} {{nobr| [[Белагаш (Карагандзінская вобласць)|Белагаш]] •}} {{nobr| [[Батакара (аул)]] •}} {{nobr| [[Батакара (станцыя)]] •}} {{nobr| [[Батакара (пасёлак)]] •}} {{nobr| [[Бухар-Жырау]] •}} {{nobr| [[Волкаўскае (Карагандзінская вобласць)|Волкаўскае]] •}} {{nobr| [[Пасёлак Габідэна Мустафіна|Габідэна Мустафіна]] •}} {{nobr| [[Гагарынскае (Карагандзінская вобласць)|Гагарынскае]] •}} {{nobr| [[Геалагічаскае]] •}} {{nobr| [[Даскей]] •}} {{nobr| [[Дубоўка (Бухар-Жыраўскі раён)|Дубоўка]] •}} {{nobr| [[Ескі Тузды]] •}} {{nobr| [[Жанакала (КАрагандзінская вобласць)|Жанакала]] •}} {{nobr| [[Жанаталап (Карагандзінская вобласць)|Жанаталап]] •}} {{nobr| [[Жастылек]] •}} {{nobr| [[Какпекты (Карагандзінская вобласць)|Какпекты]] •}} {{nobr| [[Каражар (Карагандзінская вобласць)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Каракудык (Карагандзінская вобласць)|Каракудык]] •}} {{nobr| [[Керней]] •}} {{nobr| [[Красная Ніва (Карагандзінская вобласць)|Красная Ніва]] •}} {{nobr| [[Курама (Карагандзінская вобласць)|Курама]] •}} {{nobr| [[Курылыс (Карагандзінская вобласць)|Курылыс]] •}} {{nobr| [[Кушакы]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Бухар-Жыраўскі раён)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылкайын (Карагандзінская вобласць)|Кызылкайын]] •}} {{nobr| [[Наваузенка (Карагандзінская вобласць)|Наваузенка]] •}} {{nobr| [[Первае Мая (Бухар-Жыраўскі раён)|Первае Мая]] •}} {{nobr| [[Пятроўка (Карагандзінская вобласць)|Пятроўка]] •}} {{nobr| [[Растоўка (Карагандзінская вобласць)|Растоўка]] •}} {{nobr| [[Садовае (Бухар-Жыраўскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сакыр]] •}} {{nobr| [[Самаркан (Карагандзінская вобласць)|Самаркан]] •}} {{nobr| [[Саратаўка (Карагандзінская вобласць)|Саратаўка]] •}} {{nobr| [[Сарыарка (Бухар-Жыраўскі раён)|Сарыарка]] •}} {{nobr| [[Сарытабэ (Карагандзінская вобласць)|Сарытабэ]] •}} {{nobr| [[Севан (аул)|Севан]] •}} {{nobr| [[Семізбугы]] •}} {{nobr| [[Стан (Карагандзінская вобласць)|Стан]] •}} {{nobr| [[Суыксу]] •}} {{nobr| [[Тагызкудык (Карагандзінская вобласць)|Тагызкудык]] •}} {{nobr| [[Тартколь (Карагандзінская вобласць)|Тартколь]] •}} {{nobr| [[Тасаул]] •}} {{nobr| [[Тасшакы (Бухар-Жыраўскі раён)|Тасшакы]] •}} {{nobr| [[Трудавое (Бухар-Жыраўскі раён)|Трудавое]] •}} {{nobr| [[Тузды]] •}} {{nobr| [[Тэгізжол]] •}} {{nobr| [[Ульгі (Карагандзінская вобласць)|Ульгі]] •}} {{nobr| [[Уміткер]] •}} {{nobr| [[Уражайнае (Карагандзінская вобласць)|Уражайнае]] •}} {{nobr| [[Уштабэ (Карагандзінская вобласць)|Уштабэ]] •}} {{nobr| [[Цэнтральнае (Бухар-Жыраўскі раён)|Цэнтральнае]] •}} {{nobr| [[Чкалава (Карагандзінская вобласць)|Чкалава]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Карагандзінская вобласць)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шэшэнкара]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Бухар-Жыраўскі раён)|Ынтымак]] •}} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> i88usz8nik3yvyci1t54mz49flirayg 5237781 5237780 2026-11-03T12:36:44Z Autumndancer 168015 5237781 wikitext text/x-wiki {{навігацыйная паласа |імя = НП Бухар-Жыраўскага раёна |колер = |загаловак = Населеныя пункты [[Бухар-Жыраўскі раён|Бухар-Жыраўскага раёна]] [[Карагандзінская вобласць|Карагандзінскай вобласці]] |утрыманне = {{nobr| [[Акарэ]] •}} {{nobr| [[Акбел]] •}} {{nobr| [[Акжар (Карагандзінская вобласць)|Акжар]] •}} {{nobr| [[Актабэ (Бухар-Жыраўскі раён)|Актабэ]] •}} {{nobr| [[Алабас (Карагандзінская вобласць)|Алабас]] •}} {{nobr| [[Алгабас (Бухар-Жыраўскі раён)|Алгабас]] •}} {{nobr| [[Астахаўка]] •}} {{nobr| [[Асыл]] •}} {{nobr| [[Атамекен (Карагандзінская вобласць)|Атамекен]] •}} {{nobr| [[Ашчысу]] •}} {{nobr| [[Аюлы]] •}} {{nobr| [[Байкадам (Карагандзінская вобласць)|Байкадам]] •}} {{nobr| [[Баймырза (Бухар-Жыраўскі раён)|Баймырза]] •}} {{nobr| [[Белагаш (Карагандзінская вобласць)|Белагаш]] •}} {{nobr| [[Батакара (аул)]] •}} {{nobr| [[Батакара (станцыя)]] •}} {{nobr| [[Батакара (пасёлак)]] •}} {{nobr| [[Бухар-Жырау]] •}} {{nobr| [[Волкаўскае (Карагандзінская вобласць)|Волкаўскае]] •}} {{nobr| [[Пасёлак Габідэна Мустафіна|Габідэна Мустафіна]] •}} {{nobr| [[Гагарынскае (Карагандзінская вобласць)|Гагарынскае]] •}} {{nobr| [[Геалагічаскае]] •}} {{nobr| [[Даскей]] •}} {{nobr| [[Дубоўка (Бухар-Жыраўскі раён)|Дубоўка]] •}} {{nobr| [[Ескі Тузды]] •}} {{nobr| [[Жанакала (Карагандзінская вобласць)|Жанакала]] •}} {{nobr| [[Жанаталап (Карагандзінская вобласць)|Жанаталап]] •}} {{nobr| [[Жастылек]] •}} {{nobr| [[Какпекты (Карагандзінская вобласць)|Какпекты]] •}} {{nobr| [[Каражар (Карагандзінская вобласць)|Каражар]] •}} {{nobr| [[Каракудык (Карагандзінская вобласць)|Каракудык]] •}} {{nobr| [[Керней]] •}} {{nobr| [[Красная Ніва (Карагандзінская вобласць)|Красная Ніва]] •}} {{nobr| [[Курама (Карагандзінская вобласць)|Курама]] •}} {{nobr| [[Курылыс (Карагандзінская вобласць)|Курылыс]] •}} {{nobr| [[Кушакы]] •}} {{nobr| [[Кызылжар (Бухар-Жыраўскі раён)|Кызылжар]] •}} {{nobr| [[Кызылкайын (Карагандзінская вобласць)|Кызылкайын]] •}} {{nobr| [[Наваузенка (Карагандзінская вобласць)|Наваузенка]] •}} {{nobr| [[Первае Мая (Бухар-Жыраўскі раён)|Первае Мая]] •}} {{nobr| [[Пятроўка (Карагандзінская вобласць)|Пятроўка]] •}} {{nobr| [[Растоўка (Карагандзінская вобласць)|Растоўка]] •}} {{nobr| [[Садовае (Бухар-Жыраўскі раён)|Садовае]] •}} {{nobr| [[Сакыр]] •}} {{nobr| [[Самаркан (Карагандзінская вобласць)|Самаркан]] •}} {{nobr| [[Саратаўка (Карагандзінская вобласць)|Саратаўка]] •}} {{nobr| [[Сарыарка (Бухар-Жыраўскі раён)|Сарыарка]] •}} {{nobr| [[Сарытабэ (Карагандзінская вобласць)|Сарытабэ]] •}} {{nobr| [[Севан (аул)|Севан]] •}} {{nobr| [[Семізбугы]] •}} {{nobr| [[Стан (Карагандзінская вобласць)|Стан]] •}} {{nobr| [[Суыксу]] •}} {{nobr| [[Тагызкудык (Карагандзінская вобласць)|Тагызкудык]] •}} {{nobr| [[Тартколь (Карагандзінская вобласць)|Тартколь]] •}} {{nobr| [[Тасаул]] •}} {{nobr| [[Тасшакы (Бухар-Жыраўскі раён)|Тасшакы]] •}} {{nobr| [[Трудавое (Бухар-Жыраўскі раён)|Трудавое]] •}} {{nobr| [[Тузды]] •}} {{nobr| [[Тэгізжол]] •}} {{nobr| [[Ульгі (Карагандзінская вобласць)|Ульгі]] •}} {{nobr| [[Уміткер]] •}} {{nobr| [[Уражайнае (Карагандзінская вобласць)|Уражайнае]] •}} {{nobr| [[Уштабэ (Карагандзінская вобласць)|Уштабэ]] •}} {{nobr| [[Цэнтральнае (Бухар-Жыраўскі раён)|Цэнтральнае]] •}} {{nobr| [[Чкалава (Карагандзінская вобласць)|Чкалава]] •}} {{nobr| [[Шалкар (Карагандзінская вобласць)|Шалкар]] •}} {{nobr| [[Шэшэнкара]] •}} {{nobr| [[Ынтымак (Бухар-Жыраўскі раён)|Ынтымак]] •}} }} <noinclude> [[Катэгорыя:Навігацыйныя шаблоны:Геаграфія Казахстана|Карагандзінская вобласць]] </noinclude> 4h42tgaslc2z6r4434wg2r7st7mymrm 0 565368 5237914 4092825 2026-11-03T17:40:50Z ~2026-54303-83 175283 Уладзімір Анісковіч 5237914 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2016}} '''[[2016]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2016 года}} * «''[[Універсальная дзесятковая класіфікацыя: звыш 10 000 асноўных і дапаможных класаў]]''» — першае скарочанае выданне [[Універсальная дзесятковая класіфікацыя|УДК]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. * «[[Heta Belarus Dzietka!]]» — кніга коміксаў Марты Чарновай і Марыі Чараковай. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Боб Дылан]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[29 сакавіка]] — [[Ніл Гілевіч]], беларускі пісьменнік, народны паэт Беларусі (нар. [[1931]]). * [[6 чэрвеня]]: [[Уладзімір Анісковіч]] (83) — беларускі літаратурны крытык і перакладчык. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2016 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] l1pigmgxfiuufd3uhwh28lvuqgx2p19 5237918 5237914 2026-11-03T17:43:55Z ~2026-54303-83 175283 Ніл Гілевіч 5237918 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2016}} '''[[2016]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2016 года}} * «''[[Універсальная дзесятковая класіфікацыя: звыш 10 000 асноўных і дапаможных класаў]]''» — першае скарочанае выданне [[Універсальная дзесятковая класіфікацыя|УДК]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. * «[[Heta Belarus Dzietka!]]» — кніга коміксаў Марты Чарновай і Марыі Чараковай. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Боб Дылан]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[29 сакавіка]]: [[Ніл Гілевіч]] (84) — беларускі пісьменнік, народны паэт Беларусі (1991). * [[6 чэрвеня]]: [[Уладзімір Анісковіч]] (83) — беларускі літаратурны крытык і перакладчык. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2016 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] e7vvxtsh6ib7u5unuig22yzmufk5mjk 5237922 5237918 2026-11-03T17:47:51Z ~2026-54303-83 175283 Алесь Белакоз 5237922 wikitext text/x-wiki {{Гады ў гісторыі літаратуры|2016}} '''[[2016]]''' год быў адзначаны шэрагам [[Літаратура|літаратурных]] падзей. == Падзеі == == Кнігі == {{Асноўная катэгорыя|Кнігі 2016 года}} * «''[[Універсальная дзесятковая класіфікацыя: звыш 10 000 асноўных і дапаможных класаў]]''» — першае скарочанае выданне [[Універсальная дзесятковая класіфікацыя|УДК]] на [[Беларуская мова|беларускай мове]]. * «[[Heta Belarus Dzietka!]]» — кніга коміксаў Марты Чарновай і Марыі Чараковай. == Прэміі == * [[Нобелеўская прэмія па літаратуры]] — [[Боб Дылан]]. == Нарадзіліся == == Памерлі == * [[29 сакавіка]]: [[Ніл Гілевіч]] (84) — беларускі пісьменнік, народны паэт Беларусі (1991). * [[6 чэрвеня]]: [[Уладзімір Анісковіч]] (83) — беларускі літаратурны крытык і перакладчык. * [[1 снежня]]: [[Алесь Белакоз]] (88) — беларускі настаўнік, краязнавец і музеязнавец. {{зноскі}} {{Храналагічны пералік}} ==Спасылкі== {{Навігацыя}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:2016 год у літаратуры| ]] [[Катэгорыя:Літаратура паводле гадоў]] 8adus5z209hqmxn09d4a12s0rom1u5v 0 566207 5238157 4877861 2026-11-04T04:14:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238157 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Сцяцко}} {{Навуковец}} '''Павел Уладзіміравіч Сцяцко́'''{{sfn|БелЭн|2002}} ({{ДН|5|03|1930}}, [[Грабава (Зэльвенскі раён)|в. Грабава]], цяпер [[Зэльвенскі раён]] [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]] — {{ДС|23|3|2020}}, [[Азёры (Гродзенскі раён)|Азёры]], [[Гродзенская вобласць|Гродзенскай вобласці]]) — беларускі [[мовазнавец]] і [[педагог]]. [[Доктар філалагічных навук]] ([[1980]]), [[прафесар]], выдатнік адукацыі [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]<ref>''Сіплівеня Ж. С.'' [https://elib.grsu.by/doc/opened/112839pdf.pdf Павел Уладзіміравіч Сцяцко. Да 75-годдзя з дня нараджэння] // Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Янкі Купалы. Серыя 1. Гісторыя і археалогія. Філасофія. Паліталогія. 2005. № 1. С. 5—7.</ref>. Аўтар шматлікіх артыкулаў і кніг па [[дыялекталогія|дыялекталогіі]] і [[граматыка|граматыцы]] на [[беларуская мова|беларускай]], [[руская мова|рускай]] і [[польская мова|польскай]] мовах. == Біяграфія == Скончыў літаратурны факультэт (аддзяленне беларускай мовы і літаратуры) [[Гродзенскі педагагічны інстытут|Гродзенскага педагагічнага інстытута]]. Пазней выкладчык, старэйшы выкладчык кафедры беларускай мовы і літаратуры. [[21 снежня]] [[1962]] года абараніў кандыдацкую дысертацыю на тэму лексікі гаворак Зэльвенскага раёна. Выкладаў у [[Мінскі педагагічны інстытут|Мінскім педагагічным інстытуце]] на кафедры беларускай мовы. З [[10 ліпеня]] [[1980]] загадчык кафедры рускага, агульнага і славянскага мовазнаўства [[Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны|Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. Пазней зноў у [[Гродзенскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Янкі Купалы|Гродзенскім дзяржаўным універсітэце]], на кафедры польскай філалогіі, з ліпеня [[1990]] узначаліў кафедру беларускай культуры. Удзельнічаў у стварэнні першага ў Беларусі факультэта беларускай філалогіі і культуры, пазней узначаліў кафедру беларускага і тэарэтычнага мовазнаўства. Удасканальваў веды [[Чэшская мова|чэшскай]] і [[Польская мова|польскай мовы]] ў [[Карлаў універсітэт|Карлавым універсітэце]] ў [[Прага|Празе]] (1983) і [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскім універсітэце]] (1988). З [[2016]] года на пенсіі<ref name="sv27856527">{{cite web|author = Міхал Карневіч.|last = Карневіч|first = Міхал|authorlink = |coauthors = |date = 13 ліпеня 2016|url = http://www.svaboda.org/a/paula-sciacko-zvolnili-z-haradzienskaha-universytetu/27856527.html|title = Легендарнага прафесара Паўла Сцяцко звольнілі з Гродзенскага ўніверсітэта ў 86 год|format = |work = |publisher = [[Радыё «Свабода»]]|accessdate = 14 ліпеня 2016|language = |postscript = }}</ref>. == Навукова-даследчыцкая дзейнасць == Сфера навуковых інтарэсаў — [[словаўтварэнне]] народна-дыялектнай і літаратурнай мовы, словаўтваральныя сувязі славянскіх моў, мова беларускіх мастацкіх твораў, [[лексікалогія]], [[дыялекталогія]], [[этымалогія]], методыка выкладання беларускай мовы ў вышэйшых навучальных установах. Рэдактар навуковага альманаха «Гродзенскія запісы. Старонкі гісторыі і культуры», член рэдакцыйных калегіяў выданняў «[[Веснік Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]», часопіса Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь «[[Роднае слова (часопіс)|Роднае слова]]», [[«Веснік Гродзенскага дзяржаўнага ўніверсітэта]]", «Białostocki Przegląd Kresowy», «Русский язык». Уваходзіць у склад Камісіі па словаўтварэнні Міжнароднага камітэта славістаў, у склад [[Міжнародны камітэт беларусістаў|Міжнароднага Камітэта беларусістаў]]. Узначальвае Гродзенскую філію [[Рэспубліканская тэрміналагічная камісія пры Міністэрстве адукацыі Рэспублікі Беларусь|Рэспубліканскай тэрміналагічнай камісіі пры Міністэрстве адукацыі Рэспублікі Беларусь]]. Удзельнічаў у працы ІХ Міжнароднага з’езду славістаў, І Міжнароднага Кангрэса беларусістаў, у многіх міжнародных сымпозіюмах і канферэнцыях. Падрыхтаваў 15 кандыдатаў навук, з якіх А. Рогалеў абараніў доктарскую дысертацыю. Мае больш за 600 апублікаваных прац<ref name="sv27856527" />, у тым ліку больш за 30 кніг і 6 брашураў (з іх 5 манаграфіяў, 5 слоўнікаў, 18 навучальных дапаможнікаў і падручнікаў для ВНУ і сярэдніх спецыяльных вучылішчаў). Сваёй навуковай дзейнасцю зрабіў унесак у барацьбу з [[Русізм|русіфікацыяй]] беларускай мовы<ref>[https://nashaniva.by/?c=ar&i=247243 90 год Паўлу Сцяцко — самаму вядомаму змагару з русіфікацыяй беларускай мовы] // nashaniva.by 5 сакавіка 2020</ref>. == Выбраная бібліяграфія == Асноўныя працы: * Сінтаксіс сучаснай беларускай мовы. — Мінск, 1969. (разам з [[Міхаіл Станіслававіч Яўневіч|М. С. Яўневічам]]) * Беларуская мова. — Мінск, 1970. (разам з [[М. Ц. Кавалёва]]й) * Народная лексіка. — Мінск, 1970. * Дыялектны слоўнік: З гаворак Зэльвеншчыны. — Мінск, 1970. * Народная лексіка і словаўтварэнне. — Мінск, 1972. * Беларускае народнае словаўтварэнне. — Мінск, 1977. * Беларуская граматыка. Ч. 1. 1985. (раздзел «Словаўтварэнне» і частка «Марфалогіі») * Праблемы лексічнага нармавання беларускай мовы. — Гродна, 1990. * Праблемы нормы, культуры мовы. — Гродна, 1998. * Руска-беларускі фізічны слоўнік. Гродна, 1999. (разам з [[А. М. Каладзінскі]]м і [[Д. М. Карацінская|Д. М. Карацінскай]]) * Слоўнік рэгіянальнай лексікі Гродзеншчыны. — Гродна, 1999. * Культура мовы. — Мінск, 2002. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|15|Сцяцко́ Павел Уладзіміравіч|[[Янка Саламевіч|Саламевіч І. У.]]|319}} * {{Крыніцы/Беларусь: энцыклапедычны даведнік (1995)|артыкул=Сцяцко Павел Уладзіміравіч|старонкі=695}} * {{крыніцы/ЭЛіМБел|5||205}} * Прафесар Павел Уладзіміравіч Сцяцко / І. І. Бубновіч, В. Л. Варановіч, Ж. С. Сіплівеня. — Гродна: ГрДУ, 2000. * Грані роднага слова. Зборнік мовазнаўчых навуковых артыкулаў (да 80-годдзя прафесара П. У. Сцяцко). — Гродна: ГрДУ, 2010. * ''[[І. Бубновіч|Бубновіч І.]]'' Знакаміты даследчык і педагог: да юбілею Паўла Сцяцко // Роднае слова. 2010. № 2. С. 34―35. * ''[[Г. Крофта|Крофта Г.]]'' [http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/by/userfiles/downloads/AA_15_Zmiest.pdf 85-годдзе Паўла Сцяцко] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210413073645/http://www.albaruthenica.uw.edu.pl/by/userfiles/downloads/AA_15_Zmiest.pdf |date=13 красавіка 2021 }} // Acta Albaruthenica. 2015. Tom 15. S. 236—239. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20120130130215/http://prajdzisvet.org/linguists/6-stsiatsko-paviel.html Павел Сцяцко. Біяграфія] на [[ПрайдзіСвет]] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Сцяцко Павел Уладзіміравіч}} [[Катэгорыя:Мовазнаўцы Беларусі]] [[Катэгорыя:Дыялектолагі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дактары філалагічных навук]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Зэльвенскім раёне]] [[Катэгорыя:Мовазнаўцы СССР]] [[Катэгорыя:Аўтары падручнікаў]] lxlmxkp4kxjctsg7ek5e3ku2ez5g2sp 0 571239 5237853 5133500 2026-11-03T15:28:55Z Ellis Novak 30436 /* Біяграфія */ 5237853 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} {{цёзкі2|Лауфенаўэр}} '''Карай Лауфенаўэр '''({{lang-de|Karl Laufenauer}}; {{ДН|23|6|1848}}, [[Секешфехервар]] — {{ДС|27|4|1901}}, [[Будапешт]], Венгрыя) — [[Венгры|венгерскі]] лекар-[[Псіхіятрыя|псіхіятр]]. Першы прафесар псіхіятрыі ва [[Будапешцкі ўніверсітэт|Універсітэце ў Будапешце]]. == Біяграфія == Вучыўся ва Універсітэце ў Будапешце, ступень доктара медыцыны атрымаў у 1873 годзе. Затым спецыялізаваўся ў неўралогіі і псіхіятрыі ў {{нп3|Ферэнц Шварцэр|Ферэнца Шварцэра|hu|Schwartzer Ferenc}} ў Будапешце, у [[Жан Мартэн Шарко|Шарко]] ў [[Парыж]]ы, {{нп3|Карл Вестфаль|Вестфаля|ru|Вестфаль, Карл}} ў [[Берлін]]е, [[Тэадор Мейнерт|Мейнерта]] ў [[Вена|Вене]]. Пасля вяртання на радзіму займаўся, у прыватнасці, гіпнозам і гіпнатэрапіяй. У 1878 працаваў у псіхіятрычнай установе ў Будапешце. У 1878 стаў прыват-дацэнтам. З 1881 звязаны з {{нп3|Бальніца Святога Роха (Будапешт)|бальніцай Святога Роха|hu|Rókus kórház}}. Разам з памочнікам [[Карай Шафер|Караем Шаферам]] правёў шэраг эксперыментаў у гэтай установе. Член [[Венгерская акадэмія навук|Венгерскай акадэміі навук]] з 1891 года. З 1882 прафесар, з 1891 звычайны прафесар псіхіятрыі ва Універсітэце ў Будапешце. Ён памёр раптоўна, 27 красавіка 1901 года. [[Файл:Hypnose.JPG|міні|250px|Фатаграфіі эксперыментаў, якія праводзілі Карай Лауфенаўэр і Карай Шафер у 80-я гады XIX стагоддзя]] == Выбраныя творы == * ''Az elmegyógyintézetek túltömöttsége, annak okai és elháritásáról''. Budapest, 1875 * ''Agyszöveti vizsgálatok''. Budapest, 1879 * ''Vizsgálatok az agy corti-calis látómezejéről''. Budapest, 1880 * ''Az emlékező tehetségről''. Budapest, 1884 * ''[http://www.archive.org/stream/kteselmellapoto00laufgoog Kétes elmeállapotok a törvényszék elött]''. Franklin-társulat könyvnyomdája, 1893 * Károly Laufenauer, Zsigmond Reichard: ''[http://www.archive.org/stream/psychiatriasbnt00reicgoog Psychiatria és büntetöjog]''. Franklin-társulat könyvnyomdája, 1894 * ''Előadások az idegélet világából''. Budapest, 1899 {{зноскі}} == Літаратура == * Lafferton E. ''Death by hypnosis: an 1894 Hungarian case and its European reverberations''. «Endeavour». 30. 2, s. 65-70, 2006. [[Лічбавы ідэнтыфікатар аб’екта|DOI]]: [[doi:10.1016/j.endeavour.2006.04.005|10.1016/j.endeavour.2006.04.005]]. * [http://www.biographien.ac.at/oebl_5/49.pdf Laufenauer, Károly] W: Österreichisches Biographisches Lexikon 1815—1950, Bd. 5 (Lfg. 21), s. 49 * [http://www.phil-inst.hu/recepcio/htm/3/303_belso.htm RECEPCIÓ ÉS KREATIVITÁS — Nyitott magyar kultúra]{{Недаступная спасылка}}. [dostęp 2010-02-22]. == Спасылкі == * [http://mek.niif.hu/00300/00355/html/ABC09006/09265.htm Laufenauner Károly]{{Недаступная спасылка}} Magyar Életrajzi Lexikon 1000—1990 (<abbr title="Treść w języku węgierskim (magyar)">węg.</abbr>) * [http://mek.niif.hu/03600/03630/html/l/l13656.htm Szinnyei József: Magyar írók élete és munkái]{{Недаступная спасылка}} <span class="lang-list">(<abbr title="Treść w języku węgierskim (magyar)">węg.</abbr>)</span>. [dostęp 2010-02-22]. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Лауфенаўэр Карай}} [[Катэгорыя:Вучоныя Венгрыі]] [[Катэгорыя:Псіхіятры]] g98rhm0hubvn9ol8y5wv31cwez9x70p 0 580526 5238151 4784430 2026-11-04T02:40:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238151 wikitext text/x-wiki {{Аўтобус |Назва=ПАЗ-672 |Вытворца=[[Паўлаўскі аўтобус]] |Выпуск= |Папярэднік = [[ПАЗ-652]] |Пераемнік=[[ПАЗ-3205]] |Поўная маса=7,825 |Снаражаная маса=4,535 |Макс. хуткасць=80 |Клас= |Месцаў для сядзення=23 |Поўная умяшчальнасць= |Каляіна пярэдніх колаў= |Каляіна задніх колаў= |Колавая база=3600 |Прасвет=280 |Даўжыня=7150 |Шырыня=2440 |Вышыня=2952 |Нізкапольнасць=не |Напружванне сеткі= |Мадэль рухавіка=ЗМЗ-672 |Паліва=бензін | Commons = PAZ-672 }} '''ПАЗ-672''' — савецкі [[аўтобус]] малога класа, які вырабляўся [[Паўлаўскі аўтобус|Паўлаўскім аўтобусным заводам]] у 1967—1989 гадах. Папярэднік — [[ПАЗ-652]], пераемнік — [[ПАЗ-3205]]. Аўтобусы ПАЗ-672 былі прызначаныя для раённых і прыгарадных маршрутаў з малым пасажырапатокам, хоць яны выкарыстоўваліся і выкарыстоўваюцца  гарадах, часта ў ролі маршрутных таксі, службовых аўтобусаў або аўтакатафалкаў. == Гісторыя == Распрацоўка аўтобуса ПАЗ-672 пачалася ў 1957 годзе. Гэта было далейшае развіццё мадэлі ПАЗ-652Б. На аўтобусе ужыты 8-цыліндравы V-падобны [[Рухавік унутранага згарання|рухавік]] і хадавая частка ад грузавіка [[ГАЗ-53]], [[рулявое кіраванне]] з гідраўзмацняльнікам. Паралельна распрацоўваўся пасажырскі прычэп ПАЗ-750 (серыйна не выпускаўся). Тэхнічны праект быў гатовы ў канцы 1958 года. Першы прататып, вонкава мала адрозніваўся ад ПАЗ-652, выраблены ў лістападзе 1959 года. У працэсе далейшай працы над аўтобусам улічваліся выяўленыя недахопы ПАЗ-652, а таксама новыя напрацоўкі па грузавікоў [[ГАЗ-52]] і [[ГАЗ-53]]. У снежні 1960 года з'явіўся новы варыянт ПАЗ-672. Падстава кузава было выкарыстана ад ПАЗ-652Б, [[тармазная сістэма]] атрымала паасобны прывад на пярэдні і задні масты. У 1961 і 1963 гадах пабудаваны тры прататыпы. Пасля правядзення ведамасных выпрабаванняў у канцы 1963 года аўтобус быў рэкамендаваны ў серыйную вытворчасць. У 1964 годзе каркас кузава быў цалкам перапрацаваны, яго маса знізілася, павялічыўся памер бакавых вокнаў. Новы варыянт аўтобуса быў увасоблены ў метале да першамайскім святах. Планавалася да канца года выпусціць пяцьсот аўтобусаў. Але падрыхтоўка да вытворчасці моцна зацягнулася. І ў 1965 і 1966 гадах пачаць вытворчасць не ўдалося. Першыя серыйныя ПАЗ-672 убачылі свет толькі ў 1967 годзе. Тым часам распрацоўваліся новыя мадыфікацыі аўтобуса. Усяго было пабудавана каля двух дзясяткаў доследных узораў. У ліпені 1966 года пяць аўтобусаў здзейснілі аўтапрабег па маршруце [[Паўлава (горад)|Паўлава]] — [[Ерэван]] — Паўлава. 25 кастрычніка 1967 года ў зборачным цэху №2 былі звараныя першыя два кузавы серыйных ПАЗ-672. Праз месяц з канвеера зборачнага цэха №1 сышлі чатыры аўтобусы, а ўсяго да канца года былі здадзены дзесяць машын. У лістападзе 1968 года была спынена вытворчасць ПАЗ-652Б, і завод цалкам перайшоў на выпуск ПАЗ-672. У снежні 1969 года было прынята рашэнне аб мадэрнізацыі аўтобуса. Быў павялічаны рэсурс рухавіка, падвышаная надзейнасць гідраўзмацняльніка руля і тармазоў, праведзена герметызацыя кузава. Змены ўносіліся пастаянна. Аднак на індэксе аўтобуса гэта ніяк не адбівалася. Існуе памылковае меркаванне, быццам мадэрнізаваны ў пачатку [[1970-я|1970-х гадоў]] аўтобус стаў называцца ПАЗ-672Б, аднак мадыфікацыі аўтобуса ПАЗ-672 з індэксам «Б» згодна з тэхнічнай дакументацыяй не існавала. З 1975 года рэсурс да капрамонту быў павялічаны да 320 тыс. км, з 1979 — да 330 тыс. км. У 1980 годзе на палігоне НАМІ прайшоў выпрабаванні мадэрнізаваны аўтобус ПАЗ-672М, які меў рэсурс да капрамонту 350 тыс. км. Вытворчасць ПАЗ-672М пачалося ў снежні 1982 года. Да канца 1989 года было выпушчана {{num|90645|аўтобусаў}} гэтай мадыфікацыі. Асобна варта згадаць і пра асаблівасці знешняй святлатэхнікі аўтобуса. Яшчэ адно памылковае меркаванне заключаецца ў тым, што новыя пярэднія паказальнікі павароту і габарытныя агні, а таксама заднія ліхтары квадратнай формы, сабраныя ў адзіную вертыкальную секцыю сталі ўсталёўвацца на аўтобусы ПАЗ-672М, то ёсць з 1982 года. На самай справе ўстаноўка новай святлатэхнікі адпаведнай правілах ЕЭК ААН ажыццяўлялася паэтапна ў 1978 годзе. Спачатку ўсталявалі заднія ліхтары, пакінуўшы пярэднія паказальнікі павароту без зменаў, а затым аўтобус абсталявалі новымі пярэднімі паказальнікамі павароту, сумешчанымі з габарытнымі агнямі. Вытворчасць аўтобуса ПАЗ-672М спынілася 30 лістапада 1989 года. Ён саступіў месца на канвееры больш сучаснаму аўтобусу ПАЗ-3205. Усяго было выпушчана {{num|190 150|аўтобусаў}} ПАЗ-672, а разам з мадыфікацыямі — {{num|288 688}}. == Тэхнічныя характарыстыкі == [[Файл:ПАЗ-3201_с_военными_номерами,_капот_двигателя_открыт.jpg|міні|Агляд рухавіка]] * Даўжыня: 7150 мм * Шырыня: 2440 мм * Вышыня: 2952 мм * Колавая база: 3600 мм * Мінімальны дарожны прасвет: 280 мм * Маса падрыхтаванага аўтобуса: 4535 кг * Поўная маса: 7825 кг * Сядзячых месцаў: 23 * Агульная пасажыраўмяшчальнасць: 45 чалавек (на практыцы перавозілася да 100 чалавек) * Максімальная хуткасць: 80 км/г * Выдатак паліва: 20,5 л/100 км * Рухавік: ЗМЗ-672, [[Карбюратар|карбюратарны]], V-падобны, чатырохтактны, васьміцыліндравы, верхняклапанны, працоўны аб'ём 4,25 л, максімальная магутнасць — 115 к.с. * Счапленне: аднадыскавае, сухое, з гідраўлічным прывадам * [[Каробка перадач]]: механічная, чатырохступенчатая * Галоўная перадача: адзінарная, [[гіпоідная перадача|гіпоідная]] * Рулявы механізм: глабаідальнй чарвяк і ролік трохграбеневы * Памер шын: 8,25-20 == Мадыфікацыі == * '''ПАЗ-672''' (1967—1982) — базавы серыйны аўтобус. * '''ПАЗ-672А''' (1967—1968) — шпацырна-экскурсійны аўтобус (прататып). З палегчаным дахам, без бакавога шкла. Былі пабудаваны 2 аўтобусы. * '''ПАЗ-672Б''' (1973—1982) — мадэрнізаваны. Выпушчана 117 286 аўтобусаў. * '''ПАЗ-672''' (1970) — шасі. Прадстаўляла сабой падставу кузава з рухавіком, радыятарам, КПП і рулявым кіраваннем. * '''ПАЗ-672ВЮ''' (1973—1989) — шасі ў трапічным выкананні. Пастаўлялася на Кубу, дзе выкарыстоўвалася для вытворчасці аўтобусаў маркі Giron. Выраблена 21100 шасі. * '''ПАЗ-672Г''' (1983—1986) — горны. Адрозніваўся двума паліўнымі бакамі па 105 л, рамянямі бяспекі на кожным сядзенні, гідраўзмацняльнікам рулявога кіравання і ўзмоцненымі тармазамі, адсутнасцю задніх пасажырскіх дзвярэй і шыбаў у скатах даху. Выпушчана 575 аўтобусаў. * '''ПАЗ-672Д''' (1972) — дызельны (доследны). Пабудавана 2 аўтобусы. * '''ПАЗ-672Ж''' (1985—1989) — газабалонны. Распрацаваны сумесна з Разанскім заводам газавай апаратуры. Адрозніваўся газавымі балонамі, устаноўленымі ў задняй частцы даху. Некаторыя аўтапрадпрыемствы самастойна пераабсталявалі аўтобусы пад выкарыстанне газавага паліва. * '''ПАЗ-672М''' (1982—1989) — мадэрнізаваны. Частка аўтобусаў выпускалася з аднымі пасажырскымі дзвярыма, за кошт чаго былі дададзены два сядзячыя месцы. * '''ПАЗ-672С''' (1969—1989) — у Паўночным выкананні. Адрозніваўся вокнамі з падвойным шкленнем і без фортачак, адсутнасцю вокнаў у пахілах даху, дадатковым ацяпляльнікам салона, больш магутным генератарам, наяўнасцю другога акумулятара. Выпушчана 7147 аўтобусаў. * '''ПАЗ-672Т''' — турыстычны. Адрозніваўся ворнымі пасажырскімі дзвярыма, мяккімі сядзеннямі з рэгуляванымі па нахіле спінкамі, адкіднымі багажнымі сеткамі, падоўжанымі рысорамі. Выпускаўся дробнымі партыямі. * '''ПАЗ-672ТЛ''' (1978—1979) — перасоўная лабараторыя для комплекснага даследавання спартсменаў на двух аўтобусах. Выраблена 10 камплектаў. * '''ПАЗ-672У''' (1969—1981) — экспартны. Пастаўляўся ў еўрапейскія сацыялістычныя краіны і Манголію. * '''ПАЗ-672УМ''' (1981—1989) — мадэрнізаваны экспартны. * '''ПАЗ-672УМ''' (алімпійская серыя) (1979—1980) — аўтобусы для абслугоўвання персаналу гульняў маскоўскай Алімпіяды 1980 года, членаў Алімпійскіх дэлегацый і іншых патрэб аргкамітэта. Адрозніваліся палепшаным аздабленнем. Выпушчана 50 аўтобусаў. * '''ПАЗ-672Ю''' (1970—1989) — экспартны трапічны. Адрозніваўся ужываннем коррозиестойких матэрыялаў, спецыяльнай гумы і пластмас, адсутнасцю шклення ў пахілах даху, дадатковым бензабакам. Пастаўляўся ў краіны Афрыкі, Паўднёва-Усходняй Азіі і на Кубу. [[Выява:PAZ-3201 16-1- cropped.jpg|thumb|Паўнапрывадны аўтобус ПАЗ-3201]] * '''ПАЗ-3201''' (1972—1982) — паўнапрывадны аўтобус. Не меў задніх дзвярэй, за кошт чаго колькасць сядзячых месцаў была даведзена да 26 (да Алімпіяды-80 выпушчаная партыя аўтобусаў з двума дзвярыма). Прызначаўся для эксплуатацыі ва ўмовах бездарожжа. * '''ПАЗ-320101''' (1982—1989) — мадэрнізаваны паўнапрывадны аўтобус. * '''ПАЗ-320107''' (1975—?) — шасі ў трапічным выкананні. * '''ПАЗ-3201С''' (1973—1989) — паўночны. Адрозніваўся вокнамі з падвойным шкленнем і без фортачак, адсутнасцю вокнаў у пахілах даху. Выпушчана 6114 аўтобусаў. [[Выява:PAZ-37421 van К 588 АУ 53 2.jpg|thumb|ПАЗ-37421]] * '''ПАЗ-3742''' (1977—1989) — рэфрыжэратар для перавозкі хуткапсавальных прадуктаў. Выпушчана 806 рэфрыжэратараў. З 1978 года да вытворчасці далучыўся Бакінскі завод спецыялізаваных аўтамабіляў. У 1980 годзе вытворчасць цалкам перададзена на БЗСА<ref>[http://wagonlog.com/baku-pinguins.php Пингвины, сделанные в Баку] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120724140259/http://wagonlog.com/baku-pinguins.php |date=24 ліпеня 2012 }}</ref>. * '''ПАЗ-37421''' (1977—1989) — ізатэрмічны фургон. Ад ПАЗ-3742 адрозніваўся адсутнасцю халадзільнай устаноўкі. На ПАЗе выпушчана 254 фургоны. З 1980 года выпускаўся на БЗСА. * '''ПАЗ-3916''' (1978—1979) — тэлевізійная апаратная. Распрацавана сумесна з Кіраваградскім заводам радыёвырабаў. Выраблена 22 апаратныя. * '''КТ-201''' (?—1982) — рытуальны ([[катафалк]]). Пераабсталёўваўся Арзамаскім заводам камунальнага машынабудавання з серыйнага ПАЗ-672. Аўтобус меў заднія дзверы і спецыяльныя палазы для [[Труна|труны]], пасажырскія сядзенні размяшчаліся ўздоўж бартоў. * '''КТ-201А''' (1982—1989) — рытуальны на базе ПАЗ-672М. * '''БакАЗ-3219''' (1989—1993) — пасажырскі аўтобус на базе БЗСА-3742, з выдаленай халадзільнай устаноўкай, выразанымі вокнамі і ўмантаванымі сядзеннямі. Вырабляўся ў выніку празмернасці камплектуючых для рэфрыжэратараў БЗСА-3742. Таксама на заводзе БакАЗ (новая назва Бакінскага завода спецыялізаваных аўтамабіляў) выпускалася медыцынская лабараторыя на базе пасажырскага БакАЗ-3219. == Крыніцы == {{reflist}} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20080213204955/http://gortransport.kharkov.ua/routes/ps.php?ps_id=31 ПАЗ-672 на сайце «Харкаў транспартны»] * [https://web.archive.org/web/20080208051720/http://www.kievbus.info/672.html ПАЗ-672 на сайце «Кіеўскі аўтобус»] * [http://denisovets.ru/paz/pazpages/paz672.html ПАЗ-672 на сайце «Аўтамадэльнае бюро»] * [http://sanitka103.narod.ru/foto_gallery/ritual_auto/ra003.jpg ПАЗ-672 на сайце «Санитка-103»] * [https://www.youtube.com/watch?v=NwZgqnIIALw Тэст-драйв аўтобуса ПАЗ-672] {{Няма зносак}} {{ПАЗ}} [[Катэгорыя:Аўтобусы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Аўтобусы ПАЗ|672]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі, прадстаўленыя ў 1967]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 1960-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 1970-х]] [[Катэгорыя:Аўтамабілі 1980-х]] 3xf061qswmdfrxvwj20lzq3mj8fk373 0 580849 5237878 5214092 2026-11-03T15:47:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237878 wikitext text/x-wiki {{узброены канфлікт |канфлікт = Наступленне ў Шах Валі Кот |частка = [[вайна ў Афганістане (2001—2021)]] |выява = Australian SOTG sniper team June 2010.jpg |загаловак = Два аўстралійскіх вайскоўца падчас наступлення ў Шах Валі Кот. |дата = [[10 чэрвеня|10]]—[[14 чэрвеня]] [[2010]] |месца = раён Шах Валі Кот правінцыі [[Кандагар]], [[Афганістан]] |вынік = перамога кааліцыі ISAF |праціўнік1 = {{Сцягафікацыя|Аўстралія}}<br>{{Сцяг|Афганістан|2004}} [[Ісламская Рэспубліка Афганістан|Афганістан]]<br>{{Сцягафікацыя|ЗША}} |праціўнік2 = [[Файл:Flag of Taliban.svg|22px]] [[Талібан]] |сілы1 = ''невядома'' |сілы2 = каля 100 баевікоў |страты1 = 2 параненых (афганскі і аўстралійскі вайскоўцы<ref name="SMH_170610"/>), некалькі верталётаў пашкоджана<ref name="SMH_170610"/> |страты2 = каля 100 забітых }} '''Наступленне ў Шах Валі Кот''' — аперацыя войскаў [[ISAF]] падчас [[вайна ў Афганістане (2001—2014)|вайны ў Афганістане]], якая праводзілася аўстралійскім кантынгентам міжнароднай кааліцыі сумесна з Афганскай Нацыянальнай Арміяй, пры паветранай падтрымцы амерыканскай авіяцыі, з 10 па 14 чэрвеня [[2010]] года. Аперацыя праходзіла ў раёне Шах Валі Кот правінцыі [[Кандагар]]. == Перадумовы == Наступленне ў Шах Валі Кот было накіравана супраць сіл [[Талібан]]у ў рэгіёне і была падрыхтавана войскамі ISAF, якія імкнуліся забяспечыць бяспеку ў правінцыі Кандагар<ref name="Aust_DoD_release">{{cite web|title=Combined Afghan and Australian force targets major insurgent cell|url=http://www.defence.gov.au/media/DepartmentalTpl.cfm?CurrentId=10438|work=Press release|publisher=Australian Department of Defence}}</ref>. У аперацыі прымалі ўдзел аўстралійскія спецпадраздзяленні і салдаты Афганскай Нацыянальнай Арміяй, падтрыманыя вайсковымі верталётамі ЗША<ref name="Aust_DoD_release"/>. == Ход аперацыі == Аўстралійскія камандас 2-га дыверсійнага палка пачалі аперацыю [[10 чэрвеня]], аднак пазней іх падтрымалі падраздзяленні SASR, так як баевікі пачалі контратаку<ref name="SMH_170610">{{cite news|last=Oakes|first=Dan|title=Australian troops in fierce combat with insurgents|url=http://www.smh.com.au/world/australian-troops-in-fierce-combat-with-insurgents-20100616-ygk8.html|accessdate=17 June 2010|newspaper=The Sydney Morning Herald|date=17 June 2010}}</ref>. Барацьба была асабліва інтэнсіўнай у другі дзень аперацыі, калі ў аўстралійскіх і афганскіх салдат адкрылі агонь талібы падчас іх высадкі з верталётаў<ref name="The_Australian_16_06">{{cite news|title=ADF says Diggers inflicted 'substantial' losses to insurgents in Shah Wali Kot district|url=http://www.theaustralian.com.au/news/adf-says-diggers-inflicted-substantial-losses-to-insurgents-in-shah-wali-kot-district/story-e6frg8yo-1225880528346|accessdate=17 June 2010|newspaper=The Australian|date=16 June 2010|url-status=dead}}</ref>. Пасля пяці дзён баёў паўстанцы пакінулі раён<ref name="Aust_DoD_release"/>. Пасля аперацыі прадстаўнік ISAF заявіў, што ў баях удзельнічала больш за 100 баевікоў<ref name="ISAF">{{cite web|last=ISAF Public Affairs Office|title=Insurgents Driven Out of Shah Wali Kot|url=http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/afghan-isaf-forces-conduct-operation-against-major-insurgent-cell-in-shah-wali-kot.html|work=Press release|publisher=International Security Assistance Force|accessdate=17 June 2010|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100621005110/http://www.isaf.nato.int/article/isaf-releases/afghan-isaf-forces-conduct-operation-against-major-insurgent-cell-in-shah-wali-kot.html|archivedate=2010-06-21}}</ref>. Камандуючы аўстралійскімі сіламі на Блізкім Усходзе, генерал-маёр Джон Кэнтвел, заявіў, што аперацыя «нанесла моцны ўдар па паўстанцкім сілам і ўнесла вялікі ўклад у забеспячэнне бяспекі сіл ISAF, засяроджаных у правінцыі Кандагар і суседніх раёнах» і таксама павысіць бяспеку ў правінцыі Урузган<ref name="Aust_DoD_release"/>. Падчас аперацыі аўстралійскія войскі захапілі вялікую колькасць зброі ў якасці трафеяў<ref name="The_Australian_16_06"/>. == Вынікі == Міністэрства абароны Аўстраліі сцвярджала, што падчас аперацыі знішчана «значная колькасць паўстанцаў», але не прадаставіла канкрэтных даных<ref name="CT">{{cite news|last=Dorling|first=Philip|title=Digger wounded in huge 'disruption' offensive against Taliban|url=http://www.canberratimes.com.au/news/local/news/general/digger-wounded-in-huge-disruption-offensive-against-taliban/1860879.aspx|accessdate=17 June 2010|newspaper=The Canberra Times|date=17 June 2010}}{{Недаступная спасылка}}</ref>. Адзін аўстралійскі салдат і адзін афганскі салдат былі паранены варожым агнём падчас аперацыі, таксама некалькі верталётаў былі пашкоджаныя<ref name="SMH_170610"/>. Прадстаўнік ISAF заявіў, што ні адна грамадзянская асоба не была паранена падчас аперацыі<ref name="ISAF"/>. Пазней, падчас далейшых аперацый у рэгіёне, [[21 чэрвеня]], пацярпеў крушэнне верталёт ЗША UH-60 на поўначы правінцыі Кандагар. Загінулі 3 аўстралійскіх камандас і амерыканскі пілот, сем аўстралійцаў і амерыканскі член экіпажа былі сур’ёзна паранены<ref>{{cite news|title=3 diggers die in Afghan chopper crash|url=http://www.abc.net.au/news/stories/2010/06/21/2932888.htm|accessdate=21 June 2010|newspaper=ABC News|date=21 June 2010|archive-date=23 чэрвеня 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100623002921/http://www.abc.net.au/news/stories/2010/06/21/2932888.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.3aw.com.au/blogs/3aw-generic-blog/3-aussie-soldiers-killed-in-afghanistan/20100621-yro3.html |title=3 Aussie soldiers killed in Afghanistan |3=last |first= |date=21 June 2010 |work=3AW Radio |accessdate=22 June 2010 |archiveurl=https://archive.today/20121201072038/www.3aw.com.au/blogs/3aw-generic-blog/3-aussie-soldiers-killed-in-afghanistan/20100621-yro3.html |archivedate=2012-12-01 }} {{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.3aw.com.au/blogs/3aw-generic-blog/3-aussie-soldiers-killed-in-afghanistan/20100621-yro3.html |accessdate=16 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100623102650/http://www.3aw.com.au/blogs/3aw-generic-blog/3-aussie-soldiers-killed-in-afghanistan/20100621-yro3.html |archivedate=23 чэрвеня 2010 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архіўная копія |url=http://www.3aw.com.au/blogs/3aw-generic-blog/3-aussie-soldiers-killed-in-afghanistan/20100621-yro3.html |accessdate=16 снежня 2018 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100623102650/http://www.3aw.com.au/blogs/3aw-generic-blog/3-aussie-soldiers-killed-in-afghanistan/20100621-yro3.html |archivedate=23 чэрвеня 2010 |url-status=dead }}</ref>. {{Зноскі}} [[Катэгорыя:Бітвы паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Бітвы Аўстраліі]] [[Катэгорыя:Бітвы ЗША]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2010 года]] [[Катэгорыя:2010 год у Афганістане]] [[Катэгорыя:Вайна ў Афганістане (2001—2021)]] frqedxnje40bjn4kgrww8mi33uicvyk 0 583340 5238165 5224485 2026-11-04T05:05:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238165 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Паграбішча}} {{НП-Украіна}} '''Пагрэбі́шчэ'''<ref>{{ТКП-Украіна}}</ref>, або '''Паграбі́шча'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|4}} — карта Вінніцкай вобласці</ref> ({{lang-uk|Погребище}}) — горад раённага значэння ў [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]], былы<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=12 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> адміністрацыйны цэнтр [[Пагрэбішчанскі раён|Пагрэбішчанскага раёна]]. Размешчаны на берагах ракі [[Рось (рака)|Рось]]. Цэнтр [[Грамады Украіны|тэрытарыяльнай грамады]]. Насельніцтва 9,2 тыс. чал. (2022). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Пагрэбішчанскі раён}} {{Вінніцкая вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Вінніцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пагрэбішчанскага раёна]] 92tkp7llam3kk3fbyq2tfqbr4v1cith 0 583342 5238033 5226126 2026-11-03T22:16:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238033 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|тып=тапонім}} {{НП-Украіна}} '''Нямі'''{{Націск}}'''раў'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|4}} — карта Вінніцкай вобласці</ref> ({{Іншамоўны тэкст|uk|Немирів}}) — горад, былы<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=12 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> адміністрацыйны цэнтр [[Няміраўскі раён|Няміраўскага раёна]] [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Цэнтр [[Грамады Украіны|тэрытарыяльнай грамады]]. Размешчаны на стромкім левым беразе р. [[Вусця]] (басейн [[Паўднёвы Буг|Паўднёвага Буга]]). Насельніцтва 11000 чалавек (2024). == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя асобы == * [[Любоў Міхайлаўна Гакебуш]] — украінская актрыса. * [[Феадосій Рыгоравіч Дабржанскі]] (1900—1975) — амерыканскі генетык. * [[Мікалай Аляксеевіч Някрасаў]] (1821—1878) — рускі паэт. * [[Таццяна Яўгенаўна Разіна]] (1908—1992) — беларускі мастак. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Няміраўскі раён}} {{Вінніцкая вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Вінніцкай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Няміраўскага раёна]] hsmegpawrood2wz05u037fh7aw2dfg1 0 583808 5238082 4971504 2026-11-04T01:15:07Z Zadorenko V 175157 5238082 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Белаводск'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|9}} — карта Луганскай вобласці</ref> ці '''Білаводск'''<ref>{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Біловодськ}}) — пасёлак гарадскога тыпу, цэнтр [[Білаводскі раён|Білаводскага раёна]] [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == Заснаваны ў 1686 гоодзе казакамі і ўцекачамі, якія перасяліліся на вольныя землі. Белаводск быў цэнтрам Белаводскай сотні [[Астрожскі полк|Астрожскага палка]]. У 1708 годзе Білаводск быў разбураны атрадам князя У. Далгарукага, бо яго жыхары падтрымалі [[Булавінскае паўстанне]]. На працягу некалькіх гадоў горад адрадзіўся. З 1779 па 1860 гада Білаводск меў статус горада, з 1779 па 1796 гада — павятовы горад. З 1957 гада — пасёлак гарадскога тыпу. У 1970 годзе найбуйнейшым прадпрыемствам пасёлка з’яўляўся малочны завод. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Білаводскі раён}} {{Луганская вобласць}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Луганскай вобласці]] b1aw21xo6eyqk9awsee48cm0uaeazct 5238205 5238082 2026-11-04T09:20:27Z M.L.Bot 261 афармленне, арфаграфія 5238205 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Белаводск'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|9}} — карта Луганскай вобласці</ref> ці '''Білаводск'''<ref>{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Біловодськ}}) — пасёлак гарадскога тыпу, цэнтр [[Білаводскі раён|Білаводскага раёна]] [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == Заснаваны ў 1686 годзе казакамі і ўцекачамі, якія перасяліліся на вольныя землі. Белаводск быў цэнтрам Белаводскай сотні [[Астрожскі полк|Астрожскага палка]]. У 1708 годзе Білаводск быў разбураны атрадам князя У. Далгарукага, бо яго жыхары падтрымалі [[Булавінскае паўстанне]]. Праз некалькі гадоў горад адрадзіўся. У 1779—1860 гадах Білаводск меў статус горада, у 1779—1796 — павятовы горад. З 1957 года — пасёлак гарадскога тыпу. У 1970 годзе найбуйнейшым прадпрыемствам пасёлка быў малочны завод. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Білаводскі раён}} {{Луганская вобласць}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Луганскай вобласці]] 7z7bi48fvrmtepdqej50l9nbqwte5z5 0 584388 5238098 4926449 2026-11-04T01:24:02Z Zadorenko V 175157 5238098 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Абуховічы''' ці '''Абухо́вычы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Обухо́вичі}}) — вёска ў [[Іванкіўскі раён|Іванкіўскім раёне]] [[Кіеўская вобласць|Кіеўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Абуховыцкі сельсавет|Абуховыцкага сельсавета]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Знакамітыя ўраджэнцы == * [[Ганна Іванаўна Верас]] (1928—2003) — украінская вышывальшчыца і ткачыха, Народны мастак Украіны (1995). == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Іванкіўскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іванкіўскага раёна]] 89gs1kf7ev0tsqgggz5nrpdodkuqppr 0 585269 5238195 4926804 2026-11-04T08:04:53Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238195 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} {{Значэнні|Паліскэ}} '''Паліскэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Полі́ське}}) — вёска ў [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=8 студзеня 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Асцёрская гарадская абшчына|Асцёрскай гарадской абшчыны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Казэлэцкага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Казэлэцкага раёна]] a80ixl1e4xvcors5iiivf9nvi3hg07v 0 585308 5238243 5098487 2026-11-04T11:52:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238243 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Патюти}} '''Пацюты'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Патю́ти}}) — вёска ў [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=8 студзеня 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кулыкіўская пасялковая абшчына|Кулыкіўскай пасялковай грамады]]<ref>{{Cite web|access-date=2026-02-12|lang=uk|title=Про визначення адміністративних центрів та затвердження територій територіальних громад Чернігівської області|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/730-2020-%D1%80|website=Офіційний вебпортал парламенту України}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Казэлэцкага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Казэлэцкага раёна]] b2qqy3un2h1e14xx7z8xbnft5a7nc5q 0 585330 5237985 4926865 2026-11-03T20:45:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237985 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} {{Іншыя значэнні|Новы Шлях}} '''Новы Шлях'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Но́вий Шлях}}) — вёска ў [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=8 студзеня 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кіпціўская вясковая абшчына|Кіпціўскай вясковай абшчыны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Казэлэцкага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Казэлэцкага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1892 годзе]] 6znzxysgqu3okooswqg6mtluj20hys0 0 585331 5238101 4926866 2026-11-04T01:27:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238101 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''О́лбын'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|О́лбин}}) — вёска ў [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=8 студзеня 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кіпціўская вясковая абшчына|Кіпціўскай вясковай абшчыны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Казэлэцкага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Казэлэцкага раёна]] 0x76hjxup22wabxjlc51dd8ezaz59sh 0 585977 5238089 4927184 2026-11-04T01:19:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238089 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Одынці'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|О́динці}}) — вёска ў [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=8 студзеня 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Одынціўскі сельсавет|Одынціўскага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Казэлэцкага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Казэлэцкага раёна]] 8ang1cj5zzea2le7v7stcsa6jfr4qre 0 585982 5238071 5098479 2026-11-04T00:30:47Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238071 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Нічогівка}} {{Іншыя значэнні|Нічогіўка}} '''Нічогіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Нічогі́вка}}) — вёска ў [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=7 студзеня 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кулыкіўская пасялковая абшчына|Кулыкіўскай пасялковай грамады]]<ref>{{Cite web|access-date=2026-02-12|lang=uk|title=Про визначення адміністративних центрів та затвердження територій територіальних громад Чернігівської області|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/730-2020-%D1%80|website=Офіційний вебпортал парламенту України}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Казэлэцкага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Казэлэцкага раёна]] gzqk61ebdx2u4yksovbb24dmfvniice 0 585986 5238228 4927190 2026-11-04T10:38:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238228 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Пархыміў'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Пархи́мів}}) — вёска ў [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=8 студзеня 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Пархыміўскі сельсавет|Пархыміўскага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Казэлэцкага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Казэлэцкага раёна]] kwkbao6k1ri1vr04xeb8qz9o83vyqof 0 585989 5237773 4927193 2026-11-03T12:27:04Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237773 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Надыніўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|На́динівка}}) — вёска ў [[Чарнігаўскі раён|Чарнігаўскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=7 студзеня 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Надыніўскі сельсавет|Надыніўскага сельсавета]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Казэлэцкага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Казэлэцкага раёна]] qommxan6zdskd6wa4y8ywie59l2rbs5 0 586100 5238097 4927278 2026-11-04T01:23:06Z Zadorenko V 175157 5238097 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Абухавэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Обу́хове}}) — вёска ў [[Талалаіўскі раён|Талалаіўскім раёне]] [[Чарнігаўская вобласць|Чарнігаўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Талалаіўскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Талалаіўскага раёна]] je8033n4waqix5walaxl155ffit7957 0 587364 5237818 5209535 2026-11-03T14:15:21Z Ellis Novak 30436 /* Здымачная група */ 5237818 wikitext text/x-wiki {{фільм |Выява = Вянок санетаў (афіша).jpg }} '''«Вяно{{націск}}к сане{{націск}}таў»''' ({{lang-ru|Венок сонетов}}) — [[беларусь|беларускі]] [[мастацкі фільм]] рэжысёра [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерыя Рубінчыка]], зняты на кінастудыі «[[Беларусьфільм]]» (Творчае аб’яднанне мастацкіх фільмаў) у [[1976 год у гісторыі кіно|1976]] годзе.<ref name=nast>{{cite news|title= «Бязмежнае кіно» з аўдыядэскрыпцыяй|url= https://nastgaz.by/tag/vyanok-sanetau/|publisher= «[[Настаўніцкая газета]]»|date= 10 верасня 2019|access-date= 2019-09-16|archive-date= 22 лістапада 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20191122175408/https://nastgaz.by/tag/vyanok-sanetau/|url-status= dead}}</ref> == Сюжэт == Хутка канец [[Вялікая Айчынная вайна|вайны]]. Двое рабят збеглі з вучэльні і прабіраюцца на фронт. У вакзальнай таўханіне ўцекачы губляюць адзін аднаго — і неўзабаве аднаму з іх трэба будзе прыняць свой першы бой. == У ролях == {{уРоляхВерх}} {{уРолях|{{не перакладзена 3|Ігар Уладзіміравіч Меркулаў|Ігар Меркулаў|ru|Меркулов, Игорь Владимирович}}||Арцём Перагудаў}} {{уРолях|[[Аляксандр Жукоўскі]]||Іван Сабурэнкаў}} {{уРолях|[[Іра Зяленка]]||Люба}} {{уРолях|[[Уладзімір Юр’еў|Валодзя Юр’еў]]||Ермалаіч}} {{уРолях|Э. Гелер|капельмейстар|}} {{уРолях|Г. Шціль||Ампілогаў}} {{уРолях|В. Нікулін||Пажарскі}} {{уРолях|П. Юрчанкоў||Траццяк}} {{уРолях|В. Ільічоў||Валодзя-знішчальнік}} {{уРолях|П. Куцэлай||Анюта}} {{уРолях|А. Харытонаў||Крупенін}} {{уРолях|Е. Шабан|камендант|}} {{уРолях|[[В. Ганшын]]||Самохін}} {{уРолях|[[Леанід Кміт]]|старшына|}} {{уРолях|[[Б. Гіцін]]|пагранічнік|}} {{уРолях|[[П. Саўдаргас]]|стары|}} {{уРолях|[[П. Арыніна]]|фраў|Марта}} {{уРолях|Света Грэза||Эмілія}} {{уРолях|Саша Кацько|брат|Эміліі}} {{уРолях|А. Дубровіна, О. Лысенка, Л. Румянцава|выканаўцы роляў у спектаклі «Тры сястры»|}} {{уРоляхНіз}} === У эпізодах === {{уРоляхВерх}} {{уРолях|Е. Шулгайтэ||}} {{уРолях|Н. Зомер||}} {{уРолях|С. Івашкіна||}} {{уРолях|Э. Гарачы||}} {{уРолях|[[Вера Ільінічна Кавалерава|В. Кавалерава]]||}} {{уРолях|Ю Баталаў||}} {{уРолях|В. Січкар||}} {{уРолях|П. Пінігіна||}} {{уРолях|П. Пярвушын||}} {{уРолях|С. Міліцын||}} {{уРолях|В. Грыцэўскі||}} {{уРолях|В. Шмыроў||}} {{уРолях|А. Бяспалы||}} {{уРолях|В. Маладцоў||}} {{уРолях|К. Барткявічус||}} {{уРолях|В. Мікнюс||}} {{уРолях|Ж. Шальян||}} {{уРолях|Алёша Кузняцоў||}} {{уРолях|Ігар Краўчанка||}} {{уРолях|Арына Нарлан||}} {{уРолях|В. Сініцын||}} {{уРолях|Г. Васілеўскі||}} {{уРолях|І. Удрас||}} {{уРолях|М. Готбейтэр||}} {{уРолях|Н. Табашнікаў-Зорын||}} {{уРолях|А. Красільшчыкаў||}} {{уРоляхНіз}} == Здымачная група == * аўтар сцэнарыя — Віктар Муратаў * рэжысёр-пастаноўшчык — [[Валерый Давідавіч Рубінчык|Валерый Рубінчык]] * аператар-пастаноўшчык — [[Таццяна Дзмітрыеўна Логінава|Таццяна Логінава]] * мастак-пастаноўшчык — Аляксандр Чартовіч * вершы — [[Бэла Ахатаўна Ахмадуліна|Бэлы Ахмадулінай]] * кампазітар — Яўген Глебаў * гукааператар — В. Морс * рэжысёр — В. Шульман * аператар — В. Костарэў * мастак-дэкаратар — І. Рагацень * касцюмы — Э. Сямёнавай * грым — А. Журбы * мантаж — Л. Мікула * камбінаваныя здымкі: аператар — Ф. Мігранаў; мастак — П. Шынкевіч * асістэнты: рэжысёра — Г. Камарова, В. Сюмакоў, І. Левандоўская; аператара — С. Лагвіновіч; мастака — В. Гундзерт, І. Акуліч, П. Пруднікаў; па касцюмах — С. Красільшчыкава * рэдактар — С. Палякоў * вайсковы кансультант — генерал-палкоўнік Г. Арыка * эстрадна-сімфанічны аркестр Беларускага радыё і тэлебачання пад кіраўніцтвам Б. Райскага * дырэктар карціны — Л. Баталава {{зноскі}} == Спасылкі == {{commons}} {{вонкавыя спасылкі}} {{Фільмы Валерыя Рубінчыка}} [[Катэгорыя:Фільмы студыі «Беларусьфільм»]] [[Катэгорыя:Фільмы Валерыя Рубінчыка]] [[Катэгорыя:Фільмы СССР 1976 года]] klgvzs7st3pg7p5b2l7gqs3jhibeyo7 0 589668 5237986 4737874 2026-11-03T20:45:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237986 wikitext text/x-wiki [[Файл:Four_Horsemen.jpg|міні|Па гадзіннікавай стрэлцы, пачынаючы з левага верхняга фота «чатыры вершніка» атэізму: [[Рычард Докінз]], [[Крыстафер Хітчэнс]], [[Дэніэл Дэнет]], [[Сэм Харыс]]]] '''Новы атэізм''' ({{lang-en|New atheism}}) — умоўная назва сістэмы поглядаў шэрагу навукоўцаў, філосафаў і грамадскіх дзеячаў, у аснове якой ляжаць ўяўленне аб [[Рэлігія|рэлігіі]] як пра хваробу сучаснага грамадства, з якой трэба актыўна змагацца, і абвяржэнне базавых палажэнняў рэлігіі (напрыклад, аб існаванні [[бог]]а) з дапамогай [[Навуковы метад|навуковага метаду]]<ref name="hooper">{{cite web|url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/11/08/atheism.feature/index.html|title=The rise of the 'New Atheists'|last=Hooper|first=Simon|date=9 ноября 2006|publisher=[[CNN]]|access-date=2012-10-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6CtKTa7x0?url=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/europe/11/08/atheism.feature/index.html|archive-date=2012-12-13|url-status=live}}</ref><ref name="Clarke331">{{кніга|загаловак=The Oxford Handbook of the Sociology of Religion|адказны=Peter B. Clarke|выдавецтва=Oxford Handbooks Online|год=2009|pages=331|allpages=848|isbn=9780199279791}}</ref>. == Гісторыя == «Новы атэізм» разглядаецца як адказ на рост рэлігійнага [[фундаменталізм]]у па ўсім свеце, у прыватнасці — на [[Тэрарыстычныя акты 11 верасня 2001 года|тэракты 11 верасня 2001 года]] ў ЗША, учыненыя ісламістамі<ref>{{кніга|аўтар=Phil Zuckerman|загаловак=Atheism and Secularity|выдавецтва=ABC-CLIO|год=2009|pages=13|allpages=514|isbn=9780313351822}}</ref>, і распаўсюджванне рэлігійнасці ў ЗША, дзе ўплывовыя хрысціянскія абшчыны выступаюць за выкладанне ў школах [[крэацыянізм]]у, забарону [[Аднаполы шлюб|аднаполых шлюбаў]] і абмежаванне даследавання ствалавых клетак<ref name="hooper"/>. У 2005 годзе публіцыст [[Сэм Харыс]] выпусціў кнігу «Канец веры», якая стала бестселерам. Яе галоўным прадметам быў уплыў [[іслам]]у на тэракты 11 верасня, аднак Харыс бачыў корань бед не ў ісламе як такім, а ў прыродзе рэлігіі. У 2006 годзе былі выдадзеныя «[[Ліст да хрысціянскай нацыі]]» Харыса, «Разбурэнне заклёну» філосафа [[Дэніел Дэнет|Дэніэла Днета]] і «[[Бог як ілюзія]]» брытанскага [[Эталогія|этолога]] [[Рычард Докінз|Рычарда Докінза]], якая стала адным з галоўных бестселераў года ў ЗША; у 2007 годзе — «[[Бог не каханне]]» [[Крыстафер Хітчэнс|Крыстафера Хітчэнса]] і «[[Бог: няўдалая гіпотэза]]» [[Віктар Стэнджэр|Віктара Стэнджэра]]. Гэтыя кнігі былі выдадзеныя ў буйных выдавецтвах і атрымалі шырокае асвятленне ў СМІ<ref name="zuckerman14">{{кніга|аўтар=Phil Zuckerman|загаловак=Atheism and Secularity|выдавецтва=ABC-CLIO|год=2009|pages=14|allpages=514|isbn=9780313351822}}</ref>. У 2006 годзе журналіст [[Wired]] Гэры Вулф абвясціў пра надыход «новага атэізму»<ref name="Clarke331"/>. Докінза, Харыса, Денета і Хітченса назвалі «[[Чатыры вершніка Апакаліпсіса|чатырма вершнікамі]]» атэізму; гэта мянушка, першапачаткова дадзеная супернікамі «новых» атэістаў, прыжылась<ref name="flynn">{{cite web|url=http://www.secularhumanism.org/index.php?section=library&page=flynn_30_3|title=Why I Don’t Believe in the New Atheism|author=[[Флинн, Том|Том Флинн]]|date=2010|publisher=[[Совет по светскому гуманизму]]|access-date=2012-10-15|archive-url=https://www.webcitation.org/6CtKV6joQ?url=http://www.secularhumanism.org/index.php?section=library|archive-date=2012-12-13|url-status=live}}</ref>. == Ідэі == Докінз і Стенджер разглядаюць існаванне Бога як навуковую [[Гіпотэза|гіпотэзу]], якая можа быць праверана стандартнымі навуковымі метадамі, у прыватнасці фальсіфікавана. Абодва аўтары прыходзяць да высновы аб тым, што існаванне Бога абвяргаецца лагічна. Акрамя таго, усе падзеі, якія адбываюцца ў свеце, у тым ліку [[Узнікненне жыцця|ўзнікненне жыцця]] і праца свядомасці чалавека, могуць быць растлумачаны з пазіцый навукі. «Новыя» атэісты разглядаюць рэлігію не проста як зман, але як зло, з якім неабходна актыўна змагацца. Як зло яны разглядаюць і талерантнасць да рэлігіі<ref name="wired">{{артыкул|аўтар=Wolf, Gary|загаловак=The Church of the Non-Believers|спасылка=https://www.wired.com/wired/archive/14.11/atheism.html|выданне=[[Wired]]|год=2006|выпуск=14.11|archive-url=https://web.archive.org/web/20091210072318/http://www.wired.com/wired/archive/14.11/atheism.html|archive-date=10 снежня 2009}}</ref>. Харыс асабліва адзначаў, што небяспечныя не толькі найбольш агрэсіўныя фундаменталісцкія формы рэлігіі, але і «ўмераная» рэлігійнасць, якая з'яўляецца, па сутнасці, першым крокам да таго ж фундаменталізму<ref>{{кніга|аўтар=Phil Zuckerman|загаловак=Atheism and Secularity|выдавецтва=ABC-CLIO|год=2009|pages=15|allpages=514|isbn=9780313351822}}</ref>. Згаджаючыся з тым, што рэлігія існавала на працягу чалавечай гісторыі ў сілу аб'ектыўных прычын — кагнітыўных установак чалавека, — Харыс сцвярджае, што чалавецтву пад сілу адмовіцца ад рэлігіі гэтак жа, як яно, з цягам гісторыі, адмовілася ад іншых састарэлых практык, такіх, як [[рабства]]<ref name="wired" />. Пазіцыя Дэнета некалькі адрозніваецца ад абсалютнага непрымання рэлігіі Харысам і Докінзам: Дэнет дапускае існаванне ў чалавека некаторых апрыёрных установак, якія з'яўляюцца для чалавека сакральнымі і прымаюцца на веру, але распаўсюджвае іх толькі на пытанні [[Этыка|этыкі]]<ref name="wired" />. == Крытыка == «Новы атэізм» крытыкуецца з боку хрысціянскіх багасловаў. Так, Алістэр Макграт выдаў кнігу «Докінз як ілюзія», цалкам прысвечаную палеміцы з Докінзам. «Новых» атэістаў папракаюць у тым, што яны не прапаноўваюць нічога новага ў змястоўнай крытыцы рэлігіі, а іх навізна складаецца толькі ў агрэсіўнай публічнай пазіцыі, кампаніі ў мас-медыя і публікацыі ў вядучых выдавецтвах<ref name="zuckerman14"/><ref name="flynn"/>. На думку каталіцкага багаслова [[Джон Хот|Джона Хота]], «новыя» атэісты недастаткова паслядоўныя ў параўнанні з «класічнымі» атэістамі, такімі як [[Карл Маркс|Маркс]], [[Альбер Камю|Камю]] або [[Фрыдрых Вільгельм Ніцшэ|Ніцшэ]]: у той час як атэісты мінулага ўсведамлялі, што адмена рэлігіі будзе пачаткам новай эры, «новыя» атэісты, на думку Хота, «знаходзяцца ў памылцы, што пасля знікнення рэлігіі можна будзе жыць па-старому»<ref>{{кніга|аўтар=Phil Zuckerman|загаловак=Atheism and Secularity|выдавецтва=ABC-CLIO|год=2009|pages=16|allpages=514|isbn=9780313351822}}</ref>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул |аўтар=Слепцова В. В.|загаловак=Безграничная вера в скепсис |спасылка=http://www.ng.ru/ng_religii/2014-03-05/6_skepsis.html |выданне=НГ-Религии |год=05.03.2014|ref=Слепцова}} * {{артыкул |аўтар=Слепцова В. В.|загаловак=Особенности критики религии С. Харрисом |спасылка=https://www.academia.edu/24700077/%D0%9E%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8_%D0%BA%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B8_%D0%A1._%D0%A5%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BC |выданне=Религиоведение |год=2014|нумар=4 |старонкі=101-111 |ref=Слепцова}} * {{кніга |аўтар=Слепцова В. В.|частка=Особенности «нового атеизма» |загаловак=Религия и общество-8: сборник научных статей |адказны=под общ. ред.: В. В. Старостенко, О. В. Дьяченко |месца=Могилёв |выдавецтва=МГУ имени А. А. Кулешова |год=2014 |старонкі=164—166 |ref=Слепцова}} * {{кніга |аўтар=Слепцова В. В.|частка=Критические оценки «нового атеизма» в среде англо-американских атеистов, агностиков, секуляристов и гуманистов |спасылка частка=https://www.academia.edu/24700225/%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B8_%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0_%D0%B2_%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%B5_%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%BB%D0%BE-%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%85_%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D0%B3%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8F%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B8_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B2 |загаловак=Становление классического зарубежного теоретического религиоведения в XIX — первой половине XX века. Сборник материалов научной конференции с международным участием |адказны=ред. В. В. Барашков, Д. С. Дамте, С. А. Панин |месца=М. |выдавецтва=Эдитус |год=2015 |старонкі=105-112 |ref=Слепцова }} * {{артыкул |аўтар=Слепцова В. В. |загаловак=Перспективы развития „нового атеизма“ |спасылка=http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2015_12-4_41.pdf |выданне=Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики |месца=Тамбов |выдавецтва=Грамота |год=2015 |нумар=12 (62): в 4-х ч. Ч. IV |старонкі=167-171 |issn=1997-292X |ref=Слепцова |archive-url=https://web.archive.org/web/20191124203216/http://scjournal.ru/articles/issn_1997-292X_2015_12-4_41.pdf |archive-date=24 лістапада 2019 }} * {{артыкул |аўтар=Слепцова В. В.|загаловак=«Новый атеизм» как феномен современного свободомыслия |спасылка=https://www.academia.edu/24699888/_%D0%9D%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%B9_%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B8%D0%B7%D0%BC_%D0%BA%D0%B0%D0%BA_%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D1%81%D0%B2%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D0%B8%D1%8F |выданне=Вестник Московского университета. Сер. 7.Философия |год=2015 |нумар=1 |старонкі=107—118 |ref=Слепцова }} * {{артыкул |аўтар=Слепцова В. В.|загаловак=Философские истоки и специфические черты «нового атеизма» |спасылка=https://www.academia.edu/18861851/%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B8_%D0%B8_%D1%81%D0%BF%D0%B5%D1%86%D0%B8%D1%84%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%87%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%8B_%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B8%D0%B7%D0%BC%D0%B0_Philosophical_Origins_and_Characteristics_of_the_New_Atheism_ |выданне=Религиоведение |год=2015|нумар=3 |старонкі=77-85 |ref=Слепцова}} * {{артыкул |аўтар=Слепцова В. В.|загаловак=Теологическая критика «нового атеизма» |спасылка=http://pstgu.ru/download/1466087008.7_Sleptsova_112-125.pdf |выданне=Вестник ПСТГУ. Серия I: Богословие. Философия. Религиоведение |год=2016|выпуск=3 (65) |старонкі=112–125 |ref=Слепцова}} * {{кніга |аўтар=Слепцова В. В.|загаловак=„Новый атеизм“ как феномен современного западного свободомыслия |спасылка=http://istina.msu.ru/media/dissertations/dissertation/991/fe2/14924298/Sleptsova_Dissertatsiya.pdf |адказны=диссертация ... кандидата Философских наук: 09.00.14 |месца=М. |выдавецтва=Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова |год=2016 |старонак=123 |ref=Слепцова}} * {{артыкул |аўтар=Шохин В. К.|загаловак=В чём всё-таки новизна «Нового атеизма»?|спасылка=http://pstgu.ru/download/1466087719.12_Shokhin_149-157.pdf |выданне=Вестник ПСТГУ. Серия 1: Богословие. Философия. Религиоведение |год=2016 |выпуск=3 (65) |старонкі=149-157 |ref=Шохин}} {{Атэізм}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Атэізм]] m4gknjfizsjxhndufgcgqhjrm02ijoa 0 590980 5237869 4647377 2026-11-03T15:39:52Z Ellis Novak 30436 5237869 wikitext text/x-wiki {{Значэнні}} [[Файл:Yersinia_enterocolitica_(BAP).jpg|міні|Калоніі штаму бактэрый [[Yersinia]] на паверхні [[агар-агар]]у]] '''Штам''' (ад {{Lang-de|Stamm}}, літаральна — «ствол», «род») — {{нп3|чыстая культура||ru|Чистая культура}} [[Вірусы|вірусаў]], [[Бактэрыі|бактэрый]], іншых [[Мікраарганізмы|мікраарганізмаў]] або {{нп3|культура клетак||ru|Культура клеток}}, ізаляваная ў пэўны час і ў пэўным месцы. Паколькі многія [[мікраарганізмы]] размножваюцца бінарным дзяленнем (простае дзяленне клеткі, уласцівае бактэрыям) або [[мітоз]]ам (эўкарыятычныя мікраарганізмы, такія, як [[грыбы]], [[водарасці]]), без удзелу [[Палавое размнажэнне|палавога працэсу]], па сутнасці, [[Біялагічны від|віды]] ў такіх мікраарганізмаў складаюцца з {{нп3|Кланіраванне (біялогія)|кланальных|ru|Клонирование (биология)}} ліній, [[Генетыка|генетычна]] і {{нп3|Марфалогія (біялогія)|марфалагічна|ru|Морфология (биология)}} ідэнтычных зыходнай клетцы. Штам не з’яўляецца [[Таксон|таксанамічнай]] катэгорыяй, ніжэйшым таксонам ва ўсіх арганізмаў з’яўляецца [[Біялагічны від|від]], адзін і той жа штам не можа быць вылучаны другі раз з той самай крыніцы ў іншы час<ref>''Л. Б. Борисов, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D1%80%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D0%BB%D0%B8%D0%BD И. С. Фрейдлин].''&#x20;[http://www.sibbio.ru/library/manual/micro/ Краткий справочник микробиологической терминологии] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20090523101453/http://www.sibbio.ru/library/manual/micro/ |date=23 мая 2009 }}.&nbsp;— <abbr title="Москва">М.</abbr>: «Медицина», 1975.</ref>. Аднясенне мікраарганізма да вызначанага віду адбываецца на аснове досыць шырокіх прыкмет, такіх як тып [[Нуклеінавыя кіслоты|нуклеінавай кіслаты]] і будова [[капсід]]а у вірусаў; здольнасці расці на пэўных [[Вуглевадароды|вуглевадародах]] і тып выдзеленых прадуктаў абмену рэчываў, а таксама кансерватыўных паслядоўнасцях геному ў бактэрый. Унутры віду існуюць варыяцыі адносна памеру і формы [[Бляшкі|бляшак]] (негатыўныя «{{нп3|Калонія (біялогія)|калоніі|ru|Колония (биология)}}» віруса) або калоній мікраарганізма, ўзроўню прадукцыі [[Ферменты|ферментаў]], наяўнасці {{нп3|Плазміды|плазмід|ru|Плазмиды}}, [[Вірулентнасць|вірулентнасці]] і т. п. У свеце не існуе агульнапрызнанай наменклатуры назвы штамаў, і выкарыстоўваюцца назвы дастаткова адвольныя. Як правіла, яны складаюцца з асобных літар і лічбаў, якія запісваюцца пасля відавай назвы. Напрыклад, адзін з самых вядомых штамаў {{bt-bellat|Кішачная палачка{{!}}кішачнай палачкі|Escherichia coli}} — ''E. coli'' K-12. {{зноскі}} == Літаратура == * Современная микробиология. Прокариоты. Том 1. Под редакцией Й. Ленгелера, Г. Древса, Г. Шлегеля. — М.: Мир., 2005. — 656 с. — ISBN 5-03-003707-1, 5-03-003706-1, 3-13-108411-1 {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Мікрабіялогія]] twcbh54m5katm497hd19eyzn6lmnomc 0 592384 5238147 5084277 2026-11-04T02:20:56Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238147 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Рамера}} {{Іерарх |імя = Оксар Рамера |арыгінал_імя = Óscar Romero |партрэт = Óscar Romero during his stay in Rome.jpg |памер_партрэта = 200пкс |подпіс = Дэвіз: Sentire cum Ecclesia (Адчувай з Царквой) |інтранізацыя_3 = |царква_3 = |абшчына_3 = |папярэднік_3 = |пераемнік_3 = |выраканне_3 = |адукацыя = |прафесія = |дзейнасць = |сапраўднае_імя = Оскар Арнульфа Рамера і Гальдамес |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |месца_пахавання = |дынастыя = |бацька = Сантас Рамера |маці = Гуадэлупэ дэ Хесус Гальдамес |сужэнец = |дзеці = |сан = [[4 красавіка]] [[1942]] |манаства = |хіратонія = [[23 лютага]] [[1977]] |кардынал = |кананізацыя = |абраз = |ушанаванне_памяці = 24 сакавіка |ушаноўваецца = [[Англіканская супольнасць]], [[лютэранства]] |падвіжніцтва = |аўтограф = |манаграма = |герб = |узнагароды = |Commons = }} '''О́скар Арну́льфа Раме́ра і Гальда́мес''' ({{lang-es|Óscar Arnulfo Romero y Galdámez}}, '''мансеньёр Рамера'''; 15 жніўня 1917, [[Сьюдад Барыяс]] — 24 сакавіка 1980, [[Сан-Сальвадор (горад)|Сан-Сальвадор]]) — каталіцкі святар, чацверты [[архібіскуп]] Сан-Сальвадорскі. На пасадзе выступаў супраць галечы, сацыяльнай няроўнасці, забойстваў і катаванняў, і сам быў [[Атэнтат|забіты]] падчас служэння. У 1997 годзе залічаны да [[Слуга Божы|Слугаў Божых]], шануецца таксама ў англіканскай і лютэранскай цэрквах. яго статуя знаходзіцца сярод дзесяці мучанікаў XX стагоддзя, размешчаных над Вялікімі заходнімі дзвярыма [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскага абацтва]] ў [[Лондан]]е. == Раннія гады == Оскар Рамера нарадзіўся ў шматдзетнай сям’і [[тэлеграф]]іста Сантаса Рамера і Гуадэлупэ дэ Хесус Гальдамес. Меў 5 братоў і 2 сёстраў. Хлопчык меў слабое здароўе і рос маўклівы і замкнуты. З дзяцінства любіў бываць у царкве, у вольны час выпраўляўся ў адзін з двух храмаў у месце. Скончыўшы тры класы дзяржаўнае школы, працягнуў навучанне з выкладчыцай Анітай Іглесыяс. Бацька вучыў Оскара [[цясляр]]скай справе, якой ён меў займацца. == Святарства == У трынаццацігадовым узросце паступіў у семінарыю ў Сан Мігелі, адкуль быў пераведзены ў нацыянальную семінарыю ў Сан-Сальвадоры. Пасля працягнуў навучанне ў [[Папскі Грыгарыянскі ўніверсітэт|Грыгарыянскім універсітэце]] ў [[Рым]]е, дзе атрымаў ліцэнцыят у тэалогіі. 4 красавіка 1942 у [[Рым]]е быў [[Пасвечанне|рукапакладзены]] ў святары<ref name="un">{{cite web|author = |last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = |url = http://www.un.org/en/events/righttotruthday/romero.shtml|title = Archbishop Oscar Arnulfo Romero|format = |work = International Day for the Right to the Truth Concerning Gross Human Rights Violations and for the Dignity of Victims|publisher = [[ААН]]|accessdate = 26 чэрвеня 2014|language = en|postscript = }}</ref>. У 1943 быў адкліканы біскупам на радзіму, куды накіраваўся з сябрам-святаром айцом Вальядарасам. На [[Куба|Кубе]] іх затрымала паліцыя і змясціла ў лагер для [[Інтэрнаванне|інтэрнаваных]], бо яны прыбылі з [[Італьянскі фашызм|фашысцкае Італіі]]. Прабылі ў зняволенні некалькі месяцаў і былі вызвалены толькі дзякуючы хваробе Вальядараса. На радзіме Рамера атрымаў прызначэнне ў муніцыпалітэт [[Анаморас]], пасля пераехаў у [[Сан-Мігель (Сальвадор)|Сан-Мігель]], дзе служыў парафіяльным святаром цягам 20 гадоў<ref name="un"/>. Развіваў разнастайныя апостальскія групы, стварыў групу ананімных алкаголікаў, удзельнічаў у пабудове кафедральнага сабора. Пасля быў прызначаны рэктарам міжепархіяльнай [[Семінарыя|семінарыі]] ў Сан-Сальвадоры. У 1966 годзе быў абраны сакратаром епіскапальнай канферэнцыі [[Сальвадор]]а. Таксама стаў галоўным рэдактарам епархіяльнай газеты ''Orientación'', якая пры ім трымалася ўмеранага [[кансерватызм]]у і адстойвала традыцыйнае паняцце пра настаўную ролю царквы (Magisterium Ecclesiae). == Архібіскупства == [[Файл:oromero.jpg|thumb|200px|left|Бюст Оскара Рамера]] У 1970 годзе Рамера быў прызначаны дапаможным [[біскуп]]ам [[Сан-Сальвадор (горад)|Сан-Сальвадора]]. У 1974 прыняў прызначэнне біскупам епархіі Сант’яга-дэ-Марыя. 23 лютага 1977 Рамера стаў архібіскупам Сан-Сальвадора. Гэта выклікала пэўнае незадаволенне і скептыцызм з боку больш прагрэсіўнае часткі сальвадорскіх святароў, асабліва прыхільнікаў [[марксізм]]у; дзяржава ж вітала яго прызначэнне. 12 сакавіка 1977 невядомыя ў ваеннай форме расстралялі сябра Рамера, прагрэсіўнага святара-[[езуіт]]а [[Рутыліа Грандэ]], арганізатара хрысціянскіх нізавых суполак сярод найбяднейшых сялян. яго смерць аказала надзвычайны ўплыў на Рамера, які пазней заўважыў: «Гледзячы на мёртвага Рутыліа, я падумаў: „Калі яго забілі за тое, што ён рабіў, значыць, мая чарга ісці па тым жа шляху“»<ref>{{артыкул|аўтар = Michael A. Hayes, David Tombs.|загаловак = Truth and memory: the Church and human rights in El Salvador and Guatemala|арыгінал = |спасылка = http://books.google.by/books?id=jJc83fZHD8EC&pg=PA48&lpg=PA48&hl=en#v=onepage&q&f=false|аўтар выдання = |выданне = |тып = |месца = |выдавецтва = Gracewing Publishing|год = April 2001|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = |isbn = 978-0-85244-524-2}}</ref>. Рамера заклікаў урад на чале з [[Артура Арманда Маліна]]м высветліць абставіны смерці сябра, аднак яго патрабаванне праігнаравалі. У прэсе пачалася кампанія супраць «святароў трэцяга свету», якіх абвясцілі вінаватымі ў распальванні варажнечы і класавае барацьбы<ref name="infed.org">{{cite web|author = John Dickson.|last = |first = |authorlink = |coauthors = |date = 2005|url = http://infed.org/mobi/oscar-romero-of-el-salvador-informal-adult-education-in-a-context-of-violence/|title = Oscar Romero of El Salvador: informal adult education in a context of violence|format = |work = infed|publisher = |accessdate = 26 чэрвеня 2014|language = en|postscript = |archive-url = https://web.archive.org/web/20140713072206/http://infed.org/mobi/oscar-romero-of-el-salvador-informal-adult-education-in-a-context-of-violence/|archive-date = 13 ліпеня 2014|url-status = dead }}</ref>. У адказ на забойства айца Рутыліа Рамера выказаў нечаканы радыкалізм, выступіўшы супраць галечы, сацыяльнай няроўнасці, забойстваў і катаванняў<ref name="Eaton">{{артыкул|аўтар = Eaton, Helen-May.|загаловак = The impact of the Archbishop Oscar Romero's alliance with the struggle for liberation of the Salvadoran people: A discussion of church-state relations (El Salvador)|арыгінал = |спасылка = http://scholars.wlu.ca/etd/116/|аўтар выдання = |выданне = Theses and Dissertations (Comprehensive)|тып = |месца = |выдавецтва = Wilfrid Laurier University|год = 1991|выпуск = |том = |нумар = |старонкі = |isbn = }}</ref>. [[Файл:Mural Oscar Romero UES.jpg|thumb|300px|left|Оскар Рамера (фрэска)]] У 1979 годзе да ўлады ў Сальвадоры прыйшла [[Рэвалюцыйная ўрадавая хунта]]. На адрас Рамера амаль штодня сталі надыходзіць пагрозы. Ён выступіў з асуджэннем [[ЗША]] за аказанне ваеннай дапамогі новаму ўраду і ў лютым 1980 напісаў [[Джымі Картэр]]у пра тое, што павелічэнне ваеннае дапамогі з боку ЗША «абгострыць несправядлівасць і рэпрэсіі», накіраваныя супраць людзей, якія часта змагаюцца за элементарныя чалавечыя правы<ref>[http://www.share-elsalvador.org/25anniv/romero-carter.htm Текст письма] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110205185530/http://www.share-elsalvador.org/25anniv/romero-carter.htm |date=5 лютага 2011 }}{{ref-en}}</ref>. Урад ЗША, не жадаючы, каб Сальвадор стаў «другім [[Нікарагуа]]», ніяк не адгукнуўся на заклікі архібіскупа. Сваёй заступніцкай пазіцыяй архібіскуп Рамера стаў вядомы і па-за межамі краіны. У лютым 1980 года яму было нададзенае званне ганаровага доктара [[Каталіцкі ўніверсітэт Лёвена|Каталіцкага ўніверсітэта]] гораду [[Лёвен]]. Пад час паездкі ў Еўропу Рамера сустрэўся з [[папа]]м [[Ян Павел II|Янам Паўлам II]] і выказаў заклапочанасць тым, што адбываецца ў яго краіне<ref name="infed.org" />. == Гібель == У тым жа годзе, калі быў забіты айцец Грандэ, з’явіліся ўлёткі з надпісам «Будзь патрыётам! Забі святара!» У сваёй прамове ў Лёвенскім універсітэце, апавядаючы пра ганенні на царкву, Рамера сказаў: {{Цытата|Меней чым за тры гады больш за пяцьдзясят святароў зазналі напады, пагрозы і паклёп. Шэсць з іх забітыя і прызнаныя [[мучанік]]амі; шматлікія катаваныя, іншыя выгнаныя з краіны. Аб’ектамі пераследу сталі і пабожныя жанчыны. На епархіяльную радыёстанцыю, каталіцкія адукацыйныя ўстановы і хрысціянскія арганізацыі стала нападаюць, пагражаюць ім бомбамі. Некалькі кляштараў разрабавана.|Оскар Рамера, 2 лютага 1980}} 24 сакавіка 1980 года пад час [[набажэнства]] ў капліцы больніцы «Боскага провіду» архібіскуп Рамера быў забіты стрэлам у галаву з вінтоўкі [[М-16]]А1. Забойства адбылося праз дзень пасля казані, у якой ён заклікаў сальвадорскіх салдат як багабоязных хрысціян спыніць гвалт і парушэнні [[Правы чалавека|правоў чалавека]]. Імаверна, Рамера загінуў ад рук правых [[Эскадроны смерці|эскадронаў смерці]]. Гэтую думку пацвярджае афіцыйны даклад [[ААН]] 1993 года, дзе паведамляецца, што загад пра забойства аддаў [[Раберта д’Абюсон]], заснавальнік і лідар [[Нацыяналістычны рэспубліканскі саюз|Нацыяналістычнага рэспубліканскага альянсу]], неафашыст і арганізатар эскадронаў смерці. У 2004 суд ЗША паводле іску праваабарончае арганізацыі «Цэнтр правасуддзя і адказнасці» прызнаў Альвара Рафаэля Саравію, начальніка бяспекі пры Раберта д’Абюсонэ і актыўнага ўдзельніка эскадронаў смерці, вінаватым у падрыхтоўцы і ўдзеле ў забойстве архібіскупа Рамера. Пахаванне Рамера адбылося ў кафедральным саборы Сан-Сальвадора. На [[Рэквіем|памінальнай службе]] 30 сакавіка 1980 прысутнічала больш за 250 тысяч чалавек з розных краін свету. Пад час цырымоніі на плошчы перад саборам выбухнула бомба, пасля чаго прагучалі стрэлы. Пачалася паніка, падчас якой загінулі некалькі дзясяткаў чалавек. Забойства Рамера стала прадмовай да [[Сальвадорская грамадзянская вайна|грамадзянскай вайны ў Сальвадоры]]. [[Файл:Westminster Abbey - 20th Century Martyrs.jpg|thumb|400px|Статуі мучанікаў XX стагоддзя на заходнім фасадзе [[Вэстмінстэрскае абацтва|Вэстмінстэрскага абацтва]]: [[Максіміліян Кольбэ]], [[Манчэ Масемола]], [[Джанані Лувум]], княгіня [[Лізавета Фёдараўна]], [[Марцін Лютэр Кінг]], '''Оскар Рамера''', [[Дзітрых Банхёфер]], [[Эстэр Джон]], [[Лусіян Тапіеды]] і [[Ван Чжымін]]]] == Памяць == Дзейнасці Оскара Рамера на посце архібіскупа прысвечаны амерыканскі мастацкі фільм «[[Рамера (фільм)|Рамера]]». Таксама забойства Оскара Рамера адлюстраванае ў мастацкім фільме «[[Сальвадор (фільм, 1986)|Сальвадор]]» рэжысёра [[Олівер Стоўн|Олівера Стоўн]]а. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Commons}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Рамера Оскар Арнульфа}} [[Катэгорыя:Каталіцкія архібіскупы]] [[Катэгорыя:Сальвадорскія багасловы]] [[Катэгорыя:Сальвадорскія правабаронцы]] [[Катэгорыя:Сальвадорскія рэвалюцыянеры]] [[Катэгорыя:Пераследы каталіцтва]] [[Катэгорыя:Ахвяры забойстваў]] [[Катэгорыя:Слугі Божыя]] [[Катэгорыя:Каталіцкія мучанікі]] [[Катэгорыя:Англіканскія святыя]] [[Катэгорыя:Асобы лютэранскага літургічнага календара]] [[Катэгорыя:Хрысціянскія сацыялісты]] [[Катэгорыя:Пацыфісты]] 9ogw6ld5iw3hpdy7k37f4v8mdsr4ppz 0 592639 5237823 4373178 2026-11-03T14:29:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237823 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Народыцкая пасялковая грамада |Арыгінальная назва = {{lang-uk|Народицька селищна громада}} |Герб = |Сцяг = |Шырыня герба = |Шырыня сцяга = |Апісанне герба = |Апісанне сцяга = |Краіна = Украіна |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |узровень = |CoordScale = |Гімн = |Статус = |Уваходзіць у = [[Корасценскі раён]] |Уключае = 64 вёскі |Сталіца = |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Датаўтварэння = |Скасаванне = |Глава = Лідзія Іванаўна Бучэнка |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |Глава3 = |Назва главы3 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = |Мовы = |Насельніцтва = |Год перапісу = |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Карта = |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = |Абрэвіятура = |ISO = |Лічбавы ідэнтыфікатар = |Від ідэнтыфікатара = |Лічбавы ідэнтыфікатар2 = |Від ідэнтыфікатара2 = |Лічбавы ідэнтыфікатар3 = |Від ідэнтыфікатара3 = |FIPS = |Тэлефонны код = |Паштовыя індэксы = |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Заўвагі = }} '''Народыцкая пасялковая грамада''' ({{lang-uk|Народицька селищна громада}}) — [[Аб’яднаная тэрытарыяльная грамада|тэрытарыяльная грамада]] ва [[Украіна|Украіне]], у [[Корасценскі раён|Корасценскім раёне]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]]. == Гісторыя == Утворана ў рамках [[Адміністрацыйна-тэрытарыяльная рэформа ва Украіне 2015|адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы 2015 года]]. У склад грамады ўвайшлі ўсе сельскія і пасялковы савет [[Народыцкі раён|Народыцкага раёна]], якія 6 жніўня 2015 года прынялі рашэнне аб добраахвотным аб’яднанні абшчын<ref>{{cite web |title=Картка постанови |url=http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/z7503/A036?rdat1=02.10.2020&vf7551=2010 |website=Офіційний портал Верховної Ради України |accessdate=20 лютого 2022}}</ref>. 19 ліпеня 2020 года ўвайшла ў склад Корасценскага раёна Жытомірскай вобласці<ref>{{cite web |title=Про утворення та ліквідацію районів |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-20#Text |website=https://zakon.rada.gov.ua/ |accessdate=20 лютого 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210612025438/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-20#Text |archive-date=12 чэрвеня 2021 |url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} {{Народыцкая пасялковая грамада}} {{Корасценскі раён}} [[Катэгорыя:Грамады Жытомірскай вобласці]] [[Катэгорыя:Корасценскі раён]] g7eqk26vynrx59910l8q93lnyy1d0v4 0 592862 5238158 4917469 2026-11-04T04:19:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238158 wikitext text/x-wiki {{Футбаліст | імя = Павел Шаўроў | поўнае імя = | выява = | апісанне выявы = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | грамадзянства = {{BLR}} | рост = | вага = | пазіцыя = | цяперашні клуб = | пасада = | маладзёжныя клубы = | клубы = | нацыянальная зборная = | трэнерскія клубы = }} {{Цёзкі2|Шаўроў}} '''Павел Шаўроў''' (нар. {{ДН|29|1|1971}} , {{МН|Мінск}}) — беларускі футбаліст, [[Нападаючы (футбол)|нападаючы]]. == Гульнявая кар’ера == Прафесійную кар’еру пачаў у 1991 годзе ў «Гомсельмашы». У наступным годзе 14 матчаў правёў за «Нёман» са Стоўбцаў. З 1992 па 1995 гады выступаў за «Дынама-93», у якім у сезоне 1994/95, забіўшы 19 галоў, стаў лепшым бамбардзірам нацыянальнага чэмпіянату. Выступаў за салігорскі «Шахцёр» і «Маладзечна-2000». У 2002 годзе завяршыў кар’еру, выступаючы за «Баранавічы»<ref>{{Cite web |url=http://footballfacts.ru/players/409309-shavrov-pavel |title=Архіўная копія |archive-url=https://web.archive.org/web/20190302210723/http://footballfacts.ru/players/409309-shavrov-pavel |archive-date=2 сакавіка 2019 |access-date=26 сакавіка 2019 |url-status=dead}}</ref><ref>https://www.national-football-teams.com/player/25681/Pavel_Shawrow.html</ref><ref>http://www.teams.by/player/statseason/777/</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * {{спасылкі-футбаліст}} {{DEFAULTSORT:Шаўроў Павел}} [[Катэгорыя:Футбалісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Рудзенск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Нёман-Агра Стоўбцы]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Гомель]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама-93 Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Дынама Мінск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Шахцёр Салігорск]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Маладзечна]] [[Катэгорыя:Ігракі ФК Баранавічы]] 6nanj2uu9hgikyi9pdo20ib0b7clh5l 0 592956 5238093 4929537 2026-11-04T01:20:23Z Zadorenko V 175157 5238093 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Абрамак'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|А́брамок}}) — вёска ў [[Наваград-Валынскі раён|Наваград-Валынскім раёне]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Броныкыўская вясковая абшчына|Броныкыўскай вясковай абшчыны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Наваград-Валынскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Наваград-Валынскага раёна]] j7wwkabna6l0so0ylq200sanzteg49v 0 593510 5238086 4929717 2026-11-04T01:16:13Z Zadorenko V 175157 5238086 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Абадзіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ободі́вка}}) — вёска ў [[Малынскі раён|Малынскім раёне]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Малынскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Малынскага раёна]] 0wjfo1ptn3ekgakzqh1im3vcxu0fm7y 0 594208 5238090 4930002 2026-11-04T01:19:03Z Zadorenko V 175157 5238090 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Абліткы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Облі́тки}}) — вёска ў [[Радамышльскі раён|Радамышльскім раёне]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Пацііўская вясковая грамада|Пацііўскай вясковай грамады]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Радамышльскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Радамышльскага раёна]] qkyg0pq6xos40b1n5ajkote7b2p5s1d 0 597177 5238104 4949034 2026-11-04T01:29:42Z Zadorenko V 175157 5238104 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Агаціўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ага́тівка}}) — вёска ў [[Бэрдычыўскі раён|Бэрдычыўскім раёне]] [[Жытомірская вобласць|Жытомірскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Грышкіўская пасялковая абшчына|Грышкіўскай пасялковай абшчыны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Бэрдычыўскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бэрдычыўскага раёна]] 305s5ahcx54i9q6d9j3rxr8xpt7owea 0 600690 5238046 3509936 2026-11-03T23:02:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238046 wikitext text/x-wiki {{Школа}} '''Ніжнялужыцкая гімназія''', поўная назва '''Ніжнялужыцкая гімназія Котбус''' ({{lang-dsb|Dolnoserbski gymnazium Chóśebuz}}, {{lang-de| Niedersorbisches Gymnasium Cottbus}}) — назва сярэдняй навучальнай установы, якая знаходзіцца ў [[Германія|Германіі]] ў горадзе [[Котбус]]. Адзіная сярэдняя навучальная ўстанова, у якой выкладанне вядзецца на [[Ніжнялужыцкая мова|ніжнялужыцкай мове]]. == Гісторыя == Сербская гімназія была заснавана 1 верасня 1947 года ў горадзе Котбус па ініцыятыве лужыцкага грамадскага дзеяча [[Фрыда Мештк]]а. Першапачаткова мела назву ''«Serbska wuša šula»'' (Сербская сярэдняя школа). У першы год навучэння ў гімназіі вучыліся 76 вучняў і выкладалі 8 настаўнікаў. Першы выпуск быў у 1954 годзе. У 1959 годзе на аснове школы была створана Сербская пашыраная сярэдняя школа (Serbska rozšyrjona wuša šula). У 1974 годзе гімназіі было нададзена імя ніжнялужыцкай пісьменніцы [[Мар’яна Домашкайц|Мар’яны Домашкайц]]. У наш час у гімназіі навучаюцца каля 690 вучняў. == Вядомыя супрацоўнікі і выпускнікі == * [[Аня Поганчава]] (нар. у 1970 годзе) — навуковы супрацоўнік [[Сербалужыцкі інстытут|Сербалужыцкага інстытута]] і тэлевядучая праграмы «Łužyca» на ніжнялужыцкай мове. * [[Альфрэд Мешканк]] — выкладчык фізікі і астраноміі<ref>[http://zeszytyluzyckie.uw.edu.pl/tomy/luzyczanie-i-inne-mniejszosci-jezykowe-kulturowe-i-etniczne-w-europie-czesc-ii/ Łużyczanie i inne mniejszości językowe, kulturowe i etniczne w Europie] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160307031804/http://zeszytyluzyckie.uw.edu.pl/tomy/luzyczanie-i-inne-mniejszosci-jezykowe-kulturowe-i-etniczne-w-europie-czesc-ii/ |date=7 сакавіка 2016 }}, Zeszyty Łużyckie, т. 46 (2012)</ref>, лужыцкі перакладчык. == Гл. таксама == * [[Сербская гімназія (Баўтцэн)|Сербская гімназія]]. {{зноскі}} == Спасылкі == * [http://www.nsg-cottbus.de/index.php/se/ Афіцыйны сайт гімназіі] {{ref-dsb}} [[Катэгорыя:Лужычане]] [[Катэгорыя:Котбус]] r3n7wrbn8hhjeilwcq1s3qwvgsf51i2 0 605046 5238100 4951567 2026-11-04T01:26:19Z Zadorenko V 175157 5238100 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Аваднэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ова́дне}}) — вёска ў [[Уладзімір-Валынскі раён|Уладзімір-Валынскім раёне]] [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Аваднеўская вясковая абшчына|Аваднеўскай вясковай абшчыны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Уладзімір-Валынскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Уладзімір-Валынскага раёна]] dr9jc1y5o8cfbtkde3v3r4vjuf5vvw3 0 605575 5238099 4955050 2026-11-04T01:25:12Z Zadorenko V 175157 5238099 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Абэныжы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Обенижі́}}) — вёска ў [[Турыйскі раён|Турыйскім раёне]] [[Валынская вобласць|Валынскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Турыйскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Турыйскага раёна]] iys2tjpuqb9qdi2em998nsjunyc9h2q 0 606541 5238005 4955424 2026-11-03T21:32:42Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238005 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Ныжня Сагарыўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ни́жня Сага́рівка}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=24 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Бурынскай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бурыньскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурыньскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Канатопскага раёна]] mrsux8nssszf1vqidc257tzcp0ibjjq 0 606542 5237892 4955425 2026-11-03T16:52:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237892 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Натарыусіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Нота́ріусівка}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=24 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Бурынскай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бурыньскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурыньскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Канатопскага раёна]] f8x8e387sj4gxdh6xqz38jnxo28gvuw 0 606618 5237984 4955451 2026-11-03T20:42:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237984 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Новы Мыр'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Нови́й Мир}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=24 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Бурынскай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бурыньскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурыньскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Канатопскага раёна]] i6yvh3y7zbibchile6xe58gczkkrfzp 0 606685 5238025 4955461 2026-11-03T21:50:30Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238025 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Нэчаіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Неча́ївка}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=24 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Бурынскай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бурыньскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурыньскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Канатопскага раёна]] 4xypy1h7o7oxjb4vshu2onsdd4wtwga 0 606686 5238236 4955462 2026-11-04T11:22:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238236 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|раён=Канатопскі раён}} '''Пасёвыны'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Пасьови́ни}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=25 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Дубав’язіўская пасялковая грамада|Дубав’язіўскай пасялковай грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бурыньскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бурыньскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты Канатопскага раёна]] b406trji5ltrnw27f40sxs6gdj8his6 0 606953 5238091 4955525 2026-11-04T01:19:25Z Zadorenko V 175157 5238091 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Абложкы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Обло́жки}}) — вёска ў [[Глухіўскі раён|Глухіўскім раёне]] [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Галерэя == <center> {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="2" |- |[[Файл:Обложки. Пам'ятник героям.jpg|border|130px]] |[[Файл:Обложки. Пам'ятник односельчанам.jpg|border|130px]] |[[Файл:Обложки. Будинок культури.jpg|border|230px]] |- |<div style='text-align: center;'><small>Помнік у гонар<br/>савецкія салдаты<br/>вызваліцеляў</div> |<div style='text-align: center;'><small>Помнік суайчыннікам</div> |<div style='text-align: center;'><small>Дом культуры</div> |} </center> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Глухіўскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Глухіўскага раёна]] 4gquar75fi2kgggr6c922kdmrmtv9wp 0 607644 5238241 5180076 2026-11-04T11:44:29Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238241 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Патэрсан}} {{Фільм |Беларуская назва = Патэрсан |Арыгінальная назва = {{lang-en|Paterson}} }} '''«Па́тэрсан»''' ({{lang-en|Paterson}}) — [[Злучаныя Штаты Амерыкі|амерыканскі]] [[Драма (жанр)|драматычны]] фільм [[2016 год у гісторыі кіно|2016]] года, пастаўлены рэжысёрам [[Джым Джармуш|Джымам Джармушам]] па ўласным сцэнарыі<ref name="IMDb" />. Галоўныя ролі выканалі [[Адам Драйвер]] і [[Гальшыфтэ Фарахані]]. У фільме паказаны адзін тыдзень з жыцця Патэрсана — паэта, які працуе кіроўцам аўтобуса ў горадзе [[Патэрсан (Нью-Джэрсі)|Патэрсан]], штат [[Нью-Джэрсі]]. Кожны дзень Патэрсана падобны да папярэдняга, але ў яго атрымоўваецца ствараць паэзію з паўсядзённасці. Адным з вытокаў натхнення для Джармуша паслужыла творчасць [[Уільям Карлас Уільямс|Уільяма Карласа Уільямса]], славутага амерыканскага паэта першай паловы XX стагоддзя, аўтара эпічнай пяцітомнай паэмы {{нп5|Патэрсан (паэма)|«Патэрсан»|en|Paterson (poem)}}<ref name="Time, Stephanie Zacharek" /><ref name="npr, Joel Rose" />. Прэм’ера фільма адбылася [[16 мая]] [[2016]] года ў межах асноўнай конкурснай праграмы [[Канскі кінафестываль 2016|69-га Канскага кінафестывалю]]<ref name="Festival de Cannes, Paterson" /><ref name="IMDb, release" /><ref name="IndieWire, Kate Erbland" />. == Сюжэт == Фільм паказвае тыдзень з жыцця Патэрсана ([[Адам Драйвер]]), кіроўцы аўтобуса ў горадзе [[Патэрсан (Нью-Джэрсі)|Патэрсан]], штат [[Нью-Джэрсі]]. Кожны дзень Патэрсана — такі ж, як папярэдні: ён рана ўстае, снедае, ідзе ў аўтапарк, дзе сядае ў аўтобус і цэлы дзень ездзіць па вуліцах горада, а ў перапынках піша вершы ў сшытак. Увечары ён вяртаецца дадому, вячэрае са сваёй жонкай Лаўрай ({{нп5|Гальшыфтэ Фарахані||en|Golshifteh Farahani}}), а потым ідзе гуляць з бульдогам Марвінам. Па дарозе ён заходзіць у бар выпіць піва. Лаўра ўжо даўно просіць Патэрсана апублікаваць ягоныя вершы ці хаця б зрабіць копію рукапісу, які існуе ў адзіным экзэмпляры. Нарэшце Патэрсан абяцае, што на выходных зробіць копію сшытка ў капіравальным цэнтры. Але ў суботу ўвечары Патэрсан з Лаўрай сыходзяць у кіно, а тым часам Марвін разрывае на шматкі пакінуты на канапе сшытак. Раніцай нядзелі спустошаны Патэрсан выбіраецца на шпацыр і прыходзіць у сваё ўлюбёнае месца — {{нп5|Вялікія вадаспады Пасэйіка|вадаспад на рацэ Пасэйік|en|Great Falls (Passaic River)}}, дзе ён часта сядзіць у абедзены перапынак. Там да яго падсаджваецца загадкавы японец ({{нп5|Масатосі Нагасэ||en|Masatoshi Nagase}}), які пачынае размову пра {{нп5|Уільям Карлас Уільямс|Уільяма Карласа Уільямса|en|William Carlos Williams}}, улюбёнага паэта Патэрсана, аўтара паэмы «''{{нп5|Патэрсан (паэма)|Патэрсан|en|Paterson (poem)}}''». Сыходзячы, японец дорыць Патэрсану чысты сшытак. Фільм сканчваецца кадрамі, у якіх Патэрсан піша новыя вершы ў сшытак, падараваны японцам. == Акцёрскі склад == {{Спіс роляў | [[Адам Драйвер]] | ''Патэрсан'' | {{нп5|Гальшыфтэ Фарахані||en|Golshifteh Farahani}} | ''Лаўра'' | {{нп5|Уільям Джэксан Харпер||en|William Jackson Harper}} | ''Эверэт'' | Частэн Харман | ''Мэры'' | {{нп5|Бары Шабака Хенлі||en|Barry Shabaka Henley}} | ''Док, бармэн'' | {{нп5|Рызван Манджы||en|Rizwan Manji}} | ''Доні'' | {{нп5|Масатосі Нагасэ||en|Masatoshi Nagase}} | ''паэт з Японіі'' | {{нп5|Кара Хэйуард||en|Kara Hayward}} | ''студэнтка'' | {{нп5|Джарэд Гілман||en|Jared Gilman}} | ''студэнт'' | [[Method Man]] | ''[[Method Man]]'' | {{нп5|Стэрлінг Джэрынс||en|Sterling Jerins}} | ''маленькая паэтка'' }} == Праца над фільмам == Фільм быў зняты за 30 дзён улетку [[2015]] года ў [[Патэрсан (Нью-Джэрсі)|Патэрсане]] і [[Нью-Ёрк]]у<ref name="IMDb, locations" /><ref name="Deadline, Brian Brooks" />. Аператарам фільма выступіў {{нп5|Фрыдэрык Элмс||en|Frederick Elmes}}. == Крытыка == {{Рэйтынгі |rev1 = ''[[AllMovie]]'' |rev1Score = {{rating|4|5}}<ref name="AllMovie" /> |rev2 = ''[[Empire (часопіс)|Empire]]'' |rev2Score = {{rating|4|5}}<ref name="Empire" /> |rev3 = ''[[Internet Movie Database]]'' |rev3Score = {{rating|7.4|10}}<ref name="IMDb" /> |rev4 = ''[[Metacritic]]'' |rev4Score = {{rating|9.0|10}}<ref name="Metacritic" /> |rev5 = ''[[Rotten Tomatoes]]'' |rev5Score = {{rating|9.6|10}}<ref name="Rotten Tomatoes" /> |rev6 = ''[[КиноПоиск]]'' |rev6Score = {{rating|7.2|10}}<ref name="KinoPoisk" /> }} Паводле дадзеных агрэгатара крытычных аглядаў «''[[Rotten Tomatoes]]''» сярод 244 рэцэнзентаў 234 далі станоўчую ацэнку фільму, што складае 96%<ref name="Rotten Tomatoes" />. Іншы папулярны агрэгатар крытычных аглядаў, «''[[Metacritic]]''», дае фільму ўсярэдненую ацэнку ў 90 балаў са 100 магчымых на аснове 41 рэцэнзіі<ref name="Metacritic" />. Карыстальнікі папулярнага рэсурсу «''[[Internet Movie Database]]''» адзначылі фільм ацэнкай у 7,4 бала па дзесяцібальнай шкале<ref name="IMDb" />. Колін Коверт у рэцэнзіі для «''[[Star Tribune]]''» паставіў фільму найвышэйшы бал, адзначыўшы ўласцівую Джармушу ўвагу да дэталяў — бездакорнасць пастаноўкі любой, нават на першы погляд другаснай сцэны <ref name="Star Tribune, Colin Covert" />. Оўэну Глейберману, вядучаму кінакрытыку часопіса «''[[Variety]]''», мастацкая мова Джармуша здалася ўстарэлай. Ён звярнуў увагу на тое, што эстэтыка яго фільмаў практычна не змянялася з часоў знятага ў [[1987]] годзе «''[[Таямнічы цягнік|Таямнічага цягніка]]''», і да [[2016]] года чароўнасць медытатыўнага рытму паблякла — «''Патэрсан''» выглядае штучнай спробай застацца ў [[XX стагоддзе|XX стагоддзі]], стагоддзі чорна-белага кіно і паэтаў-бітнікаў<ref name="Variety, Owen Gleiberman" />. [[Эн Хорнадэй]] у рэцэнзіі для «''[[Washington Post|The Washington Post]]''» адзначае, што вяртанне Джармуша да абвешчанага трыццаць гадоў таму прынцыпу адмовы ад сур’ёзных канфліктаў у апавяданні ўпрыгожвае фільм, дадаючы яму шчырасці і цеплыні, «''дзякуючы якім у гледача можа ўзнікнуць жаданне абняць спачатку герояў фільма, а затым яго аўтара''»<ref name="Washington Post, Ann Hornaday" />. Крытык Іван Чувіляеў назваў фільм «''Патэрсан''» «''самай лірычнай і кранальнай''» карцінай 2016 года. Ён не разглядае манатоннасць насычанага паўтаральнымі структурамі апавядання як недахоп — у спакойным апавяданні «''пра маленькія рэчы, з якіх вытканы свет''» адчуваецца пазнавальны, гадамі адточаны стыль даўно знаёмага рэжысёра. Асабліва адзначыў кінакрытык працу аператара [[Фрыдэрык Элмс|Фрыдэрыка Элмса]], які працаваў з [[Дэвід Лінч|Лінчам]] над «''[[Галава-гумка|Галавой-гумкай]]''» і «''[[Сіні аксаміт|Сінім аксамітам]]''», а з Джармушам над «''[[Ноч на Зямлі|Ноччу на зямлі]]''», «''[[Кава і цыгарэты (фільм)|Кавай і цыгарэтамі]]''» і «''[[Зламаныя кветкі|Зламанымі кветкамі]]''»): {{Цытата|У «Патэрсане» Элмс стварае ледзь не палову ўсёй магіі фільма: філігранна працуе з колерам, вырашаючы стужку ў чорна-белай (у гэтыя колеры усё на свеце фарбуе Лаўра) і сіняй (як форма кіроўцы аўтобуса, неба над Патэрсанам, сцены ў доме, вадаспад у мясцовым парку) гамах<ref name="Fontanka.ru, Иван Чувиляев" />.}} Наталля Серабракова бачыць за сцэнамі сямейнага жыцця Патэрсана апавяданне пра «''адзіноту, што грызе душу, немагчымасць камунікаваць з блізкім чалавекам''», [[Інгмар Бергман|бергманаўскую]] трагедыю адносін. Не паўсядзённасць служыць крыніцай натхнення для Патэрсана, але наадварот — ён хаваецца ад паўсядзённасці ў свеце паэзіі. Пры гэтым недахопам карціны крытык называе не сам трагізм, а спробу змякчыць і замаскіраваць яго прыкрым штучным аптымізмам: {{Цытата|… раней Джармуш не баяўся апавядаць горкія, саркастычныя гісторыі, а цяпер прыпраўляе няўтульную праўду пра жыццё ваніллю, умоўна гладзіць гледача і свайго героя па галаве<ref name="Сolta.ru, Наталья Серебрякова" />.}} {{нп5|Станіслаў Ігаравіч Зяльвенскі|Станіслаў Зяльвенскі|ru|Зельвенский, Станислав Игоревич}} крытыкуе «''Патэрсана''» і іншыя апошнія карціны Джармуша («''[[Межы кантролю]]''», «''[[Выжывуць толькі закаханыя]]''») за страту натуральнай «''паэзіі паўсядзённасці''» і замену яе на штучную «''пропаведзь культурнага эскапізму''», з’яўленне засяроджанасці на ўласнай ранняй творчасці і ўласнай асобе: {{Цытата|Пераўтварэнне з узростам з голасу пакалення ў надзьмутага, лунаючага ў аблоках пазёра — вельмі распаўсюджаная гісторыя, але ў выпадку Джармуша гэта выглядае неяк асабліва крыўдна. Уладальнік вострага слыху і ўнікальнага голасу, аднойчы ён перастаў здымаць фільмы пра людзей і стаў здымаць пра творчасць. …Інакш кажучы, замест таго, каб пазіраць у акно, Джармуш пачаў неадрыўна глядзець у люстэрка — дзе з кожным годам, як усе мы ведаем, цікавага ўсё менш<ref name="Afisha.ru, Станислав Зельвенский" />.}} == Узнагароды і намінацыі == Паводле інфармацыі сайта «''[[Internet Movie Database]]''» фільм быў адзначаны 10 кінаўзнагародай і 34 намінацыямі<ref name="IMDb, awards" />: {|class="wikitable" style="font-size:90%;" |-style="background:#ccc; text-align:center;" !Кінапрэмія / Кінафестываль !Дата і месца !Катэгорыя / Узнагарода !Намінант !Вынік !{{abbr|Сп.|спасылкі|0}} |- |rowspan=2|[[Канскі кінафестываль 2016|69-ы Канскі кінафестываль]] |rowspan=2 align="center"|[[11 мая|11]]–[[22 мая|22.05]].[[2016]]<br />[[Каны]], [[Францыя]] |{{Залатая пальмавая галіна}} |«''Патэрсан''», [[Джым Джармуш]] |{{nom}} |<ref name="Festival de Cannes, Paterson" /> |- |Сабачая пальма |Нэлі |{{won}} | |- |{{нп5|14-я Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Аявы|14-я|cs|Iowa Film Critics Association Awards 2016}} Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў [[Аява|Аявы]] |align="center"|[[10 студзеня|10.01]].[[2017]] |Best Movie Yet to Open in Iowa |«''Патэрсан''» |{{won}} |<ref name="Quad-City Times, IFCA" /> |- |[[Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса 2016|42-я Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]] |align="center"|[[14 студзеня|14.01]].[[2017]]<br />[[Лос-Анджэлес]], [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] |{{нп5|Прэмія Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса найлепшаму акцёру|Найлепшы акцёр|en|Los Angeles Film Critics Association Award for Best Actor}} |[[Адам Драйвер]] |{{won}} |<ref name="LAFCA" /><ref name="Hollywood Reporter, LAFCA" /> |- |{{нп5|61-я прэмія «Сан Жордзі»|61-я|es|Anexo:61.ª edición de los Premios Sant Jordi de Cinematografía}} прэмія «''[[Сан Жордзі (кінапрэмія)|Сан Жордзі]]''» |align="center"|[[24 красавіка|24.04]].[[2017]]<br />[[Барселона]], [[Іспанія]] |Найлепшы акцёр у замежным фільме |Адам Драйвер |{{won}} |<ref name="RTVE.es, Sant Jordi" /><ref name="Agencia EFE, Sant Jordi" /><ref name="Barcelonactualitat, Sant Jordi" /> |- |71-я прэмія «''[[Бодыль (прэмія)|Бодыль]]''» |align="center"|[[17 сакавіка|17.03]].[[2018]]<br />[[Капенгаген]], [[Данія]] |{{нп5|Прэмія «Бодыль» за найлепшы амерыканскі фільм|Найлепшы амерыканскі фільм|en|Bodil Award for Best American Film}} |Джым Джармуш |{{nom}} | |} == Крыніцы == {{Reflist|refs= <ref name="Afisha.ru, Станислав Зельвенский">{{cite web|url=https://daily.afisha.ru/cinema/4564-zelvenskiy-protiv-patersona-dzhim-dzharmush-smotrit-v-zerkalo/|title=Зельвенский против «Патерсона»: Джим Джармуш смотрит в зеркало|author=Станислав Зельвенский|date=2017-02-16|publisher={{нп5|Афиша (часопіс)|Афиша|ru|Афиша (журнал)}}|accessdate=2019-07-19}}</ref> <ref name="Agencia EFE, Sant Jordi">{{cite web|url=https://www.efe.com/efe/espana/cultura/eusebio-poncela-agradece-el-premio-sant-jordi-a-su-trayectoria-profesional/10005-3246643|title=Eusebio Poncela agradece el Premio Sant Jordi a su trayectoria profesional|author=|date=2017-04-24|publisher=Agencia EFE|lang=es|accessdate=2019-07-30}}</ref> <ref name="AllMovie">{{cite web|url=https://www.allmovie.com/movie/paterson-v649533/|title=Paterson (2016) — Jim Jarmusch|author=|date=|publisher=«''[[AllMovie]]''»|lang=en|accessdate=2019-07-19}}</ref> <ref name="Barcelonactualitat, Sant Jordi">{{cite web|url=http://barcelonactualitat.blogspot.com.es/2017/04/61-edicion-de-los-premios-sant-jordi-de.html|title=61 edición de los Premios Sant Jordi de Cinematografía 2017|author=|date=2017-04-25|publisher=Barcelonactualitat|lang=es|accessdate=2019-07-30}}</ref> <ref name="Сolta.ru, Наталья Серебрякова">{{cite web|url=https://www.colta.ru/articles/cinema/13914-kukolnyy-dom|title=Кукольный дом. О чем грустит «Патерсон» Джима Джармуша?|author=Наталья Серебрякова|date=2017-02-13|publisher=«''[[Colta.ru]]''»|lang=ru|accessdate=2019-07-19}}</ref> <ref name="Deadline, Brian Brooks">{{cite web|url=https://deadline.com/2016/12/20th-century-women-paterson-toni-ehrmann-ocean-waves-specialty-box-office-preview-1201876275/|title=’20th Century Women’ & ‘Paterson’ Join Year-End Awards-Season Fray – Specialty Preview|author=Brian Brooks|date=2016-12-28|publisher=[[Deadline Hollywood]]|lang=en|accessdate=2019-07-15}}</ref> <ref name="Empire">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/paterson-review/|title=Paterson Review — Empire|author=Helen O'Hara|date=2016-11-21|publisher=Сайт часопіса «''[[Empire (часопіс)|Empire]]''»|lang=en|accessdate=2019-07-19}}</ref> <ref name="Fontanka.ru, Иван Чувиляев">{{cite web|url=https://calendar.fontanka.ru/articles/4840/|title=«Патерсон» Джармуша на экране: Магия мелочей|author=Иван Чувиляев|date=2017-02-16|publisher=«''[[Фонтанка.ру]]''»|lang=ru|accessdate=2019-07-19}}</ref> <ref name="Festival de Cannes, Paterson">{{cite web|url=https://www.festival-cannes.com/fr/films/paterson|title=PATERSON — Festival de Cannes|publisher=Афіцыйны сайт [[Канскі кінафестываль|Канскага кінафестывалю]]|lang=fr|accessdate=2019-07-15}}</ref> <ref name="Hollywood Reporter, LAFCA">{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/la-film-critics-association-winners-2016-952511|title='Moonlight' Named Best Picture by L.A. Film Critics|date=2016-12-04|publisher=[[The Hollywood Reporter]]|accessdate=2019-07-15}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt5247022/|title=Paterson (2016) — IMDb|author=|date=|publisher=«''[[Internet Movie Database]]''»|lang=en|accessdate=2019-07-15}}</ref> <ref name="IMDb, awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt5247022/awards|title=Paterson (2016) — Awards|author=|date=|publisher=[[Internet Movie Database]]|lang=en|accessdate=2019-07-15}}</ref> <ref name="IMDb, locations">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt5247022/locations|title=Paterson (2016) — Filming & Production|author=|date=|publisher=[[Internet Movie Database]]|lang=en|accessdate=22019-07-15}}</ref> <ref name="IMDb, release">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt5247022/releaseinfo|title=Paterson (2016) — Release Info|author=|date=|publisher=[[Internet Movie Database]]|lang=en|accessdate=2019-07-15}}</ref> <ref name="IndieWire, Kate Erbland">{{cite web|url=https://www.indiewire.com/2016/04/2016-cannes-film-festival-announces-lineup-including-new-films-from-steven-spielberg-jodie-foster-and-many-more-290690/|title=2016 Cannes Film Festival Announces Lineup, Including New Films From Steven Spielberg, Jodie Foster and Many More|author=Kate Erbland|date=2016-04-14|publisher=[[IndieWire]]|lang=en|accessdate=2019-07-15}}</ref> <ref name="KinoPoisk">{{cite web|url=https://www.kinopoisk.ru/film/954059/|title=Патерсон (2016) — КиноПоиск|author=|date=|publisher=Сайт «''[[КиноПоиск]]''»|lang=ru|accessdate=2019-07-19}}</ref> <ref name="LAFCA">{{cite web|url=http://www.lafca.net/years/2016.html|title=42nd Annual Los Angeles Film Critics Association Awards|publisher=Сайт [[Асацыяцыя кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса|Асацыяцыі кінакрытыкаў Лос-Анджэлеса]]|lang=en|accessdate=2019-07-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170305014305/http://lafca.net/years/2016.html|archivedate=5 сакавіка 2017|url-status=dead}}</ref> <ref name="Metacritic">{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/paterson/|title=Paterson Reviews — Metacritic|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Metacritic]]''»|lang=en|accessdate=2019-07-19}}</ref> <ref name="npr, Joel Rose">{{cite web|url=https://www.npr.org/2016/12/27/507125816/paterson-a-love-poem-to-poetry-from-director-jim-jarmusch|title='Paterson': A Love Poem To Poetry, From Director Jim Jarmusch|author=Joel Rose|date=2016-12-27|publisher=NPR|lang=en|accessdate=2019-07-15}}</ref> <ref name="Quad-City Times, IFCA">{{cite web|url=https://qctimes.com/entertainment/iowa-film-critics-choose-la-la-land-as-best-film/article_0f650d9f-07b6-5825-9cd0-dacc0524acaa.html|title=Iowa film critics choose 'La La Land' as Best Film of 2016|author=|date=2017-01-10|publisher=Quad-City Times|lang=en|accessdate=2019-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730123901/https://qctimes.com/entertainment/iowa-film-critics-choose-la-la-land-as-best-film/article_0f650d9f-07b6-5825-9cd0-dacc0524acaa.html|archive-date=30 ліпеня 2019|url-status=dead}}</ref> <ref name="Rotten Tomatoes">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/paterson/|title=Paterson (2016) — Rotten Tomatoes|author=|date=|publisher=Сайт «''[[Rotten Tomatoes]]''»|lang=en|accessdate=2019-07-19}}</ref> <ref name="RTVE.es, Sant Jordi">{{cite web|url=http://www.rtve.es/radio/20170425/rne-celebra-gala-entrega-61-edicion-premios-sant-jordi-cinematografia/1530620.shtml|title=RNE celebra la gala de entrega de la 61ª edición de los Premios Sant Jordi de Cinematografía|author=|date=2017-04-25|publisher=RTVE.es|lang=es|accessdate=2019-07-30}}</ref> <ref name="Star Tribune, Colin Covert">{{cite web|url=http://www.startribune.com/little-things-add-up-to-a-lot-in-jim-jarmusch-s-paterson/411225225/|title=Little things add up to a lot in Jim Jarmusch's 'Paterson'|author=Colin Covert.|publisher=[[Star Tribune]]|date=2017-01-19|lang=en|accessdate=2019-07-19|archive-date=5 мая 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505102231/http://www.startribune.com/little-things-add-up-to-a-lot-in-jim-jarmusch-s-paterson/411225225/|url-status=dead}}</ref> <ref name="Time, Stephanie Zacharek">{{cite web|url=https://time.com/4605637/jim-jarmusch-paterson-interview/|title=Jim Jarmusch Talks About His New Movie, Paterson, and the Exuberance of Great Poetry|author=Stephanie Zacharek|date=2016-12-21|publisher=[[Time]]|lang=en|accessdate=2019-07-15|url-status=dead}}</ref> <ref name="Variety, Owen Gleiberman">{{cite web|url=https://variety.com/2016/film/festivals/cannes-film-review-adam-driver-paterson-1201775386/|title=Film Review: ‘Paterson’|author=Owen Gleiberman|date=2016-05-15|publisher=[[Variety]]|lang=en|accessdate=2019-07-19}}</ref> <ref name="Washington Post, Ann Hornaday">{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/goingoutguide/movies/with-paterson-jim-jarmusch-makes-a-beguiling-foray-into-sincerity/2017/01/05/70c64174-d1c2-11e6-9cb0-54ab630851e8_story.html|title=With ‘Paterson,’ Jim Jarmusch makes a beguiling foray into sincerity|author=[[Эн Хорнадэй|Ann Hornaday]]|date=2017-01-05|publisher=«''[[Washington Post|The Washington Post]]''»|lang=en|accessdate=2019-07-19}}</ref> }} == Літаратура == * {{кніга|аўтар=Juan A. Suarez|загаловак=Jim Jarmusch|арыгінал=|спасылка=https://books.google.ru/books?id=C0Wec-S-kK4C|адказны=|выданне=|месца=|выдавецтва=University of Illinois Press|год=2007|pages=|allpages=196|серыя=Contemporary Film Directors|isbn=978-0-252-07443-1|ref=Juan A. Suarez. «Juan A. Suarez»}} * {{кніга|аўтар=[[Антон Уладзіміравіч Долін|Долин А. В.]]|загаловак=Джим Джармуш. Стихи и музыка|арыгінал=|спасылка=https://books.google.ru/books?id=t80MDgAAQBAJ|адказны=ред. Козловский&nbsp;Ю.&nbsp;А., сост. А.&nbsp;Парин, В.&nbsp;Гульченко|выданне=|месца=|выдавецтва=Новое литературное обозрение|год=2017|старонкі=|старонак=224|серыя=|isbn=978-5-4448-0625-8|ref=А. В. Долин «Джим Джармуш. Стихи и музыка»}} == Спасылкі == * {{AllMovie title|paterson-v649533|Патэрсан}} {{рэйтынг-5|4}} (на 15.07.2019) * {{Imdb title|5247022|Патэрсан}} {{рэйтынг-10|7.4}} (на 15.07.2019) * {{Metacritic film|paterson|Патэрсан}} {{рэйтынг-10|9.0}} (на 15.07.2019) * {{Rotten Tomatoes|paterson|Патэрсан}} {{рэйтынг-10|9.6}} (на 15.07.2019) * [https://www.kinopoisk.ru/film/954059/ Патэрсан] на сайце «''[[КиноПоиск]]''» {{ref-ru}} {{рэйтынг-10|7.2}} (на 15.07.2019) {{Бібліяінфармацыя}} {{Фільмы Джыма Джармуша}} [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2016 года]] [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2016 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы пра ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы пра паэтаў]] [[Катэгорыя:Фільмы Джыма Джармуша]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Джыма Джармуша]] [[Катэгорыя:Фільмы Amazon Studios]] hzhjfs179bpvmhap486uymnvu8fsjwg 0 608120 5237971 5227632 2026-11-03T20:14:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237971 wikitext text/x-wiki {{Адміністрацыйная адзінка |Беларуская назва = Новаазоўскі раён |Арыгінальная назва = {{lang-uk|Новоазовський район}} |Герб = Novazovskiy rayon gerb.png |Сцяг = Flag of Novoazovsk raion.svg |Шырыня герба = |Шырыня сцяга = |Апісанне герба = |Апісанне сцяга = |Краіна = [[Украіна]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |узровень = |CoordScale = |Гімн = |Статус = Раён |Уваходзіць у = [[Данецкая вобласць]] |Уключае = 1 гарадскі, 1 пасялковы і 8 сельскіх саветаў |Сталіца = [[Новаазоўск]] |Буйны горад = |Буйныя гарады = |Утварэнне = 7 сакавіка 1923 |Скасаванне = |Глава = |Назва главы = |Глава2 = |Назва главы2 = |Глава3 = |Назва главы3 = |ВУП = |Год ВУП = |Месца па ВУП = |ВУП на душу насельніцтва = |Месца па ВУП на душу насельніцтва = |Мова = [[украінская]] |Мовы = |Насельніцтва = {{падзенне}} 27618 |Год перапісу = 2017 |Працэнт ад насельніцтва = |Месца па насельніцтве = |Шчыльнасць = 31,7 |Месца па шчыльнасці = |Нацыянальны склад = |Канфесійны склад = |Плошча = 870,94 |Працэнт ад плошчы = |Месца па плошчы = |Максімальная вышыня = |Сярэдняя вышыня = |Мінімальная вышыня = |Карта = Novoazovskyi-Raion.png |Памер карты = |Карта адміністрацыйнай адзінкі = |Памер карты аа = |Часавы пояс = {{EET}} |Абрэвіятура = |ISO = |Лічбавы ідэнтыфікатар = 1423600000 |Від ідэнтыфікатара = [[КААТЛУ]] |Лічбавы ідэнтыфікатар2 = |Від ідэнтыфікатара2 = |FIPS = |Тэлефонны код = +380-6296 |Паштовыя індэксы = 87600-87662 |Інтэрнэт-дамен = |Код аўтамабільных нумароў = |Сайт = |Катэгорыя ў Commons = |Заўвагі = }} '''Новаазоўскі раён'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Новоазо́вський район}}) — былая адміністрацыйная адзінка ў складзе [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр — [[Новаазоўск]]<ref name="ТКП"/>. Утвораны [[7 сакавіка]] [[1923]] года. Насельніцтва раёна на {{дата|01|04|2017|1}} года складае 27618 чалавек, плошча — 870,94&nbsp;км². Ліквідаваны 17 ліпеня 2020 года.<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=28 лютага 2023 |url-status=dead}}</ref> == Адміністрацыйны падзел == Тэрыторыя раёна адміністрацыйна складаецца з 1 гарадскога, 1 пасялковага і 8 сельскіх саветаў. == Населеныя пункты == На тэрыторыі раёна размешчаны 1 горад, 1 пасёлак і 37 сёлаў. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Новаазоўскі раён}} {{Данецкая вобласць}} {{Заліўка раёнаў Украіны}} [[Катэгорыя:Раёны Данецкай вобласці]] srhdzwfkww29nfti96i8bhhnad4huyt 0 608519 5237827 5107636 2026-11-03T14:58:48Z JerzyKundrat 174 5237827 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Myosotis |ref = |comment = |rang = Від |latin = Myosotis arvensis |author = |syn = |typus = | children name = | children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Myosotis arvensis |grin = }} '''Незабудка палявая''', '''лазініца'''<ref>{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Myosotis intermedia/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878 - у крыніцы пад назвай {{btname|Myosotis intermedia|[[Link]]}}</ref><ref>[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]] Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|85}}</ref> (''Myosotis arvensis'') — [[Біялагічны від|від]] травяністых раслін роду {{Bt-bellat|Незабудка|Myosotis}}. == Апісанне == Адна-, двух- ці шматгадовая расліна вышынёй 15-40 см, часта ўтварае кусцік. Прыкаранёвае лісце адваротнаяйцападобнае ці прадаўгавата-эліпсоіднае, у разетцы, сцябловае — больш вузкае. Кветкавыя завіткі бязлістыя. Кветкі дыяметрам 2-5 мм; размешчаны малымі групамі блізка адна да адной. == Распаўсюджанне, апісанне == [[Файл:Myosotis_arvense_1.JPG|злева|250px|міні|Кветкі незабудкі палявой буйным планам]] Натуральны [[арэал]] віду ахоплівае амаль усю [[Еўропа|Еўропу]] і частку [[Азія|Азіі]] (уключаючы [[Сібір]]), а таксама [[Паўночная Афрыка|Паўночную Афрыку]] і [[Канарскія астравы]]; як заносная натуралізаваная расліна сустракаецца і ў іншых рэгіёнах планеты<ref name="GRIN">Паводле сайта ''[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]]'' (гл. раздзел Спасылкі).</ref>. На Беларусі расце на палях, аблогах, засмеяаных мясцінах, сухадольных лугах, узлесках, па берагах рэк і азёр, уздоўж дарог. Цвіценне працягваецца з мая да позняй восені. == Выкарыстанне == ''Myosotis arvensis'' з’яўляецца кампанентам [[Гамеапатыя|гомеапатычных]] лекавых сродкаў для ўнутранага ўжывання. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|3|Незабудкі|Манкевіч В. І.}} * {{Кніга:Ілюстраваны вызначальнік раслін Сярэдняй Расіі|том=3|стар=95}} == Спасылкі == * {{З ВСЭ|title=Незабудка}} * {{GRIN|taxon|24809|{{V|16|7|2010}}}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пустазелле]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Афрыкі]] [[Катэгорыя:Незабудка]] q6lo5oa3mn3p5tb3fk8ovy6uaivl3az 5237828 5237827 2026-11-03T15:00:12Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5237828 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Myosotis |ref = |comment = |rang = Від |latin = Myosotis arvensis |author = |syn = |typus = | children name = | children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Myosotis arvensis |grin = }} '''Незабудка палявая''', '''лазініца'''<ref>{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Myosotis intermedia/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878 - у крыніцы пад назвай {{btname|Myosotis intermedia|[[Link]]}}</ref><ref>[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]] Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|85}}</ref> (''Myosotis arvensis'') — [[Біялагічны від|від]] травяністых раслін роду {{Bt-bellat|Незабудка|Myosotis}}. == Апісанне == Адна-, двух- ці шматгадовая расліна вышынёй 15-40 см, часта ўтварае кусцік. Прыкаранёвае лісце адваротнаяйцападобнае ці прадаўгавата-эліпсоіднае, у разетцы, сцябловае — больш вузкае. Кветкавыя завіткі бязлістыя. Кветкі дыяметрам 2-5 мм; размешчаны малымі групамі блізка адна да адной. == Распаўсюджанне, апісанне == [[Файл:Myosotis_arvense_1.JPG|злева|250px|міні|Кветкі незабудкі палявой буйным планам]] Натуральны [[арэал]] віду ахоплівае амаль усю [[Еўропа|Еўропу]] і частку [[Азія|Азіі]] (уключаючы [[Сібір]]), а таксама [[Паўночная Афрыка|Паўночную Афрыку]] і [[Канарскія астравы]]; як заносная натуралізаваная расліна сустракаецца і ў іншых рэгіёнах планеты<ref name="GRIN">Паводле сайта ''[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]]'' (гл. раздзел Спасылкі).</ref>. На Беларусі расце на палях, аблогах, засмеяаных мясцінах, сухадольных лугах, узлесках, па берагах рэк і азёр, уздоўж дарог. Цвіценне працягваецца з мая да позняй восені. == Выкарыстанне == ''Myosotis arvensis'' з’яўляецца кампанентам [[Гамеапатыя|гомеапатычных]] лекавых сродкаў для ўнутранага ўжывання. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга:Ілюстраваны вызначальнік раслін Сярэдняй Расіі|том=3|стар=95}} {{ref-ru}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Незабудкі|Манкевіч В. І.}} == Спасылкі == * {{З ВСЭ|title=Незабудка}} * {{GRIN|taxon|24809|{{V|16|7|2010}}}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пустазелле]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Афрыкі]] [[Катэгорыя:Незабудка]] cx10yxcjuq6ydndfp6dfo466gbgdrzx 5237830 5237828 2026-11-03T15:01:57Z JerzyKundrat 174 /* Распаўсюджанне, апісанне */ 5237830 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Myosotis |ref = |comment = |rang = Від |latin = Myosotis arvensis |author = |syn = |typus = | children name = | children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Myosotis arvensis |grin = }} '''Незабудка палявая''', '''лазініца'''<ref>{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Myosotis intermedia/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878 - у крыніцы пад назвай {{btname|Myosotis intermedia|[[Link]]}}</ref><ref>[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]] Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|85}}</ref> (''Myosotis arvensis'') — [[Біялагічны від|від]] травяністых раслін роду {{Bt-bellat|Незабудка|Myosotis}}. == Апісанне == Адна-, двух- ці шматгадовая расліна вышынёй 15-40 см, часта ўтварае кусцік. Прыкаранёвае лісце адваротнаяйцападобнае ці прадаўгавата-эліпсоіднае, у разетцы, сцябловае — больш вузкае. Кветкавыя завіткі бязлістыя. Кветкі дыяметрам 2-5 мм; размешчаны малымі групамі блізка адна да адной. == Распаўсюджанне, апісанне == [[Файл:Myosotis_arvense_1.JPG|злева|250px|міні|Кветкі незабудкі палявой]] Натуральны [[арэал]] віду ахоплівае амаль усю [[Еўропа|Еўропу]] і частку [[Азія|Азіі]] (уключаючы [[Сібір]]), а таксама [[Паўночная Афрыка|Паўночную Афрыку]] і [[Канарскія астравы]]; як заносная натуралізаваная расліна сустракаецца і ў іншых рэгіёнах планеты<ref name="GRIN">Паводле сайта ''[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]]'' (гл. раздзел Спасылкі).</ref>. На Беларусі расце на палях, аблогах, засмеяаных мясцінах, сухадольных лугах, узлесках, па берагах рэк і азёр, уздоўж дарог. Цвіценне працягваецца з мая да позняй восені. == Выкарыстанне == ''Myosotis arvensis'' з’яўляецца кампанентам [[Гамеапатыя|гомеапатычных]] лекавых сродкаў для ўнутранага ўжывання. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга:Ілюстраваны вызначальнік раслін Сярэдняй Расіі|том=3|стар=95}} {{ref-ru}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Незабудкі|Манкевіч В. І.}} == Спасылкі == * {{З ВСЭ|title=Незабудка}} * {{GRIN|taxon|24809|{{V|16|7|2010}}}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Пустазелле]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Афрыкі]] [[Катэгорыя:Незабудка]] 1o0n6o8pw0ymtlmqi9atfj3fc25o6f6 5237831 5237830 2026-11-03T15:02:29Z JerzyKundrat 174 5237831 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = |regnum = Расліны |parent = Myosotis |ref = |comment = |rang = Від |latin = Myosotis arvensis |author = |syn = |typus = | children name = | children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Myosotis arvensis |grin = }} '''Незабудка палявая''', '''лазініца'''<ref>{{нп3|Мікалай Іванавіч Аненкаў|Анненков Н.|ru|Анненков, Николай Иванович}} [[:s:ru:Ботанический словарь (Анненков)/Myosotis intermedia/ДО|Ботанический словарь]], Спб, 1878 - у крыніцы пад назвай {{btname|Myosotis intermedia|[[Link]]}}</ref><ref>[[Іосіф Георгіевіч Васількоў|Васількоў І. Г.]] Матэрыялы да флоры Горацкага раёна. Праца навуковага таварыства па вывучэнню Беларусі, т. III. Горы-Горкі, 1927</ref><ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|85}}</ref> (''Myosotis arvensis'') — [[Біялагічны від|від]] травяністых раслін роду {{Bt-bellat|Незабудка|Myosotis}}. == Апісанне == Адна-, двух- ці шматгадовая расліна вышынёй 15-40 см, часта ўтварае кусцік. Прыкаранёвае лісце адваротнаяйцападобнае ці прадаўгавата-эліпсоіднае, у разетцы, сцябловае — больш вузкае. Кветкавыя завіткі бязлістыя. Кветкі дыяметрам 2-5 мм; размешчаны малымі групамі блізка адна да адной. == Пашырэнне == [[Файл:Myosotis_arvense_1.JPG|злева|250px|міні|Кветкі незабудкі палявой]] Натуральны [[арэал]] віду ахоплівае амаль усю [[Еўропа|Еўропу]] і частку [[Азія|Азіі]] (уключаючы [[Сібір]]), а таксама [[Паўночная Афрыка|Паўночную Афрыку]] і [[Канарскія астравы]]; як заносная натуралізаваная расліна сустракаецца і ў іншых рэгіёнах планеты<ref name="GRIN">Паводле сайта ''[[Germplasm Resources Information Network|GRIN]]'' (гл. раздзел Спасылкі).</ref>. На Беларусі расце на палях, аблогах, засмеяаных мясцінах, сухадольных лугах, узлесках, па берагах рэк і азёр, уздоўж дарог. Цвіценне працягваецца з мая да позняй восені. == Выкарыстанне == ''Myosotis arvensis'' з’яўляецца кампанентам [[Гамеапатыя|гомеапатычных]] лекавых сродкаў для ўнутранага ўжывання. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга:Ілюстраваны вызначальнік раслін Сярэдняй Расіі|том=3|стар=95}} {{ref-ru}} * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Незабудкі|Манкевіч В. І.}} == Спасылкі == * {{З ВСЭ|title=Незабудка}} * {{GRIN|taxon|24809|{{V|16|7|2010}}}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Незабудка]] [[Катэгорыя:Пустазелле]] [[Катэгорыя:Флора Еўразіі]] [[Катэгорыя:Флора Афрыкі]] lk0tifnzdlqs01e68s4o7k0yz0mtzp6 0 608524 5237825 4321817 2026-11-03T14:49:51Z JerzyKundrat 174 5237825 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Расліны |parent = Myosotis laxa |ref = |comment = |rang = Падвід |latin = Myosotis laxa caespitosa |author = ([[Schultz]]) [[Hyl.]] ex [[Nordh.]] |syn = {{btname|Myosotis caespitosa|[[Schultz]]}} |typus = | children name = | children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Myosotis laxa subsp. caespitosa }} '''Незабудка дзірваністая'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|86}} — у крыніцы пад назвай {{btname|Myosotis caespitosa|[[Schultz]]}}</ref> (''Myosotis laxa caespitosa'') — [[падвід]] віду {{bt-bellat||Myosotis laxa}}. Мнагалетнік вышынёй 20-60 см. Лісце прадаўгаватае або амаль ланцэтападобнае, па верхавінцы акруглае. Кветкавыя завіткі каля асновы з 2-3 лісцікамі. На Беларусі расце на вільготных лугах і багністых берагах вадаёмаў, у [[чорнаалешнік]]ах. Цвіце ў чэрвені-верасні. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|3|Незабудкі|[[В. І. Манкевіч]]}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Незабудка]] ox1rf3wj9uynf11k9wpjtm2oesycz05 5237829 5237825 2026-11-03T15:00:40Z JerzyKundrat 174 /* Літаратура */ 5237829 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Расліны |parent = Myosotis laxa |ref = |comment = |rang = Падвід |latin = Myosotis laxa caespitosa |author = ([[Schultz]]) [[Hyl.]] ex [[Nordh.]] |syn = {{btname|Myosotis caespitosa|[[Schultz]]}} |typus = | children name = | children = |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Myosotis laxa subsp. caespitosa }} '''Незабудка дзірваністая'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|86}} — у крыніцы пад назвай {{btname|Myosotis caespitosa|[[Schultz]]}}</ref> (''Myosotis laxa caespitosa'') — [[падвід]] віду {{bt-bellat||Myosotis laxa}}. Мнагалетнік вышынёй 20-60 см. Лісце прадаўгаватае або амаль ланцэтападобнае, па верхавінцы акруглае. Кветкавыя завіткі каля асновы з 2-3 лісцікамі. На Беларусі расце на вільготных лугах і багністых берагах вадаёмаў, у [[чорнаалешнік]]ах. Цвіце ў чэрвені-верасні. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Незабудкі|[[В. І. Манкевіч]]}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Незабудка]] 626hz5zzo102wmqgd66z963qgr9dhx2 0 608613 5238060 4862470 2026-11-03T23:23:07Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238060 wikitext text/x-wiki {{Таксон |image file = |image title = |image descr = {{bt-bellat|Никандра фізаліепадобная|Nicandra physalodes}} |regnum = Расліны |rang = Род |latin = Nicandra |author = |syn = |typus = |children name = Віды |children = [[#Віды|Гл. тэкст]] |range map = |range map caption = |range map width = |range legend = |wikispecies = Nicandra |grin = }} '''Нікандра'''<ref name="Киселевский">{{Крыніцы/Латино-русско-белорусский ботанический словарь|87}}</ref> (''Nicandra'') — [[Род (біялогія)|род]] [[Кветкавыя|кветкавых раслін]] сямейства {{bt-bellat|Паслёнавыя|Solanaceae}}, родам з заходняй Паўднёвай Амерыкі<ref name="POWO_331805-2">[http://www.plantsoftheworldonline.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331805-2 «''Nicandra '' <small>Adans.</small>»], ''[[Plants of the World Online]]'', [[Каралеўскія батанічныя сады ў К’ю]]</ref>. Упершыню ён быў апісаны [[Мішэль Адансон|Мішэлем Адансонам]] у 1763 годзе<ref name="IPNI_331805-2">[http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=331805-2 «Plant Name Details for ''Nicandra'' Adans.»], ''[[International Plant Names Index|The International Plant Names Index]]''</ref>. Род названы ў гонар грэчаскага паэта {{нп3|Нікандр Калафонскі|Нікандра|ru|Никандр Колофонский}} з {{нп3|Калафон (горад)|Калафон|ru|Колофон (город)}}, які пісаў пра расліны<ref name="Jepson">Nee, Michael (1993), [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?7625,7652,7653 «''Nicandra''»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190430065824/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?7625,7652,7653 |date=30 красавіка 2019 }}, ''Jepson Manual''</ref>, у прыватнасці, у сваёй паэме «Alexipharmaca», якая прысвечана ядам і іх проціяддзям. == Віды == На ліпень 2019 года род уключае 2 віда<ref>Паводле інфармацыі сайта «The Plant List», гл. картку расліны</ref>: * {{bt-latbel|Nicandra physalodes|Никандра фізаліепадобная}} * {{bt-latbel|Nicandra xsanderae|}} Яшчэ 10 відаў маюць статус «Unresolved», які азначае, што навукоўцы пакуль не вызначыліся, прызнаць іх самастойнымі відамі або аднесці іх у сінаніміку іншых відаў. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Паслёнавыя (падсямейства)]] 7pu0st2r803mhijqiqppnm43ohjz5iq 0 608856 5237970 4955803 2026-11-03T20:14:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237970 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна |статус = Горад |беларуская назва = Новаазоўск |арыгінальная назва = Новоазовськ |падначаленне = |герб = Novazv s.png |сцяг = |шырыня герба = |шырыня сцяга = |выява = Районная администрация - panoramio.jpg |подпіс = Раённая дзяржаўная адміністрацыя |lat = |long = |lat_dir = N|lat_deg = 47|lat_min = 06|lat_sec = 53 |lon_dir = E|lon_deg = 38|lon_min = 04|lon_sec = 48 |CoordAddon = |CoordScale = |памер карты краіны = |памер карты рэгіёна = |памер карты раёна = |від рэгіёна = |рэгіён = Данецкая вобласць |від раёна = |раён = Новаазоўскі раён |карта краіны = |карта рэгіёна = |карта раёна = |унутранае дзяленне = |від главы = |глава = |першае згадванне = 1849 |ранейшыя імёны = Станіца Новамыкалаіўска (да 1923 г.), Будзёніўка (да 1959 г.) |статус з = 1966 |плошча = 8 |від вышыні = |вышыня цэнтра НП = |афіцыйная мова = |афіцыйная мова-ref = |насельніцтва = 11400 |год перапісу = 2017 |шчыльнасць = |нацыянальны склад = |канфесійны склад = |часавы пояс = |DST = |тэлефонны код = +380-6296 |паштовы індэкс = 87600 |паштовыя індэксы = |аўтамабільны код = |від ідэнтыфікатара = |лічбавы ідэнтыфікатар = |катэгорыя ў Commons = |сайт = |мова сайта = |мова сайта 2 = |мова сайта 3 = |мова сайта 4 = |мова сайта 5 = |add1n = |add1 = |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} '''Новаазоўск'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Новоазо́вськ}}) — горад у [[Новаазоўскі раён|Новаазоўскім раёне]] [[Данецкая вобласць|Данецкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]] на беразе [[Азоўскае мора|Азоўскага мора]] за 45 км на ўсход ад [[Марыупаль|Марыупаля]]. За 10 км ад горада знаходзіцца аднайменный пункт пропуску на мяжы [[Украіна|Украіны]] з [[Расія]]й ([[Растоўская вобласць]]). У канцы жніўня 2014 года калона бранятэхнікі з тэрыторыі Расіі заняла Новаазоўск. Распараджэннем [[Кабінет міністраў Украіны|Кабінета міністраў Украіны]] ад 7 лістапада 2014 года горад унесены ў Спіс населеных пунктаў, на тэрыторыі якіх органы дзяржаўнай улады Украіны часова не ажыццяўляюць свае паўнаважанні<ref>{{Cite web |url=https://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%D1%80 |title=Розпорядження Кабінету Міністрів України від 7 листопада 2014 р. № 1085 "Про затвердження переліку населених пунктів, на території яких органи державної влади тимчасово не здійснюють свої повноваження, та переліку населених пунктів, що розташовані на лінії зіткнення" |archive-url=https://web.archive.org/web/20190729152148/https://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/1085-2014-%25D1%2580 |archive-date=29 ліпеня 2019 |access-date=30 ліпеня 2019 |url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Новаазоўскі раён}} {{Данецкая вобласць}} [[Катэгорыя:Гарады Данецкай вобласці]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1849 годзе]] mjwlc4lenf5k6jkk15qldlvdbrup459 0 611527 5238088 5063104 2026-11-04T01:18:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238088 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Канатопскі раён|Насельніцтва=895|год перапісу=2024}} '''Обтавэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|О́бтове}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=23 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кралэвэцкай гарадской грамады]]. {{дапісаць}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Кралэвэцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кралэвэцкага раёна]] fl51jln23tlm9pyo6w8y2pb4iw36yi4 0 611528 5238150 4956049 2026-11-04T02:34:33Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238150 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Отрохове|Раён=Канатопскі раён}} '''Отрахавэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|О́трохове}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=23 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кралэвэцкай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Кралэвэцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кралэвэцкага раёна]] mvfthpwp84hpjp68217v65jvvrlg4qk 0 611540 5238023 4956061 2026-11-03T21:50:20Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238023 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Неровнине|Раён=Канатопскі раён}} '''Нэроўнынэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Неро́внине}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=23 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кралэвэцкай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Кралэвэцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кралэвэцкага раёна]] fov1f45ii9wxt3gzbh8oaznot42a0s3 0 611541 5238048 4956062 2026-11-03T23:05:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238048 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Ніжынскэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ні́жинське}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=23 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кралэвэцкай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Кралэвэцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кралэвэцкага раёна]] 57bstw2l5yjbfz7zbzkokydstwvueww 0 611543 5238200 4956064 2026-11-04T08:58:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238200 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Папкине|Раён=Канатопскі раён}} '''Папкынэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Па́пкине}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=23 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кралэвэцкай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Кралэвэцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кралэвэцкага раёна]] oyny5tmjke6niw3g3gqepk1nflg44mn 0 611544 5238237 4956065 2026-11-04T11:24:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238237 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Пасіка|Раён=Канатопскі раён}} '''Пасіка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Па́сіка}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=23 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кралэвэцкай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Кралэвэцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кралэвэцкага раёна]] lyylaj5f90cj5dbnsx8q5i3k1krprl9 0 611548 5238163 4956070 2026-11-04T04:58:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238163 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Погорілівка|Раён=Канатопскі раён}} '''Пагарыліўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Погорі́лівка}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=23 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кралэвэцкай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Кралэвэцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кралэвэцкага раёна]] 5g9zik2og1xf23kqpdu8wqlzr3d5lcy 0 611549 5238179 4956071 2026-11-04T06:16:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238179 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Покровське|Раён=Канатопскі раён}} '''Пакроўскэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Покро́вське}}) — вёска ў [[Канатопскі раён|Канатопскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=23 красавіка 2024 |url-status=dead}}</ref> [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Кралэвэцкай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Кралэвэцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кралэвэцкага раёна]] skic8ve9hl2h3i9w57uw0oyj9qffkko 0 611595 5238092 4956537 2026-11-04T01:20:12Z Zadorenko V 175157 5238092 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Абражыіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ображі́ївка}}) — вёска ў [[Шосткінскі раён|Шосткінскім раёне]] [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Іван Мікітавіч Кажадуб]] — савецкі лётчык, тройчы [[Герой Савецкага Саюза]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Шосткінскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Шосткінскага раёна]] 5ypb1qa3a0md3dn2f95d19uwdes0v2c 0 611599 5238084 4956540 2026-11-04T01:15:49Z Zadorenko V 175157 5238084 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Аб’еднанэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Об'єдна́не}}) — вёска ў [[Ямпільскі раён (Сумская вобласць)|Ямпільскім раёне]] [[Сумская вобласць|Сумскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Геаграфія == Вёска Аб’еднанэ знаходзіцца ў 1 км ад мяжы з [[Расія]]й. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ямпільскі раён (Сумская вобласць)}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ямпільскага раёна (Сумская вобласць)]] jsls0tswc4mfyfhskqgcrdmoo4ph3ya 0 613757 5237840 5092062 2026-11-03T15:15:15Z Ellis Novak 30436 /* Сям’я */ 5237840 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч |выява = [[File:Leon Radziwiłł.jpg|250px]] |бітвы = [[Паўстанне 1830—1831 гадоў]], [[Задушэнне Вянгерскага паўстання]], [[Крымская вайна]] |узнагароды = {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Ордэн Святога Георгія}} {{!!}} {{Ордэн Святога Аляксандра Неўскага}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Белага арла (Расійская імперыя)}} {{!!}} {{Ордэн Святой Ганны 1 ступені}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Святога Станіслава 1 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра}} {{!}}- {{!}} {{Ордэн Святой Ганны 2 ступені}} {{!!}} {{Ордэн Святога Станіслава 2 ступені}} {{!}}- {{!}} [[File:AUT Imperial Order of Leopold ribbon.svg|50px]] {{!!}} [[File:AUT Order of the Iron Crown ribbon.svg|50px]] {{!}}- {{!}} [[File:PRU Roter Adlerorden BAR.svg|50px]] {{!!}} {{Ордэн Святога Георгія}} {{!}}- {{!}} [[File:RUS Virtuti Militari 1831 ribbon.svg|40px]] {{!!}} [[File:RUS Imperial Andrew-Vladimir ribbon.svg|40px]] {{!}}- {{!}} {{Ордэн Святога Уладзіміра}} {{!}}} }} {{Цёзкі2|Радзівіл}} '''Герані{{націск}}м Ляво{{націск}}н Радзіві{{націск}}л''', таксама вядомы як '''Леў Людвігавіч Радзівіл''' ({{lang-pl|Leon Hieronim Radziwiłł}}; {{ДН|10|3|1808}}, [[Варшава]] — {{ДС|8|1|1885}}, [[Парыж]]) — [[князь]], ваенны дзеяч [[Расійская імперыя|Расійскай імперыі]]. [[Генерал-ад’ютант]] (1855), [[генерал ад кавалерыі]] (1869). Дванаццаты {{нп5|Клецкая ардынацыя|клецкі ардынат|d|Q48941388}}. == Біяграфія == Прадстаўнік [[Вялікае Княства Літоўскае|вялікалітоўскага]] шляхецкага роду [[Радзівілы|Радзівілаў]] герба «[[Трубы (герб)|Трубы]]». Нарадзіўся ў сям’і [[Людвік Мікалай Радзівіл|Людвіка Мікалая Радзівіла]] (1773—1830) і яго жонкі {{нп5|Марыяна Вадзінская|Мар’яны Вадзінскай|d|Q67083285}} (1778—1823). З’яўляўся ўнукам [[Міхал Геранім Радзівіл|Міхала Гераніма Радзівіла]], пляменнікам князя [[Антоні Генрык Радзівіл|Антонія Генрыка Радзівіла]], намесніка Вялікага княства Познанскага і [[Міхаіл Гедэон Радзівіл|Міхала Гедэона Радзівіла]], аднаго з галоўных кіраўнікоў [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]]. Геранім Лявон Радзівіл атрымаў хатнюю адукацыю: яго выхоўваў французскі эмігрант-манархіст Жан дэ Нэў. Пачаў ваенную службу 7 мая 1825 года, калі цэсарэвіч {{нп5|Канстанцін Паўлавіч Раманаў|Канстанцін Раманаў|d|Q161106}} адправіў яго [[юнкер (званне)|юнкерам]] у [[Гродзенскі гусарскі лейб-гвардыі полк]], дзе 25 чэрвеня 1826 года Радзівіл даслужыўся да звання [[карнет]]а. Удзельнічаў у задушэнні [[Паўстанне 1830—1831 гадоў|паўстання 1830—1831 гадоў]], у тым ліку ў {{нп5|Бітва пад Астраленкай|бітве пад Астраленкай|d|Q2237094}}, {{нп5|Бітва за Варшаву (1831)|штурме Варшавы|d|Q570456}}, у ліквідацыі партызанскіх атрадаў, створаных на тэрыторыі Беларусі. За дасягненні ў бітвах у 1831 годзе быў ганараваны званнем [[паручнік]]а. Асабліва вызначыўся ў {{нп5|Бітва пад Грохавам|бітве пад Грохавам|d|Q1576383}}, неаднаразова атакаваўшы кавалерыю [[Юзаф Хлапіцкі|Юзафа Хлапіцкага]] з эскадронам гусар. Таксама адзначыўся пры штурме Варшавы, за што атрымаў [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4 ступені<ref name = "ref1">{{cite web|url = https://www.sb.by/articles/radzivill-kotoryy-dvukh-imperatorov-smeshil.html |title = Радзивилл, который двух императоров смешил |date = 26.04.2014|publisher = [[СБ. Беларусь сегодня]] |language = ru |access-date = 03.09.2019}}</ref>. Пасля смерці дзеда ў 1831 годзе афіцыйна стаў уладальнікам [[Клецкая ардынацыя|Клецкай ардынацыі]]. Пры дапамозе [[Міхаіл Мікалаевіч Мураўёў-Віленскі|Міхаіла Мураўёва]] вярнуў сабе былыя радзівілаўскія маёнткі, якія праз заклад перайшлі да мясцовай шляхты<ref>{{Крыніцы/ЭГБ|6-1}}, с.57</ref>. У тым жа годзе, знаходзячыся ў сваім маёнтку ў [[Мінская губерня|Мінскай губерні]], ён выявіў атрады разбойнікаў, якіх яму ўдалося знішчыць уласнымі сіламі. 25 чэрвеня 1832 года Геранім Радзівіл быў прызначаны [[флігель-ад’ютант]]ам, а 6 снежня наступнага года атрымаў званне [[штабс-ротмістр]]а і быў накіраваны ў Маскву, дзе служыў пры [[Мікалай I (імператар расійскі)|Мікалаі I]]. Карыстаўся асаблівым даверам расійскіх імператараў, часта суправаджаў іх у падарожжах і выконваў дыпламатычныя даручэнні. У 1838 годзе Геранім Радзівіл суправаджаў Мікалая I за мяжой і ў Варшаве атрымаў даручэнне разбіраць просьбы, пададзеныя на ягонае імя. У 1841—1842 гадах зноў знаходзіўся пры імператары ў час яго паездак па Расіі, а ў 1843 годзе ездзіў у [[Берлін]] па дыпламатычных пытаннях<ref>[https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_biography/105236/Радзивил Радзивил, князь Лев Людвигович] (ros.). W: Большая биографическая энциклопедия [on-line]. dic.academic.ru. {{ref-ru}}</ref>. У 1844 годзе князь Радзівіл быў камандзіраваны ў {{нп5|Гесэн-Касель||d|Q168651}}, дзе ад імя Мікалая I прысутнічаў на шлюбе эрцгерцага {{нп5|Фрыдрых Вільгельм Гесэн-Касельскі|Фрыдрыха Вільгельма Гесэн-Касельскага|d|Q60744}} з князёўнай {{нп5|Аляксандра Мікалаеўна|Аляксандрай Мікалаеўнай|d|Q238478}}, а ў маі таго ж года камандзіраваўся ў [[Лондан]] з дыпламатычным даручэннем і за паспяховае яго выкананне быў узведзены ў [[палкоўнік]]і. У часе {{нп5|Задушэнне Венгерскага паўстання|задушэння Венгерскай рэвалюцыі|d|Q1326671}} ў 1849 годзе знаходзіўся пры галоўнакамандуючым расійскай арміяй [[Іван Фёдаравіч Паскевіч|Іване Паскевічы]] ў [[Трансільванія|Трансільваніі]]. Па вяртанні ў жніўні 1849 года накіраваўся ў [[Стамбул]] для вырашэння пытання аб выдачы расійскаму ўраду польскіх удзельнікаў Венгерскай рэвалюцыі, за што быў павышаны ў званні [[генерал-маёр]]а. У ходзе [[Крымская вайна|Крымскай вайны]] ў 1854 годзе камандаваў 2-й рэзервовай уланскай дывізіяй, пасля — [[Сакы|Сацкім]] авангардам. 22 верасня 1855 года атрымаў званне [[генерал-лейтэнант]]а і быў прызначаны камандзірам уланскай дывізіі, а ў лістападзе таго ж года стаў [[генерал-ад’ютант]]ам і ўзяў камандаванне 6-й лёгкай кавалерыйскай дывізіяй<ref name = "ref1"/>. У 1869 годзе Гераніму Радзівілу быў нададзены чын [[Генерал ад кавалерыі|генерала ад кавалерыі]], сам ён быў залічаны ў [[Гродзенскі гусарскі лейб-гвардыі полк]]. Прадаўшы ў 1872–1875 гадах Клецкую і [[Давыд-Гарадоцкая ардынацыя|Давыд-Гарадоцкую]] ардынацыі разам з зямельнымі ўладаннямі [[Антоні Вільгельм Радзівіл|Антонію Вільгельму Радзівілу]] ў абмен на пажыццёвую пенсію ў 40 000 рублёў у год, Геранім пражываў пераважна ў Парыжы, дзе і памёр 27 снежня 1884 года<ref name = "ref2"/>. Пахаваны ў [[Крыпта-пахавальня Радзівілаў|радавой спачывальні]] ў [[Касцёл Божага Цела (Нясвіж)|нясвіжскім фарным касцёле]]. == Сям’я == 12 лютага 1833 года ажаніўся з фрэйлінай {{нп5|Соф’я Аляксандраўна Урусава|Соф’яй Урусавай|d|Q15066940}}, дачкой князя {{нп5|Аляксандр Міхайлавіч Урусаў|Аляксандра Урусава|d|Q15066958}} і з таго часу карыстаўся літасцю імператара. Ад гэтага шлюбу не было нашчадкаў, а ў канцы 1850-х гадоў Геранім Радзівіл разышоўся з жонкай у атмасферы скандалу<ref name = "ref2">Stefan Kieniewicz: Radziwiłł Hieronim Leon Dominik. W: Polski Słownik Biograficzny. Emanuel Rostworowski (red.). T. XXX/2. Cz. 125. Wrocław-Warszawa i in.: Ossolineum PAN, 1987, s. 284. ISBN 83-04-02673-2. {{ref-pl}}</ref>. У 1853 годзе ў Радзівіла нарадзілася пазашлюбная дачка Леантэна ад рамана з італьянскай балерынай [[Карлота Грызі|Карлотай Грызі]]. == Узнагароды == {{Калонкі|2}} * [[Ордэн Святога Уладзіміра]] 4-й ступені з бантам (1831 г.) * [[Virtuti Militari|Ордэн воінскай доблесці]] 4-й ступені (1831 г.) * Ордэн Чырвонага арла 3-й ступені (Прусія, 1835 г.) * Ордэн Леапольда 3-й ступені (Аўстрыя, 1835 г.) * [[Ордэн Святога Станіслава]] 2-й ступені (1840 г.) * Ордэн Залатога льва 2-й ступені (Гесэн-Касель, 1844 г.) * Знак адрознення за бездакорную службу за 15 гадоў (1846 г.) * [[Ордэн Святой Ганны]] 2-й ступені (1847 г.) * Ордэн Жалезнай кароны 1-й ступені (Аўстрыя, 1850 г.) * [[Ордэн Святога Георгія]] 4-й ступені за 25 гадоў службы (26 лістапада 1854 г.) * Ордэн Святога Станіслава 1-й ступені з мячамі (1855 г.) * Знак адрознення за бездакорную службу за 25 гадоў (1855 г.) * Ордэн Святой Ганны 1-й ступені (1863 года) * [[Ордэн Белага Арла]] (1867 г.) * [[Ордэн Святога Аляксандра Неўскага]] з мячамі (17 снежня 1877 г.) {{канец кал}} == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭГБ|6-1}} {{Wikidata/Ancestors}} {{DEFAULTSORT:Радзівіл Геранім Лявон}} [[Катэгорыя:Радзівілы|Геранім Лявон]] [[Катэгорыя:Удзельнікі паўстання 1830—1831 гадоў]] [[Катэгорыя:Удзельнікі Крымскай вайны]] [[Катэгорыя:Ардынаты клецкія|Геранім Лявон]] q7gfsqf3magj22ys3om1ipgbqbvog9e 0 614117 5238153 5011383 2026-11-04T02:51:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238153 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Новатны}} {{Вучоны}} '''Павал Новатны''' ({{lang-hsb|Pawoł Nowotny}}, [[6 студзеня]] [[1912]], сяло Жыдаў, каля [[Баўтцэн]]а, [[Германія]] — [[2 снежня]] [[2010]], Баўтцэн, Германія) — [[Лужычане|лужыцкі]] грамадскі дзеяч, вучоны, педагог, гісторык культуры і фалькларыст. Заснавальнік [[Сербалужыцкі інстытут|Інстытута сербскага народазнаўства]]. Лаўрэат [[Прэмія імя Якуба Чышынскага|прэміі імя Якуба Чышынскага]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 6 студзеня 1912 года ў лужыцкай вёсцы Жыдаў (Зедаў) у рабочай сям'і. У 1929 годзе апублікаваў свой першы артыкул у лужыцкай газеце «[[Serbske Nowiny]]». У 1931 годзе паступіў на педагагічны інстытут у [[Дрэздэн]]е. Яго настаўнікамі былі германіст [[Адольф Шпамер]] і лужыцкі кампазітар [[Бярнат Краўц]]. Пасля прыходу да ўлады нацыянал-сацыялістаў у 1933 годзе быў выключаны з інстытута з-за сваёй сувязі з Асацыяцыяй сербскіх студэнтаў і адносін з [[Ян Скала|Янам Скалай]], пасля чаго эміграваў у [[Польшча|Польшчу]], дзе працягнуў сваё навучанне ў [[Познань|Познані]]. У 1937 годзе скончыў сваю адукацыю, атрымаўшы навуковую ступень магістра педагогікі. Пасля навучання працаваў да 1939 года выкладчыкам [[Нямецкая мова|нямецкай мовы]] ў польскай школе ў [[Гданьск|Данцыге]]. Пасля пачатку [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] быў арыштаваны і правёў у зняволенні амаль два гады. У 1941 годзе быў вызвалены з зняволення і адпраўлены радавым на Усходні фронт. Пасля вайны да 1947 г. знаходзіўся ў французскім палоне. У гэтым жа годзе вярнуўся ў Баўтцэн. У Баўтцэне ўступіў у [[Сацыялістычная адзіная партыя Германіі|Сацыялістычную адзіную партыю Германіі]] і стаў займацца грамадскай дзейнасцю сярод лужычанаў. З 1948 года па 1982 год быў членам Федэральнага савета лужыцкай культурнай і грамадскай арганізацыі [[Домавіна]]. З 1949 года па 1951 год быў жупаном (старшынёй) Будзішынскага раённага аддзялення Домавіны. У гэты ж час быў старшынёй школьнага савета акругі Баўтцэн-Норд, змяніўшы на гэтай пасадзе [[Павал Неда|Павала Неда]]. Займаўся арганізацыяй сербскай школьнай і вышэйшай адукацыі. Па яго ініцыятыве 1 мая 1951 года быў створаны Інстытут сербскага народазнаўства (Institut za serbski ludospyt), які ў 1992 годзе быў ператвораны ў [[Сербалужыцкі інстытут|Сербскі інстытут]]. Стаў першым рэктарам Інстытута сербскага народазнаўства. У 1951 годзе ў адміністрацыйным кіраванні Домавіны адбыўся палітычны канфлікт. Падтрымаў кандыдатуру на пасаду намесніка старшыні каталіцкага святара [[Юрый Гандрык|Юрыя Гандрыка]], за што быў абвінавачаны разам з Павалам Неда і [[Ян Цыж|Янам Цыжам]] ў падтрымцы «сербскага песімістычнага нацыяналізму, нямецкай і чэшскай буржуазіі». Нягледзячы на ціск новых уладаў ГДР, прапрацаваў у кіруючых органах Домавіны да 1976 года, калі выйшаў на пенсію. Быўшы рэктарам Інстытута сербскага народоведения, напісаў некалькі навуковых твораў па лужыцкай фалькларыстыцы. Апублікаваў каля 200 навуковых артыкулаў па [[Сарабістыка|сарабыстыцы]]. У 1970 годзе быў удастоены прэміі імя Якуба Чышынскага. Памёр 2 снежня 2010 года ў Баўтцэне. == Узнагароды == * Лаўрэат [[Прэмія імя Якуба Чышынскага|прэміі імя Якуба Чышынскага]] (1970); * [[Ордэн «За заслугі перад Айчынай» (ГДР)|«За заслугі перад Айчынай»]] III ступені — узнагароджаны ў 1977 годзе. {{зноскі}} == Літаратура == * [http://bundesstiftung-aufarbeitung.de/wer-war-wer-in-der-ddr-%2363%3B-1424.html?ID=2544 Nowotny, Paul (Pawol). In: Wer war wer in der DDR? 5. Ausgabe. Band 2, Ch. Links, Berlin 2010]{{Недаступная спасылка}} ISBN 978-3-86153-561-4. * Elle, Ludwig: Die Domowina in der DDR, Ludowe nakładnistwo Domowina, Budyšin 2010, стар 44 * Dietrich Scholze-Šołta (Budziszyn), [https://web.archive.org/web/20160307182031/http://zeszytyluzyckie.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2015/07/Zeszyty-Luzyckie-45.pdf Wspomnienie o Profesorze Pawle Nowotnym (1912-2010)], Zeszyty Łużyckie 34, т. 45, стар 383-388 == Спасылкі == * [https://portal.dnb.de/opac.htm?method=simpleSearch&query=1012130827 Бібліяграфія] * [http://saebi.isgv.de/biografie/Paul_Nowotny_(1912-2010) Dietrich Scholze: Paul Nowotny (1912—2010), Sächsische Biografie. Herausgegeben vom Institut für Sächsische Geschichte und Volkskunde, bearb. von Martina Schattkowsky] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Новатны Павал}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі імя Якуба Чышынскага]] [[Катэгорыя:Лужыцкія грамадскія дзеячы]] [[Катэгорыя:Вучоныя Германіі]] jr7ch6hfpl2b0tu7izprexclb76nhny 0 614646 5238112 4974880 2026-11-04T01:32:41Z Zadorenko V 175157 5238112 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Арэанда'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Ореа́нда}}, {{lang-crh|Oreanda}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Ялцінскі гарсавет|Ялцінскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Ялцінскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Ялцінскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] lp4k12wy0uf9bqw1rdn0ge0ykcmrewu 0 614647 5238116 4974879 2026-11-04T01:33:42Z Zadorenko V 175157 5238116 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Бэрэгавэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Берегове́}}, {{lang-crh|Kastropol}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Ялцінскі гарсавет|Ялцінскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Ялцінскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Ялцінскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] r2s5wekkirgs4m4h6llu85m4asxttof 0 614648 5238117 4974878 2026-11-04T01:34:08Z Zadorenko V 175157 5238117 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Васход'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Восхо́д}}, {{lang-crh|Cemiyet}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Ялцінскі гарсавет|Ялцінскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Ялцінскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Ялцінскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] r3tqwwil01568dnbm3645pg9yxva89l 0 614649 5238118 4974877 2026-11-04T01:34:23Z Zadorenko V 175157 5238118 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Відраднэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Відра́дне}}, {{lang-crh|Mağaraç}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Ялцінскі гарсавет|Ялцінскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Ялцінскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Ялцінскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] qxn7i67qa13ylnyj2x3bruyowre7fnd 0 614650 5238121 4974876 2026-11-04T01:35:15Z Zadorenko V 175157 5238121 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Вынаграднэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Виногра́дне}}, {{lang-crh|Vinogradnoye}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Ялцінскі гарсавет|Ялцінскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Ялцінскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Ялцінскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] mpp0vm1znmx10svbbmq3u8sc383tx1g 0 614651 5238122 4974875 2026-11-04T01:35:33Z Zadorenko V 175157 5238122 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Галуба Затока'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Голуба́ Зато́ка}}, {{lang-crh|Limena}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Ялцінскі гарсавет|Ялцінскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Ялцінскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Ялцінскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] esg0q0884s6txshq1plv6zq1qi51z7b 0 614652 5238123 4974874 2026-11-04T01:38:44Z Zadorenko V 175157 5238123 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Гаспра'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Га́спра}}, {{lang-crh|Gaspra}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Ялцінскі гарсавет|Ялцінскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Ялцінскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Ялцінскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] huekst527ihmxrmryppw4el7zw3mpfs 0 614653 5238126 4974873 2026-11-04T01:39:32Z Zadorenko V 175157 5238126 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Гурзуф'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Гурзу́ф}}, {{lang-crh|Gurzuf}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Ялцінскі гарсавет|Ялцінскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Ялцінскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Ялцінскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] ks3gu8vudjk3fqqiaq37n3aq767if65 0 614654 5238131 4974872 2026-11-04T01:44:56Z Zadorenko V 175157 5238131 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Карэіз'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Кореї́з}}, {{lang-crh|Koreiz}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Ялцінскі гарсавет|Ялцінскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Ялцінскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Ялцінскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] cq7f71cl364xgqm37h6qqzrl8jalwe8 0 614655 5238132 4974871 2026-11-04T01:45:13Z Zadorenko V 175157 5238132 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Кацывэлы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Каціве́лі}}, {{lang-crh|Katsiveli}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Ялцінскі гарсавет|Ялцінскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Ялцінскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Ялцінскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] bxq9yvs071vehwm85ppd2o1g0hq3598 0 614656 5238135 4974870 2026-11-04T02:02:03Z Zadorenko V 175157 5238135 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Краснакам’янка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Краснока́м'янка}}, {{lang-crh|Qızıltaş}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Ялцінскі гарсавет|Ялцінскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Ялцінскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Ялцінскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] f6we5nv72u272s2rn8qcy6yvyfdvr75 0 614659 5238137 4974867 2026-11-04T02:11:33Z Zadorenko V 175157 5238137 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Курпаты'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Курпа́ти}}, {{lang-crh|Kurpatı}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Ялцінскі гарсавет|Ялцінскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Ялцінскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Ялцінскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] dsly64tqgw12fubqcttgnxx57lrmorb 0 614660 5238138 4974866 2026-11-04T02:11:47Z Zadorenko V 175157 5238138 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Лівадзія'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Ліва́дія}}, {{lang-crh|Livadiya}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Ялцінскі гарсавет|Ялцінскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Ялцінскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Ялцінскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] ilw4m6qnu9y7drtqqhjoe2ikwmgdlfi 0 614661 5238141 4974865 2026-11-04T02:12:28Z Zadorenko V 175157 5238141 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Масандра'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Маса́ндра}}, {{lang-crh|Masandra}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Ялцінскі гарсавет|Ялцінскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]{{У Крыме|group=заўв}}. [[Файл:Будівля головного корпусу комплексу винних підвалів «Масандра» (2013).jpg|thumb|Галоўны корпус вінзавода «Масандра»]] Галоўнае прадпрыемства пасёлка — знакамітая вінаробная гаспадарка «[[Масандра (камбінат)|Масандра]]», заснаваная ў 1894—1897 гадах па распараджэнні князя [[Леў Сяргеевіч Галіцын|Л. С. Галіцына]]. Калекцыя вінаў «Масандры», якая захоўваецца ў глыбокіх падвалах, на дадзены момант налічвае каля мільёна бутэлек. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Населеныя пункты Ялцінскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Ялцінскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] i8176o1hh7rzg2gwjoledkohehjjw3d 0 614667 5238129 4974859 2026-11-04T01:44:21Z Zadorenko V 175157 5238129 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Кактэбэль'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Коктебе́ль}}, {{lang-crh|Köktöbel}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Феадасійскі гарсавет|Феадасійскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Феадасійскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Феадасійскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] huccqz9j0hawm13jq7ydbinzdbqsf1g 0 614668 5238111 4974858 2026-11-04T01:32:11Z Zadorenko V 175157 5238111 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Арджанікідзэ''' або '''Кайгадор'''<ref>Пастанова [[Вярхоўная Рада Украіны|ВРУ]] 1352-VIII ад 12 мая 2016 года, паводле якой Арджанікідзэ была перайменавана ў Кайгадор, уступіць у сілу пасля вяртання часова акупіраванай тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым і горада Севастопаля ў агульную юрысдыкцыю Украіны.</ref><ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Орджонікі́дзе}}, {{lang-crh|Kaygador}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Феадасійскі гарсавет|Феадасійскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Феадасійскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Феадасійскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] cm3v42oj9iucs5zjtcyoiqo6d8jpf1a 0 614737 5238130 4974854 2026-11-04T01:44:39Z Zadorenko V 175157 5238130 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Камсамольскэ''' або '''Бакачык-Кыят'''<ref>Пастанова [[Вярхоўная Рада Украіны|ВРУ]] 1352-VIII ад 12 мая 2016 года, паводле якой Камсамольскэ была перайменавана ў Бакачык-Кыят, уступіць у сілу пасля вяртання часова акупіраванай тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым і горада Севастопаля ў агульную юрысдыкцыю Украіны.</ref><ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Комсомо́льське}}, {{lang-crh|Komsomolske}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Сімферопальскі гарсавет|Сімферопальскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Сімферопальскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Сімферопальскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] [[Катэгорыя:Сімферопаль]] glz5w2lqscymh7zc0aepu1plirfsyqt 0 614738 5238108 4974853 2026-11-04T01:31:14Z Zadorenko V 175157 5238108 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Аграрнэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Агра́рне}}, {{lang-crh|Agrarnoye}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Сімферопальскі гарсавет|Сімферопальскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Сімферопальскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Сімферопальскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] [[Катэгорыя:Сімферопаль]] 4rt2tghj3qon7qtjzjcumnvblrmcnb5 0 614739 5238114 4974852 2026-11-04T01:33:13Z Zadorenko V 175157 5238114 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Аэрафлоцкы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Аерофло́тський}}, {{lang-crh|Aeroflotskiy}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Сімферопальскі гарсавет|Сімферопальскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Сімферопальскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Сімферопальскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] [[Катэгорыя:Сімферопаль]] 7kqnp5e093kbkwkksjc81vwy0zd1ssr 0 614740 5238125 4974851 2026-11-04T01:39:18Z Zadorenko V 175157 5238125 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Грэсіўскы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Гре́сівський}}, {{lang-crh|Gresovskiy}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Сімферопальскі гарсавет|Сімферопальскім гарсавеце]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Сімферопальскага гарсавета}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты, падпарадкаваныя Сімферопальскаму гарсавету]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] [[Катэгорыя:Сімферопаль]] nrpjbas7p4jvchwx0p51vw088rbszsb 0 614742 5238133 4974849 2026-11-04T01:45:27Z Zadorenko V 175157 5238133 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Кіраўскэ''' або '''Іслям-Тэрэк'''<ref>Пастанова [[Вярхоўная Рада Украіны|ВРУ]] 1352-VIII ад 12 мая 2016 года, паводле якой Кіраўскэ была перайменавана ў Іслям-Терек, уступіць у сілу пасля вяртання часова акупіраванай тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым і горада Севастопаля ў агульную юрысдыкцыю Украіны.</ref><ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Кі́ровське}}, {{lang-crh|İslâm Terek}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Кіраўскі раён (Крым)|Кіраўскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Кіраўскага раёна (Крым)}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Кіраўскага раёна (Крым)]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] o7f2q8zes0woef3nrk8bjuivjgh2xsx 0 614744 5238134 4974848 2026-11-04T01:55:30Z Zadorenko V 175157 5238134 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Краснагвардзійскэ''' або '''Курман'''<ref>Пастанова [[Вярхоўная Рада Украіны|ВРУ]] 1352-VIII ад 12 мая 2016 года, паводле якой Краснагвардзійскэ была перайменавана ў Курман, уступіць у сілу пасля вяртання часова акупіраванай тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым і горада Севастопаля ў агульную юрысдыкцыю Украіны.</ref><ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Красногварді́йське}}, {{lang-crh|Qurman}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Краснагвардзійскі раён (Крым)|Краснагвардзійскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Краснагвардзійскага раёна}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Краснагвардзійскага раёна]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] ay1zlsatpem6e3176unfesbewcavywz 0 614746 5238110 4974847 2026-11-04T01:31:55Z Zadorenko V 175157 5238110 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Акцябрскэ''' або '''Біюк-Анлар'''<ref>Пастанова [[Вярхоўная Рада Украіны|ВРУ]] 1352-VIII ад 12 мая 2016 года, паводле якой Акцябрскэ была перайменавана ў Біюк-Анлар, уступіць у сілу пасля вяртання часова акупіраванай тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым і горада Севастопаля ў агульную юрысдыкцыю Украіны.</ref><ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Октя́брське}}, {{lang-crh|Büyük Onlar}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Краснагвардзійскі раён (Крым)|Краснагвардзійскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Краснагвардзійскага раёна}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Краснагвардзійскага раёна]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] 9yc6lwm5o15ucvglfc9tlu1eauryzy7 0 614747 5238136 4974846 2026-11-04T02:04:52Z Zadorenko V 175157 5238136 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Куйбышэвэ''' або '''Алба́т'''<ref>Пастанова [[Вярхоўная Рада Украіны|ВРУ]] 1352-VIII ад 12 мая 2016 года, паводле якой Куйбышэвэ была перайменавана ў Албат, уступіць у сілу пасля вяртання часова акупіраванай тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым і горада Севастопаля ў агульную юрысдыкцыю Украіны.</ref><ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Ку́йбишеве}}, {{lang-crh|Albat}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Бахчысарайскі раён|Бахчысарайскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Бахчысарайскага раёна}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бахчысарайскага раёна]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] r0k35sfetbijue2q0f8f5982sawocom 0 614752 5238109 4974842 2026-11-04T01:31:36Z Zadorenko V 175157 5238109 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Азоўскэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Азо́вське}}, {{lang-crh|Qalay}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Джанкойскі раён|Джанкойскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Гісторыя == Пасёлак Калай быў заснаваны ў канцы XIX ст., у сувязі з будаўніцтвам чыгункі на [[Феадосія|Феадосію]]. Пасля ўсталявання савецкай улады ўвайшоў у Крымскую АССР, належаў да Джанкойскага раёна, а ў 1935 годзе Калай стаў райцэнтрам. З 1 лістапада 1941 года па 10 красавіка 1944 года пад нацысцкай акупацыяй. 18 мая 1944 года [[крымскія татары]] былі дэпартаваныя ў Сярэднюю Азію, 14 снежня Калай быў перайменаваны ў Азоўскае. Райцэнтр у Крымскай вобласці [[РСФСР]], якая ў 1954 годзе была перададзена ў склад [[УССР]]. З 1965 года ў Джанкойскім раёне. З 1991 года ў незалежнай Украіне. 18 сакавіка 2014 года разам з Джанкойскім раёнам паселішча ўключана ў склад [[Рэспубліка Крым|Рэспублікі Крым]] Расійскай Федэрацыі. 16 жніўня 2022 года ў выніку дыверсіі паблізу здарылася загаранне на складзе воінскай часці, дэтанацыя боепрыпасаў, нанесены ўрон чыгунцы і іншым грамадзянскім аб’ектам<ref>[https://tass.ru/armiya-i-opk/15483423 tass.ru]</ref>; мясцовых жыхароў часова эвакуіравалі<ref>[https://tass.ru/proisshestviya/15479783 tass.ru]</ref>. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Джанкойскага раёна}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Джанкойскага раёна]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] 66e9ptwhdmj691fztk9i7cv0tfxzbts 0 614753 5238120 4974841 2026-11-04T01:34:48Z Zadorenko V 175157 5238120 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Вільнэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Ві́льне}}, {{lang-crh|Frayleben}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Джанкойскі раён|Джанкойскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Джанкойскага раёна}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Джанкойскага раёна]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] szrmn81jq7p54zxqpgw7upn1n102cs2 0 614754 5238115 4974840 2026-11-04T01:33:30Z Zadorenko V 175157 5238115 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Багэравэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Баге́рове}}, {{lang-crh|Bagerovo}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Лэнінскі раён (Крым)|Лэнінскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Лэнінскага раёна (Крым)}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лэнінскага раёна (Крым)]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] eglgjldyoznogdvxw9j6a4frx35bahd 0 614755 5238139 4974839 2026-11-04T02:12:00Z Zadorenko V 175157 5238139 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Лэнінэ''' або '''Еды-Кую'''<ref>Пастанова [[Вярхоўная Рада Украіны|ВРУ]] 1352-VIII ад 12 мая 2016 года, паводле якой Лэнінэ была перайменавана ў Еды-Кую, уступіць у сілу пасля вяртання часова акупіраванай тэрыторыі Аўтаномнай Рэспублікі Крым і горада Севастопаля ў агульную юрысдыкцыю Украіны.</ref><ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Ле́ніне}}, {{lang-crh|Yedi Quyu}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. Адміністрацыйны цэнтр [[Лэнінскі раён (Крым)|Лэнінскага раёна]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Лэнінскага раёна (Крым)}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лэнінскага раёна (Крым)]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] 75wf6kqw73zemco7e28kduxgfpv6lmm 0 614756 5238145 5026587 2026-11-04T02:13:21Z Zadorenko V 175157 5238145 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Навафэдарыўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Новофе́дорівка}}, {{lang-crh|Novofödorovka}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Сакскі раён|Сакскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Сакскага раёна}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Бібліяінфармацыя}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Сакскага раёна]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1992 годзе]] grofcj9o7yxkg5uaf0rs21unuhjxjku 0 614760 5238127 4974834 2026-11-04T01:39:51Z Zadorenko V 175157 5238127 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Заазэрнэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Заозе́рне}}, {{lang-crh|Yalı Moynaq}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] 133z5dmd6urgdea4m30me9xf6ppopix 0 614762 5238143 4974833 2026-11-04T02:12:54Z Zadorenko V 175157 5238143 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Мырны'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Ми́рний}}, {{lang-crh|Mirnıy}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] h8ph67zu12jbj2w5s4jbf6englxz6b0 0 614764 5238124 4974831 2026-11-04T01:39:03Z Zadorenko V 175157 5238124 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Гвардзійскэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Гварді́йське}}, {{lang-crh|Sarabuz}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Сімферопальскі раён|Сімферопальскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Сімферопальскага раёна}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Сімферопальскага раёна]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] qrtbtfjevaspx9uaehmw8kusa8afqtv 0 614765 5238142 4974830 2026-11-04T02:12:41Z Zadorenko V 175157 5238142 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Мыкалаіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Микола́ївка}}, {{lang-crh|Nikolayevka}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Сімферопальскі раён|Сімферопальскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Сімферопальскага раёна}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Сімферопальскага раёна]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1858 годзе]] r3qbcphahr0ijgah98bonpa8azs2vji 0 614766 5238140 4974829 2026-11-04T02:12:12Z Zadorenko V 175157 5238140 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Маладзіжнэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Молоді́жне}}, {{lang-crh|Molodöjnoye}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Сімферопальскі раён|Сімферопальскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Сімферопальскага раёна}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Сімферопальскага раёна]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] g2sm3csuiygq21m8c02tqxug5qih55w 0 614767 5238128 4974824 2026-11-04T01:44:03Z Zadorenko V 175157 5238128 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Зуя'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Зуя}}, {{lang-crh|Zuya}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Білагірскі раён (Крым)|Білагірскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Білагірскага раёна (Крым)}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Білагірскага раёна (Крым)]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] 4m3hpbxmfgqlzpskbxffqjuok6hxxf3 0 614769 5238144 4974822 2026-11-04T02:13:08Z Zadorenko V 175157 5238144 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Навасэліўскэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Новосе́лівське}}, {{lang-crh|Fraydorf}}) — [[пасёлак гарадскога тыпу]] ў [[Раздольнэнскі раён|Раздольнэнскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Раздольнэнскага раёна}} {{Аўтаномная Рэспубліка Крым}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Раздольнэнскага раёна]] [[Катэгорыя:Пасёлкі гарадскога тыпу Крыма]] q7mnzcn2yj5irwljusfrsd19b2g7g4h 0 615225 5238103 4974639 2026-11-04T01:29:19Z Zadorenko V 175157 5238103 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Аганькы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Огоньки́}}, {{lang-crh|Orta Eli}}) — вёска ў [[Лэнінскі раён (Крым)|Лэнінскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Лэнінскага раёна (Крым)}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Лэнінскага раёна (Крым)]] ebwr211f58gpaokas5r0jbl034c0prq 0 615662 5238102 4974420 2026-11-04T01:28:28Z Zadorenko V 175157 5238102 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Авачэвэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Овоче́ве}}, {{lang-crh|Tav Buzar}}) — вёска ў [[Джанкойскі раён|Джанкойскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Джанкойскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Джанкойскага раёна]] chywzs7ft63ijw322ls1fhrg2pe035c 0 616337 5238096 4974129 2026-11-04T01:22:54Z Zadorenko V 175157 5238096 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Абрыў'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref>{{У Крыме|group=заўв}} ({{lang-uk|Обри́в}}, {{lang-crh|Çumaq Qarı}}) — вёска ў [[Сімферопальскі раён|Сімферопальскім раёне]] [[Аўтаномная Рэспубліка Крым|Аўтаномнай Рэспублікі Крым]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Населеныя пункты Сімферопальскага раёна}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Сімферопальскага раёна]] e30mblzmocgo59w01a8qmmjn1bxidyw 0 618156 5238031 5105344 2026-11-03T22:07:37Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238031 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя |назва = Нямецкая служба акадэмічных абменаў |альтэрнатыўная = {{lang-de|Deutscher Akademischer Austauschdienst}} |background_color = |колер_назвы = |лагатып = DAAD Logo.svg |шырыня_лагатыпа = |подпіс = |карта1 = |шырыня_карты1 = |легенда1 = |карта2 = |шырыня_карты2 = |легенда2 = |членства = |тып_цэнтра = |цэнтр = |тып = |мовы = |мова = |пасада_кіраўніка1 = |імя_кіраўніка1 = |пасада_кіраўніка2 = |імя_кіраўніка2 = <!-- ... --> |пасада_кіраўніка10 = |імя_кіраўніка10 = |заснавальнік1 = |падзея_заснавання1 = |дата_заснавання1 = |заснавальнік2 = |падзея_заснавання2 = |дата_заснавання2 = <!-- ... --> |заснавальнік6 = |падзея_заснавання6 = |дата_заснавання6 = |падзея_ліквідацыі = |дата_ліквідацыі = |заўвага1 = |заўвага2 = <!-- ... --> |адрас = |сайт = |вікісховішча = }} '''Нямецкая служба акадэмічных абменаў''' ({{lang-de|Deutscher Akademischer Austauschdienst}}, {{comment|скар.|скарочана}} DAAD) — найбуйнейшае [[Германія|агульнагерманскае]] аб’яднанне на правах грамадскай арганізацыі па падтрымцы міжнародных акадэмічных абменаў. Займаецца абменам навуковых работнікаў і студэнтаў<ref>{{cite web|url=http://ru.forsecurity.org/daad-в-беларуси|title=DAAD в Беларуси|accessdate=11.09.2010|archiveurl=https://www.webcitation.org/66Tz0UgEs?url=http://ru.forsecurity.org/daad-%D0%B2-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%B8|archivedate=2012-03-27}}</ref>. У 2021 годзе дзейнасць DAAD у Беларусі была прыпыненая на патрабаванне беларускіх уладаў<ref>{{cite web|url=https://novychas.online/hramadstva/belaruskija-ulady-patrabujuc-spynic-dzejnasc-insty|title=Беларускія ўлады патрабуюць спыніць дзейнасць Інстытуту Гётэ і Германскай службы акадэмічных абменаў|work=[[Новы Час (газета)|Новы Час]]}}</ref>. == Стыпендыі == DAAD — найбуйнейшая ў свеце арганізацыя, якая падтрымлівае міжнародныя абмены студэнтаў і навукоўцаў праз розныя стыпендыяльныя праграмы<ref name="daad-main">[https://www.daad.de/en/ Афіцыйны сайт DAAD] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20260715070413/https://www.daad.de/en/ |date=15 ліпеня 2026 }} (англ.)</ref>. Асноўныя напрамкі стыпендыяльнай дзейнасці: * падтрымка замежных студэнтаў для навучання ў нямецкіх універсітэтах;<ref name="daad-main" /> * фінансаванне студэнтаў і навукоўцаў для вучобы і даследаванняў за мяжой;<ref name="daad-main" /> * праграмы абмену для аспірантаў і постдакоў<ref name="daad-main" />. Стыпендыі DAAD лічацца аднымі з самых прэстыжных у свеце адукацыі і навукі, бо забяспечваюць шырокія магчымасці для акадэмічнага росту, міжнароднага супрацоўніцтва і прафесійнага развіцця. {{Зноскі}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{афіцыйны сайт|www.daad.de/en/|DAAD}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Грамадскія арганізацыі Германіі]] [[Катэгорыя:Адукацыя ў Германіі]] [[Катэгорыя:Вывучэнне нямецкай мовы]] 80d9jy37dw2wrmbxrgty1q6xpfojth7 0 621071 5238224 5229953 2026-11-04T10:29:17Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238224 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Партизанське|Раён=Гайсынскі раён}} '''Партызанскэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Партизанське}}) — пасёлак у [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=28 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бэршадскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бэршадскага раёна]] irtxdgagfhcbsn607kfvudngjr09nsx 0 621091 5238238 5229956 2026-11-04T11:24:52Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238238 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Поташня|Раён=Гайсынскі раён|Насельніцтва=1100|год перапісу=2022}} {{значэнні2|Паташня}} '''Паташня'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Пота́шня}}) — вёска ў [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=28 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бэршадскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бэршадскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1704 годзе]] 1k82i920pqftrlzf3az3zoj5uz8yqbj 0 621110 5238106 4962909 2026-11-04T01:30:25Z Zadorenko V 175157 5238106 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Аграномічнэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Агрономі́чне}}) — вёска ў [[Вінніцкі раён|Вінніцкім раёне]] [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Вінніцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Вінніцкага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1965 годзе]] tthgn53xav1zfuqw1xo2wx72g1pwdzi 0 621522 5238020 4963129 2026-11-03T21:50:11Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238020 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Неменка|Раён=Вінніцкі раён}} '''Нэ́мэнка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Не́менка}}) — вёска ў [[Вінніцкі раён|Вінніцкім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=29 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Іллінецкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іллінецкага раёна]] c8ul789s89nuyqlcpxjykvisqq30m6k 0 621524 5238229 4963131 2026-11-04T10:47:01Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238229 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Паріївка|Раён=Вінніцкі раён}} '''Пары́іўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Парі́ївка}}) — вёска ў [[Вінніцкі раён|Вінніцкім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=29 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Іллінецкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іллінецкага раёна]] o6p2wglwcyomxkr6oq6ejvnxk9b8fy6 0 621525 5238227 4963132 2026-11-04T10:38:40Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238227 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Вінніцкі раён}} '''Пархо́міўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Пархо́мівка}}) — вёска ў [[Вінніцкі раён|Вінніцкім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=29 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Іллінецкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Іллінецкага раёна]] pk8qo6eb1f82tetmjluyjpyvpwy6x10 0 621696 5238233 4848607 2026-11-04T11:06:35Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238233 wikitext text/x-wiki {{Значэнні2|Пэрвамайскэ}} {{НП-Украіна}} '''Пасталовэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Постолове}}), да 2024 — '''Пэрвамайскэ'''<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/3984-20#Text|title=Про перейменування окремих населених пунктів та районів|website=Офіційний вебпортал парламенту України|access-date=2024-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925120336/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/3984-20#Text|archive-date=25 верасня 2024|url-status=dead}}</ref> ({{lang-uk|Первомайське}}) — пасёлак у [[Хмільныцкі раён|Хмільныцкім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=16 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Калыніўскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Калыніўскага раёна]] 6isqjvsga31c08xohgsb6aj04wkl7z7 0 622667 5238022 4963396 2026-11-03T21:50:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238022 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Магілёў-Падольскі раён}} '''Нэмэрчэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Немерче}}) — пасёлак у [[Магілёў-Падольскі раён|Магілёў-Падольскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=19 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Мурованакурылівецкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мурованакурылівецкага раёна]] 5unulvdpb3l1qeuhd95xfkf2ykr5md7 0 622668 5238021 4963397 2026-11-03T21:50:12Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238021 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Магілёў-Падольскі раён}} '''Нэмэрчэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Не́мерче}}) — вёска ў [[Магілёў-Падольскі раён|Магілёў-Падольскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=19 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Мурованакурылівецкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мурованакурылівецкага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1728 годзе]] d8f3o1y2fn0v2w6nohtvzqfc3ahej3b 0 622965 5238007 4963533 2026-11-03T21:32:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238007 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Магілёў-Падольскі раён}} '''Нышыўці'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ни́шівці}}) — вёска ў [[Магілёў-Падольскі раён|Магілёў-Падольскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=19 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Мурованакурылівецкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мурованакурылівецкага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1920 годзе]] aetgibtemrexh28kbp8k63qn3o7lf9l 0 622970 5238202 4963538 2026-11-04T09:03:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238202 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Магілёў-Падольскі раён}} '''Папэлюхы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Попелю́хи}}) — вёска ў [[Магілёў-Падольскі раён|Магілёў-Падольскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=19 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Мурованакурылівецкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Мурованакурылівецкага раёна]] 2s2aa0oyxoqgi182uatay6tv8l2fe1r 0 623629 5238024 4963721 2026-11-03T21:50:27Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238024 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Нетребівка|Раён=[[Тульчынскі раён]]}} '''Нэтрэбіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Нетребі́вка}}) — вёска ў [[Тульчынскі раён|Тульчынскім раёне]]<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20|title=Про утворення та ліквідацію районів|website=Офіційний вебпортал парламенту України|access-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20|archive-date=21 ліпеня 2020|url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Тамашпільская пасялковая абшчына|Тамашпільскай пасялковой абшчыны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Тамашпільскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Тамашпільскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1700 годзе]] s75xnhagw26rfi2ok31skf88q4bbusr 0 623630 5238180 4963722 2026-11-04T06:19:59Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238180 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=[[Тульчынскі раён]]}} '''Паланка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Пала́нка}}) — вёска ў [[Тульчынскі раён|Тульчынскім раёне]]<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20|title=Про утворення та ліквідацію районів|website=Офіційний вебпортал парламенту України|access-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20|archive-date=21 ліпеня 2020|url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Тамашпільская пасялковая абшчына|Тамашпільскай пасялковой абшчыны]]. == Славутасці == У сяле дзейнічае [[Свята-Мікалаеўская царква (Паланка)|Свята-Мікалаеўская царква]] Тамашпільскага благачыння [[Магілёў-Падольская епархія|Магілёў-Падольскай епархіі]] [[Украінская праваслаўная царква (Маскоўскага патрыярхату)|Украінскай праваслаўнай царквы]]<ref>{{cite web|url=http://mp-eparhia.org.ua/?q=uk/blagochinya/locations|title=Храми і священики|publisher=Могилів-Подільська єпархія Української Православної Церкви|accessdate=2018-08-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180804140807/http://mp-eparhia.org.ua/?q=uk%2Fblagochinya%2Flocations|archivedate=2018-08-04|url-status=dead}}</ref>, пабудаваная па праекце [[Васіль Васільевіч Сазонаў|Васіля Сазонава]] ў 1883—1887 гадах<ref name="БЮСС">[https://xn--90ax2c.xn--p1ai/catalog/005289_000028_4D34F934-46BA-4F3C-BF29-1201DEBDA0F9/viewer/?page=308 Барановский Г. В. Юбилейный сборник сведений о деятельности бывших воспитанников Института гражданских инженеров (Строительного училища) 1842—1892. С. 299]</ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Тамашпільскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Тамашпільскага раёна]] ih38456mutlxezgt1njxqrlc2y52cno 0 623651 5238085 5229709 2026-11-04T01:16:02Z Zadorenko V 175157 5238085 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Ободівка|Раён=Гайсынскі раён}} '''Абадзіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Ободі́вка}}) — вёска ў [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=27 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Трасцянэцкі раён (Вінніцкая вобласць)}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Трасцянэцкага раёна (Вінніцкая вобласць)]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1570 годзе]] fmksydf8ioy52v9n5ase66vzly7cde5 0 623703 5238166 4848568 2026-11-04T05:30:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238166 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Падзільскэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Подільське}}), да 2024 — '''Сувароўскэ'''<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/3984-20#Text|title=Про перейменування окремих населених пунктів та районів|website=Офіційний вебпортал парламенту України|access-date=2024-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925120336/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/3984-20#Text|archive-date=25 верасня 2024|url-status=dead}}</ref> ({{lang-uk|Суворо́вське}}) — вёска ў [[Трасцянэцкі раён|Тульчынскім раёне]] [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Тульчынская гарадская грамада|Тульчынскай гарадской грамады]]. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Тульчынскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Тульчынскага раёна]] 20ymar07figjzrtmx7m67xtzokddfty 0 623856 5238189 5229951 2026-11-04T07:20:13Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238189 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Гайсынскі раён}} '''Палогы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Поло́ги}}) — вёска ў [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=26 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Тэплыцкая пасялковая грамада|Тэплыцкай пасялковай грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Тэплыцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Тэплыцкага раёна]] 3zs512cp8arplfpw8wxc07ji5yfcjpq 0 623890 5238199 4963900 2026-11-04T08:53:18Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238199 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Гайсынскі раён}} '''Панчышынэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Панчи́шине}}) — вёска ў [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=26 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Тэплыцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Тэплыцкага раёна]] rij1gktu633xwjnlgfn7qo2an953vdt 0 623892 5238152 4963902 2026-11-04T02:51:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238152 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Побірка|Раён=Гайсынскі раён}} '''Пабірка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Побі́рка}}) — вёска ў [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=26 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Тэплыцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Тэплыцкага раёна]] 22jm6w32uej9ljjnhwqdxy562w14jhv 0 623893 5238162 4963903 2026-11-04T04:58:36Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238162 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Украінская назва=Погоріла|Раён=Гайсынскі раён}} '''Пагарыла'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Погорі́ла}}) — вёска ў [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=26 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Тэплыцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Тэплыцкага раёна]] rj9c56b5ugt9i3klbbs9hjvk6lgp14n 0 624210 5237981 5229945 2026-11-03T20:36:44Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237981 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Гайсынскі раён|Украінская назва=Новоукраїнка}} '''Новаўкраінка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Новоукраї́нка}}) — вёска ў [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=26 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Чэчэльныцкай пасялковай грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Чэчэльныцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чэчэльныцкага раёна]] 3gv4wvmtkc6a3rxzvxyymofch99ideg 0 624211 5238201 4964040 2026-11-04T08:59:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238201 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Гайсынскі раён}} '''Папова Грэбля'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Попова Гребля}}) — вёска ў [[Гайсынскі раён|Гайсынскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=26 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Чэчэльныцкай пасялковай грамады]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Чэчэльныцкі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Чэчэльныцкага раёна]] iii3ng0s6eccswmar9g7q889olgabqi 0 624408 5238026 4964124 2026-11-03T21:50:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238026 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Магілёў-Падольскі раён}} '''Нэчуіўка'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Нечу́ївка}}) — вёска ў [[Магілёў-Падольскі раён|Магілёў-Падольскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/go/807-20#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=17 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ямпільскі раён (Вінніцкая вобласць)}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ямпільскага раёна (Вінніцкая вобласць)]] emgiya2ozijytaoxswx5jp64f8dxtyw 0 624413 5238218 4964128 2026-11-04T10:08:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238218 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна|Раён=Магілёў-Падольскі раён|Украінская назва=Пороги}} '''Парогы'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Поро́ги}}) — вёска ў [[Магілёў-Падольскі раён|Магілёў-Падольскім раёне]]<ref>{{Cite web |url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |title=Постанова Верховної Ради України від 17 липня 2020 року № 807-IX |archive-url=https://web.archive.org/web/20200721124601/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/807-IX#Text |archive-date=21 ліпеня 2020 |access-date=17 сакавіка 2023 |url-status=dead}}</ref> [[Вінніцкая вобласць|Вінніцкай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Ямпільскі раён (Вінніцкая вобласць)}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Ямпільскага раёна (Вінніцкая вобласць)]] tk1jmjj8vgbrhmap06l8bb1afi2c8nr 0 627956 5238095 4967808 2026-11-04T01:22:29Z Zadorenko V 175157 5238095 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Аброшынэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Обро́шине}}) — вёска ў [[Пустамыціўскі раён|Пустамыціўскім раёне]] [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Пустамыціўскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Пустамыціўскага раёна]] 1p9b2osh4plmyft31brqk5b2jlnj1pv 0 628801 5238105 4968095 2026-11-04T01:30:13Z Zadorenko V 175157 5238105 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Аглядзіў'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Огля́дів}}) — вёска ў [[Радэхіўскі раён|Радэхіўскім раёне]] [[Львоўская вобласць|Львоўскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Радэхіўскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Радэхіўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1445 годзе]] 7l5qi9jy3qpm2gui2blycpikzsbia23 0 629474 5238083 4968403 2026-11-04T01:15:27Z Zadorenko V 175157 5238083 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} {{Значэнні2|тып=тапонім|Гарадышчэ (значэнні)}} '''Гарадышчэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Городи́ще}}) — вёска ў [[Білаводскі раён|Білаводскім раёне]] [[Луганская вобласць|Луганскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. == Насельніцтва == {{Wikidata/Population}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Білаводскі раён}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Білаводскага раёна]] 7667kl7ww9ck05oedm3oljv5tjezbnp 0 630881 5238059 5164241 2026-11-03T23:22:55Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238059 wikitext text/x-wiki {{Іерарх | імя = Нікан (Дзегцярэнка) | імя пры нараджэнні = Мікалай Іванавіч Дзегцярэнка | выява = | апісанне выявы = | тытул = | царква = | абранне = | інтранізацыя = | перыядпачатак = | перыядканец = | папярэднік = | пераемнік = | дата нараджэння = | месца нараджэння = | прыняцце манаства = | сан = | хіратонія = | узнагароды = }} '''Епіскап Нікан''' (свецкае імя: '''Мікалай Іванавіч Дзегцярэнка'''; {{ДН|19|12|1884}}, [[Глухаў]], [[Чарнігаўская губерня]] — {{ДС|21|8|1937}}, [[Барабінск]]) — праваслаўны дзеяч, епіскап [[Магілёўская і Мсціслаўская епархія|Магілёўскі]]. == Біяграфія == Скончыў царкоўнапрыходское вучылішча. Потым паступіў у Спаса-Праабражэнскі Казанскі манастыр (1900), дзе да 1908 года быў паслушнікам. Быў пастрыжаны ў манаства з імем Нікан. У 1908 годзе скончыў місіянерскія курсы ў [[Казань|Казані]], пасля чаго пасвечаны ў іераманахі. 6 снежня 1924 года іераманах Нікан хіратанізаваны ў епіскапа Магілёўскага. Арыштаваны 20 лістапада 1925 года па справе мітрапаліта Пятра (Палянскага). З 5 кастрычніка 1927 года епіскап Енісейскі. 3 лютага 1928 года звольнены на пакой<ref>{{Cite web |url=http://www.marakou.by/by/davedniki/sviashchenniki_tom2/tom-ii?id=25940 |title=НІКАН (ДЗЕГЦЯРЭНКА) |access-date=4 лютага 2020 |archive-date=14 снежня 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191214052332/http://www.marakou.by/by/davedniki/sviashchenniki_tom2/tom-ii?id=25940 |url-status=dead }}</ref>. Арыштаваны 27 ліпеня 1937 года па вінавачанні ў антысавецкай агітацыі. Прыгавораны 9 жніўня 1937 да [[Вышэйшая мера пакарання|ВМП]] і расстраляны 21 жніўня 1937 года<ref>{{Cite web |url=http://www.peshnosha.ru/index.php/menu-faces/176-2010-09-06 |title=Епископ Никон (Дегтяренко) |archive-url=https://web.archive.org/web/20101121073732/http://www.peshnosha.ru/index.php/menu-faces/176-2010-09-06 |archive-date=21 лістапада 2010 |access-date=4 лютага 2020 |url-status=dead}}</ref>. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Епіскапы гомельскія і жлобінскія]] [[Катэгорыя:Епіскапы Рускай праваслаўнай царквы]] [[Катэгорыя:Епіскапы магілёўскія]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя савецкай уладай]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Сумскай вобласці]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Новасібірскай вобласці]] sujft803wz4lzrxd7c2nn955srdh8ly 0 640099 5237882 5163132 2026-11-03T16:29:35Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5237882 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мітрафан Кепель''' ({{ДН|4|6|1880}}, Лебедзеўская воласць [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] — 1950, [[Вільня]]) — заходнебеларускі грамадска-палітычны дзеяч. == Біяграфія == Праваслаўны беларус. Бацькі — Тэадор і Еўдакія. Член [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]], сябра Галоўнай управы [[Таварыства беларускай школы]], падтрымліваў сувязь з беларускім пасольскім клубам «[[Змаганне]]» у [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сейме Польскай Рэспублікі]]. У 1928 годзе сам балатаваўся ў Сейм. Прыхільнік вылучэння [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] з Польшчы і [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння да СССР]]. Быў сябрам назіральнай рады [[Беларускі кааператыўны банк (Вільня)|Беларускага кааператыўнага банка]] ў Вільні. Супрацоўнічаў з газетай «[[Наша воля (1935)|Наша воля]]». У 1944 годзе дапамог уратаваць [[Беларускі музей імя Луцкевіча]] ў касцёле св. Міхала ў [[Адам Станкевіч|Адама Станкевіча]], паводле [[Янка Шутовіч|Янкі Шутовіча]]<ref name=":0" />: <blockquote>Трэба было спешна адшукаць і даставіць будаўляны матар’ял — дошкі, цвікі, транспарт. На просьбу дырэкцыі музею зрабіў гэта незабыўны прафесійны спецыяліст ад цеслярскіх сталярных і іншых работ — дзядька Кепель. Стары беларус, быўшы доўгалетні старшыня бацькоўскага камітэту Віленскай беларускай гімназіі. Ён […] зрабіў да пятнаццаці скрыняў рознага размеру […] Хутка загрузілі і перавезлі ў падвалы памянёнага касцёла. Праца была натужная, нервозная, не хапала фізічнай сілы. Я званіў тэлефонам, паведамляў іншых беларусаў, каб памаглі ратаваць скарбы музею. Усюды адказ: хавай сваю галаву, глядзі што робіцца ў горадзе, якая суматоха, спалох. Немцы ўцякаюць, выязджаюць, грузяць сваю і награбленую маёмасць, вывозяць […] У такіх варунках мы, наш скромны музейны калектыў, высіляліся, каб перанесці ці перавезці на двуколках скрыні з музейнымі скарбамі ў падвалы касцёла.<ref>Цыт. паводле: Homo historicus 2022</ref></blockquote> [[File:The grave of Mitrafan Kiepieĺ.jpg|250px|right|thumb|Магіла Мітрафана Кіпеля на Антокальскіх могілках]]Пахаваны на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]] у Вільні<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.facebook.com/100005214995890/posts/pfbid02xGynzFhVZ8dQVX7AbvqDMoMxNjbgypHn3qqonMwF1oNDCrnXSpxMNCtV55fQzqNol|title=Яшчэ адно пахаванне - цяпер на Антокальскіх|author=[[Ціхан Чарнякевіч]]|website=www.facebook.com|access-date=2024-10-20}}</ref>. З жонкай Верай (1885—1959) меў дачку Марыю, польскую акадэмічную вяслярку, і сына [[Юрый Кепель|Юрыя]], аднаго з самых вядомых польскіх акадэмічных весляроў 1930-х гадоў, бацьку польскага эканаміста і банкіра {{нп5|Ежы Кепель|Ежы Кепеля|pl|Jerzy Kepel (bankowiec)}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Адамковіч|спасылка=https://kamunikat.org/belarusy-w-litve-uchora-i-syonnya-adamkovich-alyaksandr|аўтар=[[Аляксандр Адамковіч]]|загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння|адказны=Рэдактар Лілея Плыгаўка|год=2010|месца=Вільня|выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве|старонак=200|isbn=978-9955-578-14-7, 978-609-95668-0-1, 978-9955-578-16-1|archive-date=18 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918132717/https://kamunikat.org/belarusy-w-litve-uchora-i-syonnya-adamkovich-alyaksandr}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кепель Мітрафан}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Члены БСРГ]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускай школы]] 02rbgenult8xgov1yfah26eq4r2mqe0 5237883 5237882 2026-11-03T16:30:44Z Bahusia 150630 арфаграфія 5237883 wikitext text/x-wiki {{асоба}} '''Мітрафан Кепель''' ({{ДН|4|6|1880}}, Лебедзеўская воласць [[Лідскі павет (Расійская імперыя)|Лідскага павета]] — 1950, [[Вільня]]) — заходнебеларускі грамадска-палітычны дзеяч. == Біяграфія == Праваслаўны беларус. Бацькі — Тэадор і Еўдакія. Член [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянска-работніцкай грамады]], сябра Галоўнай управы [[Таварыства беларускай школы]], падтрымліваў сувязь з беларускім пасольскім клубам «[[Змаганне]]» у [[Сейм Рэспублікі Польшча|Сейме Польскай Рэспублікі]]. У 1928 годзе сам балатаваўся ў Сейм. Прыхільнік вылучэння [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] з Польшчы і [[Далучэнне Заходняй Беларусі да БССР|далучэння да СССР]]. Быў сябрам назіральнай рады [[Беларускі кааператыўны банк (Вільня)|Беларускага кааператыўнага банка]] ў Вільні. Супрацоўнічаў з газетай «[[Наша воля (1935)|Наша воля]]». У 1944 годзе дапамог уратаваць [[Беларускі музей імя Луцкевіча]] ў касцёле св. Міхала ў [[Адам Станкевіч|Адама Станкевіча]], паводле [[Янка Шутовіч|Янкі Шутовіча]]<ref name=":0" />: <blockquote>Трэба было спешна адшукаць і даставіць будаўляны матар’ял — дошкі, цвікі, транспарт. На просьбу дырэкцыі музею зрабіў гэта незабыўны прафесійны спецыяліст ад цеслярскіх сталярных і іншых работ — дзядька Кепель. Стары беларус, быўшы доўгалетні старшыня бацькоўскага камітэту Віленскай беларускай гімназіі. Ён […] зрабіў да пятнаццаці скрыняў рознага размеру […] Хутка загрузілі і перавезлі ў падвалы памянёнага касцёла. Праца была натужная, нервозная, не хапала фізічнай сілы. Я званіў тэлефонам, паведамляў іншых беларусаў, каб памаглі ратаваць скарбы музею. Усюды адказ: хавай сваю галаву, глядзі што робіцца ў горадзе, якая суматоха, спалох. Немцы ўцякаюць, выязджаюць, грузяць сваю і награбленую маёмасць, вывозяць […] У такіх варунках мы, наш скромны музейны калектыў, высіляліся, каб перанесці ці перавезці на двуколках скрыні з музейнымі скарбамі ў падвалы касцёла.<ref>Цыт. паводле: Homo historicus 2022</ref></blockquote> [[File:The grave of Mitrafan Kiepieĺ.jpg|250px|right|thumb|Магіла Мітрафана Кепеля на Антокальскіх могілках]]Пахаваны на [[Антокальскія могілкі|Антокальскіх могілках]] у Вільні<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.facebook.com/100005214995890/posts/pfbid02xGynzFhVZ8dQVX7AbvqDMoMxNjbgypHn3qqonMwF1oNDCrnXSpxMNCtV55fQzqNol|title=Яшчэ адно пахаванне - цяпер на Антокальскіх|author=[[Ціхан Чарнякевіч]]|website=www.facebook.com|access-date=2024-10-20}}</ref>. З жонкай Верай (1885—1959) меў дачку Марыю, польскую акадэмічную вяслярку, і сына [[Юрый Кепель|Юрыя]], аднаго з самых вядомых польскіх акадэмічных весляроў 1930-х гадоў, бацьку польскага эканаміста і банкіра {{нп5|Ежы Кепель|Ежы Кепеля|pl|Jerzy Kepel (bankowiec)}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Кніга|ref=Адамковіч|спасылка=https://kamunikat.org/belarusy-w-litve-uchora-i-syonnya-adamkovich-alyaksandr|аўтар=[[Аляксандр Адамковіч]]|загаловак=Беларусы ў Літве: учора і сёння|адказны=Рэдактар Лілея Плыгаўка|год=2010|месца=Вільня|выдавецтва=Таварыства беларускай культуры ў Літве|старонак=200|isbn=978-9955-578-14-7, 978-609-95668-0-1, 978-9955-578-16-1|archive-date=18 верасня 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240918132717/https://kamunikat.org/belarusy-w-litve-uchora-i-syonnya-adamkovich-alyaksandr}} {{ВС}} {{DEFAULTSORT:Кепель Мітрафан}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Лідскім павеце (Расійская імперыя)]] [[Катэгорыя:Члены БСРГ]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства беларускай школы]] s4xkqiwdt7rh0ae14p07o38u393pi8i 0 641706 5238094 4971567 2026-11-04T01:22:04Z Zadorenko V 175157 5238094 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Аброчнэ'''<ref name="ТКП">{{ТКП-Украіна}}</ref> ({{lang-uk|Обро́чне}}) — вёска ў [[Падзільскі раён (Адэская вобласць)|Падзільскім раёне]] [[Адэская вобласць|Адэскай вобласці]] [[Украіна|Украіны]]. Уваходзіць у склад [[Куяльныцкая вясковая абшчына|Куяльныцкай вясковай абшчыны]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Куяльныцкая вясковая абшчына}} {{Заліўка НП-Украіна}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Падзільскага раёна]] nb61tiw94cpld9rqus9smlg4hy09rbd 4 641768 5237960 5210620 2026-11-03T19:56:47Z Антон 740 76022 /* Апошні выпуск */ новы выпуск 5237960 wikitext text/x-wiki '''Вікіжыццё''' — гэта праект, мэтай якога з’яўляецца агляд падзей Вікіпедыі і яе супольнасці. Асаблівасцю праекта, якая адрознівае яго ад іншых праектаў, з’яўляецца лаканічнасць: у аглядзе даецца толькі кароткае апісанне навіны і спасылка. Падзеі адбіраюцца аўтарам па ўласным меркаванні. Ёсць [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў|архіў выпускаў]], дзе можна знайсці ўсе выпускі Вікіжыцця. Працуючы над праектам, неабходна перад размяшчэннем кожнага новага выпуску захоўваць стары выпуск у архіве. == Апошні выпуск == <onlyinclude>Выпуск № 74 '''Беларуская Вікіпедыя:''' ''Навіны раздзела:'' * [[1 кастрычніка]] 2026 пачаўся конкурс «[[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць славутасці 2026|Вікі любіць славутасці 2026]]», які завяршыўся 31 кастрычніка * На форуме пачата [[Вікіпедыя:Форум#Змены ў адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле Украіны|абмеркаванне наконт зменаў у адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле Украіны]] ''Статыстыка:'' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-11-01|1668 артыкулаў]] ''Статусы:'' * У кастрычніку пазбаўлены сцяга [[Вікіпедыя:Догляд#Сцяг аўтадаглядчыка|аўтадаглядчыка]] ўдзельнік [[user:StarDeg|StarDeg]] ''Выдатныя артыкулы:'' Выстаўлены кандыдатам артыкул [[Сяргей Новік-Пяюн]] '''Беларуская Вікіпедыя (тарашкевіца):''' ''Навіны раздзела:'' * [[17 кастрычніка]] 2026 агульная колькасць [[:be-tarask:Спэцыяльныя:Сьпіс удзельнікаў|зарэгістраваных удзельнікаў]] дасягнула [[:be-tarask:Спэцыяльныя:Статыстыка|100 000]] ''Статыстыка:'' * За месяц створана [[Вікіпедыя:Асноўны міжмоўны рэнкінг 2026-11-01|128 артыкулаў]] '''Іншыя вікіпраекты:''' * [[13 кастрычніка]] 2026 Беларускія Вікікрыніцы перайшлі парог у [[:be:s:Адмысловае:Statistics|300 000]] правак </onlyinclude> == Гл. таксама == * [[Вікіпедыя:Супольнасць/Вікіжыццё/Архіў]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Супольнасць| ]] lrtfcalx5bi6qkpnvpnxexpqx4qc2nw 0 643213 5237849 4802587 2026-11-03T15:24:19Z Ellis Novak 30436 /* Апісанне */ 5237849 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = RhytismaAcerinumDetailU.jpg | regnum = Грыбы | parent = Rhytisma | rang = Від | latin = Rhytisma acerinum | author = ([[Pers.]]) [[Fr.]], 1818 | wikispecies = | mycobank = 196891 | commons = Rhytisma acerinum }} '''Рытысма кляновая''' (''Rhytisma acerinum'') — від паразітычных [[Аскаміцэты|аскамікотавых]] грыбоў сямейства {{bt-bellat||Rhytismataceae}}<ref name="Weber and Webster">Roland W.S. Weber and John Webster (2002). Teaching techniques for mycology: 18. ''Rhytisma acerinum'', cause of tar-spot disease of sycamore leaves. Mycologist, 16, pp 120—123</ref>. == Апісанне == [[Пладовае цела грыба|Пладовае цела]] — стромы дыяметрам 1-1,5 см і вышынёй каля 0,1 см. Па форме гэта выпуклыя чорныя плямы з няроўным краем і пакручаста-шурпатай або дробна-фіялетавай паверхняй, на зялёным лісці маюць светлую жаўтлява-зялёную аблямоўку, на жоўтым і апалым лісці — чыста чорныя, часам з белай акантоўкай. [[Апатэцый|Апатэцыі]], якія ўзнікаюць вясной на месцы росту грыба, шчылінападобна раскрываюцца для выпуску [[Споры|спор]]. == Экалогія == Расце з сярэдзіны ліпеня ({{нп3|Канідыя|канідыі|uk|Конідія}}) да позняй восені (стромы) у парках і лясах, паразітуе на лісці розных відаў [[клён]]у. Грыб выклікае захворванне, вядомае як «{{нп3|чорная плямістасць клёну||cs|Černá skvrnitost listů javoru}}», якое стымулюе ранняе ападзенне лісця. Захворванне даволі частае. Канідыяльная форма пачынае разрастацца ў выглядзе жаўтлявых плям ({{btname|Melasmia acerina}})<ref name="University of Nebraska">«Tar Spot of Maple Key Words: Plant Disease, Acer, ''''Rhytisma acerinum'', ''Melasmia acerina'', ''Rhytisma punctatum'''',.» UNIVERSITY OF NEBRASKA&nbsp;— NU-Distance Classroom. Web. 22 Oct. 2011. <http://nu-distance.unl.edu/homer/disease/hort/Trees/MaTarSpt.html {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20111012195858/http://nu-distance.unl.edu/homer/disease/hort/Trees/MaTarSpt.html|date=12 жовтень 2011}}>.</ref> на верхнім баку зялёнага лісця ў сярэдзіне лета, да восені развіваецца сумчатая стадыя ў выглядзе чорных плям (стромы з сумкамі), сумкі зімуюць на апалым лісці, веснавое споранашэнне заражае маладое лісце<ref name="Cornell University">Cornell University. Tar Spots of Maple. May 2011. Web. 22 Oct. 2011. <http://plantclinic.cornell.edu/factsheets/tarspotofmaple.pdf>.</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аскаміцэты]] bsnhicyzkgr6hzkkf20rvmx18pr861t 0 643949 5238194 5151392 2026-11-04T07:59:03Z K.shytal 58227 /* Спасылкі */ 5238194 wikitext text/x-wiki {{асоба | выява = Kanstancin sidarovich.jpg }} {{Цёзкі2|Сідаровіч}} '''Канстанцін Сідаровіч''' ({{ДН|14|9|1906}}, [[Беласток]] — {{ДС|29|5|1990}}, [[Беласток]]) — беларускі грамадска-культурны дзеяч. == Біяграфія == Нарадзіўся ў сям’і выхадцаў з малазямельных сялян. У 1914—1915 гадах вучыўся ў [[Беласток]]у ў пачатковай школе. У 1915 годзе сям’я выехала ў [[бежанства]] ў Кацярынаслаўскую губерню, у сяло Саксагань, дзе ён пайшоў у другі клас пачатковай школы. Пазней яны пераехалі ў [[Дніпро|Кацярынаслаў]]. У 1922 годзе сям’я Сідаровічаў вярнулася ў Беласток, які паводле [[Рыжскі мірны дагавор (1921)|Рыжскага мірнага дагавора]] адышоў да [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польшчы]]. Цяжка захварэў на тыф, а пазней на [[ліхаманка|ліхаманку]]. Пасля выздараўлення самастойна вучыўся чытаць і пісаць па-польску. Упершыню сутыкнуўся з беларускім рухам у 1923 годзе будучы падлеткам, калі выпадкова трапіў на «[[працэс 45-ці]]». У 1926 годзе стаў адным з заснавальнікаў Беластоцкага павятовага камітэта [[Беларуская сялянска-работніцкая грамада|Беларускай сялянскай-работніцкай грамады]]. У 1927 годзе быў у ліку стваральнікаў і актывістаў гуртка [[Таварыства беларускай школы]] ў Беластоку. У 1935 годзе спрабаваў заснаваць у Беластоку гурток [[Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры|Беларускага інстытута гаспадаркі і культуры]]. У 1937 годзе ўдзельнічаў у стварэнні Кааператыўнага таварыства працаўнікоў беларускага тэатра «Полымя», які дзейнічаў на [[Усходняя Беласточчына|Беласточчыне]]. Падчас [[Нямецкая акупацыя Беларусі (1941—1944)|нямецкай акупацыі]] быў членам [[Беларускі камітэт (Беласток)|Беларускага камітэта ў Беластоку]], дзе спяваў у хоры і граў у аркестры. У 1944 годзе стаў ініцыятарам аднаўлення дзейнасці тэатральнага кааператыву «Полымя», які неўзабаве быў ліквідаваны новай уладай. У 1945 годзе быў сярод арганізатараў беларускай школы ў Беластоку. Пасля бараніў яе ад пераўтварэння ў рускамоўную. У часы [[Польская Народная Рэспубліка|Польскай Народнай Рэспублікі]] далучыўся да дзейнасці [[Беларускае грамадска-культурнае таварыства|Беларускага грамадска-культурнага таварыства]] і працаваў у тыднёвіку [[Ніва (газета)|«Ніва»]]. Перадаў [[БГКТ]] тэатральныя дэкарацыі створаныя [[Язэп Драздовіч|Язэпам Драздовічам]] для ТБШ у 1933 годзе, якія захоўваў на гарышчы свайго дома. Падтрымліваў сувязь з беларускімі эмігрантамі, сярод якіх [[Васіль Лукашык]] і [[Сяргей Хмара]], за што трапіў пад нагляд Службы бяспекі [[Польская Народная Рэспубліка|ПНР]]. Быў гадзіншчыкам па прафесіі. Пахаваны на [[Праваслаўныя могілкі (Беласток)|праваслаўных могілках парафіі Усіх Святых у Беластоку]]. Калекцыя дакументаў Канстанціна Сідаровіча была набытая [[Беларускае гістарычнае таварыства|Беларускім гістарычным таварыствам]]. == Спасылкі == * [http://kamunikat.org/?pubid=9167 ''Марыля Базылюк.'' На жыццёвых сцежках... Успаміны // Беларускі каляндар // Галоўнае праўленне БГКТ, Беласток, 1990. — С. 93—101.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230715170016/https://kamunikat.org/?pubid=9167 |date=15 ліпеня 2023 }} * [https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=55691&fbclid=IwAR2rac8T_dfV_W_w3eKXF2OCidPHFMcSGM8nha5ojEXpBWNU0Doi8A724lg ''Яўген Мірановіч''. Кастусь Сідаровіч // Ніва. Беларускі грамадска-культурны тыднёвік, Беласток, 1990. — С. 5.] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210516190613/https://kamunikat.org/usie_czasopisy.html?pubid=55691&fbclid=IwAR2rac8T_dfV_W_w3eKXF2OCidPHFMcSGM8nha5ojEXpBWNU0Doi8A724lg |date=16 мая 2021 }} * [https://www.polska1918-89.pl/pdf/tw-kastus-i-sluzba-bezpieczenstwa-a-srodowisko-bialoruskie-na-bialosto,5005.pdf Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944—1989. — 2008. — № 1(6). — С. 232—233.] * [http://kamunikat.org/7704.html Беларускаму Гістарычнаму Таварыству — 15 гадоў!] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120916000714/http://kamunikat.org/7704.html |date=16 верасня 2012 }} * [http://cerkiew.wygoda.systkom.pl/mapa.html?gv=475&cm=CMWYG Cmentarz w Białymstoku. Konstanty Sidorowicz] {{DEFAULTSORT:Сідаровіч Канстанцін}} [[Катэгорыя:Беларусы ў Польшчы]] 4x1vn9xekxhdicux24p95hf8gyphrym 0 650524 5237947 4717577 2026-11-03T19:32:08Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237947 wikitext text/x-wiki {{літаратурны твор |Выява=Недаспяваныя песні (вокладка).jpg }} '''«Недаспява{{націск}}ныя пе{{націск}}сні»''' — [[Беларусь|беларускі]] зборнік вершаў, выдадзены ў [[2015 год у гісторыі літаратуры|2015]] годзе выдавецтвам «[[Мастацкая літаратура (выдавецтва)|Мастацкая літаратура]]».<ref>{{Cite web|ref=knigo|url=https://knigogid.ru/books/44687-nedaspyavanyya-pesn|title=Недаспяваныя песні|publisher=Knigogid|accessdate=2020-07-13}}</ref> == Апісанне == Зборнік знаёміць з творчай спадчынай [[Беларуская паэзія|паэтаў Беларусі]], якія загінулі ў гады [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Многія вершы яднаюць матывы ўслаўлення радасці жыцця, веры ў лепшую будучыню, пачуццё палымянай любові да Радзімы. Гераічнае і трагічнае яскрава ўвасобілася ў паэтычных творах, напісаных у суровых умовах ваеннага часу. == Змест == У кнізе змешчаны творы паэтаў: * [[Змітрок Астапенка]] * [[Захар Барсук]] * [[Янка Бобрык]]с * [[Леанід Рыгоравіч Гаўрылаў|Леанід Гаўрылаў]] * [[Аркадзь Андрэевіч Гейнэ|Аркадзь Гейнэ]] * [[Іван Дзенісенка]] * [[Алесь Дубровіч]] * [[Рыгор Жалязняк]] * [[Алесь Жаўрук]] * [[Сара Каган]] * [[Пётр Калбыка]] * [[Аляксей Ігнатавіч Коршак|Аляксей Коршак]] * [[Сяргей Міхайлавіч Крывец|Сяргей Крывец]] * [[Тодар Курбацкі]] * [[Павел Антонавіч Левановіч|Павел Левановіч]] * [[Гальяш Леўчык]] * [[Сямён Абрамавіч Ляльчук|Сямён Ляльчук]] * [[Алесь Мілюць]] * [[Уладзімір Пахоменка]] * [[Алесь Запруднікаў]] * [[Уладзімір Лаўрэнавіч Рагуцкі|Уладзімір Рагуцкі]] * [[Рува Рэйзін]] * [[Рыгор Ціханавіч Лынькоў|Рыгор Суніца]] * [[Мікола Сурначоў]] * [[Мікола Сямашка]] * [[Леў Барысавіч Талалай|Леў Талалай]] * [[Андрэй Фёдаравіч Ушакоў|Андрэй Ушакоў]] * [[Іван Шапавалаў]] * [[Генадзь Шведаў]] * [[Уладзімір Ясючэня]] == Выданне == Укладальнік і аўтар прадмовы і біяграфічных даведак Алесь Бельскі. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://www.livelib.ru/book/1001616194-nedaspyavanyya-pesni-zbornik «Недаспяваныя песні»] на «[[LiveLib]]» * [http://halijafy.by/krama/nedaspyavanyya-pesni-zbornik-tvorau-paetau-belarusi-yakiya-zaginuli-u-gady-vyalikaj-ajchynnaj-vajny/ «Недаспяваныя песні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200713175854/http://halijafy.by/krama/nedaspyavanyya-pesni-zbornik-tvorau-paetau-belarusi-yakiya-zaginuli-u-gady-vyalikaj-ajchynnaj-vajny/ |date=13 ліпеня 2020 }} на сайце «Галіяфы» * [https://oz.by/books/more10558158.html «Недаспяваныя песні»] на «[[Oz.by]]» * [http://mastlit.by/index.php/ves-katalog-3/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%96-%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA-%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D1%8D%D1%82%D0%B0%D1%9E-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96,-%D1%8F%D0%BA%D1%96%D1%8F-%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%83%D0%BB%D1%96-%D1%9E-%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B-%D0%B2%D0%B0%D0%B2-detail «Недаспяваныя песні»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200713175901/http://mastlit.by/index.php/ves-katalog-3/%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D1%96-%D0%B0-%D0%BD%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BF%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%8F-%D0%BF%D0%B5%D1%81%D0%BD%D1%96-%D0%B7%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D1%96%D0%BA-%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D1%9E-%D0%BF%D0%B0%D1%8D%D1%82%D0%B0%D1%9E-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D1%96,-%D1%8F%D0%BA%D1%96%D1%8F-%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%96%D0%BD%D1%83%D0%BB%D1%96-%D1%9E-%D0%B3%D0%B0%D0%B4%D1%8B-%D0%B2%D0%B0%D0%B2-detail |date=13 ліпеня 2020 }} на сайце выдавецтва «Мастацкая літаратура» * [https://web.archive.org/web/20200713175855/http://elib.barsu.by/index.php?option=com_seoglossary&view=glossary&catid=1&id=795&Itemid=794 «Недаспяваныя песні»] на сайце ББГУ {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Кнігі 2015 года]] [[Катэгорыя:Зборнікі]] lsth364pw3ux7i8q48bsf40dvygfckd 0 652022 5238244 4666826 2026-11-04T11:52:58Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238244 wikitext text/x-wiki {{Твор мастацтва |тып = Пацір |выява = |памер = |апісанне = |выява2 = |памер2 = |апісанне2 = |выява3 = |памер3 = |апісанне3 = |назва = |арыгінал = {{lang-es|Cáliz de doña Urraca}} |аўтар = |год = |матэрыял = |тэхніка = |вышыня = |шырыня = |даўжыня = |месцазнаходжанне= |музей = }} '''Пацір Доньі Уракі''' ({{lang-es|Cáliz de doña Urraca}}) — [[онікс]]авы [[пацір]], інкруставаны [[Каштоўныя камяні|каштоўнымі камянямі]], які, як мяркуецца, з’яўляецца {{нп3|Святы Пацір|Святым Пацірам||Holy Chalice}}, чарай, з якой [[Ісус Хрыстос|Ісус]] піў і служыў [[Еўхарыстыя|Святое Прычашчэнне]]. Ён належаў {{нп3|Урака (каралева Саморы)|Урацы Саморскай|ru|Уррака (королева Саморы)}}, дачцэ {{нп3|Фердынанд I Вялікі|Фердынанда Вялікага|ru|Фердинанд I Великий}}. == Размяшчэнне == Чара захоўваецца ў {{нп3|Базіліка Святога Ісідора (Леон)|Базіліцы Святога Ісідора||Basilica of San Isidoro, León}} ў [[Леон (Іспанія)|Леоне, Іспанія]], дзе, па меркаванні гісторыкаў, знаходзіцца ўжо з XI стагоддзя<ref name="news">[http://www.news.com.au/world/historians-claim-holy-grail-is-in-church-in-leon-northern-spain/story-fndir2ev-1226870442706 ''Historians claim Holy Grail is in church in Leon, northern Spain''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140506161036/http://www.news.com.au/world/historians-claim-holy-grail-is-in-church-in-leon-northern-spain/story-fndir2ev-1226870442706 |date=6 мая 2014 }} by Bob Fredericks ([[News.com.au]], 1 April 2014)</ref>. Публікацыя «Los Reyes del Grial» ({{lang-be|Цары Грааля}}) у сакавіку 2014 года, у якой сцвярджаецца, што чаша — гэта [[Святы Грааль]], прывяла да таго, што супрацоўнікі музея ў базіліцы выключылі чару з экспазіцыі, заявіўшы, што натоўпы, якія жадаюць наведаць музей, былі занадта вялікімі, каб з імі справіцца. Музей цяпер выстаўляе чару ў асобным пакоі ў вежы побач са старой бібліятэкай. == Гісторыя і падабенства на Святы Грааль == Аўтары і даследчыкі {{нп3|Маргарыта Торэс||es|Margarita Torres}} і {{нп3|Хасэ Артэга-дэль-Рыа||es|José Miguel Ortega del Río}}, якія апублікавалі сваю кнігу «The Kings of the Grail» у сакавіку 2014 года, сцвярджаюць, што яны прасачылі паходжанне чары да {{нп3|Гісторыя хрысціянства|раннехрысціянскай|ru|История христианства}} абшчыны ў [[Іерусалім]]е<ref name="news"/>. Даследчыкі сцвярджаюць, што пацір быў дастаўлены ў [[Каір]] [[Мусульмане|мусульманскімі]] вандроўнікамі і быў дараваны [[эмір]]у на іспанскім узбярэжжы за дапамогу ахвярам голаду ў Егіпце. Адтуль чара перайшла ва ўладанне {{нп3|Фердынанд I Вялікі|Фердынанда Вялікага|ru|Фердинанд I Великий}}, бацькі {{нп3|Урака (каралева Саморы)|Уракі Саморскай|ru|Уррака (королева Саморы)}}, як прапанова міру ад [[Аль-Андалус|андалузскага]] правіцеля<ref>[http://www.nydailynews.com/news/world/historians-holy-grail-goblet-spanish-museum-article-1.1740633 ''Historians identify 'Holy Grail' as goblet in Spanish museum, new book says''] by Joel Landau ([[New York Daily News]], 31 March 2014)</ref>. Даследчыкі мяркуюць, што чара была зроблена паміж [[200 да н.э.|200 годам да н.э.]] і [[100|100 годам н.э.]] Па словах Торэс, «адзіная чара, якая можа лічыцца чарай Хрыста, — гэта той келіх, які зрабіў падарожжа ў Каір, а затым з Каіра ў Леон — і гэта тая самая чара»<ref name="news"/>. Археолагі імкнуліся як мага хутчэй развеяць аргументы Торэс і дэль-Рыа, паказваючы на тое, што каля 200 розных келіхаў і чараў па ўсёй Еўропе «змагаюцца за тытул». {{нп3|Дзіярмайд МакКалах|||Diarmaid MacCulloch}}, прафесар гісторыі Царквы ў [[Оксфардскі ўніверсітэт|Оксфардскім універсітэце]], заявіў, што прэтэнзіі былі «ідыёцкімі»<ref>[http://www.theaustralian.com.au/news/world/no-rabbits-guarding-this-holy-grail/story-fnb64oi6-1226870649319# ''No rabbits guarding this «Holy Grail»''] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20140401072546/http://www.theaustralian.com.au/news/world/no-rabbits-guarding-this-holy-grail/story-fnb64oi6-1226870649319 |date=1 красавіка 2014 }} by Tom Whipple ([[The Australian]], 1 April 2014)</ref>. Аўтары выказалі няўпэўненасць у тым, ці выкарыстоўваў Ісус на самай справе чару<ref>[http://www.irishtimes.com/news/world/europe/spanish-historians-claim-to-have-found-holy-grail-1.1740900 ''Spanish historians claim to have found Holy Grail''] by Guy Hedgecoe ([[Irish Times]], 28 March 2014)</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Ortega Del Río, José Miguel; Torres Sevilla-Quiñones De León, Margarita Cecilia''. «Los Reyes del Grial» (2014). Cordelia. ISBN 9788415973294 == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20140405055858/http://www.museosanisidorodeleon.com/visita_tesoro_eng.htm ''Музей Сан-Ісідора-дэ-Леон''] {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул}} [[Катэгорыя:Леон (Іспанія)]] [[Катэгорыя:Святы Грааль]] [[Катэгорыя:Раманскае мастацтва]] [[Катэгорыя:Мастацтва Іспаніі]] [[Катэгорыя:Посуд]] [[Катэгорыя:Царкоўнае начынне]] o80wmd2kvgy2upshz1jdq5lbdds55uj 100 658977 5237891 5236671 2026-11-03T16:51:29Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5237891 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Чарлз Флайшэр|2026-11-03T12:43:04Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Азербайджан Мадзіевіч Мамбетаў|2026-11-03T07:28:45Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Задыяк (фільм, 2007)|2026-11-02T21:19:07Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Айша Гарыфаўна Галімбаева|2026-11-02T13:44:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Міхаіл Маркавіч Габовіч|2026-11-02T08:04:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Аляксандр Аляксеевіч Горскі|2026-11-02T07:51:23Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сусветная прэмія саўндтрэкаў 2026|2026-11-01T13:16:45Z|StachLysy}} {{Новы артыкул|Ёнас Грыцюс|2026-10-30T11:58:30Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Карлота Грызі|2026-10-30T08:34:05Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Шарль-Луі Дзідло|2026-10-30T07:18:26Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Мары Алар|2026-10-30T07:01:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Карла Блазіс|2026-10-29T13:10:19Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> pj4sdseyt4lmbr4w8jmboxu7rbxs03b 0 674142 5237805 4760899 2026-11-03T12:59:25Z ~2026-58603-83 176447 5237805 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Генадзь Іосіфавіч Гануш''' (нар. {{ДН|25|8|1938}}, в. [[Гута (Уздзенскі раён)|Гута]], [[Уздзенскі раён]], [[Мінская вобласць]] - 28 кастрычнiка 2026 г., Мiнск) — беларускі вучоны-аграном. [[Член-карэспандэнт]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2003), член-карэспандэнт [[Акадэмія аграрных навук Рэспублікі Беларусь|Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь]] (1999—2002), [[доктар эканамічных навук]] (1998), [[прафесар]] (2000). == Біяграфія == Скончыў [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорскі сельскагаспадарчы тэхнікум]] (1959)<ref>[http://museum.mgatk.by/ganush/ ГАНУШ ГЕННАДИЙ ИОСИФОВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210517193057/http://museum.mgatk.by/ganush/ |date=17 мая 2021 }}</ref>, [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію]] (1969), Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС (1977). З 1962 года інспектар-арганізатар, аграном Дзяржынскага вытворчага ўпраўлення, з 1966 года інструктар райкама КПБ, сакратар парткама саўгаса «Дрычынскі» [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]], з 1969 года галоўны дзяржаўны інспектар па закупках, намеснік начальніка Пухавіцкага райсельгасупраўлення, з 1971 года сакратар Пухавіцкага райкама КПБ. З 1977 года інструктар, інспектар ЦК КПБ, з 1982 года першы сакратар Мінскага райкама КПБ, з 1985 года першы намеснік загадчыка аддзела сельскай гаспадаркі ЦК КПБ, з 1990 года дырэктар [[БелНДІ агародніцтва]], з 1999 года віцэ-прэзідэнт [[Акадэмія аграрных навук Рэспублікі Беларусь|Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь]], у 2002—2003 гадах саветнік Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. З 2005 года загадчык кафедры [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага аграрнага тэхнічнага ўніверсітэта]]<ref>[https://nasb.gov.by/bel/members/chleny-korrespondenty/ganush.php ГАНУШ Генадзь Іосіфавіч]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bsatu.by/ru/ganush-gennadiy-iosifovich |title=Гануш Геннадий Иосифович |access-date=11 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214234510/https://www.bsatu.by/ru/ganush-gennadiy-iosifovich |archivedate=14 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref>. == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы ў галіне эканомікі, арганізацыі і тэхналогій вырошчвання агароднінных культур, агародніннага насенняводства, міжгаспадарчай кааперацыі, інтэграцыі і кіравання. Пад яго кіраўніцтвам распрацавана і ўкаранёна ў практыку канцэпцыя развіцця агародніцтва ў Рэспубліцы Беларусь, а таксама арганізацыйна-эканамічны механізм эфектыўнага функцыянавання ўсяго гароднінапрадуктовага падкомплексу. Распрацоўвае пытанні адаптыўнай інтэнсіфікацыі і канкурэнтнасці аграпрамысловага комплексу, выкарыстання навукова-інавацыйнага патэнцыялу. Аўтар больш за 200 навуковых прац, у тым ліку 5 манаграфій. === Бібліяграфія === * Межхозяйственная кооперация и проблемы управления. Мн.: Ураджай, 1980. * Овощеводство Беларуси: Экономика, организация, агротехника. Мн.: Ураджай, 1996. * Организационно-экономический механизм развития овощного подкомплекса Республики Беларусь. Мн.: БелНИИО АПК, 1997. * Рынки продуктов и сельскохозяйственного сырья. Мн.: Ин-т аграр. экономики НАН Беларуси, 2004 (в соавт.). * Формирование рынков сельскохозяйственной продукции. Методологические основы. Мн.: Институт экономики НАН Беларуси, 2006 (в соавт.). * Национальная экономика Беларуси: учебно-методический комплекс. Мн.: БГАТУ, 2011 (совм. с Л. И. Пановой). {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/71388/ganush-gennadiy-iosifovich/ Генадзь Іосіфавіч Гануш] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гануш Генадзь Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Постаці Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары райкамаў КПБ]] [[Катэгорыя:Аграномы Беларусі]] [[Катэгорыя:Аграномы СССР]] tsfscgo2soppwtnokl6a5sdrv0760sa 5238221 5237805 2026-11-04T10:26:00Z M.L.Bot 261 афармленне 5238221 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Генадзь Іосіфавіч Гануш''' ({{ДН|25|8|1938}}, в. [[Гута (Уздзенскі раён)|Гута]], [[Уздзенскі раён]], [[Мінская вобласць]] — 28 кастрычнiка 2026{{крыніца?}}, Мiнск) — беларускі вучоны-аграном. [[Член-карэспандэнт]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2003), член-карэспандэнт [[Акадэмія аграрных навук Рэспублікі Беларусь|Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь]] (1999—2002), [[доктар эканамічных навук]] (1998), [[прафесар]] (2000). == Біяграфія == Скончыў [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорскі сельскагаспадарчы тэхнікум]] (1959)<ref>[http://museum.mgatk.by/ganush/ ГАНУШ ГЕННАДИЙ ИОСИФОВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210517193057/http://museum.mgatk.by/ganush/ |date=17 мая 2021 }}</ref>, [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію]] (1969), Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС (1977). З 1962 года інспектар-арганізатар, аграном Дзяржынскага вытворчага ўпраўлення, з 1966 года інструктар райкама КПБ, сакратар парткама саўгаса «Дрычынскі» [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]], з 1969 года галоўны дзяржаўны інспектар па закупках, намеснік начальніка Пухавіцкага райсельгасупраўлення, з 1971 года сакратар Пухавіцкага райкама КПБ. З 1977 года інструктар, інспектар ЦК КПБ, з 1982 года першы сакратар Мінскага райкама КПБ, з 1985 года першы намеснік загадчыка аддзела сельскай гаспадаркі ЦК КПБ, з 1990 года дырэктар [[БелНДІ агародніцтва]], з 1999 года віцэ-прэзідэнт [[Акадэмія аграрных навук Рэспублікі Беларусь|Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь]], у 2002—2003 гадах саветнік Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. З 2005 года загадчык кафедры [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага аграрнага тэхнічнага ўніверсітэта]]<ref>[https://nasb.gov.by/bel/members/chleny-korrespondenty/ganush.php ГАНУШ Генадзь Іосіфавіч]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bsatu.by/ru/ganush-gennadiy-iosifovich |title=Гануш Геннадий Иосифович |access-date=11 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214234510/https://www.bsatu.by/ru/ganush-gennadiy-iosifovich |archivedate=14 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref>. Памёр 28 кастрычнiка 2026 года ў Мiнску.{{крыніца?}} == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы ў галіне эканомікі, арганізацыі і тэхналогій вырошчвання агароднінных культур, агародніннага насенняводства, міжгаспадарчай кааперацыі, інтэграцыі і кіравання. Пад яго кіраўніцтвам распрацавана і ўкаранёна ў практыку канцэпцыя развіцця агародніцтва ў Рэспубліцы Беларусь, а таксама арганізацыйна-эканамічны механізм эфектыўнага функцыянавання ўсяго гароднінапрадуктовага падкомплексу. Распрацоўвае пытанні адаптыўнай інтэнсіфікацыі і канкурэнтнасці аграпрамысловага комплексу, выкарыстання навукова-інавацыйнага патэнцыялу. Аўтар больш за 200 навуковых прац, у тым ліку 5 манаграфій. === Бібліяграфія === * Межхозяйственная кооперация и проблемы управления. Мн.: Ураджай, 1980. * Овощеводство Беларуси: Экономика, организация, агротехника. Мн.: Ураджай, 1996. * Организационно-экономический механизм развития овощного подкомплекса Республики Беларусь. Мн.: БелНИИО АПК, 1997. * Рынки продуктов и сельскохозяйственного сырья. Мн.: Ин-т аграр. экономики НАН Беларуси, 2004 (в соавт.). * Формирование рынков сельскохозяйственной продукции. Методологические основы. Мн.: Институт экономики НАН Беларуси, 2006 (в соавт.). * Национальная экономика Беларуси: учебно-методический комплекс. Мн.: БГАТУ, 2011 (совм. с Л. И. Пановой). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/71388/ganush-gennadiy-iosifovich/ Генадзь Іосіфавіч Гануш] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гануш Генадзь Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Постаці Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары райкамаў КПБ]] [[Катэгорыя:Аграномы Беларусі]] [[Катэгорыя:Аграномы СССР]] kzcdozvlufakxjudobq4thph8onxz8e 5238222 5238221 2026-11-04T10:27:41Z M.L.Bot 261 5238222 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Генадзь Іосіфавіч Гануш''' ({{ДН|25|8|1938}}, [[Гута (Уздзенскі раён)|Гута]], [[Уздзенскі раён]], [[Мінская вобласць]] — 28 кастрычніка 2026{{крыніца?}}, Мінск) — беларускі вучоны-аграном. [[Член-карэспандэнт]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (2003), член-карэспандэнт [[Акадэмія аграрных навук Рэспублікі Беларусь|Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь]] (1999—2002), [[доктар эканамічных навук]] (1998), [[прафесар]] (2000). == Біяграфія == Скончыў [[Мар’інагорскі дзяржаўны аграрна-тэхнічны каледж імя У. Е. Лабанка|Мар’інагорскі сельскагаспадарчы тэхнікум]] (1959)<ref>[http://museum.mgatk.by/ganush/ ГАНУШ ГЕННАДИЙ ИОСИФОВИЧ] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210517193057/http://museum.mgatk.by/ganush/ |date=17 мая 2021 }}</ref>, [[Беларуская сельскагаспадарчая акадэмія|Беларускую сельскагаспадарчую акадэмію]] (1969), Акадэмію грамадскіх навук пры ЦК КПСС (1977). З 1962 года інспектар-арганізатар, аграном Дзяржынскага вытворчага ўпраўлення, з 1966 года інструктар райкама КПБ, сакратар парткама саўгаса «Дрычынскі» [[Пухавіцкі раён|Пухавіцкага раёна]], з 1969 года галоўны дзяржаўны інспектар па закупках, намеснік начальніка Пухавіцкага райсельгасупраўлення, з 1971 года сакратар Пухавіцкага райкама КПБ. З 1977 года інструктар, інспектар ЦК КПБ, з 1982 года першы сакратар Мінскага райкама КПБ, з 1985 года першы намеснік загадчыка аддзела сельскай гаспадаркі ЦК КПБ, з 1990 года дырэктар [[БелНДІ агародніцтва]], з 1999 года віцэ-прэзідэнт [[Акадэмія аграрных навук Рэспублікі Беларусь|Акадэміі аграрных навук Рэспублікі Беларусь]], у 2002—2003 гадах саветнік Прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. З 2005 года загадчык кафедры [[Беларускі дзяржаўны аграрны тэхнічны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага аграрнага тэхнічнага ўніверсітэта]]<ref>[https://nasb.gov.by/bel/members/chleny-korrespondenty/ganush.php ГАНУШ Генадзь Іосіфавіч]</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.bsatu.by/ru/ganush-gennadiy-iosifovich |title=Гануш Геннадий Иосифович |access-date=11 лютага 2022 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220214234510/https://www.bsatu.by/ru/ganush-gennadiy-iosifovich |archivedate=14 лютага 2022 |url-status=dead }}</ref>. Памёр 28 кастрычніка 2026 года ў Мінску.{{крыніца?}} == Навуковая дзейнасць == Навуковыя працы ў галіне эканомікі, арганізацыі і тэхналогій вырошчвання агароднінных культур, агародніннага насенняводства, міжгаспадарчай кааперацыі, інтэграцыі і кіравання. Пад яго кіраўніцтвам распрацавана і ўкаранёна ў практыку канцэпцыя развіцця агародніцтва ў Рэспубліцы Беларусь, а таксама арганізацыйна-эканамічны механізм эфектыўнага функцыянавання ўсяго гароднінапрадуктовага падкомплексу. Распрацоўвае пытанні адаптыўнай інтэнсіфікацыі і канкурэнтнасці аграпрамысловага комплексу, выкарыстання навукова-інавацыйнага патэнцыялу. Аўтар больш за 200 навуковых прац, у тым ліку 5 манаграфій. === Бібліяграфія === * Межхозяйственная кооперация и проблемы управления. Мн.: Ураджай, 1980. * Овощеводство Беларуси: Экономика, организация, агротехника. Мн.: Ураджай, 1996. * Организационно-экономический механизм развития овощного подкомплекса Республики Беларусь. Мн.: БелНИИО АПК, 1997. * Рынки продуктов и сельскохозяйственного сырья. Мн.: Ин-т аграр. экономики НАН Беларуси, 2004 (в соавт.). * Формирование рынков сельскохозяйственной продукции. Методологические основы. Мн.: Институт экономики НАН Беларуси, 2006 (в соавт.). * Национальная экономика Беларуси: учебно-методический комплекс. Мн.: БГАТУ, 2011 (совм. с Л. И. Пановой). == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://csl.bas-net.by/personalii/71388/ganush-gennadiy-iosifovich/ Генадзь Іосіфавіч Гануш] у базе даных «История белорусской науки в лицах» [[Цэнтральная навуковая бібліятэка імя Якуба Коласа НАН Беларусі|Цэнтральнай навуковай бібліятэкі імя Якуба Коласа НАН Беларусі]] {{ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Гануш Генадзь Іосіфавіч}} [[Катэгорыя:Постаці Пухавіцкага раёна]] [[Катэгорыя:Першыя сакратары райкамаў КПБ]] [[Катэгорыя:Аграномы Беларусі]] [[Катэгорыя:Аграномы СССР]] mlyd1ajbf1cud6qjaa9wdw7tek86m2d 0 678078 5238055 5131577 2026-11-03T23:16:41Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238055 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Нікала́ус Я́нцан''' ({{lang-de|Nicolaus Jantzon}}, {{Lang-pl|Mikołaj Janson}}) альбо '''Нікалаус Е́нцэн''' ({{lang-de|Nicolaus Jentzen}}; [[1720]]—[[1791]]) — нямецкі {{Не перакладзена 5|арганмайстар||d|Q1937431}}, вырабнік [[барока|барочных]] [[арган]]аў у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]]. == Біяграфія == Паходзіў, імаверна, з-пад [[Гамбург]]у. Вядома, што прыехаў адтуль у [[Вільня|Вільню]] і ў 1746 годзе ўладкаваўся падмайстрам да {{Не перакладзена5|Герхард Арэнд Цэле|Герхарда Арэнда Цэле|d|Q61789949}}. У 1752 разам з ім працаваў над стварэннем аргана для мясцовай {{Не перакладзена 5|Евангельска-лютэранская кірха (Вільня)|лютэранскай кірхі|lt|Vilniaus evangelikų liuteronų bažnyčia}}. У наступным годзе ажаніўся з яго дачкой Ганнай Альжбетай, у 1761 па смерці цесця прыняў у спадчыну яго майстэрню. Стварыў значную колькасць арганаў на тэрыторыі цяперашніх Беларусі і Літвы. == Выбраныя творы == Дакладна можна казаць пра тры арганы, створаныя Янцанам: у [[Будслаў|Будславе]], [[Вільня|Вільні]] і [[Трашкуны|Трашкунах]]. Астатнія вядомыя арганы маглі належаць як яму, так і вучням, якія прытрымліваліся яго дызайну. Захаваліся арганы ў Будславе і Цытавянах, а таксама {{Не перакладзена 5|Арганны праспект|праспекты|d|Q2927648}} ў касцёлах [[Касцёл Святых Францішка і Бернарда і кляштар бернардзінцаў (Вільня)|бернардзінцаў]], [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля і Святога Яна Апостала і Евангеліста (Вільня)|святога Яна]] і [[Касцёл Святых Станіслава і Уладзіслава (Вільня)|кафедры]] ў Вільні<ref>{{артыкул|аўтар = Martin Rost.|загаловак = Orgelbarock in Vilnius|арыгінал = |спасылка = |аўтар выдання = |выданне = Ars Organi|тып = |месца = |выдавецтва = |год = 2007|выпуск = |том = |нумар = 33|старонкі = [https://www.orgelcentrum.de/Orgeln-im-Baltikum.htm 61]|isbn = }}</ref>. {| class="wikitable sortable" style="width:100%" |- class="hintergrundfarbe5" ! Рок !! Месца !! Будынак !! class=unsortable style="width:160px" | Выява !! {{Не перакладзена 5|Дапаможнік па майстэрстве механічнай рэстаўрацыі карцін|Manuale|d|Q21293519}} !! Рэестр !! Аўтарства !! class="unsortable" | Заўвагі |- | 1764—1765 | [[Лінкаў]] | {{Не перакладзена 5|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Шкаплернай (Лінкаў)|Касцёл Найсвяцейшай Дзевы Марыі Шкаплернай|lt|Linkuvos Švč. Mergelės Marijos Škaplierinės bažnyčia}} | | II | 21 | [[Атрыбуцыя твору|Атрыбуцыя]] | Захаваўся [[Арганны праспект|праспект]] |- | 1764—1766 | [[Вільня]] | [[Касцёл Святых Францішка і Бернарда і кляштар бернардзінцаў (Вільня)|Касцёл Святога Францішка]] (колішні бернардзінскі) | [[Файл:Vilnius St. Bernardine Organ.jpg|160px]] | II/P | 31 | Задакументаваны | Захаваўся праспект, дароблены ў XIX стагоддзі {{Не перакладзена 5|Юозапас Радавічус|Юозапасам Радавічусам|de|Juozapas Radavičius}} |- | 1765—1766 | Вільня | [[Касцёл Святога Яна Хрысціцеля і Святога Яна Апостала і Евангеліста (Вільня)|Касцёл Святога Яна]] | [[Файл:Vilnius Historic Centre-110906.jpg|160px]] | II/P | 22 | Атрыбуцыя | Захаваўся праспект; першапачаткова знаходзіўся ў езуіцкім кляштары ў [[Полацк]]у, перанесены ў Вільню ў 1831 годзе, у 1984/2000 абноўлены {{Не перакладзена 5|Рымантас Гучас|Рымантасам Гучасам|de|Rimantas Gučas}} (III/P, 64)<ref>[https://organindex.de/index.php?title=Vilnius,_Universit%C3%A4tskirche_St._Johannes ''Universitätskirche St. Johannes''] Organindex (deutsch)</ref> |- | ''1768'' | ''Вільня'' | ''Касцёл Святога Францішка (колішні бернардзінскі)'' | | ''I'' | ''8'' |''Атрыбуцыя'' | ''{{Не перакладзена 5|Пазытыў (музычны інструмент)|Пазытыў|d|Q1930186}}, у 1984 адбудаваны Рымантасам Гучасам паводле старога ўзору'' |- | 1780—1785 | Вільня | [[Касцёл Святых Станіслава і Уладзіслава (Вільня)|Кафедра святых Станіслава і Уладзіслава]] | [[Файл:Vilnius Cathedral Organ (2).jpg|160px]] | II | 20 | Атрыбуцыя | Захаваўся праспект, які першапачаткова знаходзіўся ў віленскім аўгусцінскім касцёле, перанесены ў 1857 годзе, у 1969 пашыраны {{Не перакладзена 5|Alexander Schuke Potsdam Orgelbau|Шуке|de}} (III/P, 49)<ref>[https://organindex.de/index.php?title=Vilnius,_Kathedrale_St._Stanislaus ''Vilnius, Kathedrale St. Johannes''] Organindex</ref> |- | 1781—1783 | [[Будслаў]] (Беларусь) | [[Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі (Будслаў)|Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Дзевы Марыі]] | [[Файл:Будслав11.JPG|160px]] | II | 21 | Надпіс | Захаваўся, на аргане аўтограф ''Nicolaus Jantzon Anno 1781 17 maey'' |- | {{Каля}} 1785 | [[Ружанасток]] (Польшча) | {{нп3|Святыня марыянаў (Ружанасток)|Кляштар дамініканцаў|pl|Sanktuarium Maryjne w Różanymstoku}} | | | | Атрыбуцыя | Не захаваўся |- | ''1787—1789'' | ''[[Трашкуны]]'' | ''{{Не перакладзена 5|Касцёл Святой Тройцы (Трашкуны)|колішні кляштарны касцёл бернардзінцаў|lt|Troškūnų Švč. Trejybės bažnyčia}}'' | | ''II'' | ''23'' | ''Задакументаваны'' | ''Не захаваўся'' |- | 1789 | [[Цытавяны]] | {{Не перакладзена 5|Кляштар бернардзінцаў Святой Тройцы (Цытавяны)|колішні кляштарны касцёл бернардзінцаў|lt|Tytuvėnų bernardinų vienuolynas}} | | II | 25 | Атрыбуцыя | Захаваўся<ref>[https://organindex.de/index.php?title=Tytuv%C4%97nai,_Klosterkirche_St._Marien ''Tytuvėnai, Klosterkirche St. Marien''] Organindex, mit Disposition</ref> |} {{Зноскі}} == Літаратура == * {{артыкул | аўтар = Girėnas Povilionis. | загаловак = Formation, origins and influence of Lithuanian baroque organ heritage and organbuilder Nicolaus Jantzon's legacy | арыгінал = | спасылка = https://www.vargonai.com/wp-content/uploads/2015/12/2013_IJHSD.pdf | мова = | адказны = | аўтар выдання = | выданне = International Journal of Heritage and Substainable Development | тып = | месца = | выдавецтва = | год = 2013 | выпуск = | том = 3 | нумар = 1 | старонкі = 21—38 | isbn = | issn = }} == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20210513173238/http://argany.by/%D1%8F%D0%BD%D1%86%D1%8D%D0%BD-%D0%BD%D1%96%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%81/ Жыццяпіс] на старонцы «Арганаў Беларусі» * [https://www.vargonai.com/meistrai/jantzon-nicolaus/ Жыццяпіс] {{ref-lt}} на старонцы «Арганаў Літвы» {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Янцан, Нікалаус}} [[Катэгорыя:Арганныя майстры]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Германіі]] [[Катэгорыя:Постаці Вільні]] 3ype02uf2h30sx2nv15lw8672v9ew7z 0 680235 5238078 4514416 2026-11-04T01:10:39Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238078 wikitext text/x-wiki {{Этнічная група| group = Н'яндэрэта<br /> (''ñandereta, avá'') | image = [[Выява:Kvinna som lagar mat. Bolivia. Rio Parapiti - SMVK - 005697.tif|300px]] | caption = <div style="background-color:#fee8ab">Фота [[1908]] г. або [[1909]] гг.<small> | poptime = 3344 | popplace = {{Сцягафікацыя|Аргенціна}} — 600 (2021) <br /> {{Сцягафікацыя|Балівія}} — 144 (2012) <br /> {{Сцягафікацыя|Парагвай}} — 2600 (2021) | langs = [[гуарані (мова)|гуарані]] | rels = [[анімізм]], [[хрысціянства]] | related = [[ава (гуарані)|ава]], [[чанэ]] }} '''Н’яндэрэта''' (саманазвы: ''ñandereta'' «мы» і ''avá'' «людзі»), у [[Балівія|Балівіі]] і [[Аргенціна|Аргенціне]] афіцыйна завуцца '''тапіэтэ́''' ({{lang-es|tapietes}} ад {{lang-gn|tapii ete}}, літаральна «сапраўдныя [[рабства|рабы]]») — [[індзейцы|індзейскі]] народ рэгіёна [[Гран-Чака]] ў [[Паўднёвая Амерыка|Паўднёвай Амерыцы]]. Жывуць у [[Балівія|Балівіі]], [[Аргенціна|Аргенціне]] і [[Парагвай|Парагвае]]. Агульная колькасць — 3 344 чалавек<ref>[https://bolivia.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/Caracteristicas_de_Poblacion_2012.pdf Instituto Nacional de Estadística — INE 1 — UNFPA Bolivia]</ref><ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/15265 Tapiete]</ref>. == Гісторыя == Паходжанне н’яндэрэта — пытанне, якое выклікае спрэчкі сярод [[вучоны]]х. Яны размаўляюць на асабістым дыялекце [[гуарані (мова)|гуаранійскай мовы]], блізкім да гаворкі [[ава (гуарані)|ава-гуарані]], аднак па [[культура|культуры]] бліжэй да [[гуайкуру]] і [[матака]]. Самі н’яндэрэта лічаць сябе [[гуарані (група народаў)|гуарані]] і кажуць, што ў старажытнасці мігрыравалі разам з ава з усходу, але ава пайшлі далей на захад. Большасць навукоўцаў мяркуе, што н’яндэрэта — нашчадкі карэнных плямён поўначы [[Гран-Чака]], якія толькі ў [[каланіялізм|каланіяльны]] перыяд пачалі размаўляць па-гуаранійску. Індзейцы ава называлі н’яндэрэта '''тапіэтэ́''' ({{lang-gn|tapii ete}}, літаральна «сапраўдныя [[рабства|рабы]]»). Гэтая назва замацавалася ў [[літаратура|літаратуры]] [[20 стагоддзе|XX]] ст. і да нашых дзён афіцыйна выкарыстоўваецца ў [[Аргенціна|Аргенціне]] і [[Балівія|Балівіі]]. Прадстаўнікі гэтага народа аддаюць перавагу назвам '''н’яндэрэта''' (''ñandereta'' «мы») і '''ава''' (''avá'' «людзі»). У Парагваі назва '''н’яндэрэта''' прымаецца на афіцыйным узроўні. У [[19 стагоддзе|XIX]] ст., калі пачаліся сталыя кантакты н’яндэрэта з [[Еўропа|еўрапейцамі]], яны насялялі паўночны бераг сярэдняга рэчышча ракі [[Пілкамаё]] на тэрыторыі, што кантралявалася ўрадам Балівіі. У гады [[Чакская вайна|Чакскай вайны]] частка н’яндэрэта перасялілася на паўднёвы бераг у Аргенціну. Астатнія былі прымусова пераселены ў Парагвай. Пасля вайны ў Балівію вярнулася толькі невялікая група былых палонных. == Традыцыйная культура == Да [[Чакская вайна|Чакскай вайны]] н’яндэрэта былі вандроўнымі [[паляванне|паляўнічымі]], [[рыбалоўства|рыбаловамі]] і [[збіральніцтва|збіральнікамі]]. Яны займалі пэўныя тэрыторыі, па якіх рухаліся ў залежнасці ад сезона. З красавіка да жніўня жылі каля ракі [[Пілкамаё]], дзе лавілі [[рыбы|рыбу]]. У астатнія месяцы перамяшчаліся ў пошуках месцаў збору дзікіх раслін і паляўнічых трафеяў. Відавочна, збіральніцтва нароўні з рыбалоўствам складала галоўны сродак для забеспячэння. Ім звычайна займаліся жанчыны. Асабліва важнымі харчовымі раслінамі з'яўляліся [[ражковае дрэва]], [[апунцыя]], дзікая [[фасоля]]. Паляванне давала адносна мала харчу, аднак [[мяса]] разглядалася як прэстыжны прадукт. Н’яндэрэта мелі сталыя месцы для паселішчаў каля [[Пілкамаё]], на астатняй тэрыторыі яны выбіраліся адвольна. Паселішчы складаліся з [[каркас]]ных [[будан]]оў з [[салома|саламянымі]] [[дах]]амі. Часовыя [[сцяна|сцены]] рабілі з саламяных цыновак. Знутры будана ладзілі агмень для ацяплення ў прахалодныя ночы. Ежу гатавалі на вялікім агмені па-за жытлом. Спалі на [[скура]]х або цыноўках. Сціплая [[вопратка]] выраблялася са скур і [[пальма]]вых [[валокны|валокнаў]]. Жанчыны займаліся [[ткацтва]]м і [[ганчарства]]м, мужчыны — апрацоўкай [[драўніна|драўніны]] і [[косць|косці]]. Асноўнай сацыяльнай адзінкай з'яўлялася вялікая пашыраная [[сям'я]]. Некалькі сваяцкіх сем'яў складалі вандроўную супольнасць. Правадыры выбіраліся толькі падчас ваенных дзеянняў. Традыцыйная [[рэлігія]] спалучала вераванні, характэрныя для [[гуарані (група народаў)|гуарані]] і [[гуайкуру]]. Н’яндэрэта верылі ў адзінага [[бог]]а-стваральніка, адухаўлялі навакольную [[прырода|прыроду]]. Арганізацыяй [[рытуал]]аў і лекаваннем супляменнікаў займаліся [[шаманізм|шаманы]]. У другой палове [[20 стагоддзе|XX]] ст. большасць вернікаў прынялі [[хрысціянства]], але захавалі многія старыя вераванні. {{зноскі}} == Спасылкі == * [https://pueblosoriginarios.com/sur/chaco/tapiete/tapiete.html Tapiete (Ñandereta) — Pueblos Originarios] * [http://pueblosindigenas.bvsp.org.bo/php/level.php?lang=es&component=50&item=35 TAPIETÉ : Pueblos Indígenas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20220122202217/http://pueblosindigenas.bvsp.org.bo/php/level.php?lang=es&component=50&item=35 |date=22 студзеня 2022 }} * [http://www.pueblos-originarios.ucb.edu.bo:4080/digital/106000472.pdf LOS TAPIETES] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210610232013/http://www.pueblos-originarios.ucb.edu.bo:4080/digital/106000472.pdf |date=10 чэрвеня 2021 }} * [https://web.archive.org/web/20210604102011/http://www.bnm.me.gov.ar/giga1/documentos/EL004094.pdf Guaraníes, chanés y tapietes del norte argentino. Construyendo el ñande reko para el futuro] [[Катэгорыя:Індзейцы Паўднёвай Амерыкі]] [[Катэгорыя:Гуарані]] [[Катэгорыя:Народы Аргенціны]] [[Катэгорыя:Народы Парагвая]] [[Катэгорыя:Народы Балівіі]] 7i99hmdf1o7ihz8pkrypte8t0anxntz 0 684070 5237854 4845551 2026-11-03T15:29:38Z Ellis Novak 30436 /* Асноўныя ролі */ 5237854 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Легат}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Мікалай Густававіч Легат''' ({{ДН|27|12|1869}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|24|1|1937}}, {{МС|Лондан||}}) — рускі артыст балета, педагог, балетмайстар. Заслужаны артыст Імператарскіх тэатраў ([[1914]]). == Біяграфія == Сын балетных танцоўшчыкаў Пецярбургскай імператарскай сцэны [[Густаў Легат|Густава Легата]] і яго жонкі характарнай танцоўшчыцы і пантамімнай актрысы Марыі Сямёнаўны Легат (у дзявоцтве Гранкен<ref name="ЛЕГАТ">[https://interpretive.ru/termin/legat-nikolai-gustavovich.html ЛЕГАТ Николай Густавович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210805131022/https://interpretive.ru/termin/legat-nikolai-gustavovich.html |date=5 жніўня 2021 }} В. Шелохаев. Энциклопедия Русской эмиграции, 1997 г.</ref>), брат [[Сяргей Легат|Сяргея Легата]]. Усяго ў сям’і было пяцёра дзяцей, і ўсе былі аддадзены ў балетную школу. У [[1888]] годзе скончыў балетнае аддзяленніе [[Акадэмія рускага балета імя А. Я. Ваганавай|Пецярбургскага тэатральнага вучылішча]] (займаўся ў [[Г. І. Легат]]а, М. І. Волкава, [[П. А. Герт]]а, [[Х. П. Іагансон]]а).<ref name="СЭ">Балет: энциклопедия. / Гл. ред. Ю. Н. Григорович.- М.: Советская энциклопедия, 1981.- 623 стр. с илл.</ref> З 1888 года вядучы класічны танцоўшчык [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]]. Першай значнай роляй быў Аліўе на прэм’еры балета «Калькабрына» (13.2.1891), дзе Мікалй Легат танцаваў з партнёркай — [[Карлота Брыянца|К. Брыянца]]. З [[1907]] года гастраляваў у [[Парыж]]ы, [[Берлін]]е, [[Лейпцыг]]у, [[Вена|Вене]], [[Прага|Празе]], [[Варшава|Варшаве]]. Валодаў бездакорнай тэхнікай і акцёрскім дараваннем. Танцаваў з [[Г. Паўлава]]й, [[М. Ф. Кшасінская|М. Ф. Кшасінскай]], [[Т. П. Карсавіна]]й, [[В. І. Праабражэнская|В. І. Праабражэнскай]] і інш.<ref name="СЭ" /> З [[1902]] года — памочнік балетмайстра, з [[1905]] года — другі балетмайстар, з [[1910]] года — галоўны [[балетмайстар]] Марыінскага тэатра. Быў адным з вядомых педагогаў. У [[1896]]—[[1914]] гадах выкладаў у [[Пецярбургскае тэатральнае вучылішча|Пецярбургскім тэатральным вучылішчы]]. Змагаўся за непахіснасць правілаў класічнага танца ў школе, за чысціню класічнага танца. Яго асноўным педагагічным прынцыпам быў індывідуальны падыход да кожнага вучня. У Мікалая Легата вучыліся: [[Ганна Паўлаўна Паўлава|Г. Паўлава]], [[Міхаіл Міхайлавіч Фокін|М. М. Фокін]], [[Тамара Карсавіна|Т. П. Карсавіна]], [[Лідзія Георгіеўна Кякшт|Л. Г. Кякшт]], [[Вацлаў Ніжынскі|Вацлаў]] і [[Браніслава Ніжынская|Браніслава Ніжынскія]], [[А. Я. Ваганава]], [[Ф. Лапухоў]].<ref name="СЭ" /> Адначасова праявіў сябе як мастак. Разам з малодшым братам Сяргеем намаляваў серыю карыкатур на дзеячаў пецярбургскага балета. Плёнам іх мастацкай творчасці стаў сумесна выдадзены альбом «Рускі балет у карыкатурах» (СПб, 1903),<ref name="СЭ" /> які ўключае карыкатуры на праслаўленых дзеячаў рускага балета: [[Энрыка Чэкеці|Э. Чэкеці]], [[А. Я. Ваганава|А. Я. Ваганаву]], [[Міхаіл Канстанцінавіч Абухаў|М. К. Абухава]], [[Марыя Марыусаўна Петыпа|М. М. Петыпа]], [[Аляксандр Віктаравіч Шыраеў|А. В. Шыраева]], [[Т. П. Карсавіна|Т. Карсавіну]], [[М. М. Фокін]]а, [[М. Ф. Кшасінская|М. Ф. Кшасінскую]], [[Клаўдзія Міхайлаўна Кулічэўская|К. М. Кулічэўскую]] і мноства іншых,<ref>[http://babuchka.livejournal.com/17324.html Карикатуры братьев Легат]</ref> а акрамя таго стварылі серыю аўташаржэй і на сябе.<ref>[http://www.liveinternet.ru/users/2010239/post121497241/ Гл. шаржы]</ref>. З [[1914]] года, пакінуўшы [[Марыінскі тэатр]] (дырэкцыя не аднавіла з ім кантракт), ставіў [[балет]]ы на сцэне [[Народны дом|Народнага дома]] («Белая лілея» [[Барыс Уладзіміравіч Асаф’еў|Б. Асаф’ева]], «Ружа Маргіты» [[І. І. Армсгеймер]]а і інш.), працаваў у Школе рускага балета [[Акім Львовіч валынскі|А. Л. Валынскага]], даваў прыватныя ўрокі, гастраляваў.<ref name="СЭ" /> Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ў пачатку 1920-х Мікалая Легата запрасілі выкладаць у [[Маскоўскае тэатральнае вучылішча]], але там ён не прыжыўся. Вяртанне ў родны горад адзначылася яго скандальным артыкулам у часопісе «Жыццё мастацтва» (1922, № 25, 27 чэрвеня), у якой дзейнасць Петраградскай балетнай школы падвяргалася рэзкай крытыцы. У жніўні [[1922]] года М. Легата абралі сябрам вышэйшага харэаграфічнага савета былога Марыінскага тэатра, закліканага кіраваць трупай. Нягледзячы на гэта, восенню таго ж года ён пакінуў Расію.<ref name="ЛЕГАТ" /> Выкладаў у трупе [[Рускі балет Дзягілева]] (1925—1926). У [[1923]] годзе<ref name="СЭ" /> адкрыў школу ў [[Лондан]]е, якую з [[1926]] года ўзначаліла яго жонка — Н. А. Нікалаева-Легат. Сярод вучняў Мікаля Легата былі [[Нінет дэ Валуа|Н. дэ Валуа]], [[М. Фонтэйн]], [[Ф. Аштан]] і інш.<ref name="СЭ" /> Аўтар кнігі «Апавяданне пра рускую школу» (1932). [[Файл:Fille Mal Gardee -Anna Pavlova as Lise, Nikolai Legat as Colas -circa 1910.jpg|thumb|250px|left|[[Ганна Паўлава]] ў ролі Лізы, Мікалай Легат у ролі Коласа ў балеце «[[Марная засцярога]]», [[Санкт-Пецярбург]] ([[1910]])]] == Асноўныя ролі == Сярод партый М. Легата: Зігфрыд, Дэзірэ («[[Лебядзінае возера]]», «[[Спячая прыгажуня (балет)|Спячая прыгажуня]]» [[П. Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]]), Альберт («[[Жызэль]]» [[А. Адан]]а), Базіль («[[Дон Кіхот (балет)|Дон Кіхот]]» [[Л. Мінкус]]а), Жан дэ Брыен («{{нп5|Раймонда||ru|Раймонда}}» [[А. Глазуноў|А. Глазунова]]), Арлекін, Лука («[[Арлекінада (балет)|Арлекінада]]», «„[[Чароўная флейта (балет)|Чароўная флейта]]“» [[Р. Дрыга]]), Франц («[[Капелія]]» [[Л. Дэліб]]а).<ref>{{Крыніцы/БелЭн|9}}</ref> Вяршыняй акцёрскай кар’еры Легата стала роля Грэнгуара ў балеце «{{нп5|Эсмеральда (балет)|Эсмеральда|ru|Эсмеральда (балет)}}» [[Ц. Пуні]]. Першы выступ (4.1.1904) нічым не прадвяшчаў таго поспеху, які выпадзе выканаўцу праз тры гады. Спатрэбіўся не толькі сцэнічны, але, галоўнае, жыццёвы досвед (страта любімага брата [[Сяргей Легат|Сяргея]], які пакончыў з сабой), каб адбылася гэтая метамарфоза — з безуважнага чалавека ў чалавека, які востра адчувае чужое гора.<ref name="ЛЕГАТ" /> == Пастаноўкі == Паставіў балеты «Фея лялек» (1903, сумесна з [[С. Легат]]ам); «Кот у ботах» А. Міхайлава ([[1906]]), «Пунсовенькая кветачка» [[Фама Аляксандравіч Гартман|Ф. Гартмана]] (1907); аднавіў балеты, пастаўленыя [[М. І. Петыпа]], — «Поры года» (1907); «[[Талісман (балет)|Талісман]]» [[Р. Дрыга]] ([[1909]]), «Сіняя барада» [[Пётр Пятровіч Шэнк|П. Шэнка]] (1910).<ref name="СЭ" /> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Легат Мікалай Густававіч}} [[Катэгорыя:Артысты балета паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Артысты балета Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Артысты балета XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Артысты балета XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Балетмайстры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Балетмайстры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Балетмайстры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі Расіі]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Артысты балета Марыінскага тэатра]] se95xvuthx9bmkbvu52nysh4an49g01 5237855 5237854 2026-11-03T15:29:57Z Ellis Novak 30436 /* Асноўныя ролі */ 5237855 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Легат}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Мікалай Густававіч Легат''' ({{ДН|27|12|1869}}, {{МН|Масква||}} — {{ДС|24|1|1937}}, {{МС|Лондан||}}) — рускі артыст балета, педагог, балетмайстар. Заслужаны артыст Імператарскіх тэатраў ([[1914]]). == Біяграфія == Сын балетных танцоўшчыкаў Пецярбургскай імператарскай сцэны [[Густаў Легат|Густава Легата]] і яго жонкі характарнай танцоўшчыцы і пантамімнай актрысы Марыі Сямёнаўны Легат (у дзявоцтве Гранкен<ref name="ЛЕГАТ">[https://interpretive.ru/termin/legat-nikolai-gustavovich.html ЛЕГАТ Николай Густавович] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210805131022/https://interpretive.ru/termin/legat-nikolai-gustavovich.html |date=5 жніўня 2021 }} В. Шелохаев. Энциклопедия Русской эмиграции, 1997 г.</ref>), брат [[Сяргей Легат|Сяргея Легата]]. Усяго ў сям’і было пяцёра дзяцей, і ўсе былі аддадзены ў балетную школу. У [[1888]] годзе скончыў балетнае аддзяленніе [[Акадэмія рускага балета імя А. Я. Ваганавай|Пецярбургскага тэатральнага вучылішча]] (займаўся ў [[Г. І. Легат]]а, М. І. Волкава, [[П. А. Герт]]а, [[Х. П. Іагансон]]а).<ref name="СЭ">Балет: энциклопедия. / Гл. ред. Ю. Н. Григорович.- М.: Советская энциклопедия, 1981.- 623 стр. с илл.</ref> З 1888 года вядучы класічны танцоўшчык [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]]. Першай значнай роляй быў Аліўе на прэм’еры балета «Калькабрына» (13.2.1891), дзе Мікалй Легат танцаваў з партнёркай — [[Карлота Брыянца|К. Брыянца]]. З [[1907]] года гастраляваў у [[Парыж]]ы, [[Берлін]]е, [[Лейпцыг]]у, [[Вена|Вене]], [[Прага|Празе]], [[Варшава|Варшаве]]. Валодаў бездакорнай тэхнікай і акцёрскім дараваннем. Танцаваў з [[Г. Паўлава]]й, [[М. Ф. Кшасінская|М. Ф. Кшасінскай]], [[Т. П. Карсавіна]]й, [[В. І. Праабражэнская|В. І. Праабражэнскай]] і інш.<ref name="СЭ" /> З [[1902]] года — памочнік балетмайстра, з [[1905]] года — другі балетмайстар, з [[1910]] года — галоўны [[балетмайстар]] Марыінскага тэатра. Быў адным з вядомых педагогаў. У [[1896]]—[[1914]] гадах выкладаў у [[Пецярбургскае тэатральнае вучылішча|Пецярбургскім тэатральным вучылішчы]]. Змагаўся за непахіснасць правілаў класічнага танца ў школе, за чысціню класічнага танца. Яго асноўным педагагічным прынцыпам быў індывідуальны падыход да кожнага вучня. У Мікалая Легата вучыліся: [[Ганна Паўлаўна Паўлава|Г. Паўлава]], [[Міхаіл Міхайлавіч Фокін|М. М. Фокін]], [[Тамара Карсавіна|Т. П. Карсавіна]], [[Лідзія Георгіеўна Кякшт|Л. Г. Кякшт]], [[Вацлаў Ніжынскі|Вацлаў]] і [[Браніслава Ніжынская|Браніслава Ніжынскія]], [[А. Я. Ваганава]], [[Ф. Лапухоў]].<ref name="СЭ" /> Адначасова праявіў сябе як мастак. Разам з малодшым братам Сяргеем намаляваў серыю карыкатур на дзеячаў пецярбургскага балета. Плёнам іх мастацкай творчасці стаў сумесна выдадзены альбом «Рускі балет у карыкатурах» (СПб, 1903),<ref name="СЭ" /> які ўключае карыкатуры на праслаўленых дзеячаў рускага балета: [[Энрыка Чэкеці|Э. Чэкеці]], [[А. Я. Ваганава|А. Я. Ваганаву]], [[Міхаіл Канстанцінавіч Абухаў|М. К. Абухава]], [[Марыя Марыусаўна Петыпа|М. М. Петыпа]], [[Аляксандр Віктаравіч Шыраеў|А. В. Шыраева]], [[Т. П. Карсавіна|Т. Карсавіну]], [[М. М. Фокін]]а, [[М. Ф. Кшасінская|М. Ф. Кшасінскую]], [[Клаўдзія Міхайлаўна Кулічэўская|К. М. Кулічэўскую]] і мноства іншых,<ref>[http://babuchka.livejournal.com/17324.html Карикатуры братьев Легат]</ref> а акрамя таго стварылі серыю аўташаржэй і на сябе.<ref>[http://www.liveinternet.ru/users/2010239/post121497241/ Гл. шаржы]</ref>. З [[1914]] года, пакінуўшы [[Марыінскі тэатр]] (дырэкцыя не аднавіла з ім кантракт), ставіў [[балет]]ы на сцэне [[Народны дом|Народнага дома]] («Белая лілея» [[Барыс Уладзіміравіч Асаф’еў|Б. Асаф’ева]], «Ружа Маргіты» [[І. І. Армсгеймер]]а і інш.), працаваў у Школе рускага балета [[Акім Львовіч валынскі|А. Л. Валынскага]], даваў прыватныя ўрокі, гастраляваў.<ref name="СЭ" /> Пасля [[Кастрычніцкая рэвалюцыя|Кастрычніцкай рэвалюцыі]] ў пачатку 1920-х Мікалая Легата запрасілі выкладаць у [[Маскоўскае тэатральнае вучылішча]], але там ён не прыжыўся. Вяртанне ў родны горад адзначылася яго скандальным артыкулам у часопісе «Жыццё мастацтва» (1922, № 25, 27 чэрвеня), у якой дзейнасць Петраградскай балетнай школы падвяргалася рэзкай крытыцы. У жніўні [[1922]] года М. Легата абралі сябрам вышэйшага харэаграфічнага савета былога Марыінскага тэатра, закліканага кіраваць трупай. Нягледзячы на гэта, восенню таго ж года ён пакінуў Расію.<ref name="ЛЕГАТ" /> Выкладаў у трупе [[Рускі балет Дзягілева]] (1925—1926). У [[1923]] годзе<ref name="СЭ" /> адкрыў школу ў [[Лондан]]е, якую з [[1926]] года ўзначаліла яго жонка — Н. А. Нікалаева-Легат. Сярод вучняў Мікаля Легата былі [[Нінет дэ Валуа|Н. дэ Валуа]], [[М. Фонтэйн]], [[Ф. Аштан]] і інш.<ref name="СЭ" /> Аўтар кнігі «Апавяданне пра рускую школу» (1932). [[Файл:Fille Mal Gardee -Anna Pavlova as Lise, Nikolai Legat as Colas -circa 1910.jpg|thumb|250px|left|[[Ганна Паўлава]] ў ролі Лізы, Мікалай Легат у ролі Коласа ў балеце «[[Марная засцярога]]», [[Санкт-Пецярбург]] ([[1910]])]] == Асноўныя ролі == Сярод партый М. Легата: Зігфрыд, Дэзірэ («[[Лебядзінае возера]]», «[[Спячая прыгажуня (балет)|Спячая прыгажуня]]» [[П. Чайкоўскі|П. Чайкоўскага]]), Альберт («[[Жызэль]]» [[А. Адан]]а), Базіль («[[Дон Кіхот (балет)|Дон Кіхот]]» [[Л. Мінкус]]а), Жан дэ Брыен («{{нп5|Раймонда||ru|Раймонда}}» [[А. Глазуноў|А. Глазунова]]), Арлекін, Лука («[[Арлекінада (балет)|Арлекінада]]», «[[Чароўная флейта (балет)|Чароўная флейта]]» [[Р. Дрыга]]), Франц («[[Капелія]]» [[Л. Дэліб]]а).<ref>{{Крыніцы/БелЭн|9}}</ref> Вяршыняй акцёрскай кар’еры Легата стала роля Грэнгуара ў балеце «{{нп5|Эсмеральда (балет)|Эсмеральда|ru|Эсмеральда (балет)}}» [[Ц. Пуні]]. Першы выступ (4.1.1904) нічым не прадвяшчаў таго поспеху, які выпадзе выканаўцу праз тры гады. Спатрэбіўся не толькі сцэнічны, але, галоўнае, жыццёвы досвед (страта любімага брата [[Сяргей Легат|Сяргея]], які пакончыў з сабой), каб адбылася гэтая метамарфоза — з безуважнага чалавека ў чалавека, які востра адчувае чужое гора.<ref name="ЛЕГАТ" /> == Пастаноўкі == Паставіў балеты «Фея лялек» (1903, сумесна з [[С. Легат]]ам); «Кот у ботах» А. Міхайлава ([[1906]]), «Пунсовенькая кветачка» [[Фама Аляксандравіч Гартман|Ф. Гартмана]] (1907); аднавіў балеты, пастаўленыя [[М. І. Петыпа]], — «Поры года» (1907); «[[Талісман (балет)|Талісман]]» [[Р. Дрыга]] ([[1909]]), «Сіняя барада» [[Пётр Пятровіч Шэнк|П. Шэнка]] (1910).<ref name="СЭ" /> {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|9}} == Спасылкі == {{Commons|Category:}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Легат Мікалай Густававіч}} [[Катэгорыя:Артысты балета паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Артысты балета Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Артысты балета XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Артысты балета XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Балетмайстры паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Балетмайстры Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Балетмайстры XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі Расіі]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі Вялікабрытаніі]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Балетныя педагогі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Артысты балета Марыінскага тэатра]] 4x4z8q4xkwy3ajttmdimelixfuqrvj7 0 689459 5238215 4983170 2026-11-04T09:53:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238215 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} '''Парла́менцкая асамбле́я Са́вета Еўро́пы''', '''ПАСЕ''' ({{lang-en|Parliamentary Assembly of the Council of Europe, PACE}}) — адзін з двух галоўных статутных органаў [[Савет Еўропы|Савета Еўропы]]; кансультатыўны орган, які складаецца з прадстаўнікоў [[парламент]]аў усіх дзяржаў-членаў. ПАСЕ з’яўляецца найстарэйшым у [[Еўропа|Еўропе]] органам міжпарламенцкага супрацоўніцтва. == Склад == Членаў ПАСЕ прызначаюць парламенты дзяржаў-членаў. Пяць найбольшых дзяржаў прадстаўленыя ў ПАСЕ 18 членамі, мінімальнае прадстаўніцтва — 2 члена ад дзяржавы. Нацыянальная дэлегацыя мусіць уключаць прадстаўнікоў усіх палітычных партый, прадстаўленых у парламенце, і адпавядаць патрабаванням збалансаванага прадстаўніцтва мужчын і жанчын. Агулам у ПАСЕ ўваходзяць 318 членаў і 318 «намеснікаў». У пасяджэннях прымаюць удзел таксама 18 наглядальнікаў — ад парламентаў [[Канада|Канады]], [[Мексіка|Мексікі]] і [[Ізраіль|Ізраіля]]. Аналагічныя правы маюць два прадстаўнікі турэцкай супольнасці [[Кіпр]]а, аднак фармальна яны ўваходзяць у склад дэлегацыі Рэспублікі Кіпр. [[Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь|Парламент Беларусі]] ў студзені 1997 года часова пазбаўлены статусу «спецыяльна запрошанага» і яго члены на сесіях не прысутнічаюць<ref>{{Cite web|title=Савет Еўропы|url=https://mfa.gov.by/be/mulateral/organization/list/bel/d1a000f25eb03f3f.html|publisher=[[Міністэрства замежных спраў Рэспублікі Беларусь]]|accessdate=11 кастрычніка 2021|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211027181052/https://mfa.gov.by/be/mulateral/organization/list/bel/d1a000f25eb03f3f.html|archivedate=27 кастрычніка 2021|url-status=dead}}</ref>. == Паўнамоцтвы == Асамблея прымае рэзалюцыі і рэкамендацыі на аснове дакладаў, якія падтрыхтоўваюцца дэпутатамі. Сярод важных паўнамоцтваў Асамблеі — выбары [[Генеральны сакретар Савета Еўропы|Генеральнага сакратара Савета Еўропы]] і яго намесніка, [[суддзя]]ў [[Еўрапейскі суд па правах чалавека|Еўрапейскага суда па правах чалавека]], прыняцце высноў па кандыдатурах новых дзяржаў-членаў, маніторынг выканання імя абавязкаў, узятых на сябе падчас уступлення. ПАСЕ прымае заключэнні на праекты ўсіх міжнародных канвенцый, якія распрацоўваюцца ў Савеце Еўропы. Апроч таго, сесіі Асамблеі традыцыйна становяцца форумамі для абмеркавання актуальных праблем еўрапейскай палітыкі, на іх рэгулярна запрашаюцца кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў. [[Камітэт міністраў Савета Еўропы]] падае справаздачу аб сваёй дзейнасці на кожнай сесіі Асамблеі. КМСЕ таксама абавязаны даваць афіцыйныя адказы на рэкамендацыі ПАСЕ. == Структура == Асамблею ўзначальвае кіраўнік (на дадзены момант — [[Марыя Пейчынавіч-Бурыч]] (Харватыя)), які абіраецца фармальна на адзін год. На практыцы пасада кіраўніка пераходзіць у парадку ратацыі ад адной палітычнай групы (фракцыі) да іншай кожныя 5 гадоў. Асамблея абірае таксама намеснікаў кіраўніка, у цяперашні час іх колькасць складае 20. Як і ў нацыянальных парламентах і Еўрапарламенце, у ПАСЕ працуюць фракцыі, сфарміраваныя паводле палітычнай арыентацыі і іх членаў — гэтак званыя «палітычныя групы». Такіх груп існуе 5: Сацыялістычная група, Еўрапейская народная партыя, Альянс лібералаў і дэмакратаў, Група еўрапейскіх дэмакратаў і Аб’яднаныя еўрапейскія левыя. Таксама падобна да нацыянальных парламентаў у ПАСЕ працуюць камісіі паводле кірункаў дзейнасці. Найбольш значныя з іх — Камісія па палітычных пытаннях, Камісія па прававых пытаннях і правах чалавека, Камісія па выкананні дзяржавамі сваіх абавязкаў. Кіраўнік ПАСЕ, яго намеснікі, кіраўнікі палітычных груп і камісій складаюць Бюро Асамблеі. Яно кіруе працай Асамблеі шляхам падрыхтоўкі парадку дзённага сесій і вызначэння пытанняў, якія заслугоўваюць распрацоўкі дакладаў. З [[2020]] года кіраўнік ПАСЕ — дэпутат парламента [[Бельгія|Бельгіі]] [[Рык Дамс]]<ref>[https://24tv.ua/stalo_vidomo_hto_nastupnim_ocholit_parye_n1212662 Стало відомо, хто наступним очолить ПАРЄ], [[24 (тэлеканал)|24 канал]] {{ref-uk}}</ref>. == Арганізацыя працы == Пленарныя сесіі Асамблеі праходзяць чатыры разы на год і трываюць па адным тыдні кожная. Акрамя гэтага, двойчы на год праходзяць сесіі «Пастаяннай камісіі», або «міні-сесіі», у якіх прымаюць удзел члены Бюро і кіраўнікі нацыянальных дэлегацый. Пастаянная камісія мае права прымаць рэзалюцыі і рэкамендацыі па даручэнні Асамблеі. Пленарныя сесіі праходзяць у штаб-кватэры Савета Еўропы ў [[Страсбур]]ы, сесіі Пастаяннай камісіі — як правіла, у іншых краінах па іх запрашэнні. Камісіі ПАСЕ праводзяць пасяджэнні некалькі разоў на год. Як правіла, яны праходзяць у [[Парыж]]ы ці ў адной з краін-членаў па іх запрашэнні. Падрыхтоўка рэзалюцый і рэкамендацый адбываецца наступным чынам. Кожны член ПАСЕ, сабраўшы неабходную колькасць подпісаў іншых членаў, мае права падаць прапанову аб распрацоўцы дакладу (motion). Калі Бюро Асамблеі пагаджаецца з тым, што такі даклад необходны, яно даручае яго распрацоўку адной ці некалькім камісіям. Камісія прызначае дакладчыка, які на працягу 1-2 гадоў падрыхтоўвае даклад, рэгулярна дакладваючы камісіі аб ходзе работы. У межах падрыхтоўкі дакладу дэпутат можа здзяйсняць шэраг азнаёмляльных паездак, арганізоўваць слуханні. Канчатковая версія дакладу разам з праектам рэзалюцыі і / ці рэкамендацыі прымаецца адпаведнай камісіяй, пасля чаго выносіцца на пленарную сесію ПАСЕ ці на сесію Пастаяннай камісіі. Падчас сесіі дапускаецца паданне пісьмовых паправак да праектаў рэзалюцыі і / ці рэкамендацыі, па кожнай з якіх праводзіцца галасаванне спачатку ў адказнай камісіі з тым, каб вызначыць яе пазіцыю. На пленарным пасяджэнні дакладчык прадстаўляе свой даклад, пасля чаго праводзяцца дэбаты (з загадзя падтрыхтаванага спісу выступаючых) і галасаванне па ўсіх запрапанаваных папраўках і па рэзалюцыі і / ці рэкамендацыі ў цэлым. Для прыняцця рэзалюцыі неабходная простая большасць галасоў, рэкамендацыя патрабуе большасці ў дзве траціны. Улічваюцца толькі галасы членаў, якія прынялі ўдзел у галасаванні. Асабліва актуальныя пытанні могуць быць пастаўленыя ў парадак дзённы ў межах «тэрміновых дэбатаў». Як правіла, на кожнай сесіі праводзяцца такія дэбаты на 1-2 тэмы. Па яе выніках таксама прымаюцца рэзалюцыі і/ці рэкамендацыі. Існуе таксама фармат «дэбатаў па бягучых пытаннях» — аналаг «тэрміновых дэбатаў», але без прыняцця дакументаў. На сесіях рэгулярна выступаюць кіраўнікі дзяржаў і ўрадаў, іншыя спецыяльна запрошаныя госці. Як правіла, за гэтымі выступамі следуюць адказы на пытанні дэпутатаў, што робіць такі выступ свайго роду справаздачай таго ці іншага нацыянальнага лідара перад Асамблеяй. == Нацыянальныя квоты і прадстаўніцтва краін == Нацыянальныя квоты ў арганізацыі (станам на 2019 год) размеркаваны наступным чынам<ref>[https://www.europa-nu.nl/id/vgcbl7eugxmz/parlementaire_vergadering_van_de_raad Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa]{{ref-nl}}</ref>: * [[Вялікабрытанія|Брытанія]], [[Італія]], [[Расія|РФ]], [[Германія]], [[Францыя]] — 18 * [[Іспанія]], [[Польшча]], [[Турцыя]], [[Украіна]] — 12 * [[Румынія]] — 10 * [[Бельгія]], [[Грэцыя]], [[Нідэрланды]], [[Партугалія]], [[Сербія]], [[Венгрыя]], [[Чэхія]] — 7 * [[Аўстрыя]], [[Азербайджан]], [[Балгарыя]], [[Швецыя]], [[Швейцарыя]] — 6 * [[Боснія і Герцагавіна]], [[Грузія]], [[Данія]], [[Малдова]], [[Нарвегія]], [[Славакія]], [[Фінляндыя]], [[Харватыя]] — 5 * [[Албанія]], [[Арменія]], [[Ірландыя]], [[Літва]] — 4 * [[Эстонія]], [[Ісландыя]], [[Кіпр]], [[Латвія]], [[Люксембург]], [[Мальта]], [[Паўночная Македонія]], [[Чарнагорыя]] — 3 * [[Андора]], [[Ліхтэнштэйн]], [[Сан-Марына]], [[Манака]] — 2 == Гл. таксама == * [[Парламенцкая асамблея АБСЕ]] * [[Парламенцкая асамблея НАТА]] {{зноскі}} == Література == * ''І. Мінгазутдінов''. Парламентська асамблея Ради Європи // Політична енциклопедія. Редкол.: Ю. Левенець (голова), Ю. Шаповал (заст. голови) та ін.&nbsp;— К.: Парламентське видавництво, 2011.&nbsp;— с.539 ISBN 978-966-611-818-2 == Спасылкі == * [http://leksika.com.ua/10650913/legal/parlamentska_asambleya_radi_yevropi Парламентська асамблея Ради Європи] // Юрыдычная энцыклапедыя : [у 6 т.] / рэд. кал. Ю. С. Шамшучэнка (адк. рэд.) [і ін.]. — К. : Украінская энцыклапедыя імя М. П. Бажана, 1998—2004. — ISBN 966-749-200-1. * [http://assembly.coe.int/ Афіцыйная старонка ПАСЕ] * [http://www.irs.in.ua/index.php?option=com_content&view=article&id=80%3A1&catid=43%3Aeu&Itemid=70&lang=uk Рекомендація ПАРЄ №&nbsp;190 (1995) щодо вступу України до Ради Європи]{{ref-uk}} * [http://w1.c1.rada.gov.ua/pls/mpz/organizations.mpo_info?o_id=64 Довідкова інформація про діяльність ПАРЄ на сайті Верховної Ради України]{{ref-uk}} * [https://web.archive.org/web/20190702160638/https://apostrophe.ua/ua/article/world/europe/2019-06-06/putinu-nado-stavit-chetkie-usloviya-inache-on-raskolet-evropu---rebekka-harms/26244 Путіну треба ставити чіткі умови, інакше він розколе Європу — Ребекка Гармс]{{ref-uk}} * [https://eutoday.net/news/politics/2019/corruption-at-pace Russia Readmitted To PACE — Crimea Thrown To The Wolves] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190703135206/https://eutoday.net/news/politics/2019/corruption-at-pace |date=3 ліпеня 2019 }}{{ref-en}} * [https://www.lemonde.fr/international/article/2019/06/26/de-retour-dans-l-assemblee-parlementaire-du-conseil-de-l-europe-moscou-ne-cede-rien_5481735_3210.html De retour dans l’Assemblée parlementaire du Conseil de l’Europe, Moscou ne cède rien]{{ref-fr}} * [https://direktno.hr/eu-i-svijet/rusiji-vraceno-pravo-glasa-vijecu-europe-159583/ Rusiji vraćeno pravo glasa u Vijeću Europe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20211011102528/https://direktno.hr/eu-i-svijet/rusiji-vraceno-pravo-glasa-vijecu-europe-159583/ |date=11 кастрычніка 2021 }} * [https://www.aftonbladet.se/nyheter/a/K3aPWE/ukraina-bojkottar-europaradet-i-protest Ukraina bojkottar Europarådet i protest] {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:1949 год у Еўропе]] [[Катэгорыя:Савет Еўропы]] [[Катэгорыя:Міжпарламенцкія арганізацыі]] [[Катэгорыя:Страсбур]] 6tp4d4i0v90c9cei42iurafqd5730mi 0 694770 5238149 4566339 2026-11-04T02:31:16Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238149 wikitext text/x-wiki {{Цёзкі2|Шык}} {{Палітык}} '''Ота Шык''' ({{lang-cs|Ota Šik}}; 11 верасня 1919, [[Пльзень]] — 22 жніўня 2004, [[Санкт-Гален]]) — чэхаславацкі эканаміст і палітык. Распрацаваў план рэформаў эканомікі [[ЧССР]], спынены задушэннем [[Пражская вясна|Пражскай вясны]]. == Біяграфічны нарыс == Вучыўся на электраманцёра<ref name=":0">{{Артыкул|загаловак=Příběh Oty Šika. Jak se vyučený elektromontér stal ekonomickým reformátorem pražského jara|год=26. srpen 2019|спасылка=https://plus.rozhlas.cz/pribeh-oty-sika-jak-se-vyuceny-elektromonter-stal-ekonomickym-reformatorem-8040623|аўтар=Ivana Chmel Denčevová.|выданне=Český rozhlas|мова=cs}}</ref>. У 1940 годзе ўступіў у нелегальную [[Камуністычная партыя Чэхаславакіі|камуністычную партыю Чэхаславакіі]] (КПЧ). У 1941 годзе трапіў у канцэнтрацыйны лагер [[Маўтхаўзен]], дзе прабыў да канца [[Другая сусветная вайна|вайны]]. У 1957 годзе стаў прафесарам эканомікі [[Вышэйшая палітычная школа ЦК КПЧ|Вышэйшай палітычнай школы ЦК КПЧ]]<ref name=":0" />. У 1963 годзе [[Антанін Новатны]] асабіства даручыў Шыку падрыхтаваць эканамічную рэформу<ref name=":0" />. Прапанаваў праграму рэформаў, заснаваную на спалучэнні [[Планавая эканоміка|планавай эканомікі]] з рынкавымі механізмамі. Праграма была прынята на пасяджэнні ЦК КПЧ у студзені 1965 года<ref name=":0" />. Рэформа Шыка раэлізоўвалася з 1967 да канца 1968<ref name=":1">{{Артыкул|загаловак=Ota Šik: Reformátor s vizí humánní společnosti|аўтар=Milan Urban.|спасылка=https://www.thebusinesssoiree.com/clanek/ota-sik-reformator-s-vizi-humanni-spolecnosti|выданне=The Business Soirée|год=13. 11. 2019}}</ref>. У 1969 годзе<ref name=":0" />, пасля [[Пражская вясна|савецкага ўварвання]] ў жніўні, Ота Шык адным з першых з’ехаў з краіны<ref name=":1" />. З 1970 г. працаваў выкладчыкам у [[Базель|Базелі]] і [[Манчэстэр]]ы, а потым прафесарам эканомікі ва Універсітэце эканомікі і сацыяльных навук у [[Санкт-Гален]]е<ref name=":0" />. У лістападзе 1989 года атрымаў магчымасць вяртання на Радзіму, прынамсі ў сферы працы. Ён стаў членам рады кансультантаў тагачаснага прэзідэнта [[Вацлаў Гавел|Вацлава Гаўла]]. На гэтай пасадзе адпрацаваў тры гады<ref name=":2">{{Артыкул|загаловак=Zemřel politik, ekonomický reformátor a malíř Ota Šik|мова=cs|год=25.8.2004|аўтар=Vilém Faltýnek.|спасылка=https://cesky.radio.cz/zemrel-politik-ekonomicky-reformator-a-malir-ota-sik-8090013|выданне=Radio Prague International|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128184021/https://cesky.radio.cz/zemrel-politik-ekonomicky-reformator-a-malir-ota-sik-8090013|archive-date=28 лістапада 2021}}</ref>. == Мастак == Захапляўся жывапісам, якому пачаў вучыцца яшчэ ў 1933 годзе. У 1994 і 1999 гадах былі зладжаныя дзве рэтраспектыўныя выставы ягоных твораў у Празе<ref name=":2" />. {{Зноскі}} == Спасылкі == * {{Артыкул|загаловак=Zemřel politik, ekonomický reformátor a malíř Ota Šik|мова=cs|год=25.8.2004|аўтар=Vilém Faltýnek.|спасылка=https://cesky.radio.cz/zemrel-politik-ekonomicky-reformator-a-malir-ota-sik-8090013|выданне=Radio Prague International|archive-url=https://web.archive.org/web/20211128184021/https://cesky.radio.cz/zemrel-politik-ekonomicky-reformator-a-malir-ota-sik-8090013|archive-date=28 лістапада 2021}} * {{Артыкул|загаловак=Ota Šik a trojčlennost sociálního organismu|выданне=Kulturní noviny|аўтар=Andreas Flörsheimer.|мова=cs|год=08. 07. 2016|спасылка=https://www.kulturni-noviny.cz/print/17533|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211128184017/https://www.kulturni-noviny.cz/print/17533|archivedate=28 лістапада 2021}} * {{Артыкул|загаловак=Příběh Oty Šika. Jak se vyučený elektromontér stal ekonomickým reformátorem pražského jara|год=26. srpen 2019|спасылка=https://plus.rozhlas.cz/pribeh-oty-sika-jak-se-vyuceny-elektromonter-stal-ekonomickym-reformatorem-8040623|аўтар=Ivana Chmel Denčevová.|выданне=Český rozhlas|мова=cs}} * {{Артыкул|загаловак=Ota Šik: Reformátor s vizí humánní společnosti|аўтар=Milan Urban.|спасылка=https://www.thebusinesssoiree.com/clanek/ota-sik-reformator-s-vizi-humanni-spolecnosti|выданне=The Business Soirée|год=13. 11. 2019}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Шык Ота}} [[Катэгорыя:Вязні канцэнтрацыйнага лагера Маўтгаўзен]] [[Катэгорыя:Члены ЦК КПЧ]] [[Катэгорыя:Члены Камуністычнай партыі Чэхаславакіі]] [[Катэгорыя:Эмігранты з Чэхіі]] [[Катэгорыя:Эканамісты Чэхіі]] [[Катэгорыя:Эканамісты XX стагоддзя]] lho4fz1677c496d1o16fi9i58lh2hi1 0 695317 5238069 5011353 2026-11-03T23:56:31Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238069 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч |Тэатр=* [[Расійскі тэатр драмы імя Ф. Волкава|Акадэмічны тэатр імя Ф. Волкава]]; * [[Балтыйскі дом|Ленінградскі тэатр імя Ленінскага камсамола]]; * [[Александрынскі тэатр]] }} {{цёзкі2|Ургант}} '''Ні́на Мікала́еўна У́ргант''' ({{ДН|4|09|1929}}, [[Луга (Расія)|Луга]], [[Ленінградская вобласць]], [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] — {{ДС|3|12|2021}}, [[Санкт-Пецярбург]], [[Расія]]) — савецкая і расійская актрыса тэатра і кіно. Народная артыстка РСФСР (1974). Лаўрэатка [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] (1976). == Біяграфія == Нарадзілася 4 верасня 1929 года ў горадзе Луга Ленінградскай вобласці<ref>{{Артыкул|аўтар=Ливси, Елена. |загаловак=Нина Ургант: 85-летие — какой же это праздник?|спасылка=http://www.kp.ru/daily/26278.4/3155055/|выданне=[[Комсомольская правда|Камсамольская праўда]]|год=2014|чысло=03|месяц=09|мова=ru}} {{v|13|07|2016}}</ref>. Тут, на паўднёвым захадзе вобласці, у той час пражывала нямала [[Эстонцы|эстонцаў]]; абруселым эстонцам быў і яе бацька — Мікалай Ургант, які ажаніўся з украінкай Марыяй — маці Ніны<ref name="Chuyanova">{{Cite web|author=Чуянова, Элина|url=http://www.freecity.lv/zhzl/148/|title=Что связывает Ивана Урганта с Латвией|publisher=// Сайт ''freecity.lv''|date=20.11.2012|access-date=2016-07-13|language=ru}}</ref><ref name="Rosbalt">{{Cite web|url=http://www.rosbalt.ru/world/2012/11/26/1063422.html|title=У Ивана Урганта обнаружились прибалтийские корни|publisher=Информационное агентство [[Росбалт]]|date=26.11.2012|access-date=2016-07-13|language=ru|archive-date=18 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018065436/https://www.rosbalt.ru/world/2012/11/26/1063422.html|url-status=dead}}</ref>. Аб эстонскім паходжанні прозвішча ''{{D-|[[Ургант]]}}'' пісалі таксама выданні «[[Московский комсомолец|Маскоўскі камсамолец у Піцеры]]» (у артыкуле 2006 года пра сына актрысы, акцёра [[Андрэй Львовіч Ургант|Андрэя Урганта]]<ref>{{Cite web|url=http://www.mk-piter.ru/2006/11/28/021/|title=«Мама до сих пор меня воспитывает»|publisher=«[[Московский комсомолец|МК]] в Питере»|date=29.11.2006|language=ru}}</ref>) і газета «Аргументы і факты». У 1930-я гады сям’я савецкага афіцэра Мікалая Урганта пераязджала разам з дзецьмі (дзве дзяўчынкі і два хлопчыкі) з горада ў горад па краіне. У 1940 годзе Мікалай Ургант, які стаў маёрам [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]], атрымаў прызначэнне ў [[Латвія|латвійскі]] горад [[Даўгаўпілс]], дзе сям’я сустрэла пачатак [[Вялікая Айчынная вайна|нямецка-савецкай вайны]]<ref name="Chuyanova"/>. [[Вермахт|Нямецкія войскі]] ўвайшлі ў горад ужо праз некалькі дзён; Мікалай Ургант сышоў на ўсход разам з адыходзячымі савецкімі войскамі, а сям’я засталася ў акупаваным горадзе. Ніна Ургант хавалася падчас аблаў і ўцякала ад паліцаяў, каб не забралі ў Германію<ref>{{Артыкул|аўтар=Кожемякин, Владимир.|загаловак=Не надо мстить! Почему споры о войне раскалывают общество?|спасылка=http://www.aif.ru/society/history/43737|выданне=[[Аргументы и факты|Аргументы і факты]]|год=2013|нумар=22 (1699) за 29 мая|старонак=7|мова=ru}} {{v|13|07|2016}}</ref>. Іх схавала ў падвале дворнічыха; пры гэтым уся акруга ведала, што гэта — дзеці чэкіста, але ніхто іх не выдаў<ref name="Rosbalt"/>. Пасля вызвалення Даўгаўпілса Ніна Ургант вярнулася ў школу. Брала ўдзел у школьных канцэртах, чытала вершы, іграла на гітары і спявала песні ваенных гадоў, заслужыўшы мянушку ''«Нінка-артыстка»''. Пасля заканчэння школы яна, прайшоўшы вялікі конкурс, паступіла ў Ленінградскі тэатральны інстытут імя А. М. Астроўскага<ref name="Chuyanova"/><ref name="Rosbalt"/>, дзе вучылася з 1948<ref name="documentary/fi=6148">{{Cite web|url=https://www.1tv.com/announce/6828|title=Документальный фильм Нина Ургант, три кошки и двое мужчин|publisher=[[Першы канал (Расія)|Першы канал]]|access-date=2020-06-23|language=ru}}</ref> па 1953 год (клас Таццяны Сойнікавай і [[Уладзімір Іванавіч Частнакоў|Уладзіміра Частнакова]]). Пасля заканчэння інстытута год працавала ў Акадэмічным тэатры імя Ф. Волкава ў [[Яраслаўль|Яраслаўлі]], дзе заняла месца вядучай лірычнай гераіні. З 1954 года Ургант — актрыса [[Балтыйскі дом|Ленінградскага тэатра імя Ленінскага камсамола]]. Яна выступала ў галоўных ролях. На яе рахунку ў гэтым тэатры каля 20 роляў: Галя Давыдава ў спектаклі «У добры час» па [[Віктар Сяргеевіч Розаў|Віктару Розаву]] (1955), Ліна ў «Першай вясне» Галіны Нікалаевай і [[Станіслаў Адольфавіч Радзінскі|Станіслава Радзінскага]] (1956), Лушка ў «Паднятай цаліне» па [[Міхаіл Аляксандравіч Шолахаў|Міхаілу Шолахаву]] (1957), Нінка ў «Провадах белых начэй» па [[Вера Фёдараўна Панова|Веры Пановай]] (1961), Клава ў спектаклі ''«Адзін год» па Юрыю Герману (1961) і іншыя. З 1962 года працавала ў [[Александрынскі тэатр|Ленінградскім акадэмічным тэатры драмы імя А. С. Пушкіна]] (Александрынскі тэатр)<ref>{{Артыкул|аўтар=Карасёв И., Ливси Е. |загаловак=У Нины Ургант под дверью живёт… бомж|спасылка=http://www.kp.ru/daily/24354.4/541035/|выданне=[[Комсомольская правда|Камсамольская праўда]]|год=2009|нумар=за 3 сентября|мова=ru}} {{v|13|07|2016}}</ref>. Сыграла больш за 30 роляў. Акрамя Інкен Петэрс у спектаклі «Перад заходам сонца» па [[Герхарт Гаўптман|Герхарту Гаўптману]] (1963), выканала ролі Мары-Акцябр у «Сустрэчы» Жака Робера (1964), Вары ў «Справе, якой ты служыш» Юрыя Германа (1967), Ранеўскай у «[[Вішнёвы сад|Вішнёвым садзе]]» (1972), Нікі ў спектаклі «З запісак Лапаціна» па [[Канстанцін Міхайлавіч Сіманаў|Канстанціну Сіманаву]] (1975), Ксанціпы ў «Гутарках з Сакратам» [[Эдвард Станіслававіч Радзінскі|Эдварда Радзінскага]] (1976), Лалеціны ў «Тармажэнне ў нябёсах» Уладзіміра Голуба (1988), Гертруды ў «[[Гамлет|Гамлеце]]» (1992) ды іншых. Першую вялікую ролю ў кіно актрыса сыграла ў 1962 годзе ў меладраме Ігара Таланкіна «[[Уступ (фільм)|Уступ]]». Далей былі роля Люсі ў фільме «[[Я родам з дзяцінства]]» (1966) і роля Ганны Міхайлаўны ў фільме «[[Сыны ідуць у бой (фільм)|Сыны ідуць у бой]]» (1969) Віктара Турава. Але найбольш вядомай стала роля медсястры Раі з фільма «[[Беларускі вакзал (фільм)|Беларускі вакзал]]» (1970) рэжысёра [[Андрэй Сяргеевіч Смірноў|Андрэя Смірнова]]<ref>{{Артыкул|аўтар=Кулебякина, Ава. |загаловак=Нина Ургант: «80 лет — несчастье, горе, беда. Это болезнь и отчаяние»|спасылка=http://www.aif.ru/culture/person/nina_urgant_80_let_-_neschaste_gore_beda_eto_bolezn_i_otchayanie|выданне=[[Аргументы и факты|Аргументы і факты]]|год=2009|нумар=за 4 сентября|мова=ru}} {{v|13|07|2016}}</ref>. У 2008 годзе яна сыграла сваю апошнюю ролю ў кіно — Ашкінчыху ў карціне «Азіят». Актрыса адмовілася ад здымак, лічачы, што для яе няма годных роляў. Была членам гільдыі акцёраў кіно Расіі (з 2015 года). Штогод 9 мая Ніна Ургант спявала для ветэранаў вайны песню з кінафільма «[[Беларускі вакзал (фільм)|Беларускі вакзал]]». Потым заходзіла ў [[Мікольскі марскі сабор|Мікольскі сабор]] у Пецярбургу побач з будынкам сабора і ставіла свечкі ў памяць пра маму, якая засталася ў [[Даўгаўпілс]]е, старэйшага брата-франтавіка, які памёр у [[Дзень Перамогі]] ў 2007 годзе, і сваіх партнёраў па фільме «Беларускі вакзал». == Грамадзянская пазіцыя == У 2001 годзе Ніна Ургант падпісала адкрыты ліст у абарону тэлеканала [[НТБ]]<ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.com/ardocs/28mar2001/pismo5.html|title=Письмо видных деятелей науки, культуры и политики в защиту НТВ|publisher=// [[NEWSru.com]]|date=27.03.2001|access-date=2016-04-25|language=ru}}</ref>. У 2007 годзе падтрымала вылучэнне [[Дзмітрый Анатольевіч Мядзведзеў|Дзмітрыя Мядзведзева]] на пасаду прэзідэнта, а [[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін|Уладзіміра Пуціна]] на пасаду кіраўніка ўрада Расіі<ref>{{Cite web|author=Кафтан, Лариса|url=http://www.kp.ru/daily/24020/89270/|title=Владимир Путин: Я согласен стать председателем правительства|publisher=// [[Комсомольская правда|Камсамольская праўда]]|date=18.12.2007|access-date=2016-04-25|language=ru}}</ref>. == Хвароба і смерць == У ліпені 2014 года Ніна Ургант заявіла, што пакутуе [[Хвароба Паркінсона|хваробай Паркінсона]]<ref name="С">{{Cite web|author=Зинченко, Денис|url=http://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20140712-nina-urgant-s-kazhdym-dnem-vse-huzhe-i-nadezhdy-net|title=Нина Ургант: С каждым днём мне всё хуже, и надежды нет|publisher=[[Собеседник|Суразмоўца]]|date=12.07.2014|access-date=2014-09-16|language=ru|archive-date=18 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018061253/https://sobesednik.ru/kultura-i-tv/20140712-nina-urgant-s-kazhdym-dnem-vse-huzhe-i-nadezhdy-net|url-status=dead}}</ref>. Памёрла 3 снежня 2021 года ў Санкт-Пецярбургу<ref>[https://zn.ua/ukr/CULTURE/pomerla-radjanska-ta-rosijska-aktrisa-nina-urhant.html Померла радянська та російська актриса Ніна Ургант, ZN, 03.12.2021]{{ref-uk}}</ref>. == Сям’я == * Бацька — Мікалай Андрэевіч Ургант, эстонец, афіцэр [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]]<ref name="documentary/fi=6148"/>. * Маці — Марыя Пятроўна Ургант (1902—1962) — украінка<ref>{{Cite web|language=ru|url=https://chayka.lv/2019/10/27/andrej-urgant/|title=В Даугавпилс приезжал Андрей Ургант, чтобы привести в порядок могилы бабушки и близкого ей человека|last=Плавока Инна|website=Chayka.lv|date=2019-10-27|access-date=2020-06-23}}</ref>. У сям’і было чацвёра дзяцей: Уладзімір, Ніна, Герман і Галіна<ref name="Chuyanova"/>. * Першы муж — акцёр, Заслужаны артыст РСФСР ([[1991]]) Леў Міліндэр (31 снежня 1930 — 8 сакавіка 2005). * Другі муж — акцёр, Заслужаны артыст РСФСР ([[1991]]) Генадзь Варапаеў ([[1931]]—[[2001]]). * Трэці муж — артыст балета, балетмайстар, [[Заслужаны дзеяч мастацтваў Расіі|Заслужаны дзеяч мастацтваў РФ]] ([[2002]]) Кірыл Ласкары ([[1936]]—[[2009]]). ** сын — акцёр [[Андрэй Львовіч Ургант|Андрэй Ургант]] (нар. 28 лістапада 1956). *** унук — тэлевядучы, акцёр, спявак, музыкант [[Іван Андрэевіч Ургант|Іван Ургант]] (нар. 16 красавіка 1978). *** унучка Марыя Андрэеўна Ургант, жыве ў Нідэрландах<ref name="С"/>. **** праўнучка Ніна Іванаўна Ургант (нар. 15 мая 2008) жыве ў Маскве. **** праўнучка Валерыя Іванаўна Ургант (нар. 21 верасня 2015). **** праўнук Эмір. **** праўнук Габрыэль<ref>{{Cite web|access-date=2016-02-16|title=У Ивана Урганта родился племянник {{!}} StarHit.ru|url=http://www.starhit.ru/eksklusiv/u-ivana-urganta-rodilsya-plemyannik-118931/|publisher=// Сайт ''www.starhit.ru''|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20190130220559/http://www.starhit.ru/eksklusiv/u-ivana-urganta-rodilsya-plemyannik-118931/|archive-date=30 студзеня 2019|url-status=dead}}</ref>. == Ролі ў кіно == # {{Год у гісторыі кіно|1954}} — Утаймавальніца тыграў — ''Волечка Міхайлава'' # {{Год у гісторыі кіно|1955}} — Дванаццатая ноч — ''служанка'' # {{Год у гісторыі кіно|1957}} — Смерць Пазухіна — ''Маўра Рыгораўна, другая жонка Пракопія Іванавіча Пазухіна'' # {{Год у гісторыі кіно|1957}} — Вуліца поўная нечаканасцей — ''адпачывальніца ў Пецяргофскім парку'' # {{Год у гісторыі кіно|1958}} — Ішлі салдаты… — ''удава'' # {{Год у гісторыі кіно|1959}} — Шынель — ''дама лёгкіх паводзін'' # {{Год у гісторыі кіно|1960}} — Асцярожна, бабуля! — ''Аляксандра'' # {{Год у гісторыі кіно|1962}} — Уступ — ''маці Валодзі'' # {{Год у гісторыі кіно|1963}} — Знаёмцеся, Балуеў! — ''Дуся Балуева'' # {{Год у гісторыі кіно|1963}} — Пакуль жывы чалавек — ''Зінаіда Іванаўна Шырокава'' # {{Год у гісторыі кіно|1964}} — Маці і мачыха — ''Кацярына'' # {{Год у гісторыі кіно|1964}} — Чайка (фільм-спектакль) — ''Маша'' # {{Год у гісторыі кіно|1965}} — Спякотны ліпень — ''Варвара'' # {{Год у гісторыі кіно|1966}} — Дзённыя зоркі — ''жанчына з труной'' # {{Год у гісторыі кіно|1966}} — [[Я родам з дзяцінства]] — ''Люся'' # {{Год у гісторыі кіно|1967}} — Адплата — ''Сіма Суворава'' # {{Год у гісторыі кіно|1967}} — [[Вайна пад стрэхамі (фільм)|Вайна пад стрэхамі]] — ''Ганна Міхайлаўна'' # {{Год у гісторыі кіно|1968}} — Людзі, як рэкі — ''Праскоўя, паштальён'' # {{Год у гісторыі кіно|1969}} — Доўгая, доўгая справа… — ''Маша'' # {{Год у гісторыі кіно|1969}} — Гэтыя нявінныя забавы — ''маці Косці'' # {{Год у гісторыі кіно|1969}} — Сыны ідуць у бой — ''Ганна Міхайлаўна'' # {{Год у гісторыі кіно|1970}} — Беларускі вакзал — ''Рая'' # {{Год у гісторыі кіно|1970}} — Чароўная сіла мастацтва — ''маці Вовы'' # {{Год у гісторыі кіно|1971}} — Магіла льва — ''Марыя, палюбоўніца Весялова'' # {{Год у гісторыі кіно|1974}} — Марыць і жыць — ''маці Марыі'' # {{Год у гісторыі кіно|1974}} — Прэмія — ''Міленіна'' # {{Год у гісторыі кіно|1974}} — Ясь і Яніна — удзельніца свята ў клубе # {{Год у гісторыі кіно|1975}} — На ўсё астатняе жыццё — ''цётка Таня'' # {{Год у гісторыі кіно|1975}} — Памяць — ''настаўніца'' # {{Год у гісторыі кіно|1976}} — Вы мне пісалі… — ''Ніна Мікалаеўна'' # {{Год у гісторыі кіно|1976}} — Дзень сямейнай урачыстасці — ''Дарына Сцяпанаўна'' # {{Год у гісторыі кіно|1976}} — Доўгая, доўгая справа — ''Марыя Іванаўна Строганава, маці Кірыла'' # {{Год у гісторыі кіно|1976}} — Дні хірурга Мішкіна — ''Марына Васілеўна, галоўны ўрач'' # {{Год у гісторыі кіно|1976}} — Уласная думка — ''Алімпіяда'' # {{Год у гісторыі кіно|1977}} — {{Год у гісторыі кіно|1979}} — Адкрытая кніга — ''маці Тані'' # {{Год у гісторыі кіно|1978}} — Прыгажун-мужчына — ''Апалінарыя'' # {{Год у гісторыі кіно|1978}} — Хлапчукі — ''цётка Дуся'' # {{Год у гісторыі кіно|1979}} — Дзевяць дзён і ўсё жыццё — ''Сама сябе, агучка'' # {{Год у гісторыі кіно|1980}} — Сямейны круг — ''Мядзведзева'' # {{Год у гісторыі кіно|1981}} — Дзяўчына і Гранд — ''маці Марыны'' # {{Год у гісторыі кіно|1981}} — Танкадром — ''Маргарыта Андрэеўна'' # {{Год у гісторыі кіно|1982}} — Вось зноў акно… — ''Ганна Кірылаўна'' # {{Год у гісторыі кіно|1982}} — Сонечны вецер — ''Любоў Васілеўна'' # {{Год у гісторыі кіно|1984}} — Час адпачынку з суботы да панядзелка — ''пасажырка цеплахода'' # {{Год у гісторыі кіно|1984}} — Лепшыя гады — ''цётка Віка'' # {{Год у гісторыі кіно|1985}} — Нядзельны тата — ''Ніна Сяргеева'' # {{Год у гісторыі кіно|1985}} — Сяброўка мая — ''Ніна Юр’еўна, маці Косці'' # {{Год у гісторыі кіно|1986}} — Пацярпелыя прэтэнзій не маюць — ''Кацярына Васілеўна'' # {{Год у гісторыі кіно|1987}} — Запомніце мяне такой — ''Жукава, алкагалічка'' # {{Год у гісторыі кіно|1987}} — Казка пра закаханага маляра — ''сляпая каралева'' # {{Год у гісторыі кіно|1988}} — Будні і святы Серафімы Глюкінай — ''Марыя Рыгораўна'' # 1992 — Барабаніяда # 2002—2009 — Разведзеныя масты — Зінаіда Мікалаеўна # {{Год у гісторыі кіно|2004}} — Вуліцы разбітых ліхтароў-6 — ''Алена Пятроўна'' # {{Год у гісторыі кіно|2004}} — Я цябе люблю — ''Марыя Львоўна'' # {{Год у гісторыі кіно|2006}} — Рускія грошы — ''Анфіса Ціханаўна'' # {{Год у гісторыі кіно|2008}} — Азіят — ''Ашкінчыха'' === Дакументальнае кіно === * 1974 — Ніна Ургант. Фільм-партрэт<ref>{{Cite web|url=http://www.vremya.tv/announce/11344|title=Нина Ургант. Фильм-портрет|publisher=// Сайт ''vremya.tv''|access-date=2014-09-16|language=ru}}</ref> (рэжысёр Я. Струкава, ленінградскае тэлебачанне) * 1999 — Ніна Ургант. Пецярбург. Партрэты * 2004 — Планета Ніны Ургант (рэжысёр Наталля Урвачава) * 2005—2007 — Як сыходзілі куміры (рэжысёры Дзмітрый Кужараў, Міхаіл Рагавой) * 2009 — Ніна Ургант. Быць дакладнай (рэжысёр Наталля Сяргеева) * 2009 — Ніна Ургант. Тры кошкі і двое мужчын (рэжысёр Алег Шылоўскі) * 2014 — Ніна Ургант. Казка для бабулі (рэжысёр Сяргей Сунцоў) == Узнагароды == * 1960 — заслужаная артыстка РСФСР<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/113/44/42668?view=1 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 8 марта 1960 года]{{ref-ru}}</ref> * 1963 — Спецыяльны прыз Венецыянскага кінафестывалю за ролю ў карціне «Уступ» * 1971 — [[ордэн «Знак Пашаны»]] * 1974 — народная артыстка РСФСР<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/113/58/42287?view=1 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 14 марта 1974 года]{{ref-ru}}</ref> * 1976 — [[Дзяржаўная прэмія СССР]] за ролю Дзіны Паўлаўны Міленінай у фільме «[[Прэмія (фільм, 1974)|Прэмія]]»'' * 1982 — Ганаровая грамата Прэзідыума Вярхоўнага Савета РСФСР — ''за шматгадовую плённую творчую працу ў Ленінградскім дзяржаўным акадэмічным тэатры драмы імя А. С. Пушкіна''<ref>[https://naukaprava.ru/catalog/1/113/66/41567?view=1 Указ Президиума Верховного Совета РСФСР от 3 августа 1982 года «О награждении Почетной Грамотой Президиума Верховного Совета РСФСР артистов Ленинградского государственного академического театра драмы имени А. С. Пушкина»]{{ref-ru}}</ref> * 1999 — [[ордэн «За заслугі перад Айчынай»]] IV ступені<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/14355 Указ Президента Российской Федерации от 4 сентября 1999 года № 1163 «О награждении орденом „За заслуги перед Отечеством“ IV степени Ургант Н. Н.»]{{ref-ru}}</ref> * 1999 — Ордэн Творцы Пецярбурга (№ 8) * 2001 — тэатральная прэмія «Залаты сафіт» (спецыяльная прэмія — ''за творчае даўгалецце і ўнікальны ўнёсак у тэатральную культуру Санкт-Пецярбурга'')<ref>[http://zolotoisofit.ru/sofit-2001/ Лауреаты премии «Золотой софит» в 2001 году]{{ref-ru}}</ref> * 2006 — ордэн «За заслугі перад Айчынай» III ступені — ''да 250-годдзя Александрынскага (Расійскага акадэмічнага тэатра драмы імя [[Аляксандр Сяргеевіч Пушкін|А. С. Пушкіна]])''<ref>[http://www.kremlin.ru/acts/bank/23692 Указ Президента Российской Федерации от 17 апреля 2006 года № 392]{{ref-ru}}</ref> * 2013 — Прыз імя А. Міронава «Фігаро» ў намінацыі «За цудоўнае імгненне даўжынёй у жыццё» * 2014 — тэатральная прэмія «Залатая маска» — за выдатны ўнёсак у развіццё татральнага мастацтва * 2016 — [[Ордэн Пашаны (Расія)|ордэн Пашаны]]<ref>{{Cite web|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/41560/page/2|title=Указ Президента Российской Федерации от 26 декабря 2016 года № 711|publisher=kremlin.ru|date=2016-12-26|access-date=2016-12-26|language=ru}}</ref> {{зноскі|3}} == Літаратура == * ''{{Comment|Блинова А. И.|Блинова, Анна Иосифовна}}'' Нина Ургант: Народная артистка России. — М. : МК МЕТА, 2002. — 249+2 с. — ISBN 5-901880-03-X * Нина Ургант. — Изд. Бюро пропаганды советского киноискусства, 1968. — 20 с. — 75000 экз. — (Актёры советского кино). * Портреты актёров: Нина Ургант, Лидия Штыкан, Нина Мамаева, Игорь Горбачев, Вадим Медведев. — 1971. — 116 с. — 40000 экз. == Спасылкі == * [http://5-tv.ru/programs/broadcast/503063/ Нина Ургант в программе «Встречи на Моховой» («Петербург — Пятый канал», 3 января 2009 года)] {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Ургант Ніна Мікалаеўна}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Залатая маска»]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Дзяржаўнай прэміі СССР]] [[Катэгорыя:Заслужаныя артысты РСФСР]] [[Катэгорыя:Народныя артысты РСФСР]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «Знак Пашаны»]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Пашаны]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За заслугі перад Айчынай» 4 ступені]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна «За заслугі перад Айчынай» 3 ступені]] [[Катэгорыя:Актрысы СССР]] [[Катэгорыя:Актрысы Расіі]] [[Катэгорыя:Актрысы паводле алфавіта]] 704lcmbmm7olgdaepgztdajeemgxqhx 0 701032 5238053 5141883 2026-11-03T23:10:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Гарады-пабрацімы */ 5238053 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Дуэ}} {{НП-Францыя |статус = Горад |беларуская назва = Дуэ |арыгінальная назва = |від рэгіёна = |рэгіён = О-дэ-Франс |рэгіён у табліцы = |від раёна = Дэпартаменты Францыі{{!}}Дэпартамент |раён = Нор |раён у табліцы = Нор (дэпартамент){{!}}Нор }} '''Дуэ''' — камуна на поўначы [[Францыя|Францыі]], рэгіён [[О-дэ-Франс]], дэпартамент Нор, цэнтр аднайменнай акругі і кантона. Размешчана за 32 км на поўдзень ад [[Ліль|Ліля]] і за 13 км на захад ад бельгійскай мяжы ў гістарычнай вобласці Французская Фландрыя, за 4 км ад аўтамагістралі А21, на рацэ Скарп. Аснова прамысловасці — старадаўнія вугальныя шахты і буйны завод кампаніі Renault. Насельніцтва (2017 год) — {{num|39700}} чалавек. <gallery mode="packed"> Файл:Fonderie de canons de Douai - l'entrée.jpg|Старая гарматная ліцейня Файл:Maison dite de la Poule à Douai.jpg|Старыя дамы, вядомыя як куратнік Файл:Douai - Place du Marché-au-Poisson ( n°9, 21, 27, 31).jpg|Рынак Файл:Maison angle Rue de la massue et petite Place à Douai.jpg|Малая плошча </gallery> == Гарады-пабрацімы == {{Гарады-пабрацімы}} == Вядомыя асобы == * [[Ян Хрысціцель Маскле]] (1762—1836) — каталіцкі біскуп, мінскі біскуп-суфраган. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гарады О-дэ-Франс]] [[Катэгорыя:Камуны дэпартамента Нор]] h7msp1n9g16nng378wydh6c0eax55zi 0 702310 5237850 5063186 2026-11-03T15:25:02Z Ellis Novak 30436 5237850 wikitext text/x-wiki [[Файл:Handel, Lascia ch’io pianga autograph score, 1711.jpg|thumb|right|300px|Гэтая партытура для [[арыя|арыі]] «Дай мне паплакаць» (''Lascia ch’io pianga'') [[Г. Гендэль|Г. Гендэля]] паказвае просты акампанемент для рэчытатыву; большую частку часу basso continuo (ніжняя частка басовага ключа) грае паўноты і цэлыя ноты пад рэчытатыўнай партыяй [[вакал]]іста.]] [[Файл:Bach - cantata 140. 2. recitative.ogg|thumb|right|200px|Рэчытатыў з [[кантата|кантаты]] «Прачынайцеся, кліча голас да нас» ({{lang-de|Wachet auf, ruft uns die Stimme}}) [[І. С. Бах]]а.]] '''Рэчытаты́ў''' ({{lang-it|recitativo}} ад {{lang-it|recitare}} — дэкламаваць)<ref>{{Крыніцы/Слоўнік іншамоўных слоў|2|336—337}}</ref> — тып [[вакал]]ьнай, радзей інструментальнай мелодыкі, якая ўвасабляе інтанацыі, рытміку і агульную структуру натуральнай гаворкі, захоўваючы фіксаваны [[музычны строй]]; таксама назва раздзела ў [[опера|оперы]] ў [[17 стагоддзе|XVII]] — [[19 стагоддзе|XIX]] стагоддзях, які папярэднічаў [[арыя|арыі]] ([[А. Скарлаці]], [[І. С. Бах]], [[В. А. Моцарт]], [[Дж. Вердзі]] і інш.). Рэчытатывы адрозніваюцца паводле моўнага прататыпу. У [[фальклор]]ы розных народаў гэта абрадавыя песні, плачы-[[галашэнні]] і інш. У старажытнай культавай музыцы была пашырана {{нп3|псалмодыя||ru|Псалмодия}}. Аднаўленне яе асаблівасцей сустракаецца і ў [[опера|оперы]] («[[Аіда]]» [[Дж. Вердзі]]). Кампазітарамі {{нп3|Неапалітанская школа|неапалітанскай опернай школы|ru|Неаполитанская школа}} ([[А. Скарлаці]] і інш.) распрацаваны два тыпы рэчытатыву: * '''secco''' («сухі», перадаваў інтанацыі бытавой мовы), * '''accompagnato''' («акампаніраваны», арыентаваўся на эмацыянальную аратарскую ці тэатральную мову). Рэчытатыў у інструментальнай музыцы паявіўся пад уплывам оперы ({{нп3|Франчэска Антоніа Банпорці|Ф. Банпорці|ru|Бонпорти, Франческо Антонио}}, [[Джузэпэ Тарэлі|Дж. Тарэлі]], І. Кунаў і інш.). Пазней семантычныя магчымасці інструментальнага рэчытатыву ўзбагачаліся за кошт пераўтварэння ім новых інтанацыйных прататыпаў — культавай псалмодыі, фальклорнага рэчытатыву, кантраснай і медытатыўнай унутранай мовы<ref name="БЭ">{{Крыніцы/БелЭн|14|||37}}</ref>. У [[XIX]] стагоддзі індывідуалізацыя кампазітарскіх стыляў адбілася і на оперным рэчытатыве ([[А. Барадзін]], [[Р. Вагнер]], [[Дж. Вердзі]], [[М. Глінка]], [[А. Даргамыжскі]], [[М. Мусаргскі]], [[П. Чайкоўскі]] і інш.). [[М. Рымскі-Корсакаў]] выкарыстоўваў таксама «сказавы» і «былінны» тыпы рэчытатыву. У [[20 стагоддзе|XX стагоддзі]] з’явіліся асаблівыя формы рэчытатыву ([[Альбан Берг|А. Берг]], {{нп3|Міхаіл Фабіянавіч Гнесін|М. Гнесін|ru|Гнесин, Михаил Фабианович}}, [[А. Шонберг]] і інш.): «музычнае чытанне» (''Sprechstimme'') і «гаворкападобныя спевы» (''Sprechgesang''). У беларускай музыцы рэчытатыў прадстаўлены ў сольных і ансамблевых нумарах першых беларускіх опер (быў невыразны, часам пераважаў дэкламацыйны пачатак). Багатыя магчымасці рэчытатыву ў операх [[А. Багатыроў|А. Багатырова]], [[С. Картэс]]а, [[Ю. Семяняка|Ю. Семянякі]], [[Дз. Смольскі|Дз. Смольскага]], [[А. Туранкоў|А. Туранкова]], [[Я. Цікоцкі|Я. Цікоцкага]], дзе ён гнутка адлюстроўвае эмацыянальны стан герояў, адценні розных сітуацый у працэсе развіцця дзеяння<ref name="БЭ"/>. У беларускіх операх [[20 стагоддзе|XX стагоддзя]] рэчытатыў нярэдка напісаны ў стылі рускай класікі XIX стагоддзя з захаваннем традыцыйных форм: рэчытатыўныя сцэны, аб’яднанне рэчытатыву з наступнай [[арыя]]й ці [[арыёза]] («[[Кветка шчасця]]» [[Аляксей Яўлампавіч Туранкоў|А. Туранкова]], паст. 1937; «[[У пушчах Палесся]]» [[Анатоль Васільевіч Багатыроў|А. Багатырова]], паст. 1939). Выкарыстоўваецца і сучасны паводле стылю і форм рэчытатыў («[[Джардана Бруна (опера)|Джардана Бруна]]» [[С. Картэс]]а, паст. 1977). Магчымасці інструментальнага рэчытатыву шырока выкарыстаны ў беларускай сімфанічнай музыцы<ref name="БЭ"/>. {{зноскі}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|14|||37}} * {{Крыніцы/Тэатральная Беларусь|2|Рэчытатыў}} {{Оперныя тэрміны}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Хіп-хоп]] ln9sqj2bp1v6vhzevt5wrsrrr95lzv8 0 709385 5238003 5086029 2026-11-03T21:30:34Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238003 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Нурые Улвіе Меўлан Джывелек''' ({{Lang-tr|Nuriye Ulviye Mevlan Civelek}}; 1893 — 9 красавіка 1964, [[Кырыкхан]], [[Турцыя]]) — [[Туркі|турэцкая]] абаронца правоў жанчын, суфражыстка, журналістка і заснавальніца першага фемінісцкага жаночага часопіса і арганізацыі па абароне правоў мусульманскіх жанчын у Турцыі. Часопіс ўпершыню апублікаваў фатаграфію жанчыны-мусульманкі. == Ранняя Біяграфія == Нурые Улвіе Едзіч нарадзілася ў 1893 годзе ў сям’і Сафіе Ханым і Махмута Едзіча{{Sfn|Çakır|2006|p=336}}, хутчэй за ўсё ў мястэчку Хаджывеліоба (Гёнен, [[Асманская імперыя]]){{Sfn|Çakır|2016}}. Па іншых крыніцах месцам яе нараджэння была Сірыя{{Sfn|Özden|2015}}, а трэція паказваюць на Гёреме ў цэнтральнай Турцыі{{Sfn|Çakır|2006|p=336}}. Яе бацька быў заняты ў сельскай гаспадарцы. Ён быў [[Чаркесы|чаркескага паходжання]], будучы вымушаным пакінуць [[Паўночны Каўказ]] пасля заваёвы яго [[Расійская імперыя|Расійскай імперыяй]]{{Sfn|Çakır|2006|p=336}}. З-за фінансавых праблем сям’я стала жыць у галечы і была вымушана адправіць сваю дачку ў палац Йылдыз{{Sfn|Özden|2015}} ва ўзросце шасці гадоў{{Sfn|Canbek|2011}}. Там яна расла і вучылася палацавым правілам і манерам, а таксама рэлігіі. Па тагачаснай традыцыі яна выйшла замуж у 13 гадоў, у 1906 годзе{{Sfn|Özden|2015}}. Яе муж, Хулусі-бей, быў прыёмным братам султана і памёр неўзабаве пасля вяселля{{Sfn|Çakır|2006|p=336}}. == Дзейнасць == Выкарыстоўваючы грошы, якія атрымала ў спадчыну ад свайго мужа, яна заснавала часопіс ''Жаночы свет'' ({{Lang-tr|Kadınlar Dünyası}}), выкарыстоўваючы імя Нурые Улвіе, 4 красавіка 1913 года. 28 мая таго ж года яна стварыла Асманскае Таварыства па абароне правоў жанчын ({{Lang-tr|Osmanlı Müdâfaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti}}), з мэтай паляпшэння жаночай адукацыі і працаўладкавання, а таксама правядзення рэформы дрэс-кода{{Sfn|von Dewitz|2012}}. Хоць Асацыяцыя была ў першую чаргу арганізацыяй [[Мусульмане|мусульманскі]] жанчын, у яе таксама ўваходзілі прадстаўнікі этнічных меншасцяў і еўрапейскія журналісты{{Sfn|Çakır|2006}}. Першапачаткова часопіс выдаваўся штодня. Пасля сотага выпуску ён пачаў выходзіць на штотыднёвай аснове{{Sfn|Çakır|2006|p=336}}, а пасля 108-га выпуску (каля 7 верасня 1913 года) Нурые Улвіе стала падпісваць свае артыкулы як Улвіе Меўлан, узяўшы прозвішча свайго новага мужа, Рыфата Меўлана, журналіста і палітыка{{Sfn|von Dewitz|2012}}. Сярод персаналу выдання не было ніводнага аўтара-мужчыны, такім чынам Меўлан рэагавала на тое, што мужчыны не давалі жанчынам права ўдзелу ў грамадскай дзейнасці{{Sfn|Çakır|2006|p=337}}. У сваіх артыкулах Меўлан дэкларавала выразныя патрабаванні, уключаючы права жанчын на вышэйшую адукацыю, роўную аплату працы для жанчын і мужчын, доступ жанчын да дзяржаўных пасадаў, а таксама сцвярджала, што паляпшэнне жыцця жанчын таксама прывядзе да паляпшэння жыцця грамадства ў цэлым{{Sfn|von Dewitz|2012}}. Яна таксама выступала за нашэнне хусткі замест [[Хіджаб|хіджаба]], за роўныя правы палоў у шлюбе і асуджала практыку ўладкавання шлюбаў{{Sfn|Altınöz|2003}}. У выніку сваёй кампаніі турэцкія жанчыны дамагліся поспехаў: так у 1913 годзе сем жанчын былі наняты ў тэлефонную кампанію, а ў 1914 годзе Інас Дарульфюнуну{{Sfn|von Dewitz|2012}} адкрыў курсы для жанчын у галіне навукі і літаратуры ў [[Стамбул]]е{{Sfn|100 Years of Women at the University|2014}}. З 1913 па 1914 год таксама выходзіла [[Французская мова|французскае]] выданне ''Жаночага свету'', што было накіравана на пашырэнне дыялогу паміж еўрапейскімі феміністкамі і членамі Асацыяцыі{{Sfn|Çakır|2006}}. Меўлан кіравала ''Жаночым светам'' да 1921 года{{Sfn|von Dewitz|2012}}. Падчас [[Вайна за незалежнасць Турцыі|Вайны за незалежнасць Турцыі]] яе муж, які быў прыхільнікам курдскай незалежнасці{{Sfn|Ozoglu|2012}}, увайшоў у лік 150 непажаданых персон у Турцыі і быў высланы з краіны па заканчэнні вайны ў 1923 годзе{{Sfn|Canbek|2011}}{{Sfn|Özden|2015}}. У 1927 годзе Меўлан развялася з ім і пачала ўтрымліваць дом-інтэрнат для навучэнцаў. У 1931 годзе яна выйшла замуж за студэнта-медыка, Алі Мухарэама Джывелека з [[Антыёхія|Антыёхіі]], які жыў з ёй у час вучобы на факультэце медыцыны{{Sfn|Çakır|2016}}. Пасля завяршэння яго навучання пара пакінула Стамбул і пераехала ў Кырыкхан ([[Хатай (правінцыя)|правінцыя Хатай]]){{Sfn|Özden|2015}}. Джывелек памерла 9 красавіка 1964 года ў Кырыкхане, пахавана на могілках Асры ў [[Антак’я|Антак’е]]{{Sfn|von Dewitz|2012}}. == Спадчына == Пасля яе смерці яе мужам была заснавана публічная бібліятэка ў 1967 годзе, якая носіць яе імя. Да 2004 годзе бібліятэка захоўвала больш за 9 000 кніг{{Sfn|Cihan News Agency|2004}}. У Кырыкхане адна з вуліц носіць яе імя{{Sfn|Canbek|2011}}, а на могілках, дзе яна пахаваная, яе муж усталяваў фантан у яе памяць. У 1967 годзе на гэтых жа могілках Турэцкі жаночы савет ({{Lang-tr|Türkiye Kadınlar Konseyi}}) адкрыў мемарыяльную дошку, прысвечаную ёй{{Sfn|von Dewitz|2012}}. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{refbegin|30em}} *{{cite thesis|last=Altınöz|first=Vuslat Devrim|date=2003|title=Women's Press, Journals, Magazines and Newspapers from 1875 to 1923|type=Masters|publisher=Miami University|location=Oxford, Ohio|url=https://etd.ohiolink.edu/rws_etd/document/get/miami1060799831/inline|access-date=30 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026053958/https://etd.ohiolink.edu/rws_etd/document/get/miami1060799831/inline|archive-date=2017-10-26|url-status=dead}} *{{cite web|last1=Çakır|first1=Serpil|title=Nuriye Ulviye Civelek Hayati|url=http://kitapsec.weebly.com/nuriye-ulviye-civelek-kimdir.html|website=Kitapsec|publisher=Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı|access-date=30 March 2016|location=Ankara, Turkey|language=tr|date=2016|ref=Çakır2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330152706/http://kitapsec.weebly.com/nuriye-ulviye-civelek-kimdir.html|archive-date=30 сакавіка 2016|url-status=dead}} *{{cite book|editor-last1=de Haan|editor-first1=Francisca|editor-last2=Daskalova|editor-first2=Krasimira|editor-last3=Loutfi|editor-first3=Anna|title=Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries|last1=Çakır|first1=Serpil|chapter=Mevlan Civelek, Ulviye (1893–1964)|chapter-url=https://archive.org/details/biographicaldict0000unse_u3f7/page/336|year=2006|publisher=Central European University Press|location=Budapest, Hungary|isbn=978-963-7326-39-4|pages=[https://archive.org/details/biographicaldict0000unse_u3f7/page/336 336–339]|chapter-url-access=registration|via=[[Project MUSE]]}} *{{cite news|last1=Canbek|first1=Serap|title=İlk Çerkes feminist Ulviye Mevlan Civelek|url=http://www.jinepsgazetesi.com/-12178.html|access-date=30 March 2016|publisher=Jineps Gazetesi|date=August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330174713/http://www.jinepsgazetesi.com/-12178.html|trans-title=First Circassian feminist: Ulviye Mevlan Civelek|archive-date=30 March 2016|location=Istanbul, Turkey|language=tr}} *{{cite news|last1=Özden|first1=Zuhal|title=Osmanlı'da İlk Kadın Feminist Ulviye Nuriye Mevlan Civelek|url=http://www.demokrathaber.net/osmanli-da-ilk-kadin-feminist-ulviye-nuriye-mevlan-civelek-makale,8131.html|access-date=30 March 2016|publisher=Demokrat Haber|date=9 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150309102003/http://www.demokrathaber.net/osmanli-da-ilk-kadin-feminist-ulviye-nuriye-mevlan-civelek-makale,8131.html|trans-title=The First Feminist in the Ottoman Empire: Ulviye Nuriye Mevlan Civelek|archive-date=9 March 2015|location=Istanbul, Turkey|language=tr}} *{{cite book|last=Ozoglu|first=Hakan|title=Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries|url=https://books.google.com/books?id=vEAu4L1oz_4C&pg=PA83|year=2012|publisher=SUNY Press|location=Albany, New York|isbn=978-0-7914-8556-9}} *{{cite web|editor-last1=von Dewitz|editor-first1=Lyndall|title=Nuriye Ulviye Mevlan Civelek|url=http://www.istanbulkadinmuzesi.org/en/nuriye-ulviye-mevlan-civelek|publisher=Istanbul Kadin Müzesi|access-date=30 March 2016|location=Istanbul, Turkey|date=2012|others=translators into English: Meral Akkent, Erlangen, Germany and Emre Aslay, Chicago, İllinois|ref=von Dewitz2012|archive-date=21 сакавіка 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160321023013/http://istanbulkadinmuzesi.org/en/nuriye-ulviye-mevlan-civelek|url-status=dead}} *{{cite news|ref={{harvid|Cihan News Agency|2004}}|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=Kırıkhan'daki tarihi kütüphane ilgi bekliyor |url=https://www.cihan.com.tr/tr/kirikhandaki-tarihi-kutuphane-ilgi-bekliyor-792621.htm|access-date=30 March 2016|publisher=Cihan News Agency|date= 24 July 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20160330210618/https://www.cihan.com.tr/tr/kirikhandaki-tarihi-kutuphane-ilgi-bekliyor-792621.htm|trans-title=Kırıkhan historic library is waiting for attention|archive-date=30 March 2016|location=Istanbul, Turkey|language=tr}} *{{cite journal|ref={{harvid|100 Years of Women at the University|2014}}|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|title=İnas Darülfünunu ve Kadınlar Dünyası Dergisi|journal=Kadınların Üniversitede 100 Yılı İnas Darülfünunu / Kadın Üniversitesi 1914–1919|date=2014|url=https://bianet.org/system/uploads/1/files/attachments/000/001/264/original/UniversitedeIlkKadinlar__opt.pdf?1417525942|access-date=30 March 2016|trans-title=Women’s University and the magazine|publisher=İstanbul Kadın Müzesi, Bianet|location=Istanbul, Turkey|language=tr, en}} {{refend}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-05-28}} {{DEFAULTSORT:Меўлан Джывелек Нурые Улвіе}} [[Катэгорыя:Суфражысткі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі XX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Пісьменніцы XX стагоддзя]] p9qzcl9dclhtz535kao6c6r25m1aou4 0 712035 5237875 4153295 2026-11-03T15:43:36Z Ellis Novak 30436 5237875 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Петыпа}} {{Тэатральны дзеяч}} '''Марыя Марыусаўна Петыпа''' ({{ДН|29|10|1857}}, {{МН|Санкт-Пецярбург||}} — {{ДС|||1930}}, {{МС|Парыж||}}) — артыстка балета і педагог, [[характарны танец|характарная]] салістка [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]]. Прадстаўніца тэатральнай дынастыі [[Петыпа]]: дачка прыма-балерыны [[Марыя Сяргееўна Суроўшчыкава-Петыпа|Марыі Суроўшчыковай-Петыпа]] і танцоўшчыка, балетмайстра, кіраўніка пецярбургскага балета ў 1869—1903 гадах [[Марыус Петыпа|Марыуса Петыпа]]. Першая выканаўца партыі феі Бэзу ў балеце [[П. І. Чайкоўскі|П. І. Чайкоўскага]] «[[Спячая прыгажуня (балет)|Спячая прыгажуня]]» ([[1890]]). == Біяграфія == Вучылася ў бацькі [[Марыус Іванавіч Петыпа|Марыуса Петыпа]]. У [[1875]] годзе дэбютавала на сцэне [[Марыінскі тэатр|Марыінскага тэатра]] ў галоўнай партыі балета «{{нп3|Блакітная вяргіня (балет)|Блакітная вяргіня|es|La dalia azul (ballet)}}» [[Ц. Пуні]]. На вяршыне сваёй кар’еры Марыя Петыпа была адна з самых вядомых балерын Санкт-Пецярбурга. Яе партрэты малявалі вядомыя мастакі (захаваўся партрэт [[Канстанцін Ягоравіч Макоўскі|Канстанціна Макоўскага]]), яе асабістае жыццё абмяркоўвалася ў газетах, а 25-годдзе яе кар’еры ў [[1901]] годзе шырока адзначалася ў Пецярбургу. {{нп3|Улас Міхайлавіч Дарашэвіч|Улас Дарашэвіч|ru|Дорошевич, Влас Михайлович}} напісаў з гэтай нагоды прасторны артыкул пад назвай ''«Багіня радасці і весялосці»''.<ref>Богиня радости и веселья // «Россия», 1901, 4 февраля, No 639</ref> Петыпа шмат гастралявала за мяжой і была ўзнагароджана {{нп3|Ордэн Акадэмічных пальмаў|ордэнам Акадэмічных пальмаў|ru|Орден Академических пальм}} у [[Францыя|Францыі]]. [[Файл:Seasons -Bacchanal -Pavel Gerdt & Marie Petipa -1900.JPG|thumb|злева|[[Павел Герт]] і Марыя Петыпа ў балеце «Поры года» Марыуса Петыпа і [[А. Глазуноў|Аляксандра Глазунова]].]] У 1897, 1903, 1904 гастралявала ў [[Парыж]]ы, у 1899, 1901 — у [[Будапешт|Будапешце]].<ref name="СЭ">Балет: энциклопедия. / Гл. ред. Ю. Н. Григорович.- М.: Советская энциклопедия, 1981.- 623 стр. с илл.</ref> Будучы грамадзянскай жонкай і пастаяннай партнёркай па сцэне танцоўшчыка [[Сяргей Легат|Сяргея Легата]] (1875—1905), у 1902—1903 гадах разам з ім гастралявала ў [[Вена|Вене]], [[Парыж]]ы, [[Монтэ-Карла]], Будапешце з [[характарны танец|характарнымі танцамі]] і [[камедыя|камедыйнымі]] нумарамі. У [[1905]] годзе, ва ўзросце 29 гадоў, Сяргей скончыў жыццё самагубствам з-за падзей, выкліканых забастоўкай артыстаў падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў у Расіі|рэвалюцыі 1905 года]]. У [[1907]] годзе Марыя Петыпа скончыла сваю сцэнічную кар’еру, аднак да [[1912]] года эпізадычна выступала ў канцэртах у [[Марыінскі тэатр|Марыінскім]] і ў прыватных тэатрах. {{Wikidata/Ancestors |invert = |years = 1}} == Творчасць == У [[1896]] годзе [[М. І. Петыпа]] паставіў для яе балет «{{нп3|Прывал кавалерыі||fr|La Halte de cavalerie}}» {{нп3|Іван Іванавіч Армсгеймер|І. Армсгеймера|ru|Армсгеймер, Иван Иванович}}, дзе яна выконвала партыю Марыі. Марыя Петыпа валодала яркім тэмпераментам, выразнай пластыкай. Была вядучай характарнай танцоўшчыцай пецярбургскай сцэны: венгерка («Лебядзінае возера», «[[Капелія]]»), іспанка («Раймонда»), італьянка («Наяда і рыбак» [[Ц. Пуні]]) і інш. Сярод найбольш любімых партый артыстка называла [[лезгінка|лезгінку]] ў оперы «{{нп3|Руслан і Людміла (опера)|Руслан і Людміла|ru|Руслан и Людмила (опера)}}», [[Мазурка (танец)|мазурку]] ў сцэне балю оперы «{{нп3|Жыццё за цара||ru|Жизнь за царя}}» і іспанскі танец у оперы «[[Кармэн (опера)|Кармэн]]». Сярод іншых партый: Каці і Нізія («Маркітантка» і «{{нп3|Цар Кандаўл (балет)|Цар Кандаўл|ru|Царь Кандавл (балет)}}» [[Ц. Пуні]]). {{зноскі}} == Літаратура == * Балет: энциклопедия. / Гл. ред. Ю. Н. Григорович.- М.: Советская энциклопедия, 1981.- 623 стр. с илл. {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Петыпа Марыя Марыусаўна}} [[Катэгорыя:Артысты балета паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Артысты балета Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Артысты балета XIX стагоддзя]] [[Катэгорыя:Артысты балета Марыінскага тэатра]] 7548byeg8f9iuswjlu6mtrfmarqurab 0 720388 5238178 5137411 2026-11-04T06:10:48Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238178 wikitext text/x-wiki {{ДД}} '''Пак Чжон Ян''' ({{lang-ko|박중양 朴重陽}}; 3 мая 1872&nbsp;— 23 красавіка 1959)&nbsp;— [[Карэя|карэйскі]] палітык, журналіст і чыноўнік, [[Лібералізм|ліберальны]] філосаф і [[Агнастыцызм|агностык]]. Быў адным з першых ідэолагаў [[Рух за незалежнасць Карэі|руху за незалежнасць Карэі]]. == Біяграфія == У 1904—1905 гадах удзельнічаў у [[Руска-японская вайна|Руска-японскай вайне]]. У маі 1906 года знаходзіўся на пасадзе мэра [[Тэгу]], а пазней стаў губернатарам Паўночнага Кенсана (1906, 1908—1910), [[Пхёнан-Намдо|правінцыі Паўднёвая Пхёнан]] (1907—1908), [[Паўднёвая Чала|Чала-Намда]] (1907), Чхунчхон-Намда (1910—1915), [[Хванхэ]] (1921—1923, 1928). {{зноскі}} == Літаратура == * Bak Eungyung(1999), ''일제하 조선인관료 연구'', Seoul, Korea: Hakminsa. * 반민족문제연구소(1993), ''친일파 99인 1'', Seoul, Korea: Dolbegye. {{ISBN|8971990112}}. * Lim Jong-guk(1991), ''실록 친일파'', Seoul, Korea: Dolbegye. {{ISBN|9788971990360}}. * 민족경제연구소(1948), ''친일파 군상'', Seoul, Korea: 삼성출판사. * [http://www.imaeil.com/sub_news/sub_news_view.php?news_id=9830&yy=2009 일제말~해방~한국戰 잔혹사] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180204182453/http://www.imaeil.com/sub_news/sub_news_view.php?news_id=9830&yy=2009 |date=4 лютага 2018 }} * Jeong Jae-yong(2008), ''빙이화 (상, 하)'', Seoul, Korea:Hansome media * Daqinfo(2003), ''부끄러운 문화 답사기'', Seoul, Korea:Booki * [https://archive.today/20121220013722/http://100.daum.net/encyclopedia/view.do?docid=b08b3671a Bak Jungyang] * [http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=556201&mobile&categoryId=1593 Bak Jungyang] * [https://web.archive.org/web/20131029202550/http://bluecabin.com.ne.kr/split99/pjy1161.htm Bak Jungyang] * [https://web.archive.org/web/20131112105229/http://people.aks.ac.kr/front/tabCon/ppl/pplView.aks?pplId=PPL_7HIL_A1874_1_0027104 Bak Jungyang:Korea historical person information] * [http://nekonote.jp/korea/hito/pak-ty.html 大邱の近代化-朴重陽] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20150711145140/http://nekonote.jp/korea/hito/pak-ty.html |date=11 ліпеня 2015 }} [Архівавана 11 ліпеня 2015 года ў Wayback Machine.] * [https://web.archive.org/web/20130611163307/http://homepage1.nifty.com/kitabatake/rekishi48.html 日本帝國勅選貴族院議員一覽] * [http://www.imaeil.com/sub_news/sub_news_view.php?news_id=3463&yy=2010 «일제가 현대 조선 개신» 해방후에도 망발…친일파 박중양] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20170517164512/http://www.imaeil.com/sub_news/sub_news_view.php?news_id=3463&yy=2010 |date=17 мая 2017 }} i-Daegumail news 2010. 01.25 * [https://web.archive.org/web/20160304033755/http://www.dailian.co.kr/news/news_view.htm?id=189674&page=41&code=&gubun=sh&search= 순종의 남행에는 친일파 뿐이었다] The Dailian News 2010.01.30 * [https://web.archive.org/web/20160303234414/http://www.dailian.co.kr/news/news_view.htm?id=189730 «순종 남행이 박중양의 정치적 입지 높여»] The Dailian News 2010.01.30 * [http://www.hani.co.kr/arti/society/society_general/407481.html 친일중의 친일 ‘3·1운동 자제단’은 누구?] The Hangyeolye 2010.03.01 {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2022-09-25}} [[Катэгорыя:Палітыкі Паўднёвай Карэі]] [[Катэгорыя:Журналісты Паўднёвай Карэі]] [[Катэгорыя:Вучоныя Паўднёвай Карэі]] [[Катэгорыя:Удзельнікі руска-японскай вайны]] [[Катэгорыя:Кіраўнікі гарадоў]] g89fmpwv643btnxgftd29mv723iulem 0 727232 5237843 4630300 2026-11-03T15:17:42Z Ellis Novak 30436 /* Біяграфія */ 5237843 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Мак-Кензі (прозвішча)|Мак-Кензі}} {{Ваенны дзеяч |поўнае імя = |арыгінал імя = |дата нараджэння = |месца нараджэння = |дата смерці = |месца смерці = |Перыяд жыцця = |выява = MacKenzie.jpg |подпіс = Фотаздымак 1995 года. |герб = |подпіс герба = |мянушка = |псеўданім = |прыналежнасць = {{flagicon image|Flag of the United States.svg}} [[ЗША]] <br>{{flagicon image|Flag of Rhodesia (1968–1979).svg}} [[Радэзія]]<br/>{{Сцягафікацыя|Зімбабвэ}}<br>{{flagicon image|Flag of South Africa (1928-1982).svg}} [[ПАР]]<br>{{flagicon image|Flag of Transkei.svg}} {{нп3|Транскей||xh|I-Transkei}}<br>{{Сцягафікацыя|Сьера-Леонэ}} |гады службы = 1966–1967, 1970–1980, 1980–1981, 1981–1985, 1995 |званне = {{нп3|радавы першага класа||en|Private first class}} (у ЗША), [[капітан]] (у Радэзіі), [[маёр]] (у ПАР) |род войскаў = [[пяхота]], {{нп3|паветрана-дэсантныя войскі||ru|Воздушно-десантные войска}}, [[спецпрызн]] |камандаваў = 22-я эскадрылля САС Паўднёвай Радэзіі,<br/>Падраздзяленне камандас САС Сьера-Леонэ |частка = |бітвы = [[Вайна ў В’етнаме]],<br/>[[Радэзійская вайна ў бушы|Радэзійская вайна]],<br/>[[Вайна за незалежнасць Намібіі|Пагранічная вайна ПАР]],<br/>[[Баснійская вайна]],<br/>[[Грамадзянская вайна ў Сьера-Леонэ]] |узнагароды = |Commons = |Rodovid = |сувязі = |у адстаўцы = |роспіс = }} '''Роберт Кален Мак-Кензі''' ({{lang-en|Robert Callen MacKenzie}}; [[30 лістапада]] [[1948]] — [[24 лютага]] [[1995]]) — амерыканскі [[вайсковец]] і [[найміт]], удзельнік шэрагу [[узброены канфлікт|ваенных канфліктаў]], адзін з рэдактараў часопіса «[[Soldier of Fortune (часопіс)|Soldier of Fortune]]». == Біяграфія == У [[1966]] годзе ва ўзросце 17 гадоў, скончыўшы сярэднюю школу, Мак-Кензі атрымаў рэкамендацыю ў {{нп3|Акадэмія ВПС ЗША|Акадэмію ВПС ЗША|en|United States Air Force Academy}}. Аднак ён пажадаў служыць у [[Армія ЗША|сухапутных войсках]], каб трапіць на [[Вайна ў В’етнаме|В’етнамскую вайну]]. На прызыўным пункце ў [[Сан-Дыега]] ([[Каліфорнія|штат Каліфорнія]]) юнак запісаўся [[пяхота|пяхотнікам]]. Да [[1967]] года прайшоў курс падрыхтоўкі ў джунглях [[Панама|Панамы]] і атрымаў кваліфікацыю дэсантніка, пасля чаго быў адпраўлены ў [[Паўднёвы В’етнам]]. Служыў у 1-м батальёне 327-га пяхотнага палка {{нп3|101-я паветрана-дэсантная дывізія|101-й паветрана-дэсантнай дывізіі|en|101st Airborne Division}}. [[29 мая]] таго ж года атрымаў кулявое раненне. Пасля года ў шпіталі лекары абвясцілі яго інвалідам, і Мак-Кензі быў вымушаны пакінуць [[узброеныя сілы]]. У [[1970]] годзе паехаў у [[Радэзія|Радэзію]]. Прайшоўшы строгі адборачны курс, залічаны ў якасці замежнага добраахвотніка ў {{нп3|Спецыяльная авіяцыйная служба (Радэзія)|Спецыяльную авіяцыйную службу (SAS)|en|Rhodesian Special Air Service}}, дзе даслужыўся да камандзіра 22-й эскадрыллі. У складзе падраздзялення ўдзельнічаў у [[Радэзійская вайна ў бушы|Радэзійскай вайне]]. Некаторы час пасля ўтварэння замест Радэзіі [[Зімбабвэ]] працягнуў кар’еру ў {{нп3|Нацыянальная армія Зімбабвэ|Нацыянальнай арміі новай дзяржавы|en|Zimbabwe National Army}}, але ў [[1980]] годзе з’ехаў. Мак-Кензі трапіў ва {{нп3|Узброеныя сілы ПАР||af|Suid-Afrikaanse Weermag}} і стаў [[маёр]]ам [[спецпрызн]]а. У [[1981]] годзе ён далучыўся да ўзброеных фарміраванняў {{нп3|Транскей|Транскея|xh|I-Transkei}}. Артымаў пасаду намесніка камандзіра палка СпП. Змагаўся ў [[Вайна за незалежнасць Намібіі|Пагранічнай вайне]]. У [[1985]] годзе, пасля 15 гадоў службы за мяжой, Мак-Кензі вярнуўся ў [[ЗША]]. На радзіме [[Роберт К. Браўн]], заснавальнік часопіса «[[Soldier of Fortune (часопіс)|Soldier of Fortune]]», наняў яго рэдактарам па «нетрадыцыйных аперацыях». Адначасна ў якасці [[Ваенны спецыяліст|ваенспеца]] ён аказваў свае паслугі ў [[Цэнтральная Амерыка|Цэнтральнай Амерыцы]], [[Харватыя|Харватыі]] і [[Боснія і Герцагавіна|Босніі]]. Варта адзначыць работу Мак-Кензі ў [[Мазамбік]]у, дзе той вёў перамовы з паўстанцамі, дамогшыся вызвалення сямі заходніх закладнікаў. У канцы студзеня [[1995]] года стаў камандзірам групы наёмных інструктараў-[[гуркхі|гуркхаў]] пры ўрадавай арміі [[Сьера-Леонэ]], дзе ў той час бушавала [[Грамадзянская вайна ў Сьера-Леонэ|грамадзянская вайна]]. Яго кантынгент займаўся падрыхтоўкай камандас. [[23 лютага]] атрад Мак-Кензі ў складзе гуркхаў і ўрадавых вайскоўцаў атакаваў пазіцыі баевікоў [[Аб’яднаны рэвалюцыйны фронт|АРФ]] у Малал-Хілс. У ходзе перастрэлкі амерыканец быў цяжка паранены і памёр на раніцу наступнага дня. == Сям’я == Мак-Кензі ажаніўся з Сібіл Клайн (раней была замужам за чыноўнікам {{нп3|Стэфан Халпер|Стэфанам Халперам|en|Stefan Halper}}<ref name=leeman/>). У шлюбе нарадзіўся сын Ян<ref name=cfiva>Staff writer (2006). [https://web.archive.org/web/20061201202939/http://www.cfiva.org/cfiva/remembrances/index.cfm?fuseaction=details&bookID=29 «Robert C. MacKenzie.»] [https://web.archive.org/web/20110721085305/http://cfiva.org/cfiva/remembrances/index.cfm ''Book of Remembrance''.] [https://web.archive.org/web/20110723034535/http://www.cfiva.org/cfiva/home/index.cfm Croatian Forces International Volunteers Association.]</ref>. Яго цесць {{нп3|Рэй Клайн||en|Ray S. Cline}} з’яўляўся былым намеснікам дырэктара па разведцы [[ЦРУ]]<ref name=leeman>Leeman, Bernard (2015). ''Lesotho and the Struggle for Azania: Origins and History of the African National Congress, Pan Africanist Congress, South African Communist Party and Basutoland Congress Party, 1780—1994''. London: University of Azania. p. 583. (2nd ed.) {{ISBN|9980850019|978-9980850010}}.</ref>. {{зноскі}} == Публікацыі == * «Shoot and Scoot.» ''Soldier of Fortune'', vol. 18, no. 10 (Oct. 1993), pp. 48-51. * "4th Estate Armored Brigade, " with Chuck Fremont. ''Soldier of Fortune'', vol. 18, no. 10 (Oct. 1993), pp. 52-53. == Бібліяграфія == * MacKenzie, Sibyl W. (Jul. 1995) [https://archive.org/download/mac-kenzie-sibyl-death-of-a-warrior-soldier-of-fortune-vol.-20-no.-7-jul.-1995-pp.-36-41-82-84/MacKenzie%2C%20Sibyl%20-%20Death%20of%20a%20Warrior%20%28Soldier%20of%20Fortune%2C%20vol.%2020%2C%20no.%207%2C%20Jul.%201995%29%2C%20pp.%2036-41%2C%2082-84.pdf «Death of a Warrior.»] ''Soldier of Fortune'', vol. 20, no. 7. pp. 36-41, 82-84. [https://archive.org/download/soldieroffortunemagazine/Soldier%20of%20Fortune%20%5B1995%2707%5D.pdf Full issue.] * Staff writer (2006). [https://web.archive.org/web/20110725153945/http://cfiva.org/cfiva/remembrances/index.cfm?fuseaction=details&bookID=34 «Andrew Myers.»] [https://web.archive.org/web/20110721085305/http://cfiva.org/cfiva/remembrances/index.cfm ''Book of Remembrance''.] [https://web.archive.org/web/20110723034535/http://www.cfiva.org/cfiva/home/index.cfm Croatian Forces International Volunteers Association.] {{вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Найміты]] [[Катэгорыя:Удзельнікі вайны ў В’етнаме]] [[Катэгорыя:Ваенныя ЗША]] [[Катэгорыя:Капітаны]] [[Катэгорыя:Маёры]] 7z6f7q94xgd8qpx63suqy27kbbks4op 0 731443 5237959 4735727 2026-11-03T19:56:22Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237959 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Цік}} '''Цік''' ({{Lang-fr|tic}} «паторгванне мускулаў; цік») — хуткі, стэрэатыпны кароткачасовы міжвольны элементарны рух, які вонкава нагадвае [[Рэфлекс|рэфлекторную]] або мэтанакіраваную<ref name="СтоименовыЭнциклСлов">{{кніга|Стоименов Й. А., Стоименова М. Й., |Коева П. Й. и др. |загаловак=Психиатрический энциклопедический словарь |спасылка=https://archive.org/details/isbn_966608306X|месца=К. |выдавецтва=«МАУП» |год=2003 |старонак=1200 |старонкі=[https://archive.org/details/isbn_966608306X/page/1019 1019]—1020 |isbn=966-608-306-X}}</ref>, разнавіднасць [[гіперкінез]]у. Гіперкінезамі (ад {{Lang-grc|{{comment|ὑπέρ|hupér}}}}) называюць скарачэнні адной мышцы ці цэлай групы мышц па памылковай камандзе цэфалічнага мозгу. == Клінічная карціна == Цікам лічацца хуткія аднатыпныя рухі, якія часам могуць закранаць і галасавы апарат, што суправаджаецца вымаўленнем гукаў (вакалізацыяй) — рохканнем, чмоканнем, вымаўленнем слоў. Самы распаўсюджаны цік — лыпанне<ref name="ЖмуровGBooks">{{кніга|аўтар=Жмуров В. А. |загаловак=Психиатрия. Энциклопедия |выдавецтва=T/O «Neformat» |год=2016 |спасылка=https://books.google.ru/books?id=wwwqDQAAQBAJ&pg=PT3250 |старонкі=3250—3253}}</ref>. Часам цікі нагадваюць [[Харэя|харэю]] або [[Міякланія|міякланію]], але ў адрозненне ад гэтых расстройстваў менш абцяжарвае нармальныя рухі<ref name="НеврологияНационал">{{кніга|адказны=Под ред. Е. И. Гусева, А. Н. Коновалова, В. И. Скворцовой, А. Б. Гехт |загаловак=Неврология: национальное руководство |месца=М. |выдавецтва=«ГЭОТАР-Медиа» |год=2010 |старонкі=85 |старонак=1040 |серыя=Серия «Национальные руководства» |isbn=978-5-9704-1714-0 |спасылка=https://books.google.com/books?id=p5K33H0Ip5oC&pg=PA85}}</ref>. Цікі магчыма імітаваць<ref name="НеврологияНационал" />. Вонкава яны падобныя на [[Карыкатура|карыкатурнае]] адлюстраванне нармальных рухаў<ref name="НеврологияНационал" />. Ужыванне [[Алкагольныя напоі|алкаголю]], забавы або канцэнтрацыя ўвагі звычайна памяншаюць цікі, а эмацыйныя стымулы (такія як [[страх]] або [[трывога]]) — узмацняюць<ref name="НеврологияНационал"/>. == Гісторыя == [[Файл:Tourette's_tic_long_medium_192kbps.OGG|безрамкі|Прыклады маторнага ціка.]] У літаратуры цікі упершыню апісаны ў сярэдзіне [[VII стагоддзе|VII стагоддзя]] як «звычка мышц да скарачэння». == Класіфікацыя == Класіфікацыя цікаў: ; Па ўцягнутасці груп мышц : # ''Мімічныя'' (тваравыя); # ''Галасавыя'' або ''вакальныя'' (ад {{Lang-la|vōcālis}}, {{Lang-la2|vōx}} «голас» — з уцягваннем галасавых [[Мускулы|мышц]]); ## Простыя, з элементарнай вакалізацыяй. ## Складаныя — напрыклад, выкрыкванне мацюкальных слоў — капралалія<ref name="НеврологияНационал" />. # ''Рэспіраторныя'' (з удзелам [[Дыхальная сістэма чалавека|дыхальных]] мышц — напрыклад, рохканне, пакашліванне, шумнае выдыханне або ўцягванне паветра); # ''Аперкулярныя'' (з удзелам жавальнай мускулатуры — напрыклад, цоканне, чмоканне, чмяканне, шкоўканне зубамі)<ref name="ЖмуровGBooks" />; # ''Мануальныя'' (з уцягваннем мышц верхніх канечнасцяў — напрыклад, кручэнне кісцяў рук, сцісканне кулака, паціранне далоняў, пстрыканне пальцамі)<ref name="ЖмуровGBooks" />; # ''Факальныя'' (аб’ядноўвае цікі мышц галавы, твару, тулава і канечнасцяў)<ref name="НеврологияНационал" />. ; Па распаўсюджанасці : # ''Лакальныя'' — з уцягваннем адной групы мышц; # ''Генералізаваныя'' — з уцягваннем некалькіх груп мышц (могуць нагадваць мэтанакіраваны рухальны акт). ; Па працягласці<ref name="ЖмуровGBooks"/> : # ''Транзістарныя'' або ''часовыя'', з працягласцю не больш за год ({{ICD10|F|95|0}} у МКБ-10); # ''Хранічныя'' ({{ICD10|F|95|1}} у МКБ-10). ; Па складанасці : # ''Простыя'' — элементарныя рухі (напрыклад, прыжмурванне, падморгванне, рух вушамі, наморшчванне ілба, звядзенне броваў і т. п.); # ''Складаныя'' — комплексныя складаныя рухі з уцягваннем многіх мышц. ; Паводле этыялогіі : # ''Першасныя'' (псіхагенныя, нервовыя) — часцей бываюць у дзіцячым узросце. Хлопчыкі хварэюць часцей. Правакуюць пачатак псіхатраўмы. Працякае дабраякасна, праходзяць самастойна. Працягласць ад некалькіх тыдняў да некалькіх гадоў. # ''Другасныя'' (сімптаматычныя) — развіваюцца з прычыны арганічнага або дысметабалічнай паразы галаўнога мозгу ([[энцэфаліт]]; траўма; парушэнне мазгавога кровазвароту; інтаксікацыі; нейралептычныя экстрапірамідныя засмучэнні, якія ўзнікаюць пры прыёме антыпсіхатычных прэпаратаў<ref name="СтоименовыЭнциклСлов"/>; парушэнне функцыі ўнутраных органаў). # ''Спадчынныя'' (сіндром Турэта — цікознае засмучэнне з генералізованнымі рухальнымі і галасавымі цікамі). # ''Болевы цік'', выкліканы прыступамі неўралгім з вострай [[Боль|боллю]]<ref name="ЖмуровGBooks"/>. == Тэрапія == # ''Этыятропная тэрапія'' — лячэнне, накіраванае на ліквідацыю прычыны захворвання (пры другасных ціках). # ''Сімптаматычная тэрапія'' — ужыванне прэпаратаў, накіраванае на ліквідацыю ціка. Часцей прымяняюцца нейралептыкі, такія як галаперыдол (хоць прымяненне нейралептыкаў само па сабе можа выклікаць галасавыя і рухальныя цікі), і ботакс. # ''[[Псіхатэрапія]]'' — паводніцкая тэрапія, накіраваная на выпрацоўку ўпэўненасці, зняцця трывожнасці і ўменні кантраляваць сімптом. {{Зноскі}} == Літаратура == * Болезни нервной системы / Под редакцией Н. Н. Яхно, Д. Р. Штульмана, П. В. Мельничука. — {{М.}}: «Медицина», 1995. * ''Зыков В. П.'' Тики детского возраста. — {{М.}}: Антидор, 2002. — ISBN 5-93751-018-6. — 176 с. == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20190226111322/https://www.mediasphera.ru/issues/zhurnal-nevrologii-i-psikhiatrii-im-s-s-korsakova/2015/1/151997-729820150118/annotation Хранічныя цікі і сіндром Турэта ў дзяцей і падлеткаў: асаблівасці дыягностыкі і лячэння] Архивная копия ад 26 лютага 2019 на Wayback Machine{{Ref-ru}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гіперкінезы]] l32y4mvzh0wubu0q6nhylz0tmxbll98 0 731670 5238183 4848162 2026-11-04T06:35:45Z Aliaksei Lastouski 75892 5238183 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Маргер}}{{Літаратурны твор|Назва=Маргер|Назва-арыгінал={{lang-pl|Margier}}|Жанр=[[Паэма]]|Аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля]]|Мова арыгіналу=польская|Напісаны=[[6 жніўня]] [[1854]]|Асобнае выданне=1855|Месца публікацыі=[[Вільня]]|Колькасць старонак=136|Выдавецтва=[[Рубен Рафаловіч]]|Публікацыя=1855|Выява=Margier (1855).jpg|Подпіс выявы=Першае выданне}} '''«Ма́ргер»''' ({{Lang-pl|Margier}}) — гістарычная паэма [[Уладзіслаў Сыракомля|Уладзіслава Сыракомлі]]. Паэт называў яе «найлепшым з дзяцей свайго духу»<ref name=":0">{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=112}}</ref>. Твор паэт пісаў з канца 1852<ref>{{Кніга|год=1881|аўтар=[[Уладзімір Спасовіч|Spasowicz, Wł]]|загаловак=Władysław Syrokomla|мова=pl|спасылка=https://polona.pl/item/wladyslaw-syrokomla-studjum-literackie,ODM1NjEzMDY/4/#info:metadata|старонкі=80}}</ref> да [[6 жніўня]] [[1854]] г. у [[Барайкішкес|Барэйкаўшчыне]], а ў 1855 г. паэма выйшла асобным выданнем<ref>{{Кніга|год=1855|загаловак=Margier|спасылка=https://polona.pl/item/margier-poemat-z-dziejow-litwy,OTgwODkwMjk/6/#info:metadata|мова=pl|месца=[[Вільня|Wilno]]|выдавецтва=R. Rafałowicz|старонак=136|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Wł]].}}</ref>. == Напісанне == Паэма заснаваная на гераічнай абароне [[Пілены|Пілянскага]] (у літоўскай [[Жамойць|Жамойці]]) замка ў 1336 годзе супраць крыжакоў. Пасля доўгай абароны мужныя літоўцы на чале з [[Маргер|Маргерам]], згубіўшы надзею на ратунак і не хочучы здавацца ў палон, здзейснілі самагубства ў вогнішчы<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=111-112}}</ref>. На гэтую гістарычную падзею ўвагу Ўладзіслава Сыракомлі звярнула пісьменніца [[Паўліна Вільконская]]<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=111}}</ref>. Сыракомля пісаў паэму некалькі месяцаў і быў з яе вельмі задаволены<ref name=":0" />. Пішучы ўступ, паэт, на думку [[Тадэвуш Піні|Тадэвуша Піні]], арыентаваўся на «[[Дзева возера|Дзеву возера]]» [[Вальтэр Скот|Вальтэра Скота]], якога Сыракомля ў маладосці ахвотна чытаў<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=117}}</ref>. == Змест == Падчас сутычкі з крыжакамі, у палон да літоўцаў трапляе немец Рансдорф. Літоўцы хочуць яго забіць, але правадыр Маргер захоўвае яму жыццё і загадвае занесці яго ў свой замак "Пулен", дзе параненага крыжака лекуюць. Маргер яго ўпадабаў і нават адмовіўся прынесці яго ў ахвяру богу [[Поклюс|Поклюсу]]. Дачка правадыра Эгле ({{Lang-pl|Egle}}, ад літ. ''eglė'' "яліна, елка") нават закахалася ў палоннага. Але Маргера пагадзіўся ў выніку даць немца ў ахвяру, праз што Эгле вызваліла Рансдорфа і з дапамогай старога Лютаса выпусціла таго з замка праз падземныя хады, узяўшы толькі прысягу, што Рансдорф нікому пра іх не распавядзе<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=112-113}}</ref>. Немец вяртаецца да сваіх, марачы доўга пра літоўку, якая ўратавала яму жыццё. Тым часам крыжакі збіраюцца на новую вайну з Літвою, жадаючы здабыць замак Пулен. Рансдорфа як дасведчанага чалавека, які ведае мясцовасць, бяруць з сабой і даюць кіраваць адным атрадам. Аднак ён сам сабе прысягае, што не выдасць патаемнага ходу<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=113}}</ref>. У гэты час вестка пра ўцёк крыжака ў замку пакінула вялікае ўражанне на ўсіх. Маргер здагадаўся, хто ў гэтым вінаваты і прабачыў дачцэ, але святары пагражалі страшнай помстай бога і жадалі задобрыць Поклюса, аддаўшы Эгле ў ахвяру, інакш на Літву зваліцца вялікае няшчасце. Маргер, хочучы ўратаваць Айчыну, аддае дачку святарам, тая чакае часу свайго спалення. Рансдорф даведваецца пра гэта ад Лютаса, якога крыжакі схапілі ў палон і якому немец захаваў жыццё. З гэтымі весткамі, Рансдорф не зажадаў больш стрымлівацца прысягай, бо каханне яго апанавала. Крыжакі атачаюць замак з усіх бакоў, лезуць на сцены, а Рансдорф з атрадам ідзе патаемным ходам і хутка з’яўляецца ў цэнтры замка. Пачынаецца бітва, літоўцы абараняюцца з двух бакоў. Рансдорф жа бяжыць да запаленай вязніцы, выносіць адтуль непрытомную Эгле і ўцякае да крыжачкага лагера<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=113-114}}</ref>. Літоўцы, бачачы, што ім не перамагчы, пастанаўляюць здзейсніць самагубства. Літоўцы гінуць у вогнішчы, застаецца адзін Маргер. Жадаючы ўжо ўваткнуць у свае грудзі меч, ён заўважае каля замка лодку, што плыве па [[Нёман|Нёмане]], з Рансдорфам і Эгле. З астатніх сілаў літовец хапае лук і выпускае дзве стралы. Целы немца і дачкі падаюць у ваду, а Маргер спакойна працінае сабе грудзі і падае мёртвы ў вогнішча пасярод сваіх суродзічаў<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=114}}</ref>. == Крытыка == Па публікацыі на паэта пасыпалася злосная крытыка, якую ён успрымаў балюча. Творцу вінавацілі за фанабэрыстасць і ганарыстасць у прадмове, дзе Сыракомля адкрыта прызнаваў «Маргера» за найлепшы свой твор. Праз ціск крытыкі Сыракомля думаў нават кінуць пісьменніцтва<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=133}}</ref>. Прыяцель паэта [[Юзаф Крашэўскі|Язэп Крашэўскі]] шчыра пісаў у газеце «Gazeta Warszawska», што «Маргер» не з’яўляецца такім шэдэўрам, як здаецца Сыракомлю, што лепш яму ісці заўсёды толькі за сэрцам, бо тады ён піша найпрыгажэй і найчуллівей. Сыракомлю гэта моцна закранула, аднак ён не пакрыўдзіўся<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=134}}</ref>. [[Тадэвуш Піні]] адзначае, што, дарма што многія перавагі і прыгожыя ўступы, «Маргер» саступае іншым паэмам («[[Дабрародны Ян Дубарог]]», «[[Акраец хлеба]]»)<ref name=":0" />. Даследчык заўважае:<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=114-115}}</ref><blockquote>''… у гэтым творы няма той натуральнасці, той прастаты, якая паказвае, што адзін выпадак выплывае з другога ясна і дакладна. Тут усё апавяданне абапіраецца толькі на выпадковых здарэннях. Які ж гэта неасцярожны правадыр, які дазваляе непрыяцелю хадзіць спакойна па сваім замку, не маючы намеру забіць яго, а потым дапускаючы, што ён выйдзе на волю! Які легкадумны стары Лютас, які Рансдорфу паказвае патаемны ход, выпускае яго на свабоду, а потым зусім без патрэбы кажа яму пра зняволенне Эглі, быццам прагнуў, каб немец парушыў прасягу і ў адчаі памкнуўся на дапамогу каханай, несучы адначасова згубу ліцвінам.''</blockquote>Тадэвуш Піні таксама сцвярджае, што ў паэме Сыракомлі нічога новага адносна [[Адам Міцкевіч|Міцкевічавых]] «[[Гражына (паэма)|Гражыны]]» і «[[Конрад Валенрод|Конрада Валенрода]]» няма; нічога новага пра звычаі старажытных літоўцаў не даведацца з яе, акрамя як пра рэлігію, якую Сыракомля, на ягоную думку прадставіў дакладней, хаця карціна прынашэння ахвяр, паводле Піні, не адпавядае рэчаіснасці<ref>{{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description|старонкі=115-116}}</ref>. == Пераклады == У 1882 годзе [[Ян Евангеліст Нечас|Ян Нечас]] зрабіў і выдаў пераклад на [[Чэшская мова|чэшскай мове]]<ref>{{Кніга|год=1882|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Syrokomla, Vl]]., [[Ян Евангеліст Нечас|Nečas, J]].|спасылка=https://books.google.by/books/about/Vladislava_Syrokomly_Ludv%C3%ADka_Kondratovi.html?id=arui3_JZD4AC&redir_esc=y|выдавецтва=Nákladem knihkupectví I.L. Kobrova|старонак=105|загаловак=Margěr|месца=[[Прага|Praha]]|мова=cs}}</ref>. На [[Літоўская мова|літоўскую мову]] паэма перакладзена двойчы: [[Сімонас Норкус-Наркявічус|Сімонасам Норкусам-Наркявічусам]] (1883)<ref>{{Артыкул|загаловак=Kunigas, rašytojas ir knygnešys|год=2018/05/22|спасылка=http://archyvas.punskas.pl/kunigas-rasytojas-ir-knygnesys/|мова=lt|аўтар=Sigitas Birgelis|выданне=Punskas.pl}}</ref> і [[Антанас Валайціс (1890)|Антанасам Валайцісам]] (1936)<ref>Vladislavas Sirokomlė, Margis (Margiris), vertė. Antanas Valaitis, Kaunas: Sakalas, 1936</ref>. У 1880 годзе [[Ліядор Пальмін]] апублікаваў свой пераклад на [[Руская мова|рускую мову]] ў [[Масква|маскоўскім]] часопісе «[[Русская мысль (часопіс)|Русская Мысль]]»<ref>{{Артыкул|спасылка=http://az.lib.ru/s/syrokomlja_w/text_0050oldorfo.shtml|загаловак=Маргеръ|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Сырокомля, В]].|мова=ru|нумар=1-2|год=1880|выданне=[[Русская мысль (часопіс)|Русская Мысль]]}}</ref>. Іншы рускі пераклад зрабіў [[Міхаіл Зянкевіч]]<ref>{{Кніга|год=1953|аўтар=[[Уладзіслаў Сыракомля|Кондратович, Л]].|загаловак=Избранные произведения: перевод с польского|выдавецтва=Государственное издательство художественной литературы|мова=ru|месца=[[Масква|Москва]]|старонкі=161-246|старонак=293}}</ref>. На беларускую мову перакладзены толькі ўрывак (перакладчык [[Алесь Мікус|А. Мікус]]): <blockquote>Бой трывае, цвярдыня палае – літва сабе радзіць: Пасярэдзіне пляцу ахвярнае вогнішча ладзяць. Жудкі роспачы енк дасягае самога падзем’я; Йдзе вядуння, а з ёю багі, быццам прывіды з цемры. Яе дух узмацнеў, яна Зніч назаўжды загасіла, З яго іскры апошняй раздзьмула агонь з усёй сілы. А крыжак на ўсё тое няўцямна здаля пазірае: Грудзі вояў сякерай страшною ўскрывае старая. Пад лязом вайдэлоткі літвінскія шэрагі таюць, Хто сканаў – аднаго на другога, як дровы, складаюць. Дзеці грознай Літвы, што ад роспачы й шалу п’яныя, Забіваюцца самі, у вогнішча скачуць жывымі. Не адзін літасць страціўшы бацька сярод тлуму й дыму Немаўля сваё выхапіў з зыбкі і ў вогнішча кінуў. А матуля выцягвае ды паўспалёнага корміць; Той ідзе і яе ўбіць – яна нежывая ўжо з гора. Маргер кажа у трубы зайграць святарам сваім гучна, Каб узняць у тых, хто йдзе ў ахвяру, іх духу рашучасць. А сам з колькімі мужнымі сцены цвярдыні абрынуў, Каб упалі на немца й літва мела лішняй хвіліну – Яе лёсам спаўняцца ў не бачанай светам ахвяры. – Дык не ўбачыш, чужой веры носьбіт, ні здрады, ні свары!<ref>{{Cite web|url=https://svajksta.com/2024/02/25/piliany/|title=25 лютага – Дзень балцкага духу|website=Svajksta}}</ref></blockquote>Гэты перакладзены ўрывак у 2015 г. пакладзены на музыку музычным праектам "Anafelas".<ref>{{Cite web|url=https://www.stigmata.name/2015/02/anafelas-pilyany/|title=ANAFELAS ‘Піляны’|website=Stigmata}}</ref> У сінгле "Margier" партыю дуды выканаў перакладчык урыўку А. Мікус. == Назва == За назву сваёй паэмы "Маргер" Сыракомля ўзяў імя правадыра Пілянскага замкавага гарнізону Маргера. Гэтае імя - двухасноўнае старабалцкага (старалітоўскага) тыпу, складаецца з асноў ''Mar-, Gir-''<ref>Z. Zinkevičius. Lietuvių asmenvardžiai. Vilnius, 2008. С. 112.</ref>. Адыменнае прозвішча "Margir" бытавала ў [[Гродна|Горадні]] яшчэ на сутыку XVIII і ХІХ стагоддзяў, яно засведчанае ў метрыцы горадзенскага касцёла пад 1800 годам<ref>{{Cite web|url=https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QS7-99D3-9XNF?cat=2325238|title=Metryki Zmarlych Parapii Grodzienskiey w powiecie i Dekanacie Grodzienskim za Rok 1800 // LAIA, ф. 604, воп. 46, спр. 2.|website=Familysearch}}</ref>.{{Зноскі}} == Літаратура == * {{Кніга|год=1901|аўтар=[[Тадэвуш Піні|Pini, T]].|загаловак=Władysław Syrokomla i jego utwory|старонак=247|месца=[[Львоў|Lwów]]|выдавецтва=Macierz Polska|мова=pl|спасылка=https://pbc.gda.pl/dlibra/publication/15664/edition/61211?language=en#description}} * {{Кніга|год=1881|аўтар=[[Уладзімір Спасовіч|Spasowicz, Wł]]|загаловак=Władysław Syrokomla|мова=pl|месца=[[Львоў|Lwów]]|спасылка=https://polona.pl/item/wladyslaw-syrokomla-studjum-literackie,ODM1NjEzMDY/4/#info:metadata|старонак=148|выдавецтва=Księgarnia Polska}} == Спасылкі == * {{Артыкул|аўтар=[[Марына Варабей|Варабей, М. П]].|загаловак=Асэнсаванне хрысціянскага і язычніцкага ў паэме «Маргер» Уладзіслава Сыракомлі|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/233199|мова=be|месца=[[Мінск]]|isbn=978-985-586-012-0|год=2016|выданне=Мова – Літаратура – Культура|выдавецтва=РІВШ|старонкі=79-82|archiveurl=https://web.archive.org/web/20211205130406/https://elib.bsu.by/handle/123456789/233199|archivedate=5 снежня 2021}} * {{Артыкул|аўтар=[[Марына Варабей|Варабей, М]].|загаловак=Хрысціянізацыя ВКЛ вачыма Уладзіслава Сыракомлі ў гістарычнай паэме «Маргер»|спасылка=https://elib.bsu.by/handle/123456789/165747|мова=be|месца=[[Мінск]]|isbn=978-985-553-407-6|год=2016|выданне=Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі|выдавецтва=Выдавецкі цэнтр [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]]|старонкі=217-221|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170417022043/http://elib.bsu.by/handle/123456789/165747|archivedate=17 красавіка 2017}} {{Уладзіслаў Сыракомля}} [[Катэгорыя:Паэмы Уладзіслава Сыракомлі]] [[Катэгорыя:Творы 1854 года]] [[Катэгорыя:Паэмы на польскай мове]] mlojsmi82wp15ff21p8wu7hh3kr7h82 0 731945 5237863 5106844 2026-11-03T15:36:19Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1137075018|Margiris]]» 5237863 wikitext text/x-wiki [[File:Lithuania_Punia_Margiris_Pilikalnis.jpg|міні| Узгорак Маргірыса ў Пуні, традыцыйнае месцазнаходжанне замка Пілены]] '''Маргер''' (таксама '''Маргірыс''', '''Маргіс'''; {{lang-lt|Margiris, Margis}}, {{lang-pl|Margier}}, {{lang-de|Marger}}; апошняя згадка — люты 1336) — паганскі князь у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], правадыр абаронцаў замка [[Пілены]] падчас нападу войска [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]] ў лютым 1336 года<ref name="enc">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/margiris/|title=Margiris|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref><ref name="wig">Hirsch 1863, S. 488–490; Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. У XIX ст. гісторыя Маргера і Піленаў ператварылася ў рамантычную легенду пра гераічнае калектыўнае самагубства і стала адным з гістарычных міфаў літоўскага нацыянальнага руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 55–56, 72.</ref>. == Паходжанне і падзеі 1329 года == Надзейных звестак пра дзейнасць Маргера да 1336 года няма<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. Літоўскі гісторык [[Альвідас Нікжэнтайціс]] дапускаў, што Маргер быў сынам [[Будзівід|Будзівіда]], братам [[Гедзімін|Гедзіміна]] і ўплывовай асобай ва ўсёй Літве<ref name="nik">Nikžentaitis 1989, p. 10–11; Nikžentaitis 1990, p. 97; Baronas, Mačiulis 2010, p. 86.</ref>. [[Стывен Крыстафер Роўэл|Стывен Роўэл]] заўважае, што сваяцтва выводзілася з тытула ''rex'', а лацінскія аўтары ўжывалі яго вольна і маглі мець на ўвазе проста князя<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>. Тэорыя А. Нікжэнтайціса абапіраецца перадусім на атаясамленне Маргера з Маргалісам (''Margalis'') з хронікі льежскага аўтара [[Жан д’Утрэмёз|Жана д’Утрэмёза]]. Гэты аповед звязаны з паходам Нямецкага ордэна на [[Жамойць]] зімой 1329 года, у якім удзельнічаў кароль Чэхіі [[Ян Люксембургскі]]; 1 лютага быў узяты замак Мядзвегаліс (''Medvėgalis'')<ref>Rowell 1994, p. 240.</ref>. Д’Утрэмёз апавядае пра «сарацынскага» караля і султана Маргаліса, старога чалавека, які вёў абаронцаў замка Галідэн (''Galidaine''). Маргаліс выклікаў Яна Люксембургскага на паядынак, але на другі дзень 14 «сарацын» кінуліся яму на дапамогу. Абураны гэтым, ён сам здаўся каралю. Ян адпусціў яго без выкупу, аднак Маргаліс усё ж даў яму 20 тысяч фларынаў, адбітых імператарам [[Людовік IV Баварскі|Людовікам Баварскім]]. Далей двор беспаспяхова схіляе Маргаліса да хрышчэння, у прыватнасці з дапамогай прыгожай дзяўчыны. Паводле д’Утрэмёза, неўзабаве пасля гэтага Маргаліс памёр, а султанам стаў ягоны сын, жанаты з дачкой графа Клермонскага<ref>d’Outremeuse 1880, p. 413–416.</ref>. Меркаванні пра гэты аповед разыходзяцца. А. Нікжэнтайціс лічыў яго гістарычным і выводзіў з яго высокае становішча Маргера<ref name="nik" />, а [[Томас Баранаўскас]] таксама прымае тоеснасць Маргера і Маргаліса<ref>Baranauskas 2003, p. 61.</ref>. С. Роўэл лічыць цяжкім сказаць, ці гэта той самы чалавек<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>, хоць у асноўным тэксце кнігі карыстаецца абодвума імёнамі як імёнамі адной асобы<ref>Rowell 1994, p. 240, 254.</ref>; аповед д’Утрэмёза ён называе рамантызаваным, але такім, што ўтрымлівае карысныя дэталі<ref>Rowell 1994, p. 33.</ref>. Дарус Баронас у 2008 годзе пагаджаўся з тоеснасцю толькі асцярожна<ref>Baronas 2008, p. 46–47.</ref>, а ў манаграфіі 2010 года разам з Дангірасам Мачулісам адкінуў яе. На іх думку, Маргаліс — гэта літаратурная копія сарацына Маргарыза з «[[Песня пра Раланда|Песні пра Раланда]]», а пра паядынак маўчыць удзельнік паходу Гіём дэ Машо. Францішак Пражскі згадвае толькі загінулага ў 1329 годзе язычніцкага вяльможу дванаццаці футаў ростам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 87–92.</ref>. Імя Маргер, паводле гэтых аўтараў, таксама падазрона падобнае да Маргарыза, і яго мог прыдумаць сам Віганд, аднак ім можна карыстацца, бо іншага ўстанавіць ужо нельга<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. У іншым месцы кнігі яны лічаць імя адзінай каштоўнай дэталлю К. Шуца, якой няма ў лацінскім тэксце: ён спасылаецца на Віганда, а перакладчык мог яе проста прапусціць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 187, 469.</ref>. == Падзеі ў Піленах == Паход пачаўся ў час кіравання вялікага магістра [[Дытрых фон Альтэнбург|Дытрыха фон Альтэнбурга]], які прыцягнуў рыцараў-госцей з Цэнтральнай і Заходняй Еўропы. Паводле Віганда, гэтых «гасцей» было больш за 200 «шаломаў»<ref>Дзярновіч 2020, с. 56–57; Hirsch 1863, S. 488.</ref>, а Вольфенбютэльскі храніст налічвае 200 братоў і 6000 узброеных<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 248.</ref>. Сярод знатных гасцей Віганд называе маркграфа Брандэнбургскага, графа «de Namen», гэта значыць Філіпа III Намюрскага, і графа Генебергскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 80, 484.</ref>. Падзеі адбыліся 25 лютага 1336 года: у гэты дзень, у дзень [[Мацей (апостал)|апостала Мацея]], узяцце замка датуе «Epitome gestarum Prussiae», а Віганд называе нядзелю Reminiscere, якая ў 1336 годзе выпала на тое ж чысло<ref>Baronas 2008, p. 35; Hirsch 1863, S. 488, Anm. 249.</ref>. Замак ''Pillenen'' (далей у тым жа тэксце ''Polenen'') знаходзіўся ў «зямлі Тропен» (''terra Troppen'')<ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Паводле Віганда Марбургскага, туды сышлося больш за 4000 чалавек з чатырох зямель, многія з іх не былі воінамі<ref>Дзярновіч 2020, с. 57; Baronas 2008, p. 45.</ref>. Убачыўшы ордэнскае войска, людзі страцілі надзею ўтрымаць замак, кінулі маёмасць у агонь і пачалі забіваць сябе. Як кажуць (''ut ayunt''), старая паганка сякерай забіла сто чалавек і пазбавіла жыцця сябе. Многія параненыя выехалі з замка верхам, а граф Генебергскі ў гэтым бою добра сябе паказаў. Правадыр, якога лацінскі тэкст называе ''rex Lithwanorum'' («кароль літоўцаў»), спрабаваў адпомсціць ордэнскім воінам, якія кідалі ў замак агонь, бярвенне і камяні. Затым ён пад прыкрыццём шчытоў сваіх слуг уцёк у нейкую хованку, закалоў жонку і кінуў яе ў агонь; паганцы схілілі шыі, і ён забіў усіх<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas 2008, p. 38.</ref>. Замак быў разбураны, а ордэнскае войска вывела адтуль палонных і вялікую здабычу<ref>Hirsch 1863, S. 489.</ref>. Паводле Д. Баронаса, ён упаў, хутчэй за ўсё, у той самы дзень, пакуль войска вялікага князя было далёка; ужо 7 сакавіка 1336 года частка ўдзельнікаў паходу, вярнуўшыся ў Прусію, заснавала алтар у капліцы святога Юрыя ў Хабербергу, прадмесці [[Кёнігсберг|Кёнігсберга]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 82–83.</ref>. Пра лёс самога правадыра лацінскі тэкст нічога не паведамляе<ref>Baronas 2008, p. 42.</ref>. У К. Шуца аповед іншы. Ён дадае 4000 узброеных абаронцаў, матыў абароны веры і задушэнне жонак і дзяцей<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 179–181.</ref>. Абаронцы мужна змагаюцца некалькі дзён, сам Маргер, «вялікі дужы волат», працягвае бой у асобным умацаванні, а потым у склепе рассякае жонку шабляй і забівае сябе ўдарам у жывот. Ордэнскае войска вяртаецца «з большымі ранамі, чым здабычай»<ref>Hirsch 1863, S. 489–490.</ref>. Самагубства Маргера Д. Баронас лічыць літаратурным штампам, а не звесткай з Віганда<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 186.</ref>. Паводле высновы Д. Баронаса, рэканструяваць падзеі можна толькі паводле лацінскага перакладу хронікі Віганда, а аповед К. Шуца не з’яўляецца аўтэнтычным фрагментам гэтай хронікі<ref name="bar-abs">{{cite web|language=lt|url=https://www.lituanistika.lt/content/20049|title=Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos|website=Lituanistika}}</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс чытаюць тэкст Віганда не як апісанне гераічнай абароны, а як крывавы хаос, што пачаўся яшчэ да аблогі. Яны мяркуюць, што спачатку граф Генебергскі заняў перадзамча, а затым, пасля абстрэлу з аблогавых прылад, камандзір зламаўся, забіў жонку і воінаў, якія добраахвотна прынялі смерць ад яго рукі. Ці сам ён загінуў у той час, невядома: мог забіць сябе, загінуць або трапіць у палон<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 63–69, 595.</ref>. Першую крытычную спробу перагледзець гераічную версію зрабіў літоўскі гісторык [[Адольфас Шапока]] ў 1936 годзе<ref name="bm">Baronas, Mačiulis 2010, [https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/4939/summary.pdf?sequence=8 Summary].</ref>. == Крыніцы і развіццё легенды == Паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, матыў актыўнага супраціўлення прыдумаў Я. Длугаш у частцы «Гадавікоў», завершанай у 1464–1466 гадах. Ён упершыню вылучыў падзеі ў асобны аповед, дадаў да іх анахранічныя бамбарды, а правадыра назваў проста начальнікам замка (''praefectus castri'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 108–109, 121, 488.</ref>. Ён жа, найхутчэй, запазычыў дэталі з апісання аблогі Масады ў [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]] і з апісанняў аблогі Астапы і Абідаса ў [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]]<ref name="bm" /><ref name="zfo">Baronas 2016, S. 346–372.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 115, 118–120.</ref>. Адтуль сюжэт перайшоў да [[Мацей Мехавіта|Мацея Міхавіты]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 135–136.</ref>. [[Мацей Стрыйкоўскі]], які перанёс гісторыю ў культуру ВКЛ, параўноўваў Пілены з абаронай венгерскага Сігетвара ў 1566 годзе. Правадыра, якога ён называў толькі старастам, ён маляваў як копію абаронцы Сігетвара Мікалаша Зрыньі: у вершаваным творы 1578 года староста выводзіць рэшту воінаў з замка ў апошні бой, губляе правую руку і б’ецца левай. Імёнаў герояў аўтар не ведаў і шкадаваў, што не было вучоных людзей, якія б іх захавалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 151, 469, 496–497.</ref>. У «Хроніцы» (1582) ён на палях дадаў антычныя паралелі: Сагунт, Нуманцыю, Абідас<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 500–501.</ref>. Пытанне, ці паўплываў [[Луцый Анней Флор|Флор]], які піша пра 4000 воінаў Нуманцыі, на тое, што 4000 уцекачоў Віганда ў пазнейшых аўтараў сталі ўзброенымі воінамі, Д. Баронас пакідае адкрытым<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 155–156.</ref>. [[Альберт Віюк-Каяловіч]] ведаў пра самагубствы абаронцаў, але з пазіцый хрысціянскай маралі не захапляўся імі: учынак быў бы вартым памяці, пісаў ён, калі б ён адпавядаў дабрадзейнасці. На палях ён пазначыў «безнадзейную мужнасць літоўцаў»<ref name="bm" /><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 196, 470, 504.</ref>. Цікавасць да сюжэта аднавілі нямецкія і прускія аўтары: [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр]] (1785), які параўнаў абаронцаў з нумантыйцамі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 524.</ref>, Людвіг фон Бачка (1793) і асабліва [[Аўгуст фон Кацэбу]] (1808), які, паводле Алега Дзярновіча, заклаў разам з Ё. Фойгтам канон нарацыі пра Пілены XIX ст.<ref>Дзярновіч 2020, с. 58–61.</ref> Літоўскім князем Маргера назваў ужо А. фон Кацэбу, а Ё. Фойгт замацаваў гэты тытул (''Fürst Marger'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 530, 546.</ref>. Эпізод з рыцарам Вернерам фон Рандорфам і яго трыццаццю стралкамі выдумаў Сымон Грунаў, у якога замак проста згарэў ад стрэл, без усякага самагубства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 169–170, 508–511.</ref>. Праз Лукаша Давіда сюжэт дайшоў да Л. фон Бачкі, да А. фон Кацэбу, [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Балінскага]] і [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Юзафа Ігнацы Крашэўскага]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 216, 512–515, 528, 532, 562, 570, 576.</ref>. Ё. Фойгт гэтую гісторыю адкінуў і першы выкарыстаў лацінскі тэкст Віганда, знойдзены ў 1821 годзе, хоць па сутнасці трымаўся К. Шуца<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 211–212, 546.</ref>. Т. Нарбут, дадаўшы да 4000 абаронцаў удвая больш жанчын, дзяцей і старых, павялічыў лік ахвяр да 12 тысяч, а Ю. І. Крашэўскі назваў Маргера кунігасам<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–63.</ref>. У XIX ст. сюжэт увайшоў у польскамоўную літвінскую культуру былога ВКЛ, а таксама ў літоўскамоўнае гісторыяпісанне. [[Сімонас Даўкантас]] першы апавёў гэтую гісторыю па-літоўску, аднак большасць яго тэкстаў пры жыцці аўтара засталася ў рукапісах<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–69.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470.</ref>. У друку выйшла толькі кароткая згадка ў кнізе «Būdas senovės lietuvių» (1845), дзе падзеі памылкова аднесены да 1278 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 567.</ref>. На думку А. Дзярновіча, на мяжы XIX–XX стст. сюжэт стаў культавым у літоўскім нацыянальным руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 69, 72.</ref>. Паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, вобраз пазней выкарыстоўвалі і міжваенны літоўскі нацыяналізм, і савецкая прапаганда<ref name="bm" />. == Месца падзей == {{Асноўны артыкул|Пілены}}Месцазнаходжанне Піленаў не ўстаноўлена<ref name="pil">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pilenu-gynimas/|title=Pilėnų gynimas|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref>. Традыцыйна замак атаясамлялі з гарадзішчам у [[Пуня|Пуні]] на Нёмане. Першым гэта зрабіў М. Стрыйкоўскі: ён ведаў толькі скажоную форму Pullen і палічыў яе памылкай перапісчыка, які прачытаў «n» як «ll». Мясцовай традыцыі пра Пілены тады, паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, не існавала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 234–236.</ref>. Версію падхапілі А. Віюк-Каяловіч і А. Л. Шлёцэр, а замацавалі М. Балінскі ў «Старажытнай Польшчы» (1846) і [[Уладзіслаў Сыракомля]], які наведаў Пуню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 236, 242–243.</ref>. М. Балінскі спрачаўся з Т. Нарбутам, які шукаў замак у Запушчанскім краі, а потым у вёсцы Piliūnai над Шэшупай, і тлумачыў ''Troppen'' як Троцкае княства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 572–573.</ref>. Яе падтрымала таксама блытаніна з паходам 1382 года на зямлю Пуня<ref>Дзярновіч 2020, с. 58, 62–63.</ref>. У XX ст. за гарадзішчам замацавалася другая назва — гара Маргера<ref>{{cite web|language=lt|url=https://www.delfi.lt/veidai/kultura/ant-margirio-kalno-bus-paminetas-pilenu-zygdarbis.d?id=9500714|title=Ant Margirio kalno bus paminėtas Pilėnų žygdarbis|website=Delfi.lt|date=2006-05-11}}</ref>. В. Крэвэ-Міцкявічус сцвярджаў, што мясцовыя жыхары іначай яго і не называлі, але, паводле Д. Мачуліса, насамрэч яны так гару не называлі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322–323.</ref>. Раскопкі ў Пуні ў 1958–1961 гадах выявілі рэшткі ўмацаванняў XIII–XIV стст. і пажару, але атаясамлення не даказалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 245, 437.</ref>. Цяпер больш верагодным лічыцца ніжняе Панямонне<ref name="pil" /><ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Т. Хірш лакалізаваў зямлю Тропен на Нёмане ніжэй Коўна<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 250.</ref>, Ё. Фойгт шукаў замак на паўночны ўсход ад Расейнаў, каля дарогі паміж Кейданамі і Байсагалай<ref>Дзярновіч 2020, с. 61; Baronas, Mačiulis 2010, p. 237, 240.</ref>, А. Шапока — на ніжнім Нёмане, а Зянонас Івінскіс і Казіс Паўнксніс — на гарадзішчы Pypliai<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 244.</ref>. Новыя гіпотэзы звязваюць яго, у прыватнасці, з гарадзішчамі Molavėnai (А. Нікжэнтайціс), Ižiniškiai (Гінтаўтас Забела), Pilės каля Kaltinėnai (Т. Баранаўскас) і Bilionys (Стасіс Каспаравічус)<ref>Zabiela 1996, p. 353; Baranauskas 2003, p. 61; Kasparavičius 2003, p. 274–275; Baronas, Mačiulis 2010, p. 248–249.</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс лічаць шанцы знайсці замак малымі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 250.</ref>. == Вобраз у літаратуры == Літаратурны Маргер амаль не мае агульнага з постаццю, пра якую паведамляе Віганд Марбургскі. Паводле Дангіраса Мачуліса, аўтара раздзелаў манаграфіі 2010 года пра памяць аб Піленах, у канцы XIX ст. склалася ўстойлівае ядро вобраза — доказ літоўскай адвагі ў абароне свабоды і нацыянальнай тоеснасці, а кожная новая эпоха і палітычны рэжым дадавалі да яго свае сэнсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 14, 471–472.</ref>. На думку аўтараў манаграфіі, такія творы больш гавораць пра свой час і палітычны клімат, чым пра падзеі 1336 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 468.</ref><ref>Mačiulis 2009, p. 346–353.</ref>. === Папярэднікі === Ужо гісторыкі падрыхтавалі Маргера для літаратуры. Т. Нарбут, пішучы пад уплывам А. фон Кацэбу і Ё. Фойгта, дадаў жрыцу-прарочыцу, якая жыве ў замку, вуглі з алтара Зніча, памост, на якім яна адсякае сто галоў, і дзяцей Маргера. Яму ж належыць прамова князя, які заклікае выбраць смерць ганаровую, мілую багам і збаўчую для айчыны; так ён найвыразней сярод папярэднікаў выказаў характэрны для польскага рамантызму культ самагубства «дзеля іншых»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 217, 470, 560–565.</ref>. У «Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių» (1822) С. Даўкантаса Маргер — камендант Пуні, які з 4000 воінаў змагаецца супраць 20 тысяч закутых у жалеза крыжакоў. Працяўшы рагацінай жонку, ён паказвае яе ваярам са словамі пра нявінную кроў на галовах крыважэрцаў, у якіх перайначаны Евангелле паводле Мацвея (27:25)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 208, 219–221, 535–541.</ref>. У пазнейшых рукапісах С. Даўкантас ідзе за Ё. Фойгтам і называе замак Pilėnai, а ў «Pasakojimas apie veikalus lietuvių tautos senovėje» (1850-я гады) пераказвае прамову і жрыцу Т. Нарбута<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 220, 551–557, 583–587.</ref>. [[Адам Міцкевіч]] пра Пілены не пісаў, аднак ягоная «[[Гражына (паэма)|Гражына]]» дала блізкую мадэль: князь Літавор кідаецца ў агонь, а аўтарская заўвага тлумачыць самаспаленне як ганаровы літоўскі звычай<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 214, 271.</ref>. Раней за паэму У. Сыракомлі быў напісаны верш [[Ян Чачот|Яна Чачота]] «Пра залогу ў Пулене ў часы Альгерда, 1336 г.» (№ XXXVIII цыкла «Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434»)<ref name="czecz">{{cite web|language=be|url=https://pawet.net/library/v_literature/mury/06/03/%D0%AF%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%82._%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%85_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%9E.html|title=Ян Чачот. Спевы пра даўніх ліцьвінаў|website=Pawet.net}}</ref>. Цыкл быў завершаны ў 1842–1844 гадах, але надрукаваны толькі ў 1994 годзе ў Вільні<ref>Ruszczyńska 2009, S. 153–164; [https://lituanistika.lt/content/41959 анатацыя].</ref>. Гэта вершаваны пераказ падзей без асабістага героя: у самім тэксце дзейнічаюць толькі залога і ўцекачы з наваколля, якія пасля штурму таранамі і гарматамі паляць маёмасць, забіваюць жонак і дзяцей і нішчаць сябе, а немцы бяруць пусты замак. Мараль верша ў тым, што смерць лепшая за сорам, а ліцвіны лічылі рабства смяротным грахом. Імя правадыра ў вершы не названае, а падзеі, згодна з назвай, адносяцца да часоў Альгерда, хоць у 1336 годзе ў Літве княжыў яшчэ Гедымін. Ю. І. Крашэўскі ў 1850 годзе ў гістарычнай працы «Litwa», дзе ўжо дае поўны рамантычны вобраз кунігаса Маргера, пісаў, што ніводная песня не адважылася апрануць гэтыя падзеі ў паэтычныя шаты<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 574–581.</ref>. === У. Сыракомля і Ю. І. Крашэўскі === Літаратурную традыцыю ў строгім сэнсе пачалі два аўтары польскамоўнай культуры былога ВКЛ. Паэма У. Сыракомлі «Маргер» выйшла ў 1855 годзе<ref>Дзярновіч 2020, с. 66; Варабей 2016, с. 217–221. Выданне ў А. Дзярновіча: Вільня, Р. Рафаловіч, 1855; Д. Мачуліс называе Львоў, спасылаючыся на выданне кнігарні А. Д. Бартошэвіча і М. Бярнацкага з умоўнай датай [1854] (Baronas, Mačiulis 2010, p. 259).</ref>. Тэму падказала пісьменніца Пауліна Вільконьска, а матэрыял далі працы Т. Нарбута і М. Балінскага. Улетку 1854 года паэт наведаў Пуню і ў лісце да Ю. І. Крашэўскага прызнаваўся, што пасяляе Маргера там наўмысна, каб падражніць Т. Нарбута, які шукаў замак у іншым месцы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 228, 243, 259.</ref>. Д. Мачуліс заўважае, што так У. Сыракомля ўзаконіў свабодныя адносіны пісьменніка да гістарычных прац<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 259.</ref>. Паэма стала для наступнага пакалення адным з галоўных уяўленняў пра слаўнае мінулае: [[Ёнас Басанавічус]] ведаў яе на памяць, а ў сям’і Біржышкаў яе чыталі ўслых<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 260–261.</ref>. Яе архетыпічную структуру разглядае Даля Чёчытэ, якая адзначае і ўплыў на [[Майроніс|Майроніса]]<ref>Čiočytė 2014, p. 31–39.</ref>. Рускі пераклад Ліёдара Пальміна друкаваўся ў «Русской мысли» ў 1880 годзе<ref>{{cite web|language=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D1%8C/1880|title=Русская мысль/1880|website=Викитека}}</ref>, а па-літоўску поўнасцю яна выйшла толькі ў 1936 годзе ў Коўне ў перакладзе Антанаса Валайціса, калі яе ўплыў ужо быў невялікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 312.</ref>. Раман [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]] «Кунігас» (1882) пераносіць цэнтр цяжару з абароны на біяграфію героя. Сын піленскага князя, выкрадзены крыжакамі, расце ў [[Мальбарк|Марыенбургу]] пад імем Юрый, забыўшы родную мову. Пачуўшы літоўскую гаворку, ён вяртаецца на радзіму, дзе яго пазнае маці Рэда, і становіцца князем Маргерам. У канцы ён забівае каханую Банюту і сябе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 268.</ref>. Самой абароне прысвечаны толькі апошні, XII раздзел, а галоўная ідэя, паводле Д. Мачуліса, — непераможная сіла крыві і роднай мовы, што падкрэслена літоўскай прыказкай у эпіграфе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 269–270.</ref>. А. Дзярновіч называе героя своеасаблівым анты-Валенродам<ref>Дзярновіч 2020, с. 63–64.</ref>. Літоўскі пераклад Аўгустынаса Зейцаса выйшаў у ЗША ў 1887 годзе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 267.</ref>. Выданні 1901 года ў Варшаве і 1908 года ў Вільні (пераклад Адольфаса Вегеле) мелі невядома кім дапісаны шчаслівы канец, у якім герояў ратуюць, але такая версія не прыжылася<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 270–271.</ref>. === Літоўскае нацыянальнае адраджэнне === Літоўскі рух атрымаў сюжэт перадусім ад польскіх рамантыкаў, і пачаткам ягонага шляху ў літоўскую памяць Д. Мачуліс лічыць газету «[[Аўшра]]» (1883–1886)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 263–264, 471.</ref>. Там побач з нарысам Ё. Басанавічуса пра старажытныя замкі друкаваліся ўрыўкі з паэмы У. Сыракомлі пад назвай «Маргіс», і яе радкамі Ё. Басанавічус характарызаваў героя<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 256.</ref>. Першым літоўскім вершаваным пераказам быў твор Сільвестраса Гімжаўскаса «Puniškėnams apie Margierių»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 261.</ref>. Паэма «Margeris» латышскага пісьменніка Судрабу Эджуса напісана ўслед за У. Сыракомлем<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 265.</ref>. Адасоблена стаіць «Аповед Антанаса Трэцініка» біскупа Мацея Валанчуса, напісаны ў 1872 годзе. Тут падзеі аднесены да 1334 года, а Маргер — разважлівы кіраўнік Жамойці, які хавае мірнае насельніцтва ў лясах і збірае ў замку 4000 адборных воінаў. Старую замяняе паганскі жрэц з сякерай, абаронцы адзін за адным скачуць у агонь, а завяршаецца аповед словамі крыжакоў пра тое, як цяжка перамагчы такі народ. Да чытачоў твор дайшоў толькі пасля смерці аўтара, у 1890–1891 гадах у ЗША<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 222, 265–267, 589–591.</ref>. У «Аповедах пра мінулае Літвы» Майроніса (Тыльзіт, 1891), якія два дзесяцігоддзі служылі галоўным падручнікам, пра бой пры Піленах сказана, што ён пакрыў літоўскую адвагу бессмяротнай славай, і з таго часу эпізод трапляў ва ўсе школьныя кнігі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280.</ref>. Пазней Майроніс прысвяціў Пуні верш «Ant Punės kalno ties Nemunu» (1925)<ref>Дзярновіч 2020, с. 70.</ref>. Вобраз стаў узорам і для іншых сюжэтаў: у драме Аляксандраса Фромаса-Гужуціса пра Коўна 1362 года (1906) Вайдат натхняе абаронцаў прыкладам Маргера<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280–281.</ref>. === Наследаванні «Кунігаса» === Вакол рамана Ю. І. Крашэўскага ўзнікла цэлая літоўская літаратура перайманняў, у якой Маргер стаў абаронцам мовы і тоеснасці. Галоўнай з іх была пяціактная трагедыя Марцэлінаса Шыкшніса (псеўданім Šiaulėniškis) «Піленскі князь», напісаная ў 1899 годзе на просьбу літоўскага таварыства ў [[Рыга|Рызе]] і пастаўленая там аўтарам 19 ліпеня 1905 года; неўзабаве яе ігралі аматарскія трупы ад Вільні да Одэсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272.</ref>. П’еса адказвала на праблему страты мовы рыжскімі літоўцамі: здраднік Швянтас зноў адчувае сябе літоўцам, пачуўшы літоўскую песню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272–276.</ref>. У Першую сусветную вайну фінальны праклён Маргера немцам загучаў як актуальны, а 16 лютага 1919 года ў Коўне драму паставілі па загадзе прэм’ер-міністра Мікаласа Слежавічуса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 281–282, 287–289.</ref>. Драма Вінцаса Нагарноскіса «Pilėniečiai» (Шэнандоа, ЗША, 1908) развівае сюжэт з вялікай свабодай: дзеянне ідзе ў Піленах, пры двары вялікага князя і нават у папы рымскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 276–278.</ref>. Дзіцячае апавяданне [[Шатрыёс Рагана|Шатрыёс Раганы]] «Pilėnų gynimas» (1905–1907) робіць крыжакоў безаблічнай масай абсалютнага зла<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 278–279.</ref>. === Міжваенная Літва === У незалежнай Літве Маргер ператварыўся з абаронцы тоеснасці ў ваяра і патрыёта. У паэме «Margiris» лейтэнанта Стэпаса Думчюса, надрукаванай у рукапіснай газеце 6-га пяхотнага палка «Kalavijas», ён верны воін Гедзіміна, а Пілены — толькі месца выканання абавязку<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 297–298.</ref>. Вольны пераклад драмы Гераніма Друцкага-Любецкага (1909), зроблены Пятрасам Вайчюнасам пад назвай «Taip mirdavo lietuviai» («Так паміралі літоўцы», 1924), стаў, паводле Д. Мачуліса, нацыяналістычнай прапаведдзю смерці за радзіму<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313–317.</ref>. Найважнейшым творам гэтага часу стала «Старая казка пра слаўнага князя Маргера, валадара Пуні» [[Вінцас Крэвэ-Міцкявічус|Вінцаса Крэвэ-Міцкявічуса]], уключаная ў выданне «Паданняў старых людзей краю Дайнавы» 1928 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322, 325.</ref>. Маргер В. Крэвэ-Міцкявічуса — псіхалагічны партрэт старажытнага літоўца: славалюбівы і гатовы адмовіцца ад традыцый, ён святым лічыць толькі вернасць народу. Цэнтрам твора стала сама абарона, а душа героя на белым кані ідзе ў замагільны свет, куды не ведаюць шляху ні немцы, ні палякі, ні [[гуды]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 324.</ref>. Д. Мачуліс чытае гэта ў кантэксце віленскага пытання і нацыяналізму міжваеннай Літвы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 325–327.</ref>; твор паспрыяў і фарміраванню рэгіянальнай тоеснасці Дайнавы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 328.</ref>. === Вайна і сталінскі час === У гады Другой сусветнай вайны вобраз выкарыстала савецкая прапаганда: у газеце 16-й літоўскай дывізіі «Tėvynė šaukia» Казіс Сідэравічус (1942) зрабіў Маргера народным палкаводцам, чыя абарона дала час на мабілізацыю Гедыміну<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 352–353.</ref>, а ў яго кніжцы «Nuo Durbės iki Žalgirio» (1943) герой сюжэта «Кунігаса» стаў свядомым змагаром, які вучыцца ў немцаў, каб потым іх біць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 367.</ref>. У Маскве ў 1942 годзе выйшаў скарочаны твор В. Крэвэ-Міцкявічуса, з якога знялі, у прыватнасці, згадкі пра палякаў і гудаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 376–377.</ref>. Вобраз Маргера ўзнікае ў паэме Л. Гіры «Žalgirio Lietuva» і ў апавяданні Ёнаса Марцынкявічуса «Klebonas Morkūnas», герой якога, ксёндз, захоплены гісторыяй Маргера, далучаецца да савецкіх партызанаў; паэму пра Пілены задумвала [[Саламея Нерыс]], але не напісала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 373–375.</ref>. Вершаваная трагедыя Казіса Інчюры «Margiris» (1946), дзе ў палон трапляе нявеста князя Аўшруне, абапіралася на Ю. І. Крашэўскага і В. Крэвэ-Міцкявічуса. Яе падвергнулі разгромнай крытыцы за недастатковы савецкі патрыятызм, і яна засталася ў рукапісе да 1981 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 391–392.</ref>. === Позні савецкі час і эміграцыя === Самым уплывовым пасляваенным тэкстам стала лібрэта Ё. Мацконіса да оперы В. Кловы. Перад працай ён перачытаў В. Крэвэ-Міцкявічуса, У. Сыракомлю і Ю. І. Крашэўскага, але ад рамантычнай біяграфіі героя і жрацоў адмовіўся<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 417.</ref>. Паводле яго ўспамінаў, міністр культуры Юозас Банайціс адхіліў першую версію, баючыся абвінавачанняў у нацыяналізме, і аўтары ўвялі матыў дружбы народаў, ператварыўшы князя Рутэніса ў рускага князя Данілу<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 403, 406.</ref>. Князь у лібрэта стаў «народным правадыром», а сюжэт — ілюстрацыяй да савецкай гістарыяграфіі: лагер крыжакоў з іх англійскімі і бургундскімі саюзнікамі і манахамі адбівае прапаганду супраць Захаду і Ватыкана<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 404–405, 415–422, 427.</ref>. Гаворкі пра оперу як «культурнае супраціўленне» Д. Мачуліс лічыць беспадстаўнымі, хоць часткі гледачоў яна такой і здавалася, а эміграцыя пераважна бачыла ў ёй калабарацыю<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 406, 429–433.</ref>. У эміграцыі В. Алантас у 1970-я гады ўбачыў у прыкладах Маргера і Р. Каланты праяву літоўскага нацыянальнага характару<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 435.</ref>. == Вобраз у выяўленчым мастацтве і на сцэне == === Жывапіс і графіка === * Карціна Уладзіслава Канстанціна Маераноўскага «Апошняя сцэна Маргера»; * палатно [[Вінцэнт Дмахоўскі|Вінцэнта Дмахоўскага]] «Крыжакі перад атакай замка Пуня» (1837); * ілюстрацыі [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхала Эльвіра Андрыёлі]] да рамана «Кунігас»<ref>Дзярновіч 2020, с. 62, 64.</ref>. === Тэатр і опера === Сцэнічная гісторыя Маргера пачалася з трагедыі М. Шыкшніса «Піленскі князь» (гл. вышэй). П’еса Г. Друцкага-Любецкага ў вольным перакладзе П. Вайчунаса была пастаўлена ў Дзяржаўным тэатры ў Коўне 16 лютага 1926 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313, 317.</ref>. Опера [[Канстанцін Горскі|Канстанціна Горскага]] «Маргер», напісаная ў 1905 годзе паводле паэмы У. Сыракомлі, упершыню прагучала 13 студзеня 1927 года ў [[Познань|Познані]]; публіка і крытыкі палічылі тэму дзіўнай і неактуальнай<ref>Дзярновіч 2020, с. 67, 69–70; Аладава 2005.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 318.</ref>. Рукапісная партытура загінула ў Другую сусветную вайну, а ў 2023 годзе яе рэканструяваў дырыжор Іван Касцяхін<ref>{{cite web|language=en|url=https://polmic.pl/en/our-projects/warsaw-resurrection-of-music-the-forgotten-composer-konstanty-gorski-the-lost-opera-margier-and-the-full-reconstruction-of-its-score-by-conductor-ivan-kostyakhin|title=Resurrection of Music: The Forgotten Composer Konstanty Gorski|website=POLMIC}}</ref>. Галоўным сцэнічным увасабленнем сюжэта стала опера [[Вітаўтас Клова|Вітаўтаса Кловы]] «Пілены» на лібрэта Ёнаса Мацконіса, прэм’ера якой адбылася 1 ліпеня 1956 года ў Вільні<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 422.</ref>. Яе ставілі таксама пад адкрытым небам, у 1960 годзе ў дні юбілею [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]] ў Вільні; новыя пастаноўкі з’явіліся ў 1978 і 1986 гадах<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 442, 444, 461–462.</ref>. Арыя Удрыса стала адным з найбольш вядомых твораў літоўскай музыкі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 460–461.</ref>. У пастаноўцы Літоўскай оперы ў Чыкага (1994) лібрэта перапісалі, прыбраўшы антызаходнія сцэны і лінію дружбы са славянамі, а Данілу зноў замянілі князем Рутэнісам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. == Памяць == Напярэдадні абвяшчэння незалежнасці Літвы Маргер ужо стаяў у літоўскай культурнай памяці побач з Гедзімінам, Кейстутам і Вітаўтам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 287.</ref>. Яго імя насіў 6-ы пяхотны полк літоўскай арміі «Піленскага князя Маргіса»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 292–302.</ref>, а ў Коўне ў 1931 годзе з’явілася вуліца Маргіса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 321.</ref>. 600-годдзе Піленаў у 1936 годзе засталося ў цені юбілею [[Бітва пры Сауле|бітвы пры Сауле]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 307–312.</ref>. Да вобраза звярталіся і процілеглыя бакі. Падчас вайны ў [[Нарачанская пушча|Нарачанскай пушчы]] быў створаны ў 1943 годзе савецкі партызанскі атрад «Маргірыс», назву якому прапанаваў Генрыкас Зіманас<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 356–358.</ref>. Назву Маргіса пасля вайны насілі і падраздзяленні антысавецкіх партызанаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 394–396.</ref>. Пасля самаспалення [[Рамас Каланта|Рамаса Каланты]] ў Коўне ў 1972 годзе літоўскі пісьменнік-эмігрант Вітаўтас Алантас звязаў яго ўчынак з Піленамі, і вобраз набыў значэнне змагання за палітычную незалежнасць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 434–435.</ref>. Абаронцы ўрадавых будынкаў у Вільні ў студзені 1991 года, паводле літоўскай эмігранцкай газеты «Tėviškės žiburiai», паўтаралі воклік з оперы «лепш смерць, чым няволя»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. Калі ў 2009 годзе Д. Баронас і Д. Мачуліс публічна паставілі пад сумнеў гераічную версію, частка грамадства ўспрыняла гэта як замах на святое<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 472–473.</ref>. Ля падножжа гарадзішча ў Пунях у 1973 годзе ўсталяваны помнік Маргеру з радкамі Майроніса<ref>Volkaitė-Kulikauskienė 1990, p. 44; Дзярновіч 2020, с. 71.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == ; Крыніцы * ''Jean d’Outremeuse.'' Ly myreur des histors: chronique de Jean des Preis dit d’Outremeuse / Publ. par S. Bormans. — T. 6. — Bruxelles: F. Hayez, 1880. — (Corps des chroniques liégeoises). * ''Czeczot J.'' Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434 = Giesmelės apie senovės lietuvius iki 1434 metų / Vertė R. Koženiauskienė. — Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjunga, 1994. — 287 p. * Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische Uebersetzung und sonstige Ueberreste / Hrsg. von Th. Hirsch // Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft / Hrsg. von T. Hirsch, M. Töppen, E. Strehlke. — Bd. 2. — Leipzig: S. Hirzel, 1863. — S. 429–662. * ''Krėvė V.'' Dainavos šalies senų žmonių padavimai. — Kaunas, 1928. * ''Schütz C.'' Historia rerum prussicarum. — Zerbst: Bonaventur Schmid, 1592. * ''Wigand von Marburg.'' Nowa kronika pruska / Oprac. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski. — Toruń: TNT, 2017. — 665 s. ; Даследаванні * ''Аладава Р. Н.'' Константин Горский и его опера «Маргер» в контексте белорусской культуры. — Минск: Белорус. гос. акад. музыки, 2005. — 216 с. * ''Варабей М.'' Хрысціянізацыя ВКЛ вачыма Уладзіслава Сыракомлі ў гістарычнай паэме «Маргер» // Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. — Мінск: Выд. цэнтр БДУ, 2016. — С. 217–221. * ''Дзярновіч А. І.'' «Магіла волатаў»: рэактуалізацыя нарацыі пра штурм замка Пілены ў 1336 годзе і фарміраванне гістарычнага міфа літоўскай нацыі ў ХІХ стагоддзі // «Долгий XIX век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по Новой и Новейшей истории. — Вып. 4. — Мінск: РИВШ, 2020. — С. 55–76. * ''Baranauskas T.'' Lietuvos medinės pilys rašytinių šaltinių duomenimis // Lietuvos archeologija. — 2003. — T. 24. — P. 57–106. — ISSN 0207-8694. * ''Baronas D.'' Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos // Istorijos šaltinių tyrimai. — 2008. — T. 1. — P. 27–66. * ''Baronas D.'' Pilėnai — das litauische Masada. Auf den Spuren einer Legende // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung. — 2016. — Bd. 65. — Nr. 3. — S. 346–372. * ''Baronas D., Mačiulis D.'' Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2010. — 644 p. * ''Čiočytė D.'' Vladislavo Sirokomlės poema „Margiris“: poetinės struktūros archetipiniai aspektai // Literatūra. — 2014. — T. 56. — Nr. 1. — P. 31–39. * ''Ivinskis Z.'' Rinktiniai raštai. — T. 3: Lietuvių kovos su vokiečių riteriais XIII–XV amž. — Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1989. * ''Kasparavičius S.'' Bilionių piliakalnis — legendiniai Pilėnai? // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2002 metais. — Vilnius, 2003. — P. 274–275. * ''Nikžentaitis A.'' Gediminas. — Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1989. * ''Nikžentaitis A.'' Trapėnų žemė // Žemaičių praeitis. — T. 1. — Vilnius: Mokslas, 1990. — P. 93–99. * ''Mačiulis D.'' Vardas lietuvių kultūrinėje atmintyje: Pilėnų kunigaikščio Margirio atvejis // Acta humanitarica universitatis Saulensis. — 2009. — T. 8. — P. 346–353. — ISSN 1822-7309. * ''Nikžentaitis A.'' Pilėnų mįslė. — Vilnius, 1993. * ''Ruszczyńska M.'' Przywracanie narodowej pamięci w Śpiewkach o dawnych Litwinach Jana Czeczota // Europejskość ojczyzn: litewsko-polskie związki literackie, kulturowe i językowe. — Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2009. — S. 153–164. * ''Rowell S. C.'' Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345. — Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — (Cambridge Studies in Medieval Life and Thought. Fourth Series; 25). — ISBN 0-521-45011-X. * ''Varakauskas R.'' Pilėnų gynimas. — Vilnius, 1960. * ''Volkaitė-Kulikauskienė R.'' Punia: svarbiausios žinios. — Vilnius: Mintis, 1990. — ISBN 5-417-02858-4. * ''Zabiela G.'' Pilėnų pilies paieškos 1995 metais // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1994 ir 1995 metais. — Vilnius, 1996. — P. 350–353. [[Катэгорыя:Памерлі ў 1336 годзе]] odqxjjd2xdmtcyo6i111ghob0zui9jl 5237866 5237863 2026-11-03T15:38:16Z Aliaksei Lastouski 75892 5237866 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Маргер | арыгінал імя = {{lang-lt|Margiris}} | дата смерці = невядома (апошняя згадка — люты 1336) | занятак = князь }} [[File:Lithuania_Punia_Margiris_Pilikalnis.jpg|міні| Узгорак Маргірыса ў Пуні, традыцыйнае месцазнаходжанне замка Пілены]] '''Маргер''' (таксама '''Маргірыс''', '''Маргіс'''; {{lang-lt|Margiris, Margis}}, {{lang-pl|Margier}}, {{lang-de|Marger}}; апошняя згадка — люты 1336) — паганскі князь у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], правадыр абаронцаў замка [[Пілены]] падчас нападу войска [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]] ў лютым 1336 года<ref name="enc">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/margiris/|title=Margiris|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref><ref name="wig">Hirsch 1863, S. 488–490; Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. У XIX ст. гісторыя Маргера і Піленаў ператварылася ў рамантычную легенду пра гераічнае калектыўнае самагубства і стала адным з гістарычных міфаў літоўскага нацыянальнага руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 55–56, 72.</ref>. == Паходжанне і падзеі 1329 года == Надзейных звестак пра дзейнасць Маргера да 1336 года няма<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. Літоўскі гісторык [[Альвідас Нікжэнтайціс]] дапускаў, што Маргер быў сынам [[Будзівід|Будзівіда]], братам [[Гедзімін|Гедзіміна]] і ўплывовай асобай ва ўсёй Літве<ref name="nik">Nikžentaitis 1989, p. 10–11; Nikžentaitis 1990, p. 97; Baronas, Mačiulis 2010, p. 86.</ref>. [[Стывен Крыстафер Роўэл|Стывен Роўэл]] заўважае, што сваяцтва выводзілася з тытула ''rex'', а лацінскія аўтары ўжывалі яго вольна і маглі мець на ўвазе проста князя<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>. Тэорыя А. Нікжэнтайціса абапіраецца перадусім на атаясамленне Маргера з Маргалісам (''Margalis'') з хронікі льежскага аўтара [[Жан д’Утрэмёз|Жана д’Утрэмёза]]. Гэты аповед звязаны з паходам Нямецкага ордэна на [[Жамойць]] зімой 1329 года, у якім удзельнічаў кароль Чэхіі [[Ян Люксембургскі]]; 1 лютага быў узяты замак Мядзвегаліс (''Medvėgalis'')<ref>Rowell 1994, p. 240.</ref>. Д’Утрэмёз апавядае пра «сарацынскага» караля і султана Маргаліса, старога чалавека, які вёў абаронцаў замка Галідэн (''Galidaine''). Маргаліс выклікаў Яна Люксембургскага на паядынак, але на другі дзень 14 «сарацын» кінуліся яму на дапамогу. Абураны гэтым, ён сам здаўся каралю. Ян адпусціў яго без выкупу, аднак Маргаліс усё ж даў яму 20 тысяч фларынаў, адбітых імператарам [[Людовік IV Баварскі|Людовікам Баварскім]]. Далей двор беспаспяхова схіляе Маргаліса да хрышчэння, у прыватнасці з дапамогай прыгожай дзяўчыны. Паводле д’Утрэмёза, неўзабаве пасля гэтага Маргаліс памёр, а султанам стаў ягоны сын, жанаты з дачкой графа Клермонскага<ref>d’Outremeuse 1880, p. 413–416.</ref>. Меркаванні пра гэты аповед разыходзяцца. А. Нікжэнтайціс лічыў яго гістарычным і выводзіў з яго высокае становішча Маргера<ref name="nik" />, а [[Томас Баранаўскас]] таксама прымае тоеснасць Маргера і Маргаліса<ref>Baranauskas 2003, p. 61.</ref>. С. Роўэл лічыць цяжкім сказаць, ці гэта той самы чалавек<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>, хоць у асноўным тэксце кнігі карыстаецца абодвума імёнамі як імёнамі адной асобы<ref>Rowell 1994, p. 240, 254.</ref>; аповед д’Утрэмёза ён называе рамантызаваным, але такім, што ўтрымлівае карысныя дэталі<ref>Rowell 1994, p. 33.</ref>. Дарус Баронас у 2008 годзе пагаджаўся з тоеснасцю толькі асцярожна<ref>Baronas 2008, p. 46–47.</ref>, а ў манаграфіі 2010 года разам з Дангірасам Мачулісам адкінуў яе. На іх думку, Маргаліс — гэта літаратурная копія сарацына Маргарыза з «[[Песня пра Раланда|Песні пра Раланда]]», а пра паядынак маўчыць удзельнік паходу Гіём дэ Машо. Францішак Пражскі згадвае толькі загінулага ў 1329 годзе язычніцкага вяльможу дванаццаці футаў ростам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 87–92.</ref>. Імя Маргер, паводле гэтых аўтараў, таксама падазрона падобнае да Маргарыза, і яго мог прыдумаць сам Віганд, аднак ім можна карыстацца, бо іншага ўстанавіць ужо нельга<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. У іншым месцы кнігі яны лічаць імя адзінай каштоўнай дэталлю К. Шуца, якой няма ў лацінскім тэксце: ён спасылаецца на Віганда, а перакладчык мог яе проста прапусціць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 187, 469.</ref>. == Падзеі ў Піленах == Паход пачаўся ў час кіравання вялікага магістра [[Дытрых фон Альтэнбург|Дытрыха фон Альтэнбурга]], які прыцягнуў рыцараў-госцей з Цэнтральнай і Заходняй Еўропы. Паводле Віганда, гэтых «гасцей» было больш за 200 «шаломаў»<ref>Дзярновіч 2020, с. 56–57; Hirsch 1863, S. 488.</ref>, а Вольфенбютэльскі храніст налічвае 200 братоў і 6000 узброеных<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 248.</ref>. Сярод знатных гасцей Віганд называе маркграфа Брандэнбургскага, графа «de Namen», гэта значыць Філіпа III Намюрскага, і графа Генебергскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 80, 484.</ref>. Падзеі адбыліся 25 лютага 1336 года: у гэты дзень, у дзень [[Мацей (апостал)|апостала Мацея]], узяцце замка датуе «Epitome gestarum Prussiae», а Віганд называе нядзелю Reminiscere, якая ў 1336 годзе выпала на тое ж чысло<ref>Baronas 2008, p. 35; Hirsch 1863, S. 488, Anm. 249.</ref>. Замак ''Pillenen'' (далей у тым жа тэксце ''Polenen'') знаходзіўся ў «зямлі Тропен» (''terra Troppen'')<ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Паводле Віганда Марбургскага, туды сышлося больш за 4000 чалавек з чатырох зямель, многія з іх не былі воінамі<ref>Дзярновіч 2020, с. 57; Baronas 2008, p. 45.</ref>. Убачыўшы ордэнскае войска, людзі страцілі надзею ўтрымаць замак, кінулі маёмасць у агонь і пачалі забіваць сябе. Як кажуць (''ut ayunt''), старая паганка сякерай забіла сто чалавек і пазбавіла жыцця сябе. Многія параненыя выехалі з замка верхам, а граф Генебергскі ў гэтым бою добра сябе паказаў. Правадыр, якога лацінскі тэкст называе ''rex Lithwanorum'' («кароль літоўцаў»), спрабаваў адпомсціць ордэнскім воінам, якія кідалі ў замак агонь, бярвенне і камяні. Затым ён пад прыкрыццём шчытоў сваіх слуг уцёк у нейкую хованку, закалоў жонку і кінуў яе ў агонь; паганцы схілілі шыі, і ён забіў усіх<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas 2008, p. 38.</ref>. Замак быў разбураны, а ордэнскае войска вывела адтуль палонных і вялікую здабычу<ref>Hirsch 1863, S. 489.</ref>. Паводле Д. Баронаса, ён упаў, хутчэй за ўсё, у той самы дзень, пакуль войска вялікага князя было далёка; ужо 7 сакавіка 1336 года частка ўдзельнікаў паходу, вярнуўшыся ў Прусію, заснавала алтар у капліцы святога Юрыя ў Хабербергу, прадмесці [[Кёнігсберг|Кёнігсберга]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 82–83.</ref>. Пра лёс самога правадыра лацінскі тэкст нічога не паведамляе<ref>Baronas 2008, p. 42.</ref>. У К. Шуца аповед іншы. Ён дадае 4000 узброеных абаронцаў, матыў абароны веры і задушэнне жонак і дзяцей<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 179–181.</ref>. Абаронцы мужна змагаюцца некалькі дзён, сам Маргер, «вялікі дужы волат», працягвае бой у асобным умацаванні, а потым у склепе рассякае жонку шабляй і забівае сябе ўдарам у жывот. Ордэнскае войска вяртаецца «з большымі ранамі, чым здабычай»<ref>Hirsch 1863, S. 489–490.</ref>. Самагубства Маргера Д. Баронас лічыць літаратурным штампам, а не звесткай з Віганда<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 186.</ref>. Паводле высновы Д. Баронаса, рэканструяваць падзеі можна толькі паводле лацінскага перакладу хронікі Віганда, а аповед К. Шуца не з’яўляецца аўтэнтычным фрагментам гэтай хронікі<ref name="bar-abs">{{cite web|language=lt|url=https://www.lituanistika.lt/content/20049|title=Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos|website=Lituanistika}}</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс чытаюць тэкст Віганда не як апісанне гераічнай абароны, а як крывавы хаос, што пачаўся яшчэ да аблогі. Яны мяркуюць, што спачатку граф Генебергскі заняў перадзамча, а затым, пасля абстрэлу з аблогавых прылад, камандзір зламаўся, забіў жонку і воінаў, якія добраахвотна прынялі смерць ад яго рукі. Ці сам ён загінуў у той час, невядома: мог забіць сябе, загінуць або трапіць у палон<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 63–69, 595.</ref>. Першую крытычную спробу перагледзець гераічную версію зрабіў літоўскі гісторык [[Адольфас Шапока]] ў 1936 годзе<ref name="bm">Baronas, Mačiulis 2010, [https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/4939/summary.pdf?sequence=8 Summary].</ref>. == Крыніцы і развіццё легенды == Паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, матыў актыўнага супраціўлення прыдумаў Я. Длугаш у частцы «Гадавікоў», завершанай у 1464–1466 гадах. Ён упершыню вылучыў падзеі ў асобны аповед, дадаў да іх анахранічныя бамбарды, а правадыра назваў проста начальнікам замка (''praefectus castri'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 108–109, 121, 488.</ref>. Ён жа, найхутчэй, запазычыў дэталі з апісання аблогі Масады ў [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]] і з апісанняў аблогі Астапы і Абідаса ў [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]]<ref name="bm" /><ref name="zfo">Baronas 2016, S. 346–372.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 115, 118–120.</ref>. Адтуль сюжэт перайшоў да [[Мацей Мехавіта|Мацея Міхавіты]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 135–136.</ref>. [[Мацей Стрыйкоўскі]], які перанёс гісторыю ў культуру ВКЛ, параўноўваў Пілены з абаронай венгерскага Сігетвара ў 1566 годзе. Правадыра, якога ён называў толькі старастам, ён маляваў як копію абаронцы Сігетвара Мікалаша Зрыньі: у вершаваным творы 1578 года староста выводзіць рэшту воінаў з замка ў апошні бой, губляе правую руку і б’ецца левай. Імёнаў герояў аўтар не ведаў і шкадаваў, што не было вучоных людзей, якія б іх захавалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 151, 469, 496–497.</ref>. У «Хроніцы» (1582) ён на палях дадаў антычныя паралелі: Сагунт, Нуманцыю, Абідас<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 500–501.</ref>. Пытанне, ці паўплываў [[Луцый Анней Флор|Флор]], які піша пра 4000 воінаў Нуманцыі, на тое, што 4000 уцекачоў Віганда ў пазнейшых аўтараў сталі ўзброенымі воінамі, Д. Баронас пакідае адкрытым<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 155–156.</ref>. [[Альберт Віюк-Каяловіч]] ведаў пра самагубствы абаронцаў, але з пазіцый хрысціянскай маралі не захапляўся імі: учынак быў бы вартым памяці, пісаў ён, калі б ён адпавядаў дабрадзейнасці. На палях ён пазначыў «безнадзейную мужнасць літоўцаў»<ref name="bm" /><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 196, 470, 504.</ref>. Цікавасць да сюжэта аднавілі нямецкія і прускія аўтары: [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр]] (1785), які параўнаў абаронцаў з нумантыйцамі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 524.</ref>, Людвіг фон Бачка (1793) і асабліва [[Аўгуст фон Кацэбу]] (1808), які, паводле Алега Дзярновіча, заклаў разам з Ё. Фойгтам канон нарацыі пра Пілены XIX ст.<ref>Дзярновіч 2020, с. 58–61.</ref> Літоўскім князем Маргера назваў ужо А. фон Кацэбу, а Ё. Фойгт замацаваў гэты тытул (''Fürst Marger'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 530, 546.</ref>. Эпізод з рыцарам Вернерам фон Рандорфам і яго трыццаццю стралкамі выдумаў Сымон Грунаў, у якога замак проста згарэў ад стрэл, без усякага самагубства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 169–170, 508–511.</ref>. Праз Лукаша Давіда сюжэт дайшоў да Л. фон Бачкі, да А. фон Кацэбу, [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Балінскага]] і [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Юзафа Ігнацы Крашэўскага]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 216, 512–515, 528, 532, 562, 570, 576.</ref>. Ё. Фойгт гэтую гісторыю адкінуў і першы выкарыстаў лацінскі тэкст Віганда, знойдзены ў 1821 годзе, хоць па сутнасці трымаўся К. Шуца<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 211–212, 546.</ref>. Т. Нарбут, дадаўшы да 4000 абаронцаў удвая больш жанчын, дзяцей і старых, павялічыў лік ахвяр да 12 тысяч, а Ю. І. Крашэўскі назваў Маргера кунігасам<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–63.</ref>. У XIX ст. сюжэт увайшоў у польскамоўную літвінскую культуру былога ВКЛ, а таксама ў літоўскамоўнае гісторыяпісанне. [[Сімонас Даўкантас]] першы апавёў гэтую гісторыю па-літоўску, аднак большасць яго тэкстаў пры жыцці аўтара засталася ў рукапісах<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–69.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470.</ref>. У друку выйшла толькі кароткая згадка ў кнізе «Būdas senovės lietuvių» (1845), дзе падзеі памылкова аднесены да 1278 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 567.</ref>. На думку А. Дзярновіча, на мяжы XIX–XX стст. сюжэт стаў культавым у літоўскім нацыянальным руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 69, 72.</ref>. Паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, вобраз пазней выкарыстоўвалі і міжваенны літоўскі нацыяналізм, і савецкая прапаганда<ref name="bm" />. == Месца падзей == {{Асноўны артыкул|Пілены}}Месцазнаходжанне Піленаў не ўстаноўлена<ref name="pil">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pilenu-gynimas/|title=Pilėnų gynimas|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref>. Традыцыйна замак атаясамлялі з гарадзішчам у [[Пуня|Пуні]] на Нёмане. Першым гэта зрабіў М. Стрыйкоўскі: ён ведаў толькі скажоную форму Pullen і палічыў яе памылкай перапісчыка, які прачытаў «n» як «ll». Мясцовай традыцыі пра Пілены тады, паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, не існавала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 234–236.</ref>. Версію падхапілі А. Віюк-Каяловіч і А. Л. Шлёцэр, а замацавалі М. Балінскі ў «Старажытнай Польшчы» (1846) і [[Уладзіслаў Сыракомля]], які наведаў Пуню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 236, 242–243.</ref>. М. Балінскі спрачаўся з Т. Нарбутам, які шукаў замак у Запушчанскім краі, а потым у вёсцы Piliūnai над Шэшупай, і тлумачыў ''Troppen'' як Троцкае княства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 572–573.</ref>. Яе падтрымала таксама блытаніна з паходам 1382 года на зямлю Пуня<ref>Дзярновіч 2020, с. 58, 62–63.</ref>. У XX ст. за гарадзішчам замацавалася другая назва — гара Маргера<ref>{{cite web|language=lt|url=https://www.delfi.lt/veidai/kultura/ant-margirio-kalno-bus-paminetas-pilenu-zygdarbis.d?id=9500714|title=Ant Margirio kalno bus paminėtas Pilėnų žygdarbis|website=Delfi.lt|date=2006-05-11}}</ref>. В. Крэвэ-Міцкявічус сцвярджаў, што мясцовыя жыхары іначай яго і не называлі, але, паводле Д. Мачуліса, насамрэч яны так гару не называлі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322–323.</ref>. Раскопкі ў Пуні ў 1958–1961 гадах выявілі рэшткі ўмацаванняў XIII–XIV стст. і пажару, але атаясамлення не даказалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 245, 437.</ref>. Цяпер больш верагодным лічыцца ніжняе Панямонне<ref name="pil" /><ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Т. Хірш лакалізаваў зямлю Тропен на Нёмане ніжэй Коўна<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 250.</ref>, Ё. Фойгт шукаў замак на паўночны ўсход ад Расейнаў, каля дарогі паміж Кейданамі і Байсагалай<ref>Дзярновіч 2020, с. 61; Baronas, Mačiulis 2010, p. 237, 240.</ref>, А. Шапока — на ніжнім Нёмане, а Зянонас Івінскіс і Казіс Паўнксніс — на гарадзішчы Pypliai<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 244.</ref>. Новыя гіпотэзы звязваюць яго, у прыватнасці, з гарадзішчамі Molavėnai (А. Нікжэнтайціс), Ižiniškiai (Гінтаўтас Забела), Pilės каля Kaltinėnai (Т. Баранаўскас) і Bilionys (Стасіс Каспаравічус)<ref>Zabiela 1996, p. 353; Baranauskas 2003, p. 61; Kasparavičius 2003, p. 274–275; Baronas, Mačiulis 2010, p. 248–249.</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс лічаць шанцы знайсці замак малымі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 250.</ref>. == Вобраз у літаратуры == Літаратурны Маргер амаль не мае агульнага з постаццю, пра якую паведамляе Віганд Марбургскі. Паводле Дангіраса Мачуліса, аўтара раздзелаў манаграфіі 2010 года пра памяць аб Піленах, у канцы XIX ст. склалася ўстойлівае ядро вобраза — доказ літоўскай адвагі ў абароне свабоды і нацыянальнай тоеснасці, а кожная новая эпоха і палітычны рэжым дадавалі да яго свае сэнсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 14, 471–472.</ref>. На думку аўтараў манаграфіі, такія творы больш гавораць пра свой час і палітычны клімат, чым пра падзеі 1336 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 468.</ref><ref>Mačiulis 2009, p. 346–353.</ref>. === Папярэднікі === Ужо гісторыкі падрыхтавалі Маргера для літаратуры. Т. Нарбут, пішучы пад уплывам А. фон Кацэбу і Ё. Фойгта, дадаў жрыцу-прарочыцу, якая жыве ў замку, вуглі з алтара Зніча, памост, на якім яна адсякае сто галоў, і дзяцей Маргера. Яму ж належыць прамова князя, які заклікае выбраць смерць ганаровую, мілую багам і збаўчую для айчыны; так ён найвыразней сярод папярэднікаў выказаў характэрны для польскага рамантызму культ самагубства «дзеля іншых»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 217, 470, 560–565.</ref>. У «Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių» (1822) С. Даўкантаса Маргер — камендант Пуні, які з 4000 воінаў змагаецца супраць 20 тысяч закутых у жалеза крыжакоў. Працяўшы рагацінай жонку, ён паказвае яе ваярам са словамі пра нявінную кроў на галовах крыважэрцаў, у якіх перайначаны Евангелле паводле Мацвея (27:25)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 208, 219–221, 535–541.</ref>. У пазнейшых рукапісах С. Даўкантас ідзе за Ё. Фойгтам і называе замак Pilėnai, а ў «Pasakojimas apie veikalus lietuvių tautos senovėje» (1850-я гады) пераказвае прамову і жрыцу Т. Нарбута<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 220, 551–557, 583–587.</ref>. [[Адам Міцкевіч]] пра Пілены не пісаў, аднак ягоная «[[Гражына (паэма)|Гражына]]» дала блізкую мадэль: князь Літавор кідаецца ў агонь, а аўтарская заўвага тлумачыць самаспаленне як ганаровы літоўскі звычай<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 214, 271.</ref>. Раней за паэму У. Сыракомлі быў напісаны верш [[Ян Чачот|Яна Чачота]] «Пра залогу ў Пулене ў часы Альгерда, 1336 г.» (№ XXXVIII цыкла «Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434»)<ref name="czecz">{{cite web|language=be|url=https://pawet.net/library/v_literature/mury/06/03/%D0%AF%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%82._%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%85_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%9E.html|title=Ян Чачот. Спевы пра даўніх ліцьвінаў|website=Pawet.net}}</ref>. Цыкл быў завершаны ў 1842–1844 гадах, але надрукаваны толькі ў 1994 годзе ў Вільні<ref>Ruszczyńska 2009, S. 153–164; [https://lituanistika.lt/content/41959 анатацыя].</ref>. Гэта вершаваны пераказ падзей без асабістага героя: у самім тэксце дзейнічаюць толькі залога і ўцекачы з наваколля, якія пасля штурму таранамі і гарматамі паляць маёмасць, забіваюць жонак і дзяцей і нішчаць сябе, а немцы бяруць пусты замак. Мараль верша ў тым, што смерць лепшая за сорам, а ліцвіны лічылі рабства смяротным грахом. Імя правадыра ў вершы не названае, а падзеі, згодна з назвай, адносяцца да часоў Альгерда, хоць у 1336 годзе ў Літве княжыў яшчэ Гедымін. Ю. І. Крашэўскі ў 1850 годзе ў гістарычнай працы «Litwa», дзе ўжо дае поўны рамантычны вобраз кунігаса Маргера, пісаў, што ніводная песня не адважылася апрануць гэтыя падзеі ў паэтычныя шаты<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 574–581.</ref>. === У. Сыракомля і Ю. І. Крашэўскі === Літаратурную традыцыю ў строгім сэнсе пачалі два аўтары польскамоўнай культуры былога ВКЛ. Паэма У. Сыракомлі «Маргер» выйшла ў 1855 годзе<ref>Дзярновіч 2020, с. 66; Варабей 2016, с. 217–221. Выданне ў А. Дзярновіча: Вільня, Р. Рафаловіч, 1855; Д. Мачуліс называе Львоў, спасылаючыся на выданне кнігарні А. Д. Бартошэвіча і М. Бярнацкага з умоўнай датай [1854] (Baronas, Mačiulis 2010, p. 259).</ref>. Тэму падказала пісьменніца Пауліна Вільконьска, а матэрыял далі працы Т. Нарбута і М. Балінскага. Улетку 1854 года паэт наведаў Пуню і ў лісце да Ю. І. Крашэўскага прызнаваўся, што пасяляе Маргера там наўмысна, каб падражніць Т. Нарбута, які шукаў замак у іншым месцы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 228, 243, 259.</ref>. Д. Мачуліс заўважае, што так У. Сыракомля ўзаконіў свабодныя адносіны пісьменніка да гістарычных прац<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 259.</ref>. Паэма стала для наступнага пакалення адным з галоўных уяўленняў пра слаўнае мінулае: [[Ёнас Басанавічус]] ведаў яе на памяць, а ў сям’і Біржышкаў яе чыталі ўслых<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 260–261.</ref>. Яе архетыпічную структуру разглядае Даля Чёчытэ, якая адзначае і ўплыў на [[Майроніс|Майроніса]]<ref>Čiočytė 2014, p. 31–39.</ref>. Рускі пераклад Ліёдара Пальміна друкаваўся ў «Русской мысли» ў 1880 годзе<ref>{{cite web|language=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D1%8C/1880|title=Русская мысль/1880|website=Викитека}}</ref>, а па-літоўску поўнасцю яна выйшла толькі ў 1936 годзе ў Коўне ў перакладзе Антанаса Валайціса, калі яе ўплыў ужо быў невялікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 312.</ref>. Раман [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]] «Кунігас» (1882) пераносіць цэнтр цяжару з абароны на біяграфію героя. Сын піленскага князя, выкрадзены крыжакамі, расце ў [[Мальбарк|Марыенбургу]] пад імем Юрый, забыўшы родную мову. Пачуўшы літоўскую гаворку, ён вяртаецца на радзіму, дзе яго пазнае маці Рэда, і становіцца князем Маргерам. У канцы ён забівае каханую Банюту і сябе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 268.</ref>. Самой абароне прысвечаны толькі апошні, XII раздзел, а галоўная ідэя, паводле Д. Мачуліса, — непераможная сіла крыві і роднай мовы, што падкрэслена літоўскай прыказкай у эпіграфе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 269–270.</ref>. А. Дзярновіч называе героя своеасаблівым анты-Валенродам<ref>Дзярновіч 2020, с. 63–64.</ref>. Літоўскі пераклад Аўгустынаса Зейцаса выйшаў у ЗША ў 1887 годзе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 267.</ref>. Выданні 1901 года ў Варшаве і 1908 года ў Вільні (пераклад Адольфаса Вегеле) мелі невядома кім дапісаны шчаслівы канец, у якім герояў ратуюць, але такая версія не прыжылася<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 270–271.</ref>. === Літоўскае нацыянальнае адраджэнне === Літоўскі рух атрымаў сюжэт перадусім ад польскіх рамантыкаў, і пачаткам ягонага шляху ў літоўскую памяць Д. Мачуліс лічыць газету «[[Аўшра]]» (1883–1886)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 263–264, 471.</ref>. Там побач з нарысам Ё. Басанавічуса пра старажытныя замкі друкаваліся ўрыўкі з паэмы У. Сыракомлі пад назвай «Маргіс», і яе радкамі Ё. Басанавічус характарызаваў героя<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 256.</ref>. Першым літоўскім вершаваным пераказам быў твор Сільвестраса Гімжаўскаса «Puniškėnams apie Margierių»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 261.</ref>. Паэма «Margeris» латышскага пісьменніка Судрабу Эджуса напісана ўслед за У. Сыракомлем<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 265.</ref>. Адасоблена стаіць «Аповед Антанаса Трэцініка» біскупа Мацея Валанчуса, напісаны ў 1872 годзе. Тут падзеі аднесены да 1334 года, а Маргер — разважлівы кіраўнік Жамойці, які хавае мірнае насельніцтва ў лясах і збірае ў замку 4000 адборных воінаў. Старую замяняе паганскі жрэц з сякерай, абаронцы адзін за адным скачуць у агонь, а завяршаецца аповед словамі крыжакоў пра тое, як цяжка перамагчы такі народ. Да чытачоў твор дайшоў толькі пасля смерці аўтара, у 1890–1891 гадах у ЗША<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 222, 265–267, 589–591.</ref>. У «Аповедах пра мінулае Літвы» Майроніса (Тыльзіт, 1891), якія два дзесяцігоддзі служылі галоўным падручнікам, пра бой пры Піленах сказана, што ён пакрыў літоўскую адвагу бессмяротнай славай, і з таго часу эпізод трапляў ва ўсе школьныя кнігі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280.</ref>. Пазней Майроніс прысвяціў Пуні верш «Ant Punės kalno ties Nemunu» (1925)<ref>Дзярновіч 2020, с. 70.</ref>. Вобраз стаў узорам і для іншых сюжэтаў: у драме Аляксандраса Фромаса-Гужуціса пра Коўна 1362 года (1906) Вайдат натхняе абаронцаў прыкладам Маргера<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280–281.</ref>. === Наследаванні «Кунігаса» === Вакол рамана Ю. І. Крашэўскага ўзнікла цэлая літоўская літаратура перайманняў, у якой Маргер стаў абаронцам мовы і тоеснасці. Галоўнай з іх была пяціактная трагедыя Марцэлінаса Шыкшніса (псеўданім Šiaulėniškis) «Піленскі князь», напісаная ў 1899 годзе на просьбу літоўскага таварыства ў [[Рыга|Рызе]] і пастаўленая там аўтарам 19 ліпеня 1905 года; неўзабаве яе ігралі аматарскія трупы ад Вільні да Одэсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272.</ref>. П’еса адказвала на праблему страты мовы рыжскімі літоўцамі: здраднік Швянтас зноў адчувае сябе літоўцам, пачуўшы літоўскую песню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272–276.</ref>. У Першую сусветную вайну фінальны праклён Маргера немцам загучаў як актуальны, а 16 лютага 1919 года ў Коўне драму паставілі па загадзе прэм’ер-міністра Мікаласа Слежавічуса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 281–282, 287–289.</ref>. Драма Вінцаса Нагарноскіса «Pilėniečiai» (Шэнандоа, ЗША, 1908) развівае сюжэт з вялікай свабодай: дзеянне ідзе ў Піленах, пры двары вялікага князя і нават у папы рымскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 276–278.</ref>. Дзіцячае апавяданне [[Шатрыёс Рагана|Шатрыёс Раганы]] «Pilėnų gynimas» (1905–1907) робіць крыжакоў безаблічнай масай абсалютнага зла<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 278–279.</ref>. === Міжваенная Літва === У незалежнай Літве Маргер ператварыўся з абаронцы тоеснасці ў ваяра і патрыёта. У паэме «Margiris» лейтэнанта Стэпаса Думчюса, надрукаванай у рукапіснай газеце 6-га пяхотнага палка «Kalavijas», ён верны воін Гедзіміна, а Пілены — толькі месца выканання абавязку<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 297–298.</ref>. Вольны пераклад драмы Гераніма Друцкага-Любецкага (1909), зроблены Пятрасам Вайчюнасам пад назвай «Taip mirdavo lietuviai» («Так паміралі літоўцы», 1924), стаў, паводле Д. Мачуліса, нацыяналістычнай прапаведдзю смерці за радзіму<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313–317.</ref>. Найважнейшым творам гэтага часу стала «Старая казка пра слаўнага князя Маргера, валадара Пуні» [[Вінцас Крэвэ-Міцкявічус|Вінцаса Крэвэ-Міцкявічуса]], уключаная ў выданне «Паданняў старых людзей краю Дайнавы» 1928 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322, 325.</ref>. Маргер В. Крэвэ-Міцкявічуса — псіхалагічны партрэт старажытнага літоўца: славалюбівы і гатовы адмовіцца ад традыцый, ён святым лічыць толькі вернасць народу. Цэнтрам твора стала сама абарона, а душа героя на белым кані ідзе ў замагільны свет, куды не ведаюць шляху ні немцы, ні палякі, ні [[гуды]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 324.</ref>. Д. Мачуліс чытае гэта ў кантэксце віленскага пытання і нацыяналізму міжваеннай Літвы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 325–327.</ref>; твор паспрыяў і фарміраванню рэгіянальнай тоеснасці Дайнавы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 328.</ref>. === Вайна і сталінскі час === У гады Другой сусветнай вайны вобраз выкарыстала савецкая прапаганда: у газеце 16-й літоўскай дывізіі «Tėvynė šaukia» Казіс Сідэравічус (1942) зрабіў Маргера народным палкаводцам, чыя абарона дала час на мабілізацыю Гедыміну<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 352–353.</ref>, а ў яго кніжцы «Nuo Durbės iki Žalgirio» (1943) герой сюжэта «Кунігаса» стаў свядомым змагаром, які вучыцца ў немцаў, каб потым іх біць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 367.</ref>. У Маскве ў 1942 годзе выйшаў скарочаны твор В. Крэвэ-Міцкявічуса, з якога знялі, у прыватнасці, згадкі пра палякаў і гудаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 376–377.</ref>. Вобраз Маргера ўзнікае ў паэме Л. Гіры «Žalgirio Lietuva» і ў апавяданні Ёнаса Марцынкявічуса «Klebonas Morkūnas», герой якога, ксёндз, захоплены гісторыяй Маргера, далучаецца да савецкіх партызанаў; паэму пра Пілены задумвала [[Саламея Нерыс]], але не напісала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 373–375.</ref>. Вершаваная трагедыя Казіса Інчюры «Margiris» (1946), дзе ў палон трапляе нявеста князя Аўшруне, абапіралася на Ю. І. Крашэўскага і В. Крэвэ-Міцкявічуса. Яе падвергнулі разгромнай крытыцы за недастатковы савецкі патрыятызм, і яна засталася ў рукапісе да 1981 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 391–392.</ref>. === Позні савецкі час і эміграцыя === Самым уплывовым пасляваенным тэкстам стала лібрэта Ё. Мацконіса да оперы В. Кловы. Перад працай ён перачытаў В. Крэвэ-Міцкявічуса, У. Сыракомлю і Ю. І. Крашэўскага, але ад рамантычнай біяграфіі героя і жрацоў адмовіўся<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 417.</ref>. Паводле яго ўспамінаў, міністр культуры Юозас Банайціс адхіліў першую версію, баючыся абвінавачанняў у нацыяналізме, і аўтары ўвялі матыў дружбы народаў, ператварыўшы князя Рутэніса ў рускага князя Данілу<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 403, 406.</ref>. Князь у лібрэта стаў «народным правадыром», а сюжэт — ілюстрацыяй да савецкай гістарыяграфіі: лагер крыжакоў з іх англійскімі і бургундскімі саюзнікамі і манахамі адбівае прапаганду супраць Захаду і Ватыкана<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 404–405, 415–422, 427.</ref>. Гаворкі пра оперу як «культурнае супраціўленне» Д. Мачуліс лічыць беспадстаўнымі, хоць часткі гледачоў яна такой і здавалася, а эміграцыя пераважна бачыла ў ёй калабарацыю<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 406, 429–433.</ref>. У эміграцыі В. Алантас у 1970-я гады ўбачыў у прыкладах Маргера і Р. Каланты праяву літоўскага нацыянальнага характару<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 435.</ref>. == Вобраз у выяўленчым мастацтве і на сцэне == === Жывапіс і графіка === * Карціна Уладзіслава Канстанціна Маераноўскага «Апошняя сцэна Маргера»; * палатно [[Вінцэнт Дмахоўскі|Вінцэнта Дмахоўскага]] «Крыжакі перад атакай замка Пуня» (1837); * ілюстрацыі [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхала Эльвіра Андрыёлі]] да рамана «Кунігас»<ref>Дзярновіч 2020, с. 62, 64.</ref>. === Тэатр і опера === Сцэнічная гісторыя Маргера пачалася з трагедыі М. Шыкшніса «Піленскі князь» (гл. вышэй). П’еса Г. Друцкага-Любецкага ў вольным перакладзе П. Вайчунаса была пастаўлена ў Дзяржаўным тэатры ў Коўне 16 лютага 1926 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313, 317.</ref>. Опера [[Канстанцін Горскі|Канстанціна Горскага]] «Маргер», напісаная ў 1905 годзе паводле паэмы У. Сыракомлі, упершыню прагучала 13 студзеня 1927 года ў [[Познань|Познані]]; публіка і крытыкі палічылі тэму дзіўнай і неактуальнай<ref>Дзярновіч 2020, с. 67, 69–70; Аладава 2005.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 318.</ref>. Рукапісная партытура загінула ў Другую сусветную вайну, а ў 2023 годзе яе рэканструяваў дырыжор Іван Касцяхін<ref>{{cite web|language=en|url=https://polmic.pl/en/our-projects/warsaw-resurrection-of-music-the-forgotten-composer-konstanty-gorski-the-lost-opera-margier-and-the-full-reconstruction-of-its-score-by-conductor-ivan-kostyakhin|title=Resurrection of Music: The Forgotten Composer Konstanty Gorski|website=POLMIC}}</ref>. Галоўным сцэнічным увасабленнем сюжэта стала опера [[Вітаўтас Клова|Вітаўтаса Кловы]] «Пілены» на лібрэта Ёнаса Мацконіса, прэм’ера якой адбылася 1 ліпеня 1956 года ў Вільні<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 422.</ref>. Яе ставілі таксама пад адкрытым небам, у 1960 годзе ў дні юбілею [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]] ў Вільні; новыя пастаноўкі з’явіліся ў 1978 і 1986 гадах<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 442, 444, 461–462.</ref>. Арыя Удрыса стала адным з найбольш вядомых твораў літоўскай музыкі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 460–461.</ref>. У пастаноўцы Літоўскай оперы ў Чыкага (1994) лібрэта перапісалі, прыбраўшы антызаходнія сцэны і лінію дружбы са славянамі, а Данілу зноў замянілі князем Рутэнісам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. == Памяць == Напярэдадні абвяшчэння незалежнасці Літвы Маргер ужо стаяў у літоўскай культурнай памяці побач з Гедзімінам, Кейстутам і Вітаўтам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 287.</ref>. Яго імя насіў 6-ы пяхотны полк літоўскай арміі «Піленскага князя Маргіса»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 292–302.</ref>, а ў Коўне ў 1931 годзе з’явілася вуліца Маргіса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 321.</ref>. 600-годдзе Піленаў у 1936 годзе засталося ў цені юбілею [[Бітва пры Сауле|бітвы пры Сауле]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 307–312.</ref>. Да вобраза звярталіся і процілеглыя бакі. Падчас вайны ў [[Нарачанская пушча|Нарачанскай пушчы]] быў створаны ў 1943 годзе савецкі партызанскі атрад «Маргірыс», назву якому прапанаваў Генрыкас Зіманас<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 356–358.</ref>. Назву Маргіса пасля вайны насілі і падраздзяленні антысавецкіх партызанаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 394–396.</ref>. Пасля самаспалення [[Рамас Каланта|Рамаса Каланты]] ў Коўне ў 1972 годзе літоўскі пісьменнік-эмігрант Вітаўтас Алантас звязаў яго ўчынак з Піленамі, і вобраз набыў значэнне змагання за палітычную незалежнасць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 434–435.</ref>. Абаронцы ўрадавых будынкаў у Вільні ў студзені 1991 года, паводле літоўскай эмігранцкай газеты «Tėviškės žiburiai», паўтаралі воклік з оперы «лепш смерць, чым няволя»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. Калі ў 2009 годзе Д. Баронас і Д. Мачуліс публічна паставілі пад сумнеў гераічную версію, частка грамадства ўспрыняла гэта як замах на святое<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 472–473.</ref>. Ля падножжа гарадзішча ў Пунях у 1973 годзе ўсталяваны помнік Маргеру з радкамі Майроніса<ref>Volkaitė-Kulikauskienė 1990, p. 44; Дзярновіч 2020, с. 71.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == ; Крыніцы * ''Jean d’Outremeuse.'' Ly myreur des histors: chronique de Jean des Preis dit d’Outremeuse / Publ. par S. Bormans. — T. 6. — Bruxelles: F. Hayez, 1880. — (Corps des chroniques liégeoises). * ''Czeczot J.'' Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434 = Giesmelės apie senovės lietuvius iki 1434 metų / Vertė R. Koženiauskienė. — Vilnius: Lietuvos rašytojų sąjunga, 1994. — 287 p. * Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische Uebersetzung und sonstige Ueberreste / Hrsg. von Th. Hirsch // Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft / Hrsg. von T. Hirsch, M. Töppen, E. Strehlke. — Bd. 2. — Leipzig: S. Hirzel, 1863. — S. 429–662. * ''Krėvė V.'' Dainavos šalies senų žmonių padavimai. — Kaunas, 1928. * ''Schütz C.'' Historia rerum prussicarum. — Zerbst: Bonaventur Schmid, 1592. * ''Wigand von Marburg.'' Nowa kronika pruska / Oprac. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski. — Toruń: TNT, 2017. — 665 s. ; Даследаванні * ''Аладава Р. Н.'' Константин Горский и его опера «Маргер» в контексте белорусской культуры. — Минск: Белорус. гос. акад. музыки, 2005. — 216 с. * ''Варабей М.'' Хрысціянізацыя ВКЛ вачыма Уладзіслава Сыракомлі ў гістарычнай паэме «Маргер» // Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. — Мінск: Выд. цэнтр БДУ, 2016. — С. 217–221. * ''Дзярновіч А. І.'' «Магіла волатаў»: рэактуалізацыя нарацыі пра штурм замка Пілены ў 1336 годзе і фарміраванне гістарычнага міфа літоўскай нацыі ў ХІХ стагоддзі // «Долгий XIX век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по Новой и Новейшей истории. — Вып. 4. — Мінск: РИВШ, 2020. — С. 55–76. * ''Baranauskas T.'' Lietuvos medinės pilys rašytinių šaltinių duomenimis // Lietuvos archeologija. — 2003. — T. 24. — P. 57–106. — ISSN 0207-8694. * ''Baronas D.'' Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos // Istorijos šaltinių tyrimai. — 2008. — T. 1. — P. 27–66. * ''Baronas D.'' Pilėnai — das litauische Masada. Auf den Spuren einer Legende // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung. — 2016. — Bd. 65. — Nr. 3. — S. 346–372. * ''Baronas D., Mačiulis D.'' Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2010. — 644 p. * ''Čiočytė D.'' Vladislavo Sirokomlės poema „Margiris“: poetinės struktūros archetipiniai aspektai // Literatūra. — 2014. — T. 56. — Nr. 1. — P. 31–39. * ''Ivinskis Z.'' Rinktiniai raštai. — T. 3: Lietuvių kovos su vokiečių riteriais XIII–XV amž. — Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1989. * ''Kasparavičius S.'' Bilionių piliakalnis — legendiniai Pilėnai? // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2002 metais. — Vilnius, 2003. — P. 274–275. * ''Nikžentaitis A.'' Gediminas. — Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1989. * ''Nikžentaitis A.'' Trapėnų žemė // Žemaičių praeitis. — T. 1. — Vilnius: Mokslas, 1990. — P. 93–99. * ''Mačiulis D.'' Vardas lietuvių kultūrinėje atmintyje: Pilėnų kunigaikščio Margirio atvejis // Acta humanitarica universitatis Saulensis. — 2009. — T. 8. — P. 346–353. — ISSN 1822-7309. * ''Nikžentaitis A.'' Pilėnų mįslė. — Vilnius, 1993. * ''Ruszczyńska M.'' Przywracanie narodowej pamięci w Śpiewkach o dawnych Litwinach Jana Czeczota // Europejskość ojczyzn: litewsko-polskie związki literackie, kulturowe i językowe. — Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2009. — S. 153–164. * ''Rowell S. C.'' Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345. — Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — (Cambridge Studies in Medieval Life and Thought. Fourth Series; 25). — ISBN 0-521-45011-X. * ''Varakauskas R.'' Pilėnų gynimas. — Vilnius, 1960. * ''Volkaitė-Kulikauskienė R.'' Punia: svarbiausios žinios. — Vilnius: Mintis, 1990. — ISBN 5-417-02858-4. * ''Zabiela G.'' Pilėnų pilies paieškos 1995 metais // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1994 ir 1995 metais. — Vilnius, 1996. — P. 350–353. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Маргер}} [[Катэгорыя:Памерлі ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Князі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Персаналіі:Жамойць]] [[Катэгорыя:Нямецкі ордэн]] bd8fb38i760spcgq4631pu0pcuu9c59 5237870 5237866 2026-11-03T15:39:52Z Aliaksei Lastouski 75892 5237870 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Маргер | арыгінал імя = {{lang-lt|Margiris}} | дата смерці = невядома (апошняя згадка — люты 1336) | занятак = князь }} [[File:Lithuania_Punia_Margiris_Pilikalnis.jpg|міні| Узгорак Маргірыса ў Пуні, традыцыйнае месцазнаходжанне замка Пілены]] '''Маргер''' (таксама '''Маргірыс''', '''Маргіс'''; {{lang-lt|Margiris, Margis}}, {{lang-pl|Margier}}, {{lang-de|Marger}}; апошняя згадка — люты 1336) — паганскі князь у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], правадыр абаронцаў замка [[Пілены]] падчас нападу войска [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]] ў лютым 1336 года<ref name="enc">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/margiris/|title=Margiris|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref><ref name="wig">Hirsch 1863, S. 488–490; Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. У XIX ст. гісторыя Маргера і Піленаў ператварылася ў рамантычную легенду пра гераічнае калектыўнае самагубства і стала адным з гістарычных міфаў літоўскага нацыянальнага руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 55–56, 72.</ref>. == Паходжанне і падзеі 1329 года == Надзейных звестак пра дзейнасць Маргера да 1336 года няма<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. Літоўскі гісторык [[Альвідас Нікжэнтайціс]] дапускаў, што Маргер быў сынам [[Будзівід|Будзівіда]], братам [[Гедзімін|Гедзіміна]] і ўплывовай асобай ва ўсёй Літве<ref name="nik">Nikžentaitis 1989, p. 10–11; Nikžentaitis 1990, p. 97; Baronas, Mačiulis 2010, p. 86.</ref>. [[Стывен Крыстафер Роўэл|Стывен Роўэл]] заўважае, што сваяцтва выводзілася з тытула ''rex'', а лацінскія аўтары ўжывалі яго вольна і маглі мець на ўвазе проста князя<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>. Тэорыя А. Нікжэнтайціса абапіраецца перадусім на атаясамленне Маргера з Маргалісам (''Margalis'') з хронікі льежскага аўтара [[Жан д’Утрэмёз|Жана д’Утрэмёза]]. Гэты аповед звязаны з паходам Нямецкага ордэна на [[Жамойць]] зімой 1329 года, у якім удзельнічаў кароль Чэхіі [[Ян Люксембургскі]]; 1 лютага быў узяты замак Мядзвегаліс (''Medvėgalis'')<ref>Rowell 1994, p. 240.</ref>. Д’Утрэмёз апавядае пра «сарацынскага» караля і султана Маргаліса, старога чалавека, які вёў абаронцаў замка Галідэн (''Galidaine''). Маргаліс выклікаў Яна Люксембургскага на паядынак, але на другі дзень 14 «сарацын» кінуліся яму на дапамогу. Абураны гэтым, ён сам здаўся каралю. Ян адпусціў яго без выкупу, аднак Маргаліс усё ж даў яму 20 тысяч фларынаў, адбітых імператарам [[Людовік IV Баварскі|Людовікам Баварскім]]. Далей двор беспаспяхова схіляе Маргаліса да хрышчэння, у прыватнасці з дапамогай прыгожай дзяўчыны. Паводле д’Утрэмёза, неўзабаве пасля гэтага Маргаліс памёр, а султанам стаў ягоны сын, жанаты з дачкой графа Клермонскага<ref>d’Outremeuse 1880, p. 413–416.</ref>. Меркаванні пра гэты аповед разыходзяцца. А. Нікжэнтайціс лічыў яго гістарычным і выводзіў з яго высокае становішча Маргера<ref name="nik" />, а [[Томас Баранаўскас]] таксама прымае тоеснасць Маргера і Маргаліса<ref>Baranauskas 2003, p. 61.</ref>. С. Роўэл лічыць цяжкім сказаць, ці гэта той самы чалавек<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>, хоць у асноўным тэксце кнігі карыстаецца абодвума імёнамі як імёнамі адной асобы<ref>Rowell 1994, p. 240, 254.</ref>; аповед д’Утрэмёза ён называе рамантызаваным, але такім, што ўтрымлівае карысныя дэталі<ref>Rowell 1994, p. 33.</ref>. Дарус Баронас у 2008 годзе пагаджаўся з тоеснасцю толькі асцярожна<ref>Baronas 2008, p. 46–47.</ref>, а ў манаграфіі 2010 года разам з Дангірасам Мачулісам адкінуў яе. На іх думку, Маргаліс — гэта літаратурная копія сарацына Маргарыза з «[[Песня пра Раланда|Песні пра Раланда]]», а пра паядынак маўчыць удзельнік паходу Гіём дэ Машо. Францішак Пражскі згадвае толькі загінулага ў 1329 годзе язычніцкага вяльможу дванаццаці футаў ростам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 87–92.</ref>. Імя Маргер, паводле гэтых аўтараў, таксама падазрона падобнае да Маргарыза, і яго мог прыдумаць сам Віганд, аднак ім можна карыстацца, бо іншага ўстанавіць ужо нельга<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. У іншым месцы кнігі яны лічаць імя адзінай каштоўнай дэталлю К. Шуца, якой няма ў лацінскім тэксце: ён спасылаецца на Віганда, а перакладчык мог яе проста прапусціць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 187, 469.</ref>. == Падзеі ў Піленах == Паход пачаўся ў час кіравання вялікага магістра [[Дытрых фон Альтэнбург|Дытрыха фон Альтэнбурга]], які прыцягнуў рыцараў-госцей з Цэнтральнай і Заходняй Еўропы. Паводле Віганда, гэтых «гасцей» было больш за 200 «шаломаў»<ref>Дзярновіч 2020, с. 56–57; Hirsch 1863, S. 488.</ref>, а Вольфенбютэльскі храніст налічвае 200 братоў і 6000 узброеных<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 248.</ref>. Сярод знатных гасцей Віганд называе маркграфа Брандэнбургскага, графа «de Namen», гэта значыць Філіпа III Намюрскага, і графа Генебергскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 80, 484.</ref>. Падзеі адбыліся 25 лютага 1336 года: у гэты дзень, у дзень [[Мацей (апостал)|апостала Мацея]], узяцце замка датуе «Epitome gestarum Prussiae», а Віганд называе нядзелю Reminiscere, якая ў 1336 годзе выпала на тое ж чысло<ref>Baronas 2008, p. 35; Hirsch 1863, S. 488, Anm. 249.</ref>. Замак ''Pillenen'' (далей у тым жа тэксце ''Polenen'') знаходзіўся ў «зямлі Тропен» (''terra Troppen'')<ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Паводле Віганда Марбургскага, туды сышлося больш за 4000 чалавек з чатырох зямель, многія з іх не былі воінамі<ref>Дзярновіч 2020, с. 57; Baronas 2008, p. 45.</ref>. Убачыўшы ордэнскае войска, людзі страцілі надзею ўтрымаць замак, кінулі маёмасць у агонь і пачалі забіваць сябе. Як кажуць (''ut ayunt''), старая паганка сякерай забіла сто чалавек і пазбавіла жыцця сябе. Многія параненыя выехалі з замка верхам, а граф Генебергскі ў гэтым бою добра сябе паказаў. Правадыр, якога лацінскі тэкст называе ''rex Lithwanorum'' («кароль літоўцаў»), спрабаваў адпомсціць ордэнскім воінам, якія кідалі ў замак агонь, бярвенне і камяні. Затым ён пад прыкрыццём шчытоў сваіх слуг уцёк у нейкую хованку, закалоў жонку і кінуў яе ў агонь; паганцы схілілі шыі, і ён забіў усіх<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas 2008, p. 38.</ref>. Замак быў разбураны, а ордэнскае войска вывела адтуль палонных і вялікую здабычу<ref>Hirsch 1863, S. 489.</ref>. Паводле Д. Баронаса, ён упаў, хутчэй за ўсё, у той самы дзень, пакуль войска вялікага князя было далёка; ужо 7 сакавіка 1336 года частка ўдзельнікаў паходу, вярнуўшыся ў Прусію, заснавала алтар у капліцы святога Юрыя ў Хабербергу, прадмесці [[Кёнігсберг|Кёнігсберга]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 82–83.</ref>. Пра лёс самога правадыра лацінскі тэкст нічога не паведамляе<ref>Baronas 2008, p. 42.</ref>. У К. Шуца аповед іншы. Ён дадае 4000 узброеных абаронцаў, матыў абароны веры і задушэнне жонак і дзяцей<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 179–181.</ref>. Абаронцы мужна змагаюцца некалькі дзён, сам Маргер, «вялікі дужы волат», працягвае бой у асобным умацаванні, а потым у склепе рассякае жонку шабляй і забівае сябе ўдарам у жывот. Ордэнскае войска вяртаецца «з большымі ранамі, чым здабычай»<ref>Hirsch 1863, S. 489–490.</ref>. Самагубства Маргера Д. Баронас лічыць літаратурным штампам, а не звесткай з Віганда<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 186.</ref>. Паводле высновы Д. Баронаса, рэканструяваць падзеі можна толькі паводле лацінскага перакладу хронікі Віганда, а аповед К. Шуца не з’яўляецца аўтэнтычным фрагментам гэтай хронікі<ref name="bar-abs">{{cite web|language=lt|url=https://www.lituanistika.lt/content/20049|title=Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos|website=Lituanistika}}</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс чытаюць тэкст Віганда не як апісанне гераічнай абароны, а як крывавы хаос, што пачаўся яшчэ да аблогі. Яны мяркуюць, што спачатку граф Генебергскі заняў перадзамча, а затым, пасля абстрэлу з аблогавых прылад, камандзір зламаўся, забіў жонку і воінаў, якія добраахвотна прынялі смерць ад яго рукі. Ці сам ён загінуў у той час, невядома: мог забіць сябе, загінуць або трапіць у палон<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 63–69, 595.</ref>. Першую крытычную спробу перагледзець гераічную версію зрабіў літоўскі гісторык [[Адольфас Шапока]] ў 1936 годзе<ref name="bm">Baronas, Mačiulis 2010, [https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/4939/summary.pdf?sequence=8 Summary].</ref>. == Крыніцы і развіццё легенды == Паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, матыў актыўнага супраціўлення прыдумаў Я. Длугаш у частцы «Гадавікоў», завершанай у 1464–1466 гадах. Ён упершыню вылучыў падзеі ў асобны аповед, дадаў да іх анахранічныя бамбарды, а правадыра назваў проста начальнікам замка (''praefectus castri'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 108–109, 121, 488.</ref>. Ён жа, найхутчэй, запазычыў дэталі з апісання аблогі Масады ў [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]] і з апісанняў аблогі Астапы і Абідаса ў [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]]<ref name="bm" /><ref name="zfo">Baronas 2016, S. 346–372.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 115, 118–120.</ref>. Адтуль сюжэт перайшоў да [[Мацей Мехавіта|Мацея Міхавіты]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 135–136.</ref>. [[Мацей Стрыйкоўскі]], які перанёс гісторыю ў культуру ВКЛ, параўноўваў Пілены з абаронай венгерскага Сігетвара ў 1566 годзе. Правадыра, якога ён называў толькі старастам, ён маляваў як копію абаронцы Сігетвара Мікалаша Зрыньі: у вершаваным творы 1578 года староста выводзіць рэшту воінаў з замка ў апошні бой, губляе правую руку і б’ецца левай. Імёнаў герояў аўтар не ведаў і шкадаваў, што не было вучоных людзей, якія б іх захавалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 151, 469, 496–497.</ref>. У «Хроніцы» (1582) ён на палях дадаў антычныя паралелі: Сагунт, Нуманцыю, Абідас<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 500–501.</ref>. Пытанне, ці паўплываў [[Луцый Анней Флор|Флор]], які піша пра 4000 воінаў Нуманцыі, на тое, што 4000 уцекачоў Віганда ў пазнейшых аўтараў сталі ўзброенымі воінамі, Д. Баронас пакідае адкрытым<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 155–156.</ref>. [[Альберт Віюк-Каяловіч]] ведаў пра самагубствы абаронцаў, але з пазіцый хрысціянскай маралі не захапляўся імі: учынак быў бы вартым памяці, пісаў ён, калі б ён адпавядаў дабрадзейнасці. На палях ён пазначыў «безнадзейную мужнасць літоўцаў»<ref name="bm" /><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 196, 470, 504.</ref>. Цікавасць да сюжэта аднавілі нямецкія і прускія аўтары: [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр]] (1785), які параўнаў абаронцаў з нумантыйцамі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 524.</ref>, Людвіг фон Бачка (1793) і асабліва [[Аўгуст фон Кацэбу]] (1808), які, паводле Алега Дзярновіча, заклаў разам з Ё. Фойгтам канон нарацыі пра Пілены XIX ст.<ref>Дзярновіч 2020, с. 58–61.</ref> Літоўскім князем Маргера назваў ужо А. фон Кацэбу, а Ё. Фойгт замацаваў гэты тытул (''Fürst Marger'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 530, 546.</ref>. Эпізод з рыцарам Вернерам фон Рандорфам і яго трыццаццю стралкамі выдумаў Сымон Грунаў, у якога замак проста згарэў ад стрэл, без усякага самагубства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 169–170, 508–511.</ref>. Праз Лукаша Давіда сюжэт дайшоў да Л. фон Бачкі, да А. фон Кацэбу, [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Балінскага]] і [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Юзафа Ігнацы Крашэўскага]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 216, 512–515, 528, 532, 562, 570, 576.</ref>. Ё. Фойгт гэтую гісторыю адкінуў і першы выкарыстаў лацінскі тэкст Віганда, знойдзены ў 1821 годзе, хоць па сутнасці трымаўся К. Шуца<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 211–212, 546.</ref>. Т. Нарбут, дадаўшы да 4000 абаронцаў удвая больш жанчын, дзяцей і старых, павялічыў лік ахвяр да 12 тысяч, а Ю. І. Крашэўскі назваў Маргера кунігасам<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–63.</ref>. У XIX ст. сюжэт увайшоў у польскамоўную літвінскую культуру былога ВКЛ, а таксама ў літоўскамоўнае гісторыяпісанне. [[Сімонас Даўкантас]] першы апавёў гэтую гісторыю па-літоўску, аднак большасць яго тэкстаў пры жыцці аўтара засталася ў рукапісах<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–69.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470.</ref>. У друку выйшла толькі кароткая згадка ў кнізе «Būdas senovės lietuvių» (1845), дзе падзеі памылкова аднесены да 1278 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 567.</ref>. На думку А. Дзярновіча, на мяжы XIX–XX стст. сюжэт стаў культавым у літоўскім нацыянальным руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 69, 72.</ref>. Паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, вобраз пазней выкарыстоўвалі і міжваенны літоўскі нацыяналізм, і савецкая прапаганда<ref name="bm" />. == Месца падзей == {{Асноўны артыкул|Пілены}}Месцазнаходжанне Піленаў не ўстаноўлена<ref name="pil">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pilenu-gynimas/|title=Pilėnų gynimas|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref>. Традыцыйна замак атаясамлялі з гарадзішчам у [[Пуня|Пуні]] на Нёмане. Першым гэта зрабіў М. Стрыйкоўскі: ён ведаў толькі скажоную форму Pullen і палічыў яе памылкай перапісчыка, які прачытаў «n» як «ll». Мясцовай традыцыі пра Пілены тады, паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, не існавала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 234–236.</ref>. Версію падхапілі А. Віюк-Каяловіч і А. Л. Шлёцэр, а замацавалі М. Балінскі ў «Старажытнай Польшчы» (1846) і [[Уладзіслаў Сыракомля]], які наведаў Пуню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 236, 242–243.</ref>. М. Балінскі спрачаўся з Т. Нарбутам, які шукаў замак у Запушчанскім краі, а потым у вёсцы Piliūnai над Шэшупай, і тлумачыў ''Troppen'' як Троцкае княства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 572–573.</ref>. Яе падтрымала таксама блытаніна з паходам 1382 года на зямлю Пуня<ref>Дзярновіч 2020, с. 58, 62–63.</ref>. У XX ст. за гарадзішчам замацавалася другая назва — гара Маргера<ref>{{cite web|language=lt|url=https://www.delfi.lt/veidai/kultura/ant-margirio-kalno-bus-paminetas-pilenu-zygdarbis.d?id=9500714|title=Ant Margirio kalno bus paminėtas Pilėnų žygdarbis|website=Delfi.lt|date=2006-05-11}}</ref>. В. Крэвэ-Міцкявічус сцвярджаў, што мясцовыя жыхары іначай яго і не называлі, але, паводле Д. Мачуліса, насамрэч яны так гару не называлі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322–323.</ref>. Раскопкі ў Пуні ў 1958–1961 гадах выявілі рэшткі ўмацаванняў XIII–XIV стст. і пажару, але атаясамлення не даказалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 245, 437.</ref>. Цяпер больш верагодным лічыцца ніжняе Панямонне<ref name="pil" /><ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Т. Хірш лакалізаваў зямлю Тропен на Нёмане ніжэй Коўна<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 250.</ref>, Ё. Фойгт шукаў замак на паўночны ўсход ад Расейнаў, каля дарогі паміж Кейданамі і Байсагалай<ref>Дзярновіч 2020, с. 61; Baronas, Mačiulis 2010, p. 237, 240.</ref>, А. Шапока — на ніжнім Нёмане, а Зянонас Івінскіс і Казіс Паўнксніс — на гарадзішчы Pypliai<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 244.</ref>. Новыя гіпотэзы звязваюць яго, у прыватнасці, з гарадзішчамі Molavėnai (А. Нікжэнтайціс), Ižiniškiai (Гінтаўтас Забела), Pilės каля Kaltinėnai (Т. Баранаўскас) і Bilionys (Стасіс Каспаравічус)<ref>Zabiela 1996, p. 353; Baranauskas 2003, p. 61; Kasparavičius 2003, p. 274–275; Baronas, Mačiulis 2010, p. 248–249.</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс лічаць шанцы знайсці замак малымі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 250.</ref>. == Вобраз у літаратуры == Літаратурны Маргер амаль не мае агульнага з постаццю, пра якую паведамляе Віганд Марбургскі. Паводле Дангіраса Мачуліса, аўтара раздзелаў манаграфіі 2010 года пра памяць аб Піленах, у канцы XIX ст. склалася ўстойлівае ядро вобраза — доказ літоўскай адвагі ў абароне свабоды і нацыянальнай тоеснасці, а кожная новая эпоха і палітычны рэжым дадавалі да яго свае сэнсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 14, 471–472.</ref>. На думку аўтараў манаграфіі, такія творы больш гавораць пра свой час і палітычны клімат, чым пра падзеі 1336 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 468.</ref><ref>Mačiulis 2009, p. 346–353.</ref>. === Папярэднікі === Ужо гісторыкі падрыхтавалі Маргера для літаратуры. Т. Нарбут, пішучы пад уплывам А. фон Кацэбу і Ё. Фойгта, дадаў жрыцу-прарочыцу, якая жыве ў замку, вуглі з алтара Зніча, памост, на якім яна адсякае сто галоў, і дзяцей Маргера. Яму ж належыць прамова князя, які заклікае выбраць смерць ганаровую, мілую багам і збаўчую для айчыны; так ён найвыразней сярод папярэднікаў выказаў характэрны для польскага рамантызму культ самагубства «дзеля іншых»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 217, 470, 560–565.</ref>. У «Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių» (1822) С. Даўкантаса Маргер — камендант Пуні, які з 4000 воінаў змагаецца супраць 20 тысяч закутых у жалеза крыжакоў. Працяўшы рагацінай жонку, ён паказвае яе ваярам са словамі пра нявінную кроў на галовах крыважэрцаў, у якіх перайначаны Евангелле паводле Мацвея (27:25)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 208, 219–221, 535–541.</ref>. У пазнейшых рукапісах С. Даўкантас ідзе за Ё. Фойгтам і называе замак Pilėnai, а ў «Pasakojimas apie veikalus lietuvių tautos senovėje» (1850-я гады) пераказвае прамову і жрыцу Т. Нарбута<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 220, 551–557, 583–587.</ref>. [[Адам Міцкевіч]] пра Пілены не пісаў, аднак ягоная «[[Гражына (паэма)|Гражына]]» дала блізкую мадэль: князь Літавор кідаецца ў агонь, а аўтарская заўвага тлумачыць самаспаленне як ганаровы літоўскі звычай<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 214, 271.</ref>. Раней за паэму У. Сыракомлі быў напісаны верш [[Ян Чачот|Яна Чачота]] «Пра залогу ў Пулене ў часы Альгерда, 1336 г.» (№ XXXVIII цыкла «Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434»)<ref name="czecz">{{cite web|language=be|url=https://pawet.net/library/v_literature/mury/06/03/%D0%AF%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%82._%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%85_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%9E.html|title=Ян Чачот. Спевы пра даўніх ліцьвінаў|website=Pawet.net}}</ref>. Цыкл быў завершаны ў 1842–1844 гадах, але надрукаваны толькі ў 1994 годзе ў Вільні<ref>Ruszczyńska 2009, S. 153–164; [https://lituanistika.lt/content/41959 анатацыя].</ref>. Гэта вершаваны пераказ падзей без асабістага героя: у самім тэксце дзейнічаюць толькі залога і ўцекачы з наваколля, якія пасля штурму таранамі і гарматамі паляць маёмасць, забіваюць жонак і дзяцей і нішчаць сябе, а немцы бяруць пусты замак. Мараль верша ў тым, што смерць лепшая за сорам, а ліцвіны лічылі рабства смяротным грахом. Імя правадыра ў вершы не названае, а падзеі, згодна з назвай, адносяцца да часоў Альгерда, хоць у 1336 годзе ў Літве княжыў яшчэ Гедымін. Ю. І. Крашэўскі ў 1850 годзе ў гістарычнай працы «Litwa», дзе ўжо дае поўны рамантычны вобраз кунігаса Маргера, пісаў, што ніводная песня не адважылася апрануць гэтыя падзеі ў паэтычныя шаты<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 574–581.</ref>. === У. Сыракомля і Ю. І. Крашэўскі === Літаратурную традыцыю ў строгім сэнсе пачалі два аўтары польскамоўнай культуры былога ВКЛ. Паэма У. Сыракомлі «Маргер» выйшла ў 1855 годзе<ref>Дзярновіч 2020, с. 66; Варабей 2016, с. 217–221. Выданне ў А. Дзярновіча: Вільня, Р. Рафаловіч, 1855; Д. Мачуліс называе Львоў, спасылаючыся на выданне кнігарні А. Д. Бартошэвіча і М. Бярнацкага з умоўнай датай [1854] (Baronas, Mačiulis 2010, p. 259).</ref>. Тэму падказала пісьменніца Пауліна Вільконьска, а матэрыял далі працы Т. Нарбута і М. Балінскага. Улетку 1854 года паэт наведаў Пуню і ў лісце да Ю. І. Крашэўскага прызнаваўся, што пасяляе Маргера там наўмысна, каб падражніць Т. Нарбута, які шукаў замак у іншым месцы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 228, 243, 259.</ref>. Д. Мачуліс заўважае, што так У. Сыракомля ўзаконіў свабодныя адносіны пісьменніка да гістарычных прац<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 259.</ref>. Паэма стала для наступнага пакалення адным з галоўных уяўленняў пра слаўнае мінулае: [[Ёнас Басанавічус]] ведаў яе на памяць, а ў сям’і Біржышкаў яе чыталі ўслых<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 260–261.</ref>. Яе архетыпічную структуру разглядае Даля Чёчытэ, якая адзначае і ўплыў на [[Майроніс|Майроніса]]<ref>Čiočytė 2014, p. 31–39.</ref>. Рускі пераклад Ліёдара Пальміна друкаваўся ў «Русской мысли» ў 1880 годзе<ref>{{cite web|language=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D1%8C/1880|title=Русская мысль/1880|website=Викитека}}</ref>, а па-літоўску поўнасцю яна выйшла толькі ў 1936 годзе ў Коўне ў перакладзе Антанаса Валайціса, калі яе ўплыў ужо быў невялікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 312.</ref>. Раман [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]] «Кунігас» (1882) пераносіць цэнтр цяжару з абароны на біяграфію героя. Сын піленскага князя, выкрадзены крыжакамі, расце ў [[Мальбарк|Марыенбургу]] пад імем Юрый, забыўшы родную мову. Пачуўшы літоўскую гаворку, ён вяртаецца на радзіму, дзе яго пазнае маці Рэда, і становіцца князем Маргерам. У канцы ён забівае каханую Банюту і сябе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 268.</ref>. Самой абароне прысвечаны толькі апошні, XII раздзел, а галоўная ідэя, паводле Д. Мачуліса, — непераможная сіла крыві і роднай мовы, што падкрэслена літоўскай прыказкай у эпіграфе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 269–270.</ref>. А. Дзярновіч называе героя своеасаблівым анты-Валенродам<ref>Дзярновіч 2020, с. 63–64.</ref>. Літоўскі пераклад Аўгустынаса Зейцаса выйшаў у ЗША ў 1887 годзе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 267.</ref>. Выданні 1901 года ў Варшаве і 1908 года ў Вільні (пераклад Адольфаса Вегеле) мелі невядома кім дапісаны шчаслівы канец, у якім герояў ратуюць, але такая версія не прыжылася<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 270–271.</ref>. === Літоўскае нацыянальнае адраджэнне === Літоўскі рух атрымаў сюжэт перадусім ад польскіх рамантыкаў, і пачаткам ягонага шляху ў літоўскую памяць Д. Мачуліс лічыць газету «[[Аўшра]]» (1883–1886)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 263–264, 471.</ref>. Там побач з нарысам Ё. Басанавічуса пра старажытныя замкі друкаваліся ўрыўкі з паэмы У. Сыракомлі пад назвай «Маргіс», і яе радкамі Ё. Басанавічус характарызаваў героя<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 256.</ref>. Першым літоўскім вершаваным пераказам быў твор Сільвестраса Гімжаўскаса «Puniškėnams apie Margierių»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 261.</ref>. Паэма «Margeris» латышскага пісьменніка Судрабу Эджуса напісана ўслед за У. Сыракомлем<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 265.</ref>. Адасоблена стаіць «Аповед Антанаса Трэцініка» біскупа Мацея Валанчуса, напісаны ў 1872 годзе. Тут падзеі аднесены да 1334 года, а Маргер — разважлівы кіраўнік Жамойці, які хавае мірнае насельніцтва ў лясах і збірае ў замку 4000 адборных воінаў. Старую замяняе паганскі жрэц з сякерай, абаронцы адзін за адным скачуць у агонь, а завяршаецца аповед словамі крыжакоў пра тое, як цяжка перамагчы такі народ. Да чытачоў твор дайшоў толькі пасля смерці аўтара, у 1890–1891 гадах у ЗША<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 222, 265–267, 589–591.</ref>. У «Аповедах пра мінулае Літвы» Майроніса (Тыльзіт, 1891), якія два дзесяцігоддзі служылі галоўным падручнікам, пра бой пры Піленах сказана, што ён пакрыў літоўскую адвагу бессмяротнай славай, і з таго часу эпізод трапляў ва ўсе школьныя кнігі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280.</ref>. Пазней Майроніс прысвяціў Пуні верш «Ant Punės kalno ties Nemunu» (1925)<ref>Дзярновіч 2020, с. 70.</ref>. Вобраз стаў узорам і для іншых сюжэтаў: у драме Аляксандраса Фромаса-Гужуціса пра Коўна 1362 года (1906) Вайдат натхняе абаронцаў прыкладам Маргера<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280–281.</ref>. === Наследаванні «Кунігаса» === Вакол рамана Ю. І. Крашэўскага ўзнікла цэлая літоўская літаратура перайманняў, у якой Маргер стаў абаронцам мовы і тоеснасці. Галоўнай з іх была пяціактная трагедыя Марцэлінаса Шыкшніса (псеўданім Šiaulėniškis) «Піленскі князь», напісаная ў 1899 годзе на просьбу літоўскага таварыства ў [[Рыга|Рызе]] і пастаўленая там аўтарам 19 ліпеня 1905 года; неўзабаве яе ігралі аматарскія трупы ад Вільні да Одэсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272.</ref>. П’еса адказвала на праблему страты мовы рыжскімі літоўцамі: здраднік Швянтас зноў адчувае сябе літоўцам, пачуўшы літоўскую песню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272–276.</ref>. У Першую сусветную вайну фінальны праклён Маргера немцам загучаў як актуальны, а 16 лютага 1919 года ў Коўне драму паставілі па загадзе прэм’ер-міністра Мікаласа Слежавічуса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 281–282, 287–289.</ref>. Драма Вінцаса Нагарноскіса «Pilėniečiai» (Шэнандоа, ЗША, 1908) развівае сюжэт з вялікай свабодай: дзеянне ідзе ў Піленах, пры двары вялікага князя і нават у папы рымскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 276–278.</ref>. Дзіцячае апавяданне [[Шатрыёс Рагана|Шатрыёс Раганы]] «Pilėnų gynimas» (1905–1907) робіць крыжакоў безаблічнай масай абсалютнага зла<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 278–279.</ref>. === Міжваенная Літва === У незалежнай Літве Маргер ператварыўся з абаронцы тоеснасці ў ваяра і патрыёта. У паэме «Margiris» лейтэнанта Стэпаса Думчюса, надрукаванай у рукапіснай газеце 6-га пяхотнага палка «Kalavijas», ён верны воін Гедзіміна, а Пілены — толькі месца выканання абавязку<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 297–298.</ref>. Вольны пераклад драмы Гераніма Друцкага-Любецкага (1909), зроблены Пятрасам Вайчюнасам пад назвай «Taip mirdavo lietuviai» («Так паміралі літоўцы», 1924), стаў, паводле Д. Мачуліса, нацыяналістычнай прапаведдзю смерці за радзіму<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313–317.</ref>. Найважнейшым творам гэтага часу стала «Старая казка пра слаўнага князя Маргера, валадара Пуні» [[Вінцас Крэвэ-Міцкявічус|Вінцаса Крэвэ-Міцкявічуса]], уключаная ў выданне «Паданняў старых людзей краю Дайнавы» 1928 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322, 325.</ref>. Маргер В. Крэвэ-Міцкявічуса — псіхалагічны партрэт старажытнага літоўца: славалюбівы і гатовы адмовіцца ад традыцый, ён святым лічыць толькі вернасць народу. Цэнтрам твора стала сама абарона, а душа героя на белым кані ідзе ў замагільны свет, куды не ведаюць шляху ні немцы, ні палякі, ні [[гуды]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 324.</ref>. Д. Мачуліс чытае гэта ў кантэксце віленскага пытання і нацыяналізму міжваеннай Літвы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 325–327.</ref>; твор паспрыяў і фарміраванню рэгіянальнай тоеснасці Дайнавы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 328.</ref>. === Вайна і сталінскі час === У гады Другой сусветнай вайны вобраз выкарыстала савецкая прапаганда: у газеце 16-й літоўскай дывізіі «Tėvynė šaukia» Казіс Сідэравічус (1942) зрабіў Маргера народным палкаводцам, чыя абарона дала час на мабілізацыю Гедыміну<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 352–353.</ref>, а ў яго кніжцы «Nuo Durbės iki Žalgirio» (1943) герой сюжэта «Кунігаса» стаў свядомым змагаром, які вучыцца ў немцаў, каб потым іх біць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 367.</ref>. У Маскве ў 1942 годзе выйшаў скарочаны твор В. Крэвэ-Міцкявічуса, з якога знялі, у прыватнасці, згадкі пра палякаў і гудаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 376–377.</ref>. Вобраз Маргера ўзнікае ў паэме Л. Гіры «Žalgirio Lietuva» і ў апавяданні Ёнаса Марцынкявічуса «Klebonas Morkūnas», герой якога, ксёндз, захоплены гісторыяй Маргера, далучаецца да савецкіх партызанаў; паэму пра Пілены задумвала [[Саламея Нерыс]], але не напісала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 373–375.</ref>. Вершаваная трагедыя Казіса Інчюры «Margiris» (1946), дзе ў палон трапляе нявеста князя Аўшруне, абапіралася на Ю. І. Крашэўскага і В. Крэвэ-Міцкявічуса. Яе падвергнулі разгромнай крытыцы за недастатковы савецкі патрыятызм, і яна засталася ў рукапісе да 1981 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 391–392.</ref>. === Позні савецкі час і эміграцыя === Самым уплывовым пасляваенным тэкстам стала лібрэта Ё. Мацконіса да оперы В. Кловы. Перад працай ён перачытаў В. Крэвэ-Міцкявічуса, У. Сыракомлю і Ю. І. Крашэўскага, але ад рамантычнай біяграфіі героя і жрацоў адмовіўся<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 417.</ref>. Паводле яго ўспамінаў, міністр культуры Юозас Банайціс адхіліў першую версію, баючыся абвінавачанняў у нацыяналізме, і аўтары ўвялі матыў дружбы народаў, ператварыўшы князя Рутэніса ў рускага князя Данілу<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 403, 406.</ref>. Князь у лібрэта стаў «народным правадыром», а сюжэт — ілюстрацыяй да савецкай гістарыяграфіі: лагер крыжакоў з іх англійскімі і бургундскімі саюзнікамі і манахамі адбівае прапаганду супраць Захаду і Ватыкана<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 404–405, 415–422, 427.</ref>. Гаворкі пра оперу як «культурнае супраціўленне» Д. Мачуліс лічыць беспадстаўнымі, хоць часткі гледачоў яна такой і здавалася, а эміграцыя пераважна бачыла ў ёй калабарацыю<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 406, 429–433.</ref>. У эміграцыі В. Алантас у 1970-я гады ўбачыў у прыкладах Маргера і Р. Каланты праяву літоўскага нацыянальнага характару<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 435.</ref>. == Вобраз у выяўленчым мастацтве і на сцэне == === Жывапіс і графіка === * Карціна Уладзіслава Канстанціна Маераноўскага «Апошняя сцэна Маргера»; * палатно [[Вінцэнт Дмахоўскі|Вінцэнта Дмахоўскага]] «Крыжакі перад атакай замка Пуня» (1837); * ілюстрацыі [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхала Эльвіра Андрыёлі]] да рамана «Кунігас»<ref>Дзярновіч 2020, с. 62, 64.</ref>. === Тэатр і опера === Сцэнічная гісторыя Маргера пачалася з трагедыі М. Шыкшніса «Піленскі князь» (гл. вышэй). П’еса Г. Друцкага-Любецкага ў вольным перакладзе П. Вайчунаса была пастаўлена ў Дзяржаўным тэатры ў Коўне 16 лютага 1926 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313, 317.</ref>. Опера [[Канстанцін Горскі|Канстанціна Горскага]] «Маргер», напісаная ў 1905 годзе паводле паэмы У. Сыракомлі, упершыню прагучала 13 студзеня 1927 года ў [[Познань|Познані]]; публіка і крытыкі палічылі тэму дзіўнай і неактуальнай<ref>Дзярновіч 2020, с. 67, 69–70; Аладава 2005.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 318.</ref>. Рукапісная партытура загінула ў Другую сусветную вайну, а ў 2023 годзе яе рэканструяваў дырыжор Іван Касцяхін<ref>{{cite web|language=en|url=https://polmic.pl/en/our-projects/warsaw-resurrection-of-music-the-forgotten-composer-konstanty-gorski-the-lost-opera-margier-and-the-full-reconstruction-of-its-score-by-conductor-ivan-kostyakhin|title=Resurrection of Music: The Forgotten Composer Konstanty Gorski|website=POLMIC}}</ref>. Галоўным сцэнічным увасабленнем сюжэта стала опера [[Вітаўтас Клова|Вітаўтаса Кловы]] «Пілены» на лібрэта Ёнаса Мацконіса, прэм’ера якой адбылася 1 ліпеня 1956 года ў Вільні<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 422.</ref>. Яе ставілі таксама пад адкрытым небам, у 1960 годзе ў дні юбілею [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]] ў Вільні; новыя пастаноўкі з’явіліся ў 1978 і 1986 гадах<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 442, 444, 461–462.</ref>. Арыя Удрыса стала адным з найбольш вядомых твораў літоўскай музыкі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 460–461.</ref>. У пастаноўцы Літоўскай оперы ў Чыкага (1994) лібрэта перапісалі, прыбраўшы антызаходнія сцэны і лінію дружбы са славянамі, а Данілу зноў замянілі князем Рутэнісам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. == Памяць == Напярэдадні абвяшчэння незалежнасці Літвы Маргер ужо стаяў у літоўскай культурнай памяці побач з Гедзімінам, Кейстутам і Вітаўтам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 287.</ref>. Яго імя насіў 6-ы пяхотны полк літоўскай арміі «Піленскага князя Маргіса»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 292–302.</ref>, а ў Коўне ў 1931 годзе з’явілася вуліца Маргіса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 321.</ref>. 600-годдзе Піленаў у 1936 годзе засталося ў цені юбілею [[Бітва пры Сауле|бітвы пры Сауле]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 307–312.</ref>. Да вобраза звярталіся і процілеглыя бакі. Падчас вайны ў [[Нарачанская пушча|Нарачанскай пушчы]] быў створаны ў 1943 годзе савецкі партызанскі атрад «Маргірыс», назву якому прапанаваў Генрыкас Зіманас<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 356–358.</ref>. Назву Маргіса пасля вайны насілі і падраздзяленні антысавецкіх партызанаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 394–396.</ref>. Пасля самаспалення [[Рамас Каланта|Рамаса Каланты]] ў Коўне ў 1972 годзе літоўскі пісьменнік-эмігрант Вітаўтас Алантас звязаў яго ўчынак з Піленамі, і вобраз набыў значэнне змагання за палітычную незалежнасць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 434–435.</ref>. Абаронцы ўрадавых будынкаў у Вільні ў студзені 1991 года, паводле літоўскай эмігранцкай газеты «Tėviškės žiburiai», паўтаралі воклік з оперы «лепш смерць, чым няволя»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. Калі ў 2009 годзе Д. Баронас і Д. Мачуліс публічна паставілі пад сумнеў гераічную версію, частка грамадства ўспрыняла гэта як замах на святое<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 472–473.</ref>. Ля падножжа гарадзішча ў Пунях у 1973 годзе ўсталяваны помнік Маргеру з радкамі Майроніса<ref>Volkaitė-Kulikauskienė 1990, p. 44; Дзярновіч 2020, с. 71.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == ; Крыніцы * ''Jean d’Outremeuse.'' Ly myreur des histors: chronique de Jean des Preis dit d’Outremeuse / Publ. par S. Bormans. — T. 6. — Bruxelles: F. Hayez, 1880. — (Corps des chroniques liégeoises). * Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische Uebersetzung und sonstige Ueberreste / Hrsg. von Th. Hirsch // Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft / Hrsg. von T. Hirsch, M. Töppen, E. Strehlke. — Bd. 2. — Leipzig: S. Hirzel, 1863. — S. 429–662. * ''Schütz C.'' Historia rerum prussicarum. — Zerbst: Bonaventur Schmid, 1592. * ''Wigand von Marburg.'' Nowa kronika pruska / Oprac. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski. — Toruń: TNT, 2017. — 665 s. ; Даследаванні * ''Аладава Р. Н.'' Константин Горский и его опера «Маргер» в контексте белорусской культуры. — Минск: Белорус. гос. акад. музыки, 2005. — 216 с. * ''Варабей М.'' Хрысціянізацыя ВКЛ вачыма Уладзіслава Сыракомлі ў гістарычнай паэме «Маргер» // Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. — Мінск: Выд. цэнтр БДУ, 2016. — С. 217–221. * ''Дзярновіч А. І.'' «Магіла волатаў»: рэактуалізацыя нарацыі пра штурм замка Пілены ў 1336 годзе і фарміраванне гістарычнага міфа літоўскай нацыі ў ХІХ стагоддзі // «Долгий XIX век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по Новой и Новейшей истории. — Вып. 4. — Мінск: РИВШ, 2020. — С. 55–76. * ''Baranauskas T.'' Lietuvos medinės pilys rašytinių šaltinių duomenimis // Lietuvos archeologija. — 2003. — T. 24. — P. 57–106. — ISSN 0207-8694. * ''Baronas D.'' Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos // Istorijos šaltinių tyrimai. — 2008. — T. 1. — P. 27–66. * ''Baronas D.'' Pilėnai — das litauische Masada. Auf den Spuren einer Legende // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung. — 2016. — Bd. 65. — Nr. 3. — S. 346–372. * ''Baronas D., Mačiulis D.'' Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2010. — 644 p. * ''Čiočytė D.'' Vladislavo Sirokomlės poema „Margiris“: poetinės struktūros archetipiniai aspektai // Literatūra. — 2014. — T. 56. — Nr. 1. — P. 31–39. * ''Ivinskis Z.'' Rinktiniai raštai. — T. 3: Lietuvių kovos su vokiečių riteriais XIII–XV amž. — Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1989. * ''Kasparavičius S.'' Bilionių piliakalnis — legendiniai Pilėnai? // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2002 metais. — Vilnius, 2003. — P. 274–275. * ''Nikžentaitis A.'' Gediminas. — Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1989. * ''Nikžentaitis A.'' Trapėnų žemė // Žemaičių praeitis. — T. 1. — Vilnius: Mokslas, 1990. — P. 93–99. * ''Mačiulis D.'' Vardas lietuvių kultūrinėje atmintyje: Pilėnų kunigaikščio Margirio atvejis // Acta humanitarica universitatis Saulensis. — 2009. — T. 8. — P. 346–353. — ISSN 1822-7309. * ''Nikžentaitis A.'' Pilėnų mįslė. — Vilnius, 1993. * ''Ruszczyńska M.'' Przywracanie narodowej pamięci w Śpiewkach o dawnych Litwinach Jana Czeczota // Europejskość ojczyzn: litewsko-polskie związki literackie, kulturowe i językowe. — Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2009. — S. 153–164. * ''Rowell S. C.'' Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345. — Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — (Cambridge Studies in Medieval Life and Thought. Fourth Series; 25). — ISBN 0-521-45011-X. * ''Varakauskas R.'' Pilėnų gynimas. — Vilnius, 1960. * ''Volkaitė-Kulikauskienė R.'' Punia: svarbiausios žinios. — Vilnius: Mintis, 1990. — ISBN 5-417-02858-4. * ''Zabiela G.'' Pilėnų pilies paieškos 1995 metais // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1994 ir 1995 metais. — Vilnius, 1996. — P. 350–353. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Маргер}} [[Катэгорыя:Памерлі ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Князі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Князі]] [[Катэгорыя:Жамойць]] [[Катэгорыя:Тэўтонскія хронікі]] [[Катэгорыя:Тэўтонскі ордэн]] sjd9hif2x9zw65r31j8sqn6dwry9fvy 5237873 5237870 2026-11-03T15:41:53Z Aliaksei Lastouski 75892 5237873 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Маргер | арыгінал імя = {{lang-lt|Margiris}} | дата смерці = невядома (апошняя згадка — люты 1336) | занятак = князь }}[[File:Lithuania_Punia_Margiris_Pilikalnis.jpg|міні| Узгорак Маргірыса ў Пуні, традыцыйнае месцазнаходжанне замка Пілены]] '''Маргер''' (таксама '''Маргірыс''', '''Маргіс'''; {{lang-lt|Margiris, Margis}}, {{lang-pl|Margier}}, {{lang-de|Marger}}; апошняя згадка — люты 1336) — паганскі князь у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], правадыр абаронцаў замка [[Пілены]] падчас нападу войска [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]] ў лютым 1336 года<ref name="enc">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/margiris/|title=Margiris|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref><ref name="wig">Hirsch 1863, S. 488–490; Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. У XIX ст. гісторыя Маргера і Піленаў ператварылася ў рамантычную легенду пра гераічнае калектыўнае самагубства і стала адным з гістарычных міфаў літоўскага нацыянальнага руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 55–56, 72.</ref>. == Паходжанне і падзеі 1329 года == Надзейных звестак пра дзейнасць Маргера да 1336 года няма<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. Літоўскі гісторык [[Альвідас Нікжэнтайціс]] дапускаў, што Маргер быў сынам [[Будзівід|Будзівіда]], братам [[Гедзімін|Гедзіміна]] і ўплывовай асобай ва ўсёй Літве<ref name="nik">Nikžentaitis 1989, p. 10–11; Nikžentaitis 1990, p. 97; Baronas, Mačiulis 2010, p. 86.</ref>. [[Стывен Крыстафер Роўэл|Стывен Роўэл]] заўважае, што сваяцтва выводзілася з тытула ''rex'', а лацінскія аўтары ўжывалі яго вольна і маглі мець на ўвазе проста князя<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>. Тэорыя А. Нікжэнтайціса абапіраецца перадусім на атаясамленне Маргера з Маргалісам (''Margalis'') з хронікі льежскага аўтара [[Жан д’Утрэмёз|Жана д’Утрэмёза]]. Гэты аповед звязаны з паходам Нямецкага ордэна на [[Жамойць]] зімой 1329 года, у якім удзельнічаў кароль Чэхіі [[Ян Люксембургскі]]; 1 лютага быў узяты замак Мядзвегаліс (''Medvėgalis'')<ref>Rowell 1994, p. 240.</ref>. Д’Утрэмёз апавядае пра «сарацынскага» караля і султана Маргаліса, старога чалавека, які вёў абаронцаў замка Галідэн (''Galidaine''). Маргаліс выклікаў Яна Люксембургскага на паядынак, але на другі дзень 14 «сарацын» кінуліся яму на дапамогу. Абураны гэтым, ён сам здаўся каралю. Ян адпусціў яго без выкупу, аднак Маргаліс усё ж даў яму 20 тысяч фларынаў, адбітых імператарам [[Людовік IV Баварскі|Людовікам Баварскім]]. Далей двор беспаспяхова схіляе Маргаліса да хрышчэння, у прыватнасці з дапамогай прыгожай дзяўчыны. Паводле д’Утрэмёза, неўзабаве пасля гэтага Маргаліс памёр, а султанам стаў ягоны сын, жанаты з дачкой графа Клермонскага<ref>d’Outremeuse 1880, p. 413–416.</ref>. Меркаванні пра гэты аповед разыходзяцца. А. Нікжэнтайціс лічыў яго гістарычным і выводзіў з яго высокае становішча Маргера<ref name="nik" />, а [[Томас Баранаўскас]] таксама прымае тоеснасць Маргера і Маргаліса<ref>Baranauskas 2003, p. 61.</ref>. С. Роўэл лічыць цяжкім сказаць, ці гэта той самы чалавек<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>, хоць у асноўным тэксце кнігі карыстаецца абодвума імёнамі як імёнамі адной асобы<ref>Rowell 1994, p. 240, 254.</ref>; аповед д’Утрэмёза ён называе рамантызаваным, але такім, што ўтрымлівае карысныя дэталі<ref>Rowell 1994, p. 33.</ref>. Дарус Баронас у 2008 годзе пагаджаўся з тоеснасцю толькі асцярожна<ref>Baronas 2008, p. 46–47.</ref>, а ў манаграфіі 2010 года разам з Дангірасам Мачулісам адкінуў яе. На іх думку, Маргаліс — гэта літаратурная копія сарацына Маргарыза з «[[Песня пра Раланда|Песні пра Раланда]]», а пра паядынак маўчыць удзельнік паходу Гіём дэ Машо. Францішак Пражскі згадвае толькі загінулага ў 1329 годзе язычніцкага вяльможу дванаццаці футаў ростам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 87–92.</ref>. Імя Маргер, паводле гэтых аўтараў, таксама падазрона падобнае да Маргарыза, і яго мог прыдумаць сам Віганд, аднак ім можна карыстацца, бо іншага ўстанавіць ужо нельга<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. У іншым месцы кнігі яны лічаць імя адзінай каштоўнай дэталлю К. Шуца, якой няма ў лацінскім тэксце: ён спасылаецца на Віганда, а перакладчык мог яе проста прапусціць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 187, 469.</ref>. == Падзеі ў Піленах == Паход пачаўся ў час кіравання вялікага магістра [[Дытрых фон Альтэнбург|Дытрыха фон Альтэнбурга]], які прыцягнуў рыцараў-госцей з Цэнтральнай і Заходняй Еўропы. Паводле Віганда, гэтых «гасцей» было больш за 200 «шаломаў»<ref>Дзярновіч 2020, с. 56–57; Hirsch 1863, S. 488.</ref>, а Вольфенбютэльскі храніст налічвае 200 братоў і 6000 узброеных<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 248.</ref>. Сярод знатных гасцей Віганд называе маркграфа Брандэнбургскага, графа «de Namen», гэта значыць Філіпа III Намюрскага, і графа Генебергскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 80, 484.</ref>. Падзеі адбыліся 25 лютага 1336 года: у гэты дзень, у дзень [[Мацей (апостал)|апостала Мацея]], узяцце замка датуе «Epitome gestarum Prussiae», а Віганд называе нядзелю Reminiscere, якая ў 1336 годзе выпала на тое ж чысло<ref>Baronas 2008, p. 35; Hirsch 1863, S. 488, Anm. 249.</ref>. Замак ''Pillenen'' (далей у тым жа тэксце ''Polenen'') знаходзіўся ў «зямлі Тропен» (''terra Troppen'')<ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Паводле Віганда Марбургскага, туды сышлося больш за 4000 чалавек з чатырох зямель, многія з іх не былі воінамі<ref>Дзярновіч 2020, с. 57; Baronas 2008, p. 45.</ref>. Убачыўшы ордэнскае войска, людзі страцілі надзею ўтрымаць замак, кінулі маёмасць у агонь і пачалі забіваць сябе. Як кажуць (''ut ayunt''), старая паганка сякерай забіла сто чалавек і пазбавіла жыцця сябе. Многія параненыя выехалі з замка верхам, а граф Генебергскі ў гэтым бою добра сябе паказаў. Правадыр, якога лацінскі тэкст называе ''rex Lithwanorum'' («кароль літоўцаў»), спрабаваў адпомсціць ордэнскім воінам, якія кідалі ў замак агонь, бярвенне і камяні. Затым ён пад прыкрыццём шчытоў сваіх слуг уцёк у нейкую хованку, закалоў жонку і кінуў яе ў агонь; паганцы схілілі шыі, і ён забіў усіх<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas 2008, p. 38.</ref>. Замак быў разбураны, а ордэнскае войска вывела адтуль палонных і вялікую здабычу<ref>Hirsch 1863, S. 489.</ref>. Паводле Д. Баронаса, ён упаў, хутчэй за ўсё, у той самы дзень, пакуль войска вялікага князя было далёка; ужо 7 сакавіка 1336 года частка ўдзельнікаў паходу, вярнуўшыся ў Прусію, заснавала алтар у капліцы святога Юрыя ў Хабербергу, прадмесці [[Кёнігсберг|Кёнігсберга]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 82–83.</ref>. Пра лёс самога правадыра лацінскі тэкст нічога не паведамляе<ref>Baronas 2008, p. 42.</ref>. У К. Шуца аповед іншы. Ён дадае 4000 узброеных абаронцаў, матыў абароны веры і задушэнне жонак і дзяцей<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 179–181.</ref>. Абаронцы мужна змагаюцца некалькі дзён, сам Маргер, «вялікі дужы волат», працягвае бой у асобным умацаванні, а потым у склепе рассякае жонку шабляй і забівае сябе ўдарам у жывот. Ордэнскае войска вяртаецца «з большымі ранамі, чым здабычай»<ref>Hirsch 1863, S. 489–490.</ref>. Самагубства Маргера Д. Баронас лічыць літаратурным штампам, а не звесткай з Віганда<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 186.</ref>. Паводле высновы Д. Баронаса, рэканструяваць падзеі можна толькі паводле лацінскага перакладу хронікі Віганда, а аповед К. Шуца не з’яўляецца аўтэнтычным фрагментам гэтай хронікі<ref name="bar-abs">{{cite web|language=lt|url=https://www.lituanistika.lt/content/20049|title=Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos|website=Lituanistika}}</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс чытаюць тэкст Віганда не як апісанне гераічнай абароны, а як крывавы хаос, што пачаўся яшчэ да аблогі. Яны мяркуюць, што спачатку граф Генебергскі заняў перадзамча, а затым, пасля абстрэлу з аблогавых прылад, камандзір зламаўся, забіў жонку і воінаў, якія добраахвотна прынялі смерць ад яго рукі. Ці сам ён загінуў у той час, невядома: мог забіць сябе, загінуць або трапіць у палон<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 63–69, 595.</ref>. Першую крытычную спробу перагледзець гераічную версію зрабіў літоўскі гісторык [[Адольфас Шапока]] ў 1936 годзе<ref name="bm">Baronas, Mačiulis 2010, [https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/4939/summary.pdf?sequence=8 Summary].</ref>. == Крыніцы і развіццё легенды == Паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, матыў актыўнага супраціўлення прыдумаў Я. Длугаш у частцы «Гадавікоў», завершанай у 1464–1466 гадах. Ён упершыню вылучыў падзеі ў асобны аповед, дадаў да іх анахранічныя бамбарды, а правадыра назваў проста начальнікам замка (''praefectus castri'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 108–109, 121, 488.</ref>. Ён жа, найхутчэй, запазычыў дэталі з апісання аблогі Масады ў [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]] і з апісанняў аблогі Астапы і Абідаса ў [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]]<ref name="bm" /><ref name="zfo">Baronas 2016, S. 346–372.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 115, 118–120.</ref>. Адтуль сюжэт перайшоў да [[Мацей Мехавіта|Мацея Міхавіты]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 135–136.</ref>. [[Мацей Стрыйкоўскі]], які перанёс гісторыю ў культуру ВКЛ, параўноўваў Пілены з абаронай венгерскага Сігетвара ў 1566 годзе. Правадыра, якога ён называў толькі старастам, ён маляваў як копію абаронцы Сігетвара Мікалаша Зрыньі: у вершаваным творы 1578 года староста выводзіць рэшту воінаў з замка ў апошні бой, губляе правую руку і б’ецца левай. Імёнаў герояў аўтар не ведаў і шкадаваў, што не было вучоных людзей, якія б іх захавалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 151, 469, 496–497.</ref>. У «Хроніцы» (1582) ён на палях дадаў антычныя паралелі: Сагунт, Нуманцыю, Абідас<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 500–501.</ref>. Пытанне, ці паўплываў [[Луцый Анней Флор|Флор]], які піша пра 4000 воінаў Нуманцыі, на тое, што 4000 уцекачоў Віганда ў пазнейшых аўтараў сталі ўзброенымі воінамі, Д. Баронас пакідае адкрытым<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 155–156.</ref>. [[Альберт Віюк-Каяловіч]] ведаў пра самагубствы абаронцаў, але з пазіцый хрысціянскай маралі не захапляўся імі: учынак быў бы вартым памяці, пісаў ён, калі б ён адпавядаў дабрадзейнасці. На палях ён пазначыў «безнадзейную мужнасць літоўцаў»<ref name="bm" /><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 196, 470, 504.</ref>. Цікавасць да сюжэта аднавілі нямецкія і прускія аўтары: [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр]] (1785), які параўнаў абаронцаў з нумантыйцамі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 524.</ref>, Людвіг фон Бачка (1793) і асабліва [[Аўгуст фон Кацэбу]] (1808), які, паводле Алега Дзярновіча, заклаў разам з Ё. Фойгтам канон нарацыі пра Пілены XIX ст.<ref>Дзярновіч 2020, с. 58–61.</ref> Літоўскім князем Маргера назваў ужо А. фон Кацэбу, а Ё. Фойгт замацаваў гэты тытул (''Fürst Marger'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 530, 546.</ref>. Эпізод з рыцарам Вернерам фон Рандорфам і яго трыццаццю стралкамі выдумаў Сымон Грунаў, у якога замак проста згарэў ад стрэл, без усякага самагубства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 169–170, 508–511.</ref>. Праз Лукаша Давіда сюжэт дайшоў да Л. фон Бачкі, да А. фон Кацэбу, [[Тэадор Нарбут|Тэадора Нарбута]], [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхала Балінскага]] і [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Юзафа Ігнацы Крашэўскага]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 216, 512–515, 528, 532, 562, 570, 576.</ref>. Ё. Фойгт гэтую гісторыю адкінуў і першы выкарыстаў лацінскі тэкст Віганда, знойдзены ў 1821 годзе, хоць па сутнасці трымаўся К. Шуца<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 211–212, 546.</ref>. Т. Нарбут, дадаўшы да 4000 абаронцаў удвая больш жанчын, дзяцей і старых, павялічыў лік ахвяр да 12 тысяч, а Ю. І. Крашэўскі назваў Маргера кунігасам<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–63.</ref>. У XIX ст. сюжэт увайшоў у польскамоўную літвінскую культуру былога ВКЛ, а таксама ў літоўскамоўнае гісторыяпісанне. [[Сімонас Даўкантас]] першы апавёў гэтую гісторыю па-літоўску, аднак большасць яго тэкстаў пры жыцці аўтара засталася ў рукапісах<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–69.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470.</ref>. У друку выйшла толькі кароткая згадка ў кнізе «Būdas senovės lietuvių» (1845), дзе падзеі памылкова аднесены да 1278 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 567.</ref>. На думку А. Дзярновіча, на мяжы XIX–XX стст. сюжэт стаў культавым у літоўскім нацыянальным руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 69, 72.</ref>. Паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, вобраз пазней выкарыстоўвалі і міжваенны літоўскі нацыяналізм, і савецкая прапаганда<ref name="bm" />. == Месца падзей == {{Асноўны артыкул|Пілены}}Месцазнаходжанне Піленаў не ўстаноўлена<ref name="pil">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pilenu-gynimas/|title=Pilėnų gynimas|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref>. Традыцыйна замак атаясамлялі з гарадзішчам у [[Пуня|Пуні]] на Нёмане. Першым гэта зрабіў М. Стрыйкоўскі: ён ведаў толькі скажоную форму Pullen і палічыў яе памылкай перапісчыка, які прачытаў «n» як «ll». Мясцовай традыцыі пра Пілены тады, паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, не існавала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 234–236.</ref>. Версію падхапілі А. Віюк-Каяловіч і А. Л. Шлёцэр, а замацавалі М. Балінскі ў «Старажытнай Польшчы» (1846) і [[Уладзіслаў Сыракомля]], які наведаў Пуню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 236, 242–243.</ref>. М. Балінскі спрачаўся з Т. Нарбутам, які шукаў замак у Запушчанскім краі, а потым у вёсцы Piliūnai над Шэшупай, і тлумачыў ''Troppen'' як Троцкае княства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 572–573.</ref>. Яе падтрымала таксама блытаніна з паходам 1382 года на зямлю Пуня<ref>Дзярновіч 2020, с. 58, 62–63.</ref>. У XX ст. за гарадзішчам замацавалася другая назва — гара Маргера<ref>{{cite web|language=lt|url=https://www.delfi.lt/veidai/kultura/ant-margirio-kalno-bus-paminetas-pilenu-zygdarbis.d?id=9500714|title=Ant Margirio kalno bus paminėtas Pilėnų žygdarbis|website=Delfi.lt|date=2006-05-11}}</ref>. В. Крэвэ-Міцкявічус сцвярджаў, што мясцовыя жыхары іначай яго і не называлі, але, паводле Д. Мачуліса, насамрэч яны так гару не называлі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322–323.</ref>. Раскопкі ў Пуні ў 1958–1961 гадах выявілі рэшткі ўмацаванняў XIII–XIV стст. і пажару, але атаясамлення не даказалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 245, 437.</ref>. Цяпер больш верагодным лічыцца ніжняе Панямонне<ref name="pil" /><ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Т. Хірш лакалізаваў зямлю Тропен на Нёмане ніжэй Коўна<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 250.</ref>, Ё. Фойгт шукаў замак на паўночны ўсход ад Расейнаў, каля дарогі паміж Кейданамі і Байсагалай<ref>Дзярновіч 2020, с. 61; Baronas, Mačiulis 2010, p. 237, 240.</ref>, А. Шапока — на ніжнім Нёмане, а Зянонас Івінскіс і Казіс Паўнксніс — на гарадзішчы Pypliai<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 244.</ref>. Новыя гіпотэзы звязваюць яго, у прыватнасці, з гарадзішчамі Molavėnai (А. Нікжэнтайціс), Ižiniškiai (Гінтаўтас Забела), Pilės каля Kaltinėnai (Т. Баранаўскас) і Bilionys (Стасіс Каспаравічус)<ref>Zabiela 1996, p. 353; Baranauskas 2003, p. 61; Kasparavičius 2003, p. 274–275; Baronas, Mačiulis 2010, p. 248–249.</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс лічаць шанцы знайсці замак малымі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 250.</ref>. == Вобраз у літаратуры == Літаратурны Маргер амаль не мае агульнага з постаццю, пра якую паведамляе Віганд Марбургскі. Паводле Дангіраса Мачуліса, аўтара раздзелаў манаграфіі 2010 года пра памяць аб Піленах, у канцы XIX ст. склалася ўстойлівае ядро вобраза — доказ літоўскай адвагі ў абароне свабоды і нацыянальнай тоеснасці, а кожная новая эпоха і палітычны рэжым дадавалі да яго свае сэнсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 14, 471–472.</ref>. На думку аўтараў манаграфіі, такія творы больш гавораць пра свой час і палітычны клімат, чым пра падзеі 1336 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 468.</ref><ref>Mačiulis 2009, p. 346–353.</ref>. === Папярэднікі === Ужо гісторыкі падрыхтавалі Маргера для літаратуры. Т. Нарбут, пішучы пад уплывам А. фон Кацэбу і Ё. Фойгта, дадаў жрыцу-прарочыцу, якая жыве ў замку, вуглі з алтара Зніча, памост, на якім яна адсякае сто галоў, і дзяцей Маргера. Яму ж належыць прамова князя, які заклікае выбраць смерць ганаровую, мілую багам і збаўчую для айчыны; так ён найвыразней сярод папярэднікаў выказаў характэрны для польскага рамантызму культ самагубства «дзеля іншых»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 217, 470, 560–565.</ref>. У «Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių» (1822) С. Даўкантаса Маргер — камендант Пуні, які з 4000 воінаў змагаецца супраць 20 тысяч закутых у жалеза крыжакоў. Працяўшы рагацінай жонку, ён паказвае яе ваярам са словамі пра нявінную кроў на галовах крыважэрцаў, у якіх перайначаны Евангелле паводле Мацвея (27:25)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 208, 219–221, 535–541.</ref>. У пазнейшых рукапісах С. Даўкантас ідзе за Ё. Фойгтам і называе замак Pilėnai, а ў «Pasakojimas apie veikalus lietuvių tautos senovėje» (1850-я гады) пераказвае прамову і жрыцу Т. Нарбута<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 220, 551–557, 583–587.</ref>. [[Адам Міцкевіч]] пра Пілены не пісаў, аднак ягоная «[[Гражына (паэма)|Гражына]]» дала блізкую мадэль: князь Літавор кідаецца ў агонь, а аўтарская заўвага тлумачыць самаспаленне як ганаровы літоўскі звычай<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 214, 271.</ref>. Раней за паэму У. Сыракомлі быў напісаны верш [[Ян Чачот|Яна Чачота]] «Пра залогу ў Пулене ў часы Альгерда, 1336 г.» (№ XXXVIII цыкла «Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434»)<ref name="czecz">{{cite web|language=be|url=https://pawet.net/library/v_literature/mury/06/03/%D0%AF%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%82._%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%85_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%9E.html|title=Ян Чачот. Спевы пра даўніх ліцьвінаў|website=Pawet.net}}</ref>. Цыкл быў завершаны ў 1842–1844 гадах, але надрукаваны толькі ў 1994 годзе ў Вільні<ref>Ruszczyńska 2009, S. 153–164; [https://lituanistika.lt/content/41959 анатацыя].</ref>. Гэта вершаваны пераказ падзей без асабістага героя: у самім тэксце дзейнічаюць толькі залога і ўцекачы з наваколля, якія пасля штурму таранамі і гарматамі паляць маёмасць, забіваюць жонак і дзяцей і нішчаць сябе, а немцы бяруць пусты замак. Мараль верша ў тым, што смерць лепшая за сорам, а ліцвіны лічылі рабства смяротным грахом. Імя правадыра ў вершы не названае, а падзеі, згодна з назвай, адносяцца да часоў Альгерда, хоць у 1336 годзе ў Літве княжыў яшчэ Гедымін. Ю. І. Крашэўскі ў 1850 годзе ў гістарычнай працы «Litwa», дзе ўжо дае поўны рамантычны вобраз кунігаса Маргера, пісаў, што ніводная песня не адважылася апрануць гэтыя падзеі ў паэтычныя шаты<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 574–581.</ref>. === У. Сыракомля і Ю. І. Крашэўскі === Літаратурную традыцыю ў строгім сэнсе пачалі два аўтары польскамоўнай культуры былога ВКЛ. Паэма У. Сыракомлі «Маргер» выйшла ў 1855 годзе<ref>Дзярновіч 2020, с. 66; Варабей 2016, с. 217–221. Выданне ў А. Дзярновіча: Вільня, Р. Рафаловіч, 1855; Д. Мачуліс называе Львоў, спасылаючыся на выданне кнігарні А. Д. Бартошэвіча і М. Бярнацкага з умоўнай датай [1854] (Baronas, Mačiulis 2010, p. 259).</ref>. Тэму падказала пісьменніца Пауліна Вільконьска, а матэрыял далі працы Т. Нарбута і М. Балінскага. Улетку 1854 года паэт наведаў Пуню і ў лісце да Ю. І. Крашэўскага прызнаваўся, што пасяляе Маргера там наўмысна, каб падражніць Т. Нарбута, які шукаў замак у іншым месцы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 228, 243, 259.</ref>. Д. Мачуліс заўважае, што так У. Сыракомля ўзаконіў свабодныя адносіны пісьменніка да гістарычных прац<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 259.</ref>. Паэма стала для наступнага пакалення адным з галоўных уяўленняў пра слаўнае мінулае: [[Ёнас Басанавічус]] ведаў яе на памяць, а ў сям’і Біржышкаў яе чыталі ўслых<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 260–261.</ref>. Яе архетыпічную структуру разглядае Даля Чёчытэ, якая адзначае і ўплыў на [[Майроніс|Майроніса]]<ref>Čiočytė 2014, p. 31–39.</ref>. Рускі пераклад Ліёдара Пальміна друкаваўся ў «Русской мысли» ў 1880 годзе<ref>{{cite web|language=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D1%8C/1880|title=Русская мысль/1880|website=Викитека}}</ref>, а па-літоўску поўнасцю яна выйшла толькі ў 1936 годзе ў Коўне ў перакладзе Антанаса Валайціса, калі яе ўплыў ужо быў невялікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 312.</ref>. Раман [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]] «Кунігас» (1882) пераносіць цэнтр цяжару з абароны на біяграфію героя. Сын піленскага князя, выкрадзены крыжакамі, расце ў [[Мальбарк|Марыенбургу]] пад імем Юрый, забыўшы родную мову. Пачуўшы літоўскую гаворку, ён вяртаецца на радзіму, дзе яго пазнае маці Рэда, і становіцца князем Маргерам. У канцы ён забівае каханую Банюту і сябе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 268.</ref>. Самой абароне прысвечаны толькі апошні, XII раздзел, а галоўная ідэя, паводле Д. Мачуліса, — непераможная сіла крыві і роднай мовы, што падкрэслена літоўскай прыказкай у эпіграфе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 269–270.</ref>. А. Дзярновіч называе героя своеасаблівым анты-Валенродам<ref>Дзярновіч 2020, с. 63–64.</ref>. Літоўскі пераклад Аўгустынаса Зейцаса выйшаў у ЗША ў 1887 годзе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 267.</ref>. Выданні 1901 года ў Варшаве і 1908 года ў Вільні (пераклад Адольфаса Вегеле) мелі невядома кім дапісаны шчаслівы канец, у якім герояў ратуюць, але такая версія не прыжылася<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 270–271.</ref>. === Літоўскае нацыянальнае адраджэнне === Літоўскі рух атрымаў сюжэт перадусім ад польскіх рамантыкаў, і пачаткам ягонага шляху ў літоўскую памяць Д. Мачуліс лічыць газету «[[Аўшра]]» (1883–1886)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 263–264, 471.</ref>. Там побач з нарысам Ё. Басанавічуса пра старажытныя замкі друкаваліся ўрыўкі з паэмы У. Сыракомлі пад назвай «Маргіс», і яе радкамі Ё. Басанавічус характарызаваў героя<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 256.</ref>. Першым літоўскім вершаваным пераказам быў твор Сільвестраса Гімжаўскаса «Puniškėnams apie Margierių»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 261.</ref>. Паэма «Margeris» латышскага пісьменніка Судрабу Эджуса напісана ўслед за У. Сыракомлем<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 265.</ref>. Адасоблена стаіць «Аповед Антанаса Трэцініка» біскупа Мацея Валанчуса, напісаны ў 1872 годзе. Тут падзеі аднесены да 1334 года, а Маргер — разважлівы кіраўнік Жамойці, які хавае мірнае насельніцтва ў лясах і збірае ў замку 4000 адборных воінаў. Старую замяняе паганскі жрэц з сякерай, абаронцы адзін за адным скачуць у агонь, а завяршаецца аповед словамі крыжакоў пра тое, як цяжка перамагчы такі народ. Да чытачоў твор дайшоў толькі пасля смерці аўтара, у 1890–1891 гадах у ЗША<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 222, 265–267, 589–591.</ref>. У «Аповедах пра мінулае Літвы» Майроніса (Тыльзіт, 1891), якія два дзесяцігоддзі служылі галоўным падручнікам, пра бой пры Піленах сказана, што ён пакрыў літоўскую адвагу бессмяротнай славай, і з таго часу эпізод трапляў ва ўсе школьныя кнігі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280.</ref>. Пазней Майроніс прысвяціў Пуні верш «Ant Punės kalno ties Nemunu» (1925)<ref>Дзярновіч 2020, с. 70.</ref>. Вобраз стаў узорам і для іншых сюжэтаў: у драме Аляксандраса Фромаса-Гужуціса пра Коўна 1362 года (1906) Вайдат натхняе абаронцаў прыкладам Маргера<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280–281.</ref>. === Наследаванні «Кунігаса» === Вакол рамана Ю. І. Крашэўскага ўзнікла цэлая літоўская літаратура перайманняў, у якой Маргер стаў абаронцам мовы і тоеснасці. Галоўнай з іх была пяціактная трагедыя Марцэлінаса Шыкшніса (псеўданім Šiaulėniškis) «Піленскі князь», напісаная ў 1899 годзе на просьбу літоўскага таварыства ў [[Рыга|Рызе]] і пастаўленая там аўтарам 19 ліпеня 1905 года; неўзабаве яе ігралі аматарскія трупы ад Вільні да Одэсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272.</ref>. П’еса адказвала на праблему страты мовы рыжскімі літоўцамі: здраднік Швянтас зноў адчувае сябе літоўцам, пачуўшы літоўскую песню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272–276.</ref>. У Першую сусветную вайну фінальны праклён Маргера немцам загучаў як актуальны, а 16 лютага 1919 года ў Коўне драму паставілі па загадзе прэм’ер-міністра Мікаласа Слежавічуса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 281–282, 287–289.</ref>. Драма Вінцаса Нагарноскіса «Pilėniečiai» (Шэнандоа, ЗША, 1908) развівае сюжэт з вялікай свабодай: дзеянне ідзе ў Піленах, пры двары вялікага князя і нават у папы рымскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 276–278.</ref>. Дзіцячае апавяданне [[Шатрыёс Рагана|Шатрыёс Раганы]] «Pilėnų gynimas» (1905–1907) робіць крыжакоў безаблічнай масай абсалютнага зла<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 278–279.</ref>. === Міжваенная Літва === У незалежнай Літве Маргер ператварыўся з абаронцы тоеснасці ў ваяра і патрыёта. У паэме «Margiris» лейтэнанта Стэпаса Думчюса, надрукаванай у рукапіснай газеце 6-га пяхотнага палка «Kalavijas», ён верны воін Гедзіміна, а Пілены — толькі месца выканання абавязку<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 297–298.</ref>. Вольны пераклад драмы Гераніма Друцкага-Любецкага (1909), зроблены Пятрасам Вайчюнасам пад назвай «Taip mirdavo lietuviai» («Так паміралі літоўцы», 1924), стаў, паводле Д. Мачуліса, нацыяналістычнай прапаведдзю смерці за радзіму<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313–317.</ref>. Найважнейшым творам гэтага часу стала «Старая казка пра слаўнага князя Маргера, валадара Пуні» [[Вінцас Крэвэ-Міцкявічус|Вінцаса Крэвэ-Міцкявічуса]], уключаная ў выданне «Паданняў старых людзей краю Дайнавы» 1928 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322, 325.</ref>. Маргер В. Крэвэ-Міцкявічуса — псіхалагічны партрэт старажытнага літоўца: славалюбівы і гатовы адмовіцца ад традыцый, ён святым лічыць толькі вернасць народу. Цэнтрам твора стала сама абарона, а душа героя на белым кані ідзе ў замагільны свет, куды не ведаюць шляху ні немцы, ні палякі, ні [[гуды]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 324.</ref>. Д. Мачуліс чытае гэта ў кантэксце віленскага пытання і нацыяналізму міжваеннай Літвы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 325–327.</ref>; твор паспрыяў і фарміраванню рэгіянальнай тоеснасці Дайнавы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 328.</ref>. === Вайна і сталінскі час === У гады Другой сусветнай вайны вобраз выкарыстала савецкая прапаганда: у газеце 16-й літоўскай дывізіі «Tėvynė šaukia» Казіс Сідэравічус (1942) зрабіў Маргера народным палкаводцам, чыя абарона дала час на мабілізацыю Гедыміну<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 352–353.</ref>, а ў яго кніжцы «Nuo Durbės iki Žalgirio» (1943) герой сюжэта «Кунігаса» стаў свядомым змагаром, які вучыцца ў немцаў, каб потым іх біць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 367.</ref>. У Маскве ў 1942 годзе выйшаў скарочаны твор В. Крэвэ-Міцкявічуса, з якога знялі, у прыватнасці, згадкі пра палякаў і гудаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 376–377.</ref>. Вобраз Маргера ўзнікае ў паэме Л. Гіры «Žalgirio Lietuva» і ў апавяданні Ёнаса Марцынкявічуса «Klebonas Morkūnas», герой якога, ксёндз, захоплены гісторыяй Маргера, далучаецца да савецкіх партызанаў; паэму пра Пілены задумвала [[Саламея Нерыс]], але не напісала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 373–375.</ref>. Вершаваная трагедыя Казіса Інчюры «Margiris» (1946), дзе ў палон трапляе нявеста князя Аўшруне, абапіралася на Ю. І. Крашэўскага і В. Крэвэ-Міцкявічуса. Яе падвергнулі разгромнай крытыцы за недастатковы савецкі патрыятызм, і яна засталася ў рукапісе да 1981 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 391–392.</ref>. === Позні савецкі час і эміграцыя === Самым уплывовым пасляваенным тэкстам стала лібрэта Ё. Мацконіса да оперы В. Кловы. Перад працай ён перачытаў В. Крэвэ-Міцкявічуса, У. Сыракомлю і Ю. І. Крашэўскага, але ад рамантычнай біяграфіі героя і жрацоў адмовіўся<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 417.</ref>. Паводле яго ўспамінаў, міністр культуры Юозас Банайціс адхіліў першую версію, баючыся абвінавачанняў у нацыяналізме, і аўтары ўвялі матыў дружбы народаў, ператварыўшы князя Рутэніса ў рускага князя Данілу<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 403, 406.</ref>. Князь у лібрэта стаў «народным правадыром», а сюжэт — ілюстрацыяй да савецкай гістарыяграфіі: лагер крыжакоў з іх англійскімі і бургундскімі саюзнікамі і манахамі адбівае прапаганду супраць Захаду і Ватыкана<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 404–405, 415–422, 427.</ref>. Гаворкі пра оперу як «культурнае супраціўленне» Д. Мачуліс лічыць беспадстаўнымі, хоць часткі гледачоў яна такой і здавалася, а эміграцыя пераважна бачыла ў ёй калабарацыю<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 406, 429–433.</ref>. У эміграцыі В. Алантас у 1970-я гады ўбачыў у прыкладах Маргера і Р. Каланты праяву літоўскага нацыянальнага характару<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 435.</ref>. == Вобраз у выяўленчым мастацтве і на сцэне == === Жывапіс і графіка === * Карціна Уладзіслава Канстанціна Маераноўскага «Апошняя сцэна Маргера»; * палатно [[Вінцэнт Дмахоўскі|Вінцэнта Дмахоўскага]] «Крыжакі перад атакай замка Пуня» (1837); * ілюстрацыі [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхала Эльвіра Андрыёлі]] да рамана «Кунігас»<ref>Дзярновіч 2020, с. 62, 64.</ref>. === Тэатр і опера === Сцэнічная гісторыя Маргера пачалася з трагедыі М. Шыкшніса «Піленскі князь» (гл. вышэй). П’еса Г. Друцкага-Любецкага ў вольным перакладзе П. Вайчунаса была пастаўлена ў Дзяржаўным тэатры ў Коўне 16 лютага 1926 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313, 317.</ref>. Опера [[Канстанцін Горскі|Канстанціна Горскага]] «Маргер», напісаная ў 1905 годзе паводле паэмы У. Сыракомлі, упершыню прагучала 13 студзеня 1927 года ў [[Познань|Познані]]; публіка і крытыкі палічылі тэму дзіўнай і неактуальнай<ref>Дзярновіч 2020, с. 67, 69–70; Аладава 2005.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 318.</ref>. Рукапісная партытура загінула ў Другую сусветную вайну, а ў 2023 годзе яе рэканструяваў дырыжор Іван Касцяхін<ref>{{cite web|language=en|url=https://polmic.pl/en/our-projects/warsaw-resurrection-of-music-the-forgotten-composer-konstanty-gorski-the-lost-opera-margier-and-the-full-reconstruction-of-its-score-by-conductor-ivan-kostyakhin|title=Resurrection of Music: The Forgotten Composer Konstanty Gorski|website=POLMIC}}</ref>. Галоўным сцэнічным увасабленнем сюжэта стала опера [[Вітаўтас Клова|Вітаўтаса Кловы]] «Пілены» на лібрэта Ёнаса Мацконіса, прэм’ера якой адбылася 1 ліпеня 1956 года ў Вільні<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 422.</ref>. Яе ставілі таксама пад адкрытым небам, у 1960 годзе ў дні юбілею [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]] ў Вільні; новыя пастаноўкі з’явіліся ў 1978 і 1986 гадах<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 442, 444, 461–462.</ref>. Арыя Удрыса стала адным з найбольш вядомых твораў літоўскай музыкі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 460–461.</ref>. У пастаноўцы Літоўскай оперы ў Чыкага (1994) лібрэта перапісалі, прыбраўшы антызаходнія сцэны і лінію дружбы са славянамі, а Данілу зноў замянілі князем Рутэнісам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. == Памяць == Напярэдадні абвяшчэння незалежнасці Літвы Маргер ужо стаяў у літоўскай культурнай памяці побач з Гедзімінам, Кейстутам і Вітаўтам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 287.</ref>. Яго імя насіў 6-ы пяхотны полк літоўскай арміі «Піленскага князя Маргіса»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 292–302.</ref>, а ў Коўне ў 1931 годзе з’явілася вуліца Маргіса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 321.</ref>. 600-годдзе Піленаў у 1936 годзе засталося ў цені юбілею [[Бітва пры Сауле|бітвы пры Сауле]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 307–312.</ref>. Да вобраза звярталіся і процілеглыя бакі. Падчас вайны ў [[Нарачанская пушча|Нарачанскай пушчы]] быў створаны ў 1943 годзе савецкі партызанскі атрад «Маргірыс», назву якому прапанаваў Генрыкас Зіманас<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 356–358.</ref>. Назву Маргіса пасля вайны насілі і падраздзяленні антысавецкіх партызанаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 394–396.</ref>. Пасля самаспалення [[Рамас Каланта|Рамаса Каланты]] ў Коўне ў 1972 годзе літоўскі пісьменнік-эмігрант Вітаўтас Алантас звязаў яго ўчынак з Піленамі, і вобраз набыў значэнне змагання за палітычную незалежнасць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 434–435.</ref>. Абаронцы ўрадавых будынкаў у Вільні ў студзені 1991 года, паводле літоўскай эмігранцкай газеты «Tėviškės žiburiai», паўтаралі воклік з оперы «лепш смерць, чым няволя»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. Калі ў 2009 годзе Д. Баронас і Д. Мачуліс публічна паставілі пад сумнеў гераічную версію, частка грамадства ўспрыняла гэта як замах на святое<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 472–473.</ref>. Ля падножжа гарадзішча ў Пунях у 1973 годзе ўсталяваны помнік Маргеру з радкамі Майроніса<ref>Volkaitė-Kulikauskienė 1990, p. 44; Дзярновіч 2020, с. 71.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == ; Крыніцы * ''Jean d’Outremeuse.'' Ly myreur des histors: chronique de Jean des Preis dit d’Outremeuse / Publ. par S. Bormans. — T. 6. — Bruxelles: F. Hayez, 1880. — (Corps des chroniques liégeoises). * Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische Uebersetzung und sonstige Ueberreste / Hrsg. von Th. Hirsch // Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft / Hrsg. von T. Hirsch, M. Töppen, E. Strehlke. — Bd. 2. — Leipzig: S. Hirzel, 1863. — S. 429–662. * ''Schütz C.'' Historia rerum prussicarum. — Zerbst: Bonaventur Schmid, 1592. * ''Wigand von Marburg.'' Nowa kronika pruska / Oprac. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski. — Toruń: TNT, 2017. — 665 s. ; Даследаванні * ''Аладава Р. Н.'' Константин Горский и его опера «Маргер» в контексте белорусской культуры. — Минск: Белорус. гос. акад. музыки, 2005. — 216 с. * ''Варабей М.'' Хрысціянізацыя ВКЛ вачыма Уладзіслава Сыракомлі ў гістарычнай паэме «Маргер» // Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. — Мінск: Выд. цэнтр БДУ, 2016. — С. 217–221. * ''Дзярновіч А. І.'' «Магіла волатаў»: рэактуалізацыя нарацыі пра штурм замка Пілены ў 1336 годзе і фарміраванне гістарычнага міфа літоўскай нацыі ў ХІХ стагоддзі // «Долгий XIX век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по Новой и Новейшей истории. — Вып. 4. — Мінск: РИВШ, 2020. — С. 55–76. * ''Baranauskas T.'' Lietuvos medinės pilys rašytinių šaltinių duomenimis // Lietuvos archeologija. — 2003. — T. 24. — P. 57–106. — ISSN 0207-8694. * ''Baronas D.'' Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos // Istorijos šaltinių tyrimai. — 2008. — T. 1. — P. 27–66. * ''Baronas D.'' Pilėnai — das litauische Masada. Auf den Spuren einer Legende // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung. — 2016. — Bd. 65. — Nr. 3. — S. 346–372. * ''Baronas D., Mačiulis D.'' Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2010. — 644 p. * ''Čiočytė D.'' Vladislavo Sirokomlės poema „Margiris“: poetinės struktūros archetipiniai aspektai // Literatūra. — 2014. — T. 56. — Nr. 1. — P. 31–39. * ''Ivinskis Z.'' Rinktiniai raštai. — T. 3: Lietuvių kovos su vokiečių riteriais XIII–XV amž. — Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1989. * ''Kasparavičius S.'' Bilionių piliakalnis — legendiniai Pilėnai? // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2002 metais. — Vilnius, 2003. — P. 274–275. * ''Nikžentaitis A.'' Gediminas. — Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1989. * ''Nikžentaitis A.'' Trapėnų žemė // Žemaičių praeitis. — T. 1. — Vilnius: Mokslas, 1990. — P. 93–99. * ''Mačiulis D.'' Vardas lietuvių kultūrinėje atmintyje: Pilėnų kunigaikščio Margirio atvejis // Acta humanitarica universitatis Saulensis. — 2009. — T. 8. — P. 346–353. — ISSN 1822-7309. * ''Nikžentaitis A.'' Pilėnų mįslė. — Vilnius, 1993. * ''Ruszczyńska M.'' Przywracanie narodowej pamięci w Śpiewkach o dawnych Litwinach Jana Czeczota // Europejskość ojczyzn: litewsko-polskie związki literackie, kulturowe i językowe. — Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2009. — S. 153–164. * ''Rowell S. C.'' Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345. — Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — (Cambridge Studies in Medieval Life and Thought. Fourth Series; 25). — ISBN 0-521-45011-X. * ''Varakauskas R.'' Pilėnų gynimas. — Vilnius, 1960. * ''Volkaitė-Kulikauskienė R.'' Punia: svarbiausios žinios. — Vilnius: Mintis, 1990. — ISBN 5-417-02858-4. * ''Zabiela G.'' Pilėnų pilies paieškos 1995 metais // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1994 ir 1995 metais. — Vilnius, 1996. — P. 350–353. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Маргер}} [[Катэгорыя:Памерлі ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Князі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Князі]] [[Катэгорыя:Жамойць]] [[Катэгорыя:Тэўтонскія хронікі]] [[Катэгорыя:Тэўтонскі ордэн]] 38u0kpi7oxvc0aqozii8gwq74b370gl 5238042 5237873 2026-11-03T22:54:18Z Aliaksei Lastouski 75892 5238042 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Маргер | арыгінал імя = {{lang-lt|Margiris}} | дата смерці = невядома (апошняя згадка — люты 1336) | занятак = князь }}[[File:Lithuania_Punia_Margiris_Pilikalnis.jpg|міні| Узгорак Маргірыса ў Пуні, традыцыйнае месцазнаходжанне замка Пілены]] '''Маргер''' (таксама '''Маргірыс''', '''Маргіс'''; {{lang-lt|Margiris, Margis}}, {{lang-pl|Margier}}, {{lang-de|Marger}}; апошняя згадка — люты 1336) — паганскі князь у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], правадыр абаронцаў замка [[Пілены]] падчас нападу войска [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]] ў лютым 1336 года<ref name="enc">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/margiris/|title=Margiris|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref><ref name="wig">Hirsch 1863, S. 488–490; Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. У XIX ст. гісторыя Маргера і Піленаў ператварылася ў рамантычную легенду пра гераічнае калектыўнае самагубства і стала адным з гістарычных міфаў літоўскага нацыянальнага руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 55–56, 72.</ref>. == Паходжанне і падзеі 1329 года == Надзейных звестак пра Маргера да 1336 года няма<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. Літоўскі гісторык [[Альвідас Нікжэнтайціс]] дапускаў, што Маргер быў сынам [[Будзівід|Будзівіда]], братам [[Гедзімін|Гедзіміна]] і ўплывовай асобай ва ўсёй Літве<ref name="nik">Nikžentaitis 1989, p. 10–11; Nikžentaitis 1990, p. 97; Baronas, Mačiulis 2010, p. 86.</ref>. [[Стывен Крыстафер Роўэл|Стывен Роўэл]] заўважае, што сваяцтва выводзілася з тытула ''rex'', а лацінскія аўтары ўжывалі яго вольна і маглі мець на ўвазе проста князя<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>. Тэорыя А. Нікжэнтайціса абапіраецца перадусім на атаясамленне Маргера з Маргалісам (''Margalis'') з хронікі льежскага аўтара [[Жан д’Утрэмёз|Жана д’Утрэмёза]]. Гэты аповед звязаны з паходам Нямецкага ордэна на [[Жамойць]] зімой 1329 года, у якім удзельнічаў кароль Чэхіі [[Ян Люксембургскі]]; 1 лютага быў узяты замак Мядзвегаліс (''Medvėgalis'')<ref>Rowell 1994, p. 240.</ref>. Д’Утрэмёз апавядае пра «сарацынскага» караля і султана Маргаліса, старога чалавека, які вёў абаронцаў замка Галідэн (''Galidaine''). Маргаліс выклікаў Яна Люксембургскага на паядынак, але на другі дзень 14 «сарацын» кінуліся яму на дапамогу. Абураны гэтым, ён сам здаўся каралю. Ян адпусціў яго без выкупу, аднак Маргаліс усё ж даў яму 20 тысяч фларынаў, адбітых імператарам [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людовікам Баварскім]]. Далей двор беспаспяхова схіляе Маргаліса да хрышчэння, у прыватнасці з дапамогай прыгожай дзяўчыны. Паводле д’Утрэмёза, неўзабаве пасля гэтага Маргаліс памёр, а султанам стаў ягоны сын, жанаты з дачкой графа Клермонскага<ref>d’Outremeuse 1880, p. 413–416.</ref>. Меркаванні пра гэты аповед разыходзяцца. А. Нікжэнтайціс лічыў яго гістарычным і выводзіў з яго высокае становішча Маргера<ref name="nik" />, а [[Томас Баранаўскас]] таксама прымае тоеснасць Маргера і Маргаліса<ref>Baranauskas 2003, p. 61.</ref>. С. Роўэл лічыць цяжкім сказаць, ці гэта той самы чалавек<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>, хоць у асноўным тэксце кнігі карыстаецца абодвума імёнамі як імёнамі адной асобы<ref>Rowell 1994, p. 240, 254.</ref>; аповед д’Утрэмёза ён называе рамантызаваным, але такім, што ўтрымлівае карысныя дэталі<ref>Rowell 1994, p. 33.</ref>. Дарус Баронас у 2008 годзе пагаджаўся з тоеснасцю толькі асцярожна<ref>Baronas 2008, p. 46–47.</ref>, а ў манаграфіі 2010 года разам з Дангірасам Мачулісам адкінуў яе. На іх думку, Маргаліс — гэта літаратурная копія сарацына Маргарыза з «[[Песня пра Раланда|Песні пра Раланда]]». == Падзеі ў Піленах == Паход пачаўся ў час кіравання вялікага магістра [[Дытрых фон Альтэнбург|Дытрыха фон Альтэнбурга]], які прыцягнуў рыцараў-госцей з Цэнтральнай і Заходняй Еўропы. Паводле Віганда, гэтых «гасцей» было больш за 200 «шаломаў»<ref>Дзярновіч 2020, с. 56–57; Hirsch 1863, S. 488.</ref>, а Вольфенбютэльскі храніст налічвае 200 братоў і 6000 узброеных<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 248.</ref>. Сярод знатных гасцей Віганд называе маркграфа Брандэнбургскага, графа «de Namen», гэта значыць Філіпа III Намюрскага, і графа Генебергскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 80, 484.</ref>. Падзеі адбыліся 25 лютага 1336 года: у гэты дзень, у дзень [[Матфей (евангеліст)|апостала Мацвея]], узяцце замка датуе «Epitome gestarum Prussiae», а Віганд называе нядзелю Reminiscere, якая ў 1336 годзе выпала на тое ж чысло<ref>Baronas 2008, p. 35; Hirsch 1863, S. 488, Anm. 249.</ref>. Замак ''Pillenen'' (далей у тым жа тэксце ''Polenen'') знаходзіўся ў «зямлі Тропен» (''terra Troppen'')<ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Паводле Віганда Марбургскага, туды сышлося больш за 4000 чалавек з чатырох зямель, многія з іх не былі воінамі<ref>Дзярновіч 2020, с. 57; Baronas 2008, p. 45.</ref>. Убачыўшы ордэнскае войска, людзі страцілі надзею ўтрымаць замак, кінулі маёмасць у агонь і пачалі забіваць сябе. Як кажуць (''ut ayunt''), старая паганка сякерай забіла сто чалавек і пазбавіла жыцця сябе. Многія параненыя выехалі з замка верхам, а граф Генебергскі ў гэтым бою добра сябе паказаў. Правадыр, якога лацінскі тэкст называе ''rex Lithwanorum'' («кароль літоўцаў»), спрабаваў адпомсціць ордэнскім воінам, якія кідалі ў замак бярвенне і камяні. Затым ён пад прыкрыццём шчытоў сваіх слуг уцёк у нейкую хованку, закалоў жонку і кінуў яе ў агонь; паганцы схілілі шыі, і ён забіў усіх<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas 2008, p. 38.</ref>. Замак быў разбураны, а ордэнскае войска вывела адтуль палонных і вялікую здабычу<ref>Hirsch 1863, S. 489.</ref>. Паводле Д. Баронаса, ён упаў, хутчэй за ўсё, у той самы дзень, пакуль войска вялікага князя было далёка; ужо 7 сакавіка 1336 года частка ўдзельнікаў паходу, вярнуўшыся ў Прусію, заснавала алтар у капліцы [[Георгій Перамаганосец|святога Юрыя]] ў Хабербергу, прадмесці [[Кёнігсберг|Кёнігсберга]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 82–83.</ref>. Пра лёс самога правадыра лацінскі тэкст нічога не паведамляе<ref>Baronas 2008, p. 42.</ref>. У К. Шуца аповед іншы. Ён дадае 4000 узброеных абаронцаў, матыў абароны веры і задушэнне жонак і дзяцей<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 179–181.</ref>. Абаронцы мужна змагаюцца некалькі дзён, сам Маргер, «вялікі дужы волат», працягвае бой у асобным умацаванні, а потым у склепе рассякае жонку шабляй і забівае сябе ўдарам у жывот. Ордэнскае войска вяртаецца «з большымі ранамі, чым здабычай»<ref>Hirsch 1863, S. 489–490.</ref>. Самагубства Маргера Д. Баронас лічыць літаратурным штампам, а не звесткай з Віганда<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 186.</ref>. Паводле высновы Д. Баронаса, рэканструяваць падзеі можна толькі паводле лацінскага перакладу хронікі Віганда, а аповед К. Шуца не з’яўляецца аўтэнтычным фрагментам гэтай хронікі<ref name="bar-abs">{{cite web|language=lt|url=https://www.lituanistika.lt/content/20049|title=Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos|website=Lituanistika}}</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс чытаюць тэкст Віганда не як апісанне гераічнай абароны, а як крывавы хаос, што пачаўся яшчэ да аблогі. Яны мяркуюць, што спачатку граф Генебергскі заняў перадзамча, а затым, пасля абстрэлу з аблогавых прылад, камандзір зламаўся, забіў жонку і воінаў, якія добраахвотна прынялі смерць ад яго рукі. Ці сам ён загінуў у той час, невядома: мог забіць сябе, загінуць або трапіць у палон<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 63–69, 595.</ref>. == Крыніцы і развіццё легенды == Паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, матыў актыўнага супраціўлення прыдумаў Я. Длугаш у частцы «Гадавікоў», завершанай у 1464–1466 гадах. Ён упершыню вылучыў падзеі ў асобны аповед, дадаў да іх анахранічныя бамбарды, а правадыра назваў проста начальнікам замка (''praefectus castri'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 108–109, 121, 488.</ref>. Ён жа, найхутчэй, запазычыў дэталі з апісання аблогі [[Масада|Масады]] ў [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]] і з апісанняў аблогі Астапы і Абідаса ў [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]]<ref name="bm">Baronas, Mačiulis 2010, [https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/4939/summary.pdf?sequence=8 Summary].</ref><ref name="zfo">Baronas 2016, S. 346–372.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 115, 118–120.</ref>. Адтуль сюжэт перайшоў да [[Мацей Мехавіта|Мацея Міхавіты]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 135–136.</ref>. [[Мацей Стрыйкоўскі]], які перанёс гісторыю ў культуру ВКЛ, параўноўваў Пілены з абаронай венгерскага Сігетвара ў 1566 годзе. Правадыра, якога ён называў толькі старастам, ён маляваў як копію абаронцы Сігетвара Мікалаша Зрыньі: у вершаваным творы 1578 года староста выводзіць рэшту воінаў з замка ў апошні бой, губляе правую руку і б’ецца левай. Імёнаў герояў аўтар не ведаў і шкадаваў, што не было вучоных людзей, якія б іх захавалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 151, 469, 496–497.</ref>. [[Альберт Віюк-Каяловіч]] ведаў пра самагубствы абаронцаў, але з пазіцый хрысціянскай маралі не захапляўся імі: учынак быў бы вартым памяці, пісаў ён, калі б ён адпавядаў дабрадзейнасці. На палях ён пазначыў «безнадзейную мужнасць літоўцаў»<ref name="bm" /><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 196, 470, 504.</ref>. Цікавасць да сюжэта аднавілі нямецкія і прускія аўтары: [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр]] (1785), які параўнаў абаронцаў з [[Нумантыя|нумантыйцамі]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 524.</ref>, [[Людвіг фон Бачка]] (1793) і асабліва [[Аўгуст фон Кацэбу]] (1808), які, паводле [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алега Дзярновіча]], заклаў разам з Ё. Фойгтам канон нарацыі пра Пілены XIX ст.<ref>Дзярновіч 2020, с. 58–61.</ref> Літоўскім князем Маргера назваў ужо А. фон Кацэбу, а Ё. Фойгт замацаваў гэты тытул (''Fürst Marger'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 530, 546.</ref>. Т. Нарбут, дадаўшы да 4000 абаронцаў удвая больш жанчын, дзяцей і старых, павялічыў лік ахвяр да 12 тысяч, а Ю. І. Крашэўскі назваў Маргера кунігасам<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–63.</ref>. У XIX ст. сюжэт увайшоў у польскамоўную літвінскую культуру былога ВКЛ, а таксама ў літоўскамоўнае гісторыяпісанне. [[Сімонас Даўкантас]] першы апавёў гэтую гісторыю па-літоўску, аднак большасць яго тэкстаў пры жыцці аўтара засталася ў рукапісах<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–69.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470.</ref>. У друку выйшла толькі кароткая згадка ў кнізе «Būdas senovės lietuvių» (1845), дзе падзеі памылкова аднесены да 1278 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 567.</ref>. На думку А. Дзярновіча, на мяжы XIX–XX стст. сюжэт стаў культавым у літоўскім нацыянальным руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 69, 72.</ref>. == Месца падзей == {{Асноўны артыкул|Пілены}}Месцазнаходжанне Піленаў не ўстаноўлена<ref name="pil">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pilenu-gynimas/|title=Pilėnų gynimas|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref>. Традыцыйна замак атаясамлялі з гарадзішчам у [[Пуня|Пуні]] на Нёмане. Першым гэта зрабіў М. Стрыйкоўскі: ён ведаў толькі скажоную форму Pullen і палічыў яе памылкай перапісчыка, які прачытаў «n» як «ll». Мясцовай традыцыі пра Пілены тады, паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, не існавала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 234–236.</ref>. Версію падхапілі А. Віюк-Каяловіч і А. Л. Шлёцэр, а замацавалі М. Балінскі ў «Старажытнай Польшчы» (1846) і [[Уладзіслаў Сыракомля]], які наведаў Пуню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 236, 242–243.</ref>. М. Балінскі спрачаўся з Т. Нарбутам, які шукаў замак у Запушчанскім краі, а потым у вёсцы Piliūnai над Шэшупай, і тлумачыў ''Troppen'' як Троцкае княства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 572–573.</ref>. Яе падтрымала таксама блытаніна з паходам 1382 года на зямлю Пуня<ref>Дзярновіч 2020, с. 58, 62–63.</ref>. У XX ст. за гарадзішчам замацавалася другая назва — гара Маргера<ref>{{cite web|language=lt|url=https://www.delfi.lt/veidai/kultura/ant-margirio-kalno-bus-paminetas-pilenu-zygdarbis.d?id=9500714|title=Ant Margirio kalno bus paminėtas Pilėnų žygdarbis|website=Delfi.lt|date=2006-05-11}}</ref>. В. Крэвэ-Міцкявічус сцвярджаў, што мясцовыя жыхары іначай яго і не называлі, але, паводле Д. Мачуліса, насамрэч яны так гару не называлі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322–323.</ref>. Раскопкі ў Пуні ў 1958–1961 гадах выявілі рэшткі ўмацаванняў XIII–XIV стст. і пажару, але атаясамлення не даказалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 245, 437.</ref>. Цяпер больш верагодным лічыцца ніжняе Панямонне<ref name="pil" /><ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Т. Хірш лакалізаваў зямлю Тропен на Нёмане ніжэй Коўна<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 250.</ref>, Ё. Фойгт шукаў замак на паўночны ўсход ад Расейнаў, каля дарогі паміж Кейданамі і Байсагалай<ref>Дзярновіч 2020, с. 61; Baronas, Mačiulis 2010, p. 237, 240.</ref>, А. Шапока — на ніжнім Нёмане, а Зянонас Івінскіс і Казіс Паўнксніс — на гарадзішчы Pypliai<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 244.</ref>. Новыя гіпотэзы звязваюць яго, у прыватнасці, з гарадзішчамі Molavėnai (А. Нікжэнтайціс), Ižiniškiai (Гінтаўтас Забела), Pilės каля Kaltinėnai (Т. Баранаўскас) і Bilionys (Стасіс Каспаравічус)<ref>Zabiela 1996, p. 353; Baranauskas 2003, p. 61; Kasparavičius 2003, p. 274–275; Baronas, Mačiulis 2010, p. 248–249.</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс лічаць шанцы знайсці замак малымі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 250.</ref>. == Вобраз у літаратуры == Літаратурны Маргер амаль не мае агульнага з постаццю, пра якую паведамляе Віганд Марбургскі. Паводле Дангіраса Мачуліса, аўтара раздзелаў манаграфіі 2010 года пра памяць аб Піленах, у канцы XIX ст. склалася ўстойлівае ядро вобраза — доказ літоўскай адвагі ў абароне свабоды і нацыянальнай тоеснасці, а кожная новая эпоха і палітычны рэжым дадавалі да яго свае сэнсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 14, 471–472.</ref>. На думку аўтараў манаграфіі, такія творы больш гавораць пра свой час і палітычны клімат, чым пра падзеі 1336 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 468.</ref><ref>Mačiulis 2009, p. 346–353.</ref>. === Папярэднікі === Ужо гісторыкі падрыхтавалі Маргера для літаратуры. Т. Нарбут, пішучы пад уплывам А. фон Кацэбу і Ё. Фойгта, дадаў жрыцу-прарочыцу, якая жыве ў замку, вуглі з алтара Зніча, памост, на якім яна адсякае сто галоў, і дзяцей Маргера. Яму ж належыць прамова князя, які заклікае выбраць смерць ганаровую, мілую багам і збаўчую для айчыны; так ён найвыразней сярод папярэднікаў выказаў характэрны для польскага рамантызму культ самагубства «дзеля іншых»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 217, 470, 560–565.</ref>. У «Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių» (1822) С. Даўкантаса Маргер — камендант Пуні, які з 4000 воінаў змагаецца супраць 20 тысяч закутых у жалеза крыжакоў. Працяўшы рагацінай жонку, ён паказвае яе ваярам са словамі пра нявінную кроў на галовах крыважэрцаў, у якіх перайначаны Евангелле паводле Мацвея (27:25)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 208, 219–221, 535–541.</ref>. У пазнейшых рукапісах С. Даўкантас ідзе за Ё. Фойгтам і называе замак Pilėnai, а ў «Pasakojimas apie veikalus lietuvių tautos senovėje» (1850-я гады) пераказвае прамову і жрыцу Т. Нарбута<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 220, 551–557, 583–587.</ref>. [[Адам Міцкевіч]] пра Пілены не пісаў, аднак ягоная «[[Гражына (паэма)|Гражына]]» дала блізкую мадэль: князь Літавор кідаецца ў агонь, а аўтарская заўвага тлумачыць самаспаленне як ганаровы літоўскі звычай<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 214, 271.</ref>. Раней за паэму У. Сыракомлі быў напісаны верш [[Ян Чачот|Яна Чачота]] «Пра залогу ў Пулене ў часы Альгерда, 1336 г.» (№ XXXVIII цыкла «Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434»)<ref name="czecz">{{cite web|language=be|url=https://pawet.net/library/v_literature/mury/06/03/%D0%AF%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%82._%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%85_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%9E.html|title=Ян Чачот. Спевы пра даўніх ліцьвінаў|website=Pawet.net}}</ref>. Цыкл быў завершаны ў 1842–1844 гадах, але надрукаваны толькі ў 1994 годзе ў Вільні<ref>Ruszczyńska 2009, S. 153–164; [https://lituanistika.lt/content/41959 анатацыя].</ref>. Гэта вершаваны пераказ падзей без асабістага героя: у самім тэксце дзейнічаюць толькі залога і ўцекачы з наваколля, якія пасля штурму таранамі і гарматамі паляць маёмасць, забіваюць жонак і дзяцей і нішчаць сябе, а немцы бяруць пусты замак. Мараль верша ў тым, што смерць лепшая за сорам, а ліцвіны лічылі рабства смяротным грахом. Імя правадыра ў вершы не названае, а падзеі, згодна з назвай, адносяцца да часоў Альгерда, хоць у 1336 годзе ў Літве княжыў яшчэ Гедымін. Ю. І. Крашэўскі ў 1850 годзе ў гістарычнай працы «Litwa», дзе ўжо дае поўны рамантычны вобраз кунігаса Маргера, пісаў, што ніводная песня не адважылася апрануць гэтыя падзеі ў паэтычныя шаты<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 574–581.</ref>. === У. Сыракомля і Ю. І. Крашэўскі === Літаратурную традыцыю ў строгім сэнсе пачалі два аўтары польскамоўнай культуры былога ВКЛ. Паэма У. Сыракомлі «Маргер» выйшла ў 1855 годзе<ref>Дзярновіч 2020, с. 66; Варабей 2016, с. 217–221. Выданне ў А. Дзярновіча: Вільня, Р. Рафаловіч, 1855; Д. Мачуліс называе Львоў, спасылаючыся на выданне кнігарні А. Д. Бартошэвіча і М. Бярнацкага з умоўнай датай [1854] (Baronas, Mačiulis 2010, p. 259).</ref>. Тэму падказала пісьменніца Пауліна Вільконьска, а матэрыял далі працы Т. Нарбута і М. Балінскага. Улетку 1854 года паэт наведаў Пуню і ў лісце да Ю. І. Крашэўскага прызнаваўся, што пасяляе Маргера там наўмысна, каб падражніць Т. Нарбута, які шукаў замак у іншым месцы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 228, 243, 259.</ref>. Д. Мачуліс заўважае, што так У. Сыракомля ўзаконіў свабодныя адносіны пісьменніка да гістарычных прац<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 259.</ref>. Паэма стала для наступнага пакалення адным з галоўных уяўленняў пра слаўнае мінулае: [[Ёнас Басанавічус]] ведаў яе на памяць, а ў сям’і Біржышкаў яе чыталі ўслых<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 260–261.</ref>. Яе архетыпічную структуру разглядае Даля Чёчытэ, якая адзначае і ўплыў на [[Майроніс|Майроніса]]<ref>Čiočytė 2014, p. 31–39.</ref>. Рускі пераклад Ліёдара Пальміна друкаваўся ў «Русской мысли» ў 1880 годзе<ref>{{cite web|language=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D1%8C/1880|title=Русская мысль/1880|website=Викитека}}</ref>, а па-літоўску поўнасцю яна выйшла толькі ў 1936 годзе ў Коўне ў перакладзе Антанаса Валайціса, калі яе ўплыў ужо быў невялікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 312.</ref>. Раман [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]] «Кунігас» (1882) пераносіць цэнтр цяжару з абароны на біяграфію героя. Сын піленскага князя, выкрадзены крыжакамі, расце ў [[Мальбарк|Марыенбургу]] пад імем Юрый, забыўшы родную мову. Пачуўшы літоўскую гаворку, ён вяртаецца на радзіму, дзе яго пазнае маці Рэда, і становіцца князем Маргерам. У канцы ён забівае каханую Банюту і сябе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 268.</ref>. Самой абароне прысвечаны толькі апошні, XII раздзел, а галоўная ідэя, паводле Д. Мачуліса, — непераможная сіла крыві і роднай мовы, што падкрэслена літоўскай прыказкай у эпіграфе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 269–270.</ref>. А. Дзярновіч называе героя своеасаблівым анты-Валенродам<ref>Дзярновіч 2020, с. 63–64.</ref>. Літоўскі пераклад Аўгустынаса Зейцаса выйшаў у ЗША ў 1887 годзе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 267.</ref>. Выданні 1901 года ў Варшаве і 1908 года ў Вільні (пераклад Адольфаса Вегеле) мелі невядома кім дапісаны шчаслівы канец, у якім герояў ратуюць, але такая версія не прыжылася<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 270–271.</ref>. === Літоўскае нацыянальнае адраджэнне === Літоўскі рух атрымаў сюжэт перадусім ад польскіх рамантыкаў, і пачаткам ягонага шляху ў літоўскую памяць Д. Мачуліс лічыць газету «[[Аўшра]]» (1883–1886)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 263–264, 471.</ref>. Там побач з нарысам Ё. Басанавічуса пра старажытныя замкі друкаваліся ўрыўкі з паэмы У. Сыракомлі пад назвай «Маргіс», і яе радкамі Ё. Басанавічус характарызаваў героя<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 256.</ref>. Першым літоўскім вершаваным пераказам быў твор Сільвестраса Гімжаўскаса «Puniškėnams apie Margierių»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 261.</ref>. Паэма «Margeris» латышскага пісьменніка Судрабу Эджуса напісана ўслед за У. Сыракомлем<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 265.</ref>. Адасоблена стаіць «Аповед Антанаса Трэцініка» біскупа Мацея Валанчуса, напісаны ў 1872 годзе. Тут падзеі аднесены да 1334 года, а Маргер — разважлівы кіраўнік Жамойці, які хавае мірнае насельніцтва ў лясах і збірае ў замку 4000 адборных воінаў. Старую замяняе паганскі жрэц з сякерай, абаронцы адзін за адным скачуць у агонь, а завяршаецца аповед словамі крыжакоў пра тое, як цяжка перамагчы такі народ. Да чытачоў твор дайшоў толькі пасля смерці аўтара, у 1890–1891 гадах у ЗША<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 222, 265–267, 589–591.</ref>. У «Аповедах пра мінулае Літвы» Майроніса (Тыльзіт, 1891), якія два дзесяцігоддзі служылі галоўным падручнікам, пра бой пры Піленах сказана, што ён пакрыў літоўскую адвагу бессмяротнай славай, і з таго часу эпізод трапляў ва ўсе школьныя кнігі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280.</ref>. Пазней Майроніс прысвяціў Пуні верш «Ant Punės kalno ties Nemunu» (1925)<ref>Дзярновіч 2020, с. 70.</ref>. Вобраз стаў узорам і для іншых сюжэтаў: у драме Аляксандраса Фромаса-Гужуціса пра Коўна 1362 года (1906) Вайдат натхняе абаронцаў прыкладам Маргера<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280–281.</ref>. === Наследаванні «Кунігаса» === Вакол рамана Ю. І. Крашэўскага ўзнікла цэлая літоўская літаратура перайманняў, у якой Маргер стаў абаронцам мовы і тоеснасці. Галоўнай з іх была пяціактная трагедыя Марцэлінаса Шыкшніса (псеўданім Šiaulėniškis) «Піленскі князь», напісаная ў 1899 годзе на просьбу літоўскага таварыства ў [[Рыга|Рызе]] і пастаўленая там аўтарам 19 ліпеня 1905 года; неўзабаве яе ігралі аматарскія трупы ад Вільні да Одэсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272.</ref>. П’еса адказвала на праблему страты мовы рыжскімі літоўцамі: здраднік Швянтас зноў адчувае сябе літоўцам, пачуўшы літоўскую песню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272–276.</ref>. У Першую сусветную вайну фінальны праклён Маргера немцам загучаў як актуальны, а 16 лютага 1919 года ў Коўне драму паставілі па загадзе прэм’ер-міністра Мікаласа Слежавічуса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 281–282, 287–289.</ref>. Драма Вінцаса Нагарноскіса «Pilėniečiai» (Шэнандоа, ЗША, 1908) развівае сюжэт з вялікай свабодай: дзеянне ідзе ў Піленах, пры двары вялікага князя і нават у папы рымскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 276–278.</ref>. Дзіцячае апавяданне [[Шатрыёс Рагана|Шатрыёс Раганы]] «Pilėnų gynimas» (1905–1907) робіць крыжакоў безаблічнай масай абсалютнага зла<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 278–279.</ref>. === Міжваенная Літва === У незалежнай Літве Маргер ператварыўся з абаронцы тоеснасці ў ваяра і патрыёта. У паэме «Margiris» лейтэнанта Стэпаса Думчюса, надрукаванай у рукапіснай газеце 6-га пяхотнага палка «Kalavijas», ён верны воін Гедзіміна, а Пілены — толькі месца выканання абавязку<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 297–298.</ref>. Вольны пераклад драмы Гераніма Друцкага-Любецкага (1909), зроблены Пятрасам Вайчюнасам пад назвай «Taip mirdavo lietuviai» («Так паміралі літоўцы», 1924), стаў, паводле Д. Мачуліса, нацыяналістычнай прапаведдзю смерці за радзіму<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313–317.</ref>. Найважнейшым творам гэтага часу стала «Старая казка пра слаўнага князя Маргера, валадара Пуні» [[Вінцас Крэвэ-Міцкявічус|Вінцаса Крэвэ-Міцкявічуса]], уключаная ў выданне «Паданняў старых людзей краю Дайнавы» 1928 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322, 325.</ref>. Маргер В. Крэвэ-Міцкявічуса — псіхалагічны партрэт старажытнага літоўца: славалюбівы і гатовы адмовіцца ад традыцый, ён святым лічыць толькі вернасць народу. Цэнтрам твора стала сама абарона, а душа героя на белым кані ідзе ў замагільны свет, куды не ведаюць шляху ні немцы, ні палякі, ні [[гуды]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 324.</ref>. Д. Мачуліс чытае гэта ў кантэксце віленскага пытання і нацыяналізму міжваеннай Літвы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 325–327.</ref>; твор паспрыяў і фарміраванню рэгіянальнай тоеснасці Дайнавы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 328.</ref>. === Вайна і сталінскі час === У гады Другой сусветнай вайны вобраз выкарыстала савецкая прапаганда: у газеце 16-й літоўскай дывізіі «Tėvynė šaukia» Казіс Сідэравічус (1942) зрабіў Маргера народным палкаводцам, чыя абарона дала час на мабілізацыю Гедыміну<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 352–353.</ref>, а ў яго кніжцы «Nuo Durbės iki Žalgirio» (1943) герой сюжэта «Кунігаса» стаў свядомым змагаром, які вучыцца ў немцаў, каб потым іх біць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 367.</ref>. У Маскве ў 1942 годзе выйшаў скарочаны твор В. Крэвэ-Міцкявічуса, з якога знялі, у прыватнасці, згадкі пра палякаў і гудаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 376–377.</ref>. Вобраз Маргера ўзнікае ў паэме Л. Гіры «Žalgirio Lietuva» і ў апавяданні Ёнаса Марцынкявічуса «Klebonas Morkūnas», герой якога, ксёндз, захоплены гісторыяй Маргера, далучаецца да савецкіх партызанаў; паэму пра Пілены задумвала [[Саламея Нерыс]], але не напісала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 373–375.</ref>. Вершаваная трагедыя Казіса Інчюры «Margiris» (1946), дзе ў палон трапляе нявеста князя Аўшруне, абапіралася на Ю. І. Крашэўскага і В. Крэвэ-Міцкявічуса. Яе падвергнулі разгромнай крытыцы за недастатковы савецкі патрыятызм, і яна засталася ў рукапісе да 1981 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 391–392.</ref>. === Позні савецкі час і эміграцыя === Самым уплывовым пасляваенным тэкстам стала лібрэта Ё. Мацконіса да оперы В. Кловы. Перад працай ён перачытаў В. Крэвэ-Міцкявічуса, У. Сыракомлю і Ю. І. Крашэўскага, але ад рамантычнай біяграфіі героя і жрацоў адмовіўся<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 417.</ref>. Паводле яго ўспамінаў, міністр культуры Юозас Банайціс адхіліў першую версію, баючыся абвінавачанняў у нацыяналізме, і аўтары ўвялі матыў дружбы народаў, ператварыўшы князя Рутэніса ў рускага князя Данілу<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 403, 406.</ref>. Князь у лібрэта стаў «народным правадыром», а сюжэт — ілюстрацыяй да савецкай гістарыяграфіі: лагер крыжакоў з іх англійскімі і бургундскімі саюзнікамі і манахамі адбівае прапаганду супраць Захаду і Ватыкана<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 404–405, 415–422, 427.</ref>. Гаворкі пра оперу як «культурнае супраціўленне» Д. Мачуліс лічыць беспадстаўнымі, хоць часткі гледачоў яна такой і здавалася, а эміграцыя пераважна бачыла ў ёй калабарацыю<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 406, 429–433.</ref>. У эміграцыі В. Алантас у 1970-я гады ўбачыў у прыкладах Маргера і Р. Каланты праяву літоўскага нацыянальнага характару<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 435.</ref>. == Вобраз у выяўленчым мастацтве і на сцэне == === Жывапіс і графіка === * Карціна Уладзіслава Канстанціна Маераноўскага «Апошняя сцэна Маргера»; * палатно [[Вінцэнт Дмахоўскі|Вінцэнта Дмахоўскага]] «Крыжакі перад атакай замка Пуня» (1837); * ілюстрацыі [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхала Эльвіра Андрыёлі]] да рамана «Кунігас»<ref>Дзярновіч 2020, с. 62, 64.</ref>. === Тэатр і опера === Сцэнічная гісторыя Маргера пачалася з трагедыі М. Шыкшніса «Піленскі князь» (гл. вышэй). П’еса Г. Друцкага-Любецкага ў вольным перакладзе П. Вайчунаса была пастаўлена ў Дзяржаўным тэатры ў Коўне 16 лютага 1926 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313, 317.</ref>. Опера [[Канстанцін Горскі|Канстанціна Горскага]] «Маргер», напісаная ў 1905 годзе паводле паэмы У. Сыракомлі, упершыню прагучала 13 студзеня 1927 года ў [[Познань|Познані]]; публіка і крытыкі палічылі тэму дзіўнай і неактуальнай<ref>Дзярновіч 2020, с. 67, 69–70; Аладава 2005.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 318.</ref>. Рукапісная партытура загінула ў Другую сусветную вайну, а ў 2023 годзе яе рэканструяваў дырыжор Іван Касцяхін<ref>{{cite web|language=en|url=https://polmic.pl/en/our-projects/warsaw-resurrection-of-music-the-forgotten-composer-konstanty-gorski-the-lost-opera-margier-and-the-full-reconstruction-of-its-score-by-conductor-ivan-kostyakhin|title=Resurrection of Music: The Forgotten Composer Konstanty Gorski|website=POLMIC}}</ref>. Галоўным сцэнічным увасабленнем сюжэта стала опера [[Вітаўтас Клова|Вітаўтаса Кловы]] «Пілены» на лібрэта Ёнаса Мацконіса, прэм’ера якой адбылася 1 ліпеня 1956 года ў Вільні<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 422.</ref>. Яе ставілі таксама пад адкрытым небам, у 1960 годзе ў дні юбілею [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]] ў Вільні; новыя пастаноўкі з’явіліся ў 1978 і 1986 гадах<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 442, 444, 461–462.</ref>. Арыя Удрыса стала адным з найбольш вядомых твораў літоўскай музыкі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 460–461.</ref>. У пастаноўцы Літоўскай оперы ў Чыкага (1994) лібрэта перапісалі, прыбраўшы антызаходнія сцэны і лінію дружбы са славянамі, а Данілу зноў замянілі князем Рутэнісам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. == Памяць == Напярэдадні абвяшчэння незалежнасці Літвы Маргер ужо стаяў у літоўскай культурнай памяці побач з Гедзімінам, Кейстутам і Вітаўтам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 287.</ref>. Яго імя насіў 6-ы пяхотны полк літоўскай арміі «Піленскага князя Маргіса»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 292–302.</ref>, а ў Коўне ў 1931 годзе з’явілася вуліца Маргіса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 321.</ref>. 600-годдзе Піленаў у 1936 годзе засталося ў цені юбілею [[Бітва пры Сауле|бітвы пры Сауле]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 307–312.</ref>. Да вобраза звярталіся і процілеглыя бакі. Падчас вайны ў [[Нарачанская пушча|Нарачанскай пушчы]] быў створаны ў 1943 годзе савецкі партызанскі атрад «Маргірыс», назву якому прапанаваў Генрыкас Зіманас<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 356–358.</ref>. Назву Маргіса пасля вайны насілі і падраздзяленні антысавецкіх партызанаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 394–396.</ref>. Пасля самаспалення [[Рамас Каланта|Рамаса Каланты]] ў Коўне ў 1972 годзе літоўскі пісьменнік-эмігрант Вітаўтас Алантас звязаў яго ўчынак з Піленамі, і вобраз набыў значэнне змагання за палітычную незалежнасць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 434–435.</ref>. Абаронцы ўрадавых будынкаў у Вільні ў студзені 1991 года, паводле літоўскай эмігранцкай газеты «Tėviškės žiburiai», паўтаралі воклік з оперы «лепш смерць, чым няволя»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. Калі ў 2009 годзе Д. Баронас і Д. Мачуліс публічна паставілі пад сумнеў гераічную версію, частка грамадства ўспрыняла гэта як замах на святое<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 472–473.</ref>. Ля падножжа гарадзішча ў Пунях у 1973 годзе ўсталяваны помнік Маргеру з радкамі Майроніса<ref>Volkaitė-Kulikauskienė 1990, p. 44; Дзярновіч 2020, с. 71.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == ; Крыніцы * ''Jean d’Outremeuse.'' Ly myreur des histors: chronique de Jean des Preis dit d’Outremeuse / Publ. par S. Bormans. — T. 6. — Bruxelles: F. Hayez, 1880. — (Corps des chroniques liégeoises). * Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische Uebersetzung und sonstige Ueberreste / Hrsg. von Th. Hirsch // Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft / Hrsg. von T. Hirsch, M. Töppen, E. Strehlke. — Bd. 2. — Leipzig: S. Hirzel, 1863. — S. 429–662. * ''Schütz C.'' Historia rerum prussicarum. — Zerbst: Bonaventur Schmid, 1592. * ''Wigand von Marburg.'' Nowa kronika pruska / Oprac. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski. — Toruń: TNT, 2017. — 665 s. ; Даследаванні * ''Аладава Р. Н.'' Константин Горский и его опера «Маргер» в контексте белорусской культуры. — Минск: Белорус. гос. акад. музыки, 2005. — 216 с. * ''Варабей М.'' Хрысціянізацыя ВКЛ вачыма Уладзіслава Сыракомлі ў гістарычнай паэме «Маргер» // Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. — Мінск: Выд. цэнтр БДУ, 2016. — С. 217–221. * ''Дзярновіч А. І.'' «Магіла волатаў»: рэактуалізацыя нарацыі пра штурм замка Пілены ў 1336 годзе і фарміраванне гістарычнага міфа літоўскай нацыі ў ХІХ стагоддзі // «Долгий XIX век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по Новой и Новейшей истории. — Вып. 4. — Мінск: РИВШ, 2020. — С. 55–76. * ''Baranauskas T.'' Lietuvos medinės pilys rašytinių šaltinių duomenimis // Lietuvos archeologija. — 2003. — T. 24. — P. 57–106. — ISSN 0207-8694. * ''Baronas D.'' Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos // Istorijos šaltinių tyrimai. — 2008. — T. 1. — P. 27–66. * ''Baronas D.'' Pilėnai — das litauische Masada. Auf den Spuren einer Legende // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung. — 2016. — Bd. 65. — Nr. 3. — S. 346–372. * ''Baronas D., Mačiulis D.'' Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2010. — 644 p. * ''Čiočytė D.'' Vladislavo Sirokomlės poema „Margiris“: poetinės struktūros archetipiniai aspektai // Literatūra. — 2014. — T. 56. — Nr. 1. — P. 31–39. * ''Ivinskis Z.'' Rinktiniai raštai. — T. 3: Lietuvių kovos su vokiečių riteriais XIII–XV amž. — Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1989. * ''Kasparavičius S.'' Bilionių piliakalnis — legendiniai Pilėnai? // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2002 metais. — Vilnius, 2003. — P. 274–275. * ''Nikžentaitis A.'' Gediminas. — Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1989. * ''Nikžentaitis A.'' Trapėnų žemė // Žemaičių praeitis. — T. 1. — Vilnius: Mokslas, 1990. — P. 93–99. * ''Mačiulis D.'' Vardas lietuvių kultūrinėje atmintyje: Pilėnų kunigaikščio Margirio atvejis // Acta humanitarica universitatis Saulensis. — 2009. — T. 8. — P. 346–353. — ISSN 1822-7309. * ''Nikžentaitis A.'' Pilėnų mįslė. — Vilnius, 1993. * ''Ruszczyńska M.'' Przywracanie narodowej pamięci w Śpiewkach o dawnych Litwinach Jana Czeczota // Europejskość ojczyzn: litewsko-polskie związki literackie, kulturowe i językowe. — Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2009. — S. 153–164. * ''Rowell S. C.'' Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345. — Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — (Cambridge Studies in Medieval Life and Thought. Fourth Series; 25). — ISBN 0-521-45011-X. * ''Varakauskas R.'' Pilėnų gynimas. — Vilnius, 1960. * ''Volkaitė-Kulikauskienė R.'' Punia: svarbiausios žinios. — Vilnius: Mintis, 1990. — ISBN 5-417-02858-4. * ''Zabiela G.'' Pilėnų pilies paieškos 1995 metais // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1994 ir 1995 metais. — Vilnius, 1996. — P. 350–353. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Маргер}} [[Катэгорыя:Памерлі ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Князі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Князі]] [[Катэгорыя:Жамойць]] [[Катэгорыя:Тэўтонскія хронікі]] [[Катэгорыя:Тэўтонскі ордэн]] 2enn81rkzax8nt1xoip183waupul86i 5238184 5238042 2026-11-04T06:42:09Z Aliaksei Lastouski 75892 5238184 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Маргер | арыгінал імя = {{lang-lt|Margiris}} | дата смерці = невядома (апошняя згадка — люты 1336) | занятак = князь }}[[File:Lithuania_Punia_Margiris_Pilikalnis.jpg|міні| Узгорак Маргірыса ў Пуні, традыцыйнае месцазнаходжанне замка Пілены]] '''Маргер''' (таксама '''Маргірыс''', '''Маргіс'''; {{lang-lt|Margiris, Margis}}, {{lang-pl|Margier}}, {{lang-de|Marger}}; апошняя згадка — люты 1336) — паганскі князь у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], правадыр абаронцаў замка [[Пілены]] падчас нападу войска [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]] ў лютым 1336 года<ref name="enc">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/margiris/|title=Margiris|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref><ref name="wig">Hirsch 1863, S. 488–490; Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. У XIX ст. гісторыя Маргера і Піленаў ператварылася ў рамантычную легенду пра гераічнае калектыўнае самагубства і стала адным з гістарычных міфаў літоўскага нацыянальнага руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 55–56, 72.</ref>. == Паходжанне і падзеі 1329 года == Надзейных звестак пра Маргера да 1336 года няма<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. Літоўскі гісторык [[Альвідас Нікжэнтайціс]] дапускаў, што Маргер быў сынам [[Будзівід|Будзівіда]], братам [[Гедзімін|Гедзіміна]] і ўплывовай асобай ва ўсёй Літве<ref name="nik">Nikžentaitis 1989, p. 10–11; Nikžentaitis 1990, p. 97; Baronas, Mačiulis 2010, p. 86.</ref>. [[Стывен Крыстафер Роўэл|Стывен Роўэл]] заўважае, што сваяцтва выводзілася з тытула ''rex'', а лацінскія аўтары ўжывалі яго вольна і маглі мець на ўвазе проста князя<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>. Тэорыя А. Нікжэнтайціса абапіраецца перадусім на атаясамленне Маргера з Маргалісам (''Margalis'') з хронікі льежскага аўтара [[Жан д’Утрэмёз|Жана д’Утрэмёза]]. Гэты аповед звязаны з паходам Нямецкага ордэна на [[Жамойць]] зімой 1329 года, у якім удзельнічаў кароль Чэхіі [[Ян Люксембургскі]]; 1 лютага быў узяты замак Мядзвегаліс (''Medvėgalis'')<ref>Rowell 1994, p. 240.</ref>. Д’Утрэмёз апавядае пра «сарацынскага» караля і султана Маргаліса, старога чалавека, які вёў абаронцаў замка Галідэн (''Galidaine''). Маргаліс выклікаў Яна Люксембургскага на паядынак, але на другі дзень 14 «сарацын» кінуліся яму на дапамогу. Абураны гэтым, ён сам здаўся каралю. Ян адпусціў яго без выкупу, аднак Маргаліс усё ж даў яму 20 тысяч фларынаў, адбітых імператарам [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людовікам Баварскім]]. Далей двор беспаспяхова схіляе Маргаліса да хрышчэння, у прыватнасці з дапамогай прыгожай дзяўчыны. Паводле д’Утрэмёза, неўзабаве пасля гэтага Маргаліс памёр, а султанам стаў ягоны сын, жанаты з дачкой графа Клермонскага<ref>d’Outremeuse 1880, p. 413–416.</ref>. Меркаванні пра гэты аповед разыходзяцца. А. Нікжэнтайціс лічыў яго гістарычным і выводзіў з яго высокае становішча Маргера<ref name="nik" />, а [[Томас Баранаўскас]] таксама прымае тоеснасць Маргера і Маргаліса<ref>Baranauskas 2003, p. 61.</ref>. С. Роўэл лічыць цяжкім сказаць, ці гэта той самы чалавек<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>, хоць у асноўным тэксце кнігі карыстаецца абодвума імёнамі як імёнамі адной асобы<ref>Rowell 1994, p. 240, 254.</ref>; аповед д’Утрэмёза ён называе рамантызаваным, але такім, што ўтрымлівае карысныя дэталі<ref>Rowell 1994, p. 33.</ref>. Дарус Баронас у 2008 годзе пагаджаўся з тоеснасцю толькі асцярожна<ref>Baronas 2008, p. 46–47.</ref>, а ў манаграфіі 2010 года разам з Дангірасам Мачулісам адкінуў яе. На іх думку, Маргаліс — гэта літаратурная копія сарацына Маргарыза з «[[Песня пра Раланда|Песні пра Раланда]]». == Падзеі ў Піленах == Паход пачаўся ў час кіравання вялікага магістра [[Дытрых фон Альтэнбург|Дытрыха фон Альтэнбурга]], які прыцягнуў рыцараў-госцей з Цэнтральнай і Заходняй Еўропы. Паводле Віганда, гэтых «гасцей» было больш за 200 «шаломаў»<ref>Дзярновіч 2020, с. 56–57; Hirsch 1863, S. 488.</ref>, а Вольфенбютэльскі храніст налічвае 200 братоў і 6000 узброеных<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 248.</ref>. Сярод знатных гасцей Віганд называе маркграфа Брандэнбургскага, графа «de Namen», гэта значыць Філіпа III Намюрскага, і графа Генебергскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 80, 484.</ref>. Падзеі адбыліся 25 лютага 1336 года: у гэты дзень, у дзень [[Матфей (евангеліст)|апостала Мацвея]], узяцце замка датуе «Epitome gestarum Prussiae», а Віганд называе нядзелю Reminiscere, якая ў 1336 годзе выпала на тое ж чысло<ref>Baronas 2008, p. 35; Hirsch 1863, S. 488, Anm. 249.</ref>. Замак ''Pillenen'' (далей у тым жа тэксце ''Polenen'') знаходзіўся ў «зямлі Тропен» (''terra Troppen'')<ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Паводле Віганда Марбургскага, туды сышлося больш за 4000 чалавек з чатырох зямель, многія з іх не былі воінамі<ref>Дзярновіч 2020, с. 57; Baronas 2008, p. 45.</ref>. Убачыўшы ордэнскае войска, людзі страцілі надзею ўтрымаць замак, кінулі маёмасць у агонь і пачалі забіваць сябе. Як кажуць (''ut ayunt''), старая паганка сякерай забіла сто чалавек і пазбавіла жыцця сябе. Многія параненыя выехалі з замка верхам, а граф Генебергскі ў гэтым бою добра сябе паказаў. Правадыр, якога лацінскі тэкст называе ''rex Lithwanorum'' («кароль літоўцаў»), спрабаваў адпомсціць ордэнскім воінам, якія кідалі ў замак бярвенне і камяні. Затым ён пад прыкрыццём шчытоў сваіх слуг уцёк у нейкую хованку, закалоў жонку і кінуў яе ў агонь; паганцы схілілі шыі, і ён забіў усіх<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas 2008, p. 38.</ref>. Замак быў разбураны, а ордэнскае войска вывела адтуль палонных і вялікую здабычу<ref>Hirsch 1863, S. 489.</ref>. Паводле Д. Баронаса, ён упаў, хутчэй за ўсё, у той самы дзень, пакуль войска вялікага князя было далёка; ужо 7 сакавіка 1336 года частка ўдзельнікаў паходу, вярнуўшыся ў Прусію, заснавала алтар у капліцы [[Георгій Перамаганосец|святога Юрыя]] ў Хабербергу, прадмесці [[Кёнігсберг|Кёнігсберга]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 82–83.</ref>. Пра лёс самога правадыра лацінскі тэкст нічога не паведамляе<ref>Baronas 2008, p. 42.</ref>. У К. Шуца аповед іншы. Ён дадае 4000 узброеных абаронцаў, матыў абароны веры і задушэнне жонак і дзяцей<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 179–181.</ref>. Абаронцы мужна змагаюцца некалькі дзён, сам Маргер, «вялікі дужы волат», працягвае бой у асобным умацаванні, а потым у склепе рассякае жонку шабляй і забівае сябе ўдарам у жывот. Ордэнскае войска вяртаецца «з большымі ранамі, чым здабычай»<ref>Hirsch 1863, S. 489–490.</ref>. Самагубства Маргера Д. Баронас лічыць літаратурным штампам, а не звесткай з Віганда<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 186.</ref>. Паводле высновы Д. Баронаса, рэканструяваць падзеі можна толькі паводле лацінскага перакладу хронікі Віганда, а аповед К. Шуца не з’яўляецца аўтэнтычным фрагментам гэтай хронікі<ref name="bar-abs">{{cite web|language=lt|url=https://www.lituanistika.lt/content/20049|title=Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos|website=Lituanistika}}</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс чытаюць тэкст Віганда не як апісанне гераічнай абароны, а як крывавы хаос, што пачаўся яшчэ да аблогі. Яны мяркуюць, што спачатку граф Генебергскі заняў перадзамча, а затым, пасля абстрэлу з аблогавых прылад, камандзір зламаўся, забіў жонку і воінаў, якія добраахвотна прынялі смерць ад яго рукі. Ці сам ён загінуў у той час, невядома: мог забіць сябе, загінуць або трапіць у палон<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 63–69, 595.</ref>. == Крыніцы і развіццё легенды == Паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, матыў актыўнага супраціўлення прыдумаў Я. Длугаш у частцы «Гадавікоў», завершанай у 1464–1466 гадах. Ён упершыню вылучыў падзеі ў асобны аповед, дадаў да іх анахранічныя бамбарды, а правадыра назваў проста начальнікам замка (''praefectus castri'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 108–109, 121, 488.</ref>. Ён жа, найхутчэй, запазычыў дэталі з апісання аблогі [[Масада|Масады]] ў [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]] і з апісанняў аблогі Астапы і Абідаса ў [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]]<ref name="bm">Baronas, Mačiulis 2010, [https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/4939/summary.pdf?sequence=8 Summary].</ref><ref name="zfo">Baronas 2016, S. 346–372.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 115, 118–120.</ref>. Адтуль сюжэт перайшоў да [[Мацей Мехавіта|Мацея Міхавіты]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 135–136.</ref>. [[Мацей Стрыйкоўскі]], які перанёс гісторыю ў культуру ВКЛ, параўноўваў Пілены з абаронай венгерскага Сігетвара ў 1566 годзе. Правадыра, якога ён называў толькі старастам, ён маляваў як копію абаронцы Сігетвара Мікалаша Зрыньі: у вершаваным творы 1578 года староста выводзіць рэшту воінаў з замка ў апошні бой, губляе правую руку і б’ецца левай. Імёнаў герояў аўтар не ведаў і шкадаваў, што не было вучоных людзей, якія б іх захавалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 151, 469, 496–497.</ref>. [[Альберт Віюк-Каяловіч]] ведаў пра самагубствы абаронцаў, але з пазіцый хрысціянскай маралі не захапляўся імі: учынак быў бы вартым памяці, пісаў ён, калі б ён адпавядаў дабрадзейнасці. На палях ён пазначыў «безнадзейную мужнасць літоўцаў»<ref name="bm" /><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 196, 470, 504.</ref>. Цікавасць да сюжэта аднавілі нямецкія і прускія аўтары: [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр]] (1785), які параўнаў абаронцаў з [[Нумантыя|нумантыйцамі]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 524.</ref>, [[Людвіг фон Бачка]] (1793) і асабліва [[Аўгуст фон Кацэбу]] (1808), які, паводле [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алега Дзярновіча]], заклаў разам з Ё. Фойгтам канон нарацыі пра Пілены XIX ст.<ref>Дзярновіч 2020, с. 58–61.</ref> Літоўскім князем Маргера назваў ужо А. фон Кацэбу, а Ё. Фойгт замацаваў гэты тытул (''Fürst Marger'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 530, 546.</ref>. Т. Нарбут, дадаўшы да 4000 абаронцаў удвая больш жанчын, дзяцей і старых, павялічыў лік ахвяр да 12 тысяч, а Ю. І. Крашэўскі назваў Маргера кунігасам<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–63.</ref>. У XIX ст. сюжэт увайшоў у польскамоўную літвінскую культуру былога ВКЛ, а таксама ў літоўскамоўнае гісторыяпісанне. [[Сімонас Даўкантас]] першы апавёў гэтую гісторыю па-літоўску, аднак большасць яго тэкстаў пры жыцці аўтара засталася ў рукапісах<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–69.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470.</ref>. У друку выйшла толькі кароткая згадка ў кнізе «Būdas senovės lietuvių» (1845), дзе падзеі памылкова аднесены да 1278 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 567.</ref>. На думку А. Дзярновіча, на мяжы XIX–XX стст. сюжэт стаў культавым у літоўскім нацыянальным руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 69, 72.</ref>. == Месца падзей == {{Асноўны артыкул|Пілены}}Месцазнаходжанне Піленаў не ўстаноўлена<ref name="pil">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pilenu-gynimas/|title=Pilėnų gynimas|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref>. Традыцыйна замак атаясамлялі з гарадзішчам у [[Пуня|Пуні]] на Нёмане. Першым гэта зрабіў М. Стрыйкоўскі: ён ведаў толькі скажоную форму Pullen і палічыў яе памылкай перапісчыка, які прачытаў «n» як «ll». Мясцовай традыцыі пра Пілены тады, паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, не існавала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 234–236.</ref>. Версію падхапілі А. Віюк-Каяловіч і А. Л. Шлёцэр, а замацавалі М. Балінскі ў «Старажытнай Польшчы» (1846) і [[Уладзіслаў Сыракомля]], які наведаў Пуню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 236, 242–243.</ref>. М. Балінскі спрачаўся з Т. Нарбутам, які шукаў замак у Запушчанскім краі, а потым у вёсцы Piliūnai над Шэшупай, і тлумачыў ''Troppen'' як Троцкае княства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 572–573.</ref>. Яе падтрымала таксама блытаніна з паходам 1382 года на зямлю Пуня<ref>Дзярновіч 2020, с. 58, 62–63.</ref>. У XX ст. за гарадзішчам замацавалася другая назва — гара Маргера<ref>{{cite web|language=lt|url=https://www.delfi.lt/veidai/kultura/ant-margirio-kalno-bus-paminetas-pilenu-zygdarbis.d?id=9500714|title=Ant Margirio kalno bus paminėtas Pilėnų žygdarbis|website=Delfi.lt|date=2006-05-11}}</ref>. В. Крэвэ-Міцкявічус сцвярджаў, што мясцовыя жыхары іначай яго і не называлі, але, паводле Д. Мачуліса, насамрэч яны так гару не называлі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322–323.</ref>. Раскопкі ў Пуні ў 1958–1961 гадах выявілі рэшткі ўмацаванняў XIII–XIV стст. і пажару, але атаясамлення не даказалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 245, 437.</ref>. Цяпер больш верагодным лічыцца ніжняе Панямонне<ref name="pil" /><ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Т. Хірш лакалізаваў зямлю Тропен на Нёмане ніжэй Коўна<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 250.</ref>, Ё. Фойгт шукаў замак на паўночны ўсход ад Расейнаў, каля дарогі паміж Кейданамі і Байсагалай<ref>Дзярновіч 2020, с. 61; Baronas, Mačiulis 2010, p. 237, 240.</ref>, А. Шапока — на ніжнім Нёмане, а Зянонас Івінскіс і Казіс Паўнксніс — на гарадзішчы Pypliai<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 244.</ref>. Новыя гіпотэзы звязваюць яго, у прыватнасці, з гарадзішчамі Molavėnai (А. Нікжэнтайціс), Ižiniškiai (Гінтаўтас Забела), Pilės каля Kaltinėnai (Т. Баранаўскас) і Bilionys (Стасіс Каспаравічус)<ref>Zabiela 1996, p. 353; Baranauskas 2003, p. 61; Kasparavičius 2003, p. 274–275; Baronas, Mačiulis 2010, p. 248–249.</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс лічаць шанцы знайсці замак малымі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 250.</ref>. == Вобраз у літаратуры == Літаратурны Маргер амаль не мае агульнага з постаццю, пра якую паведамляе Віганд Марбургскі. Паводле Дангіраса Мачуліса, аўтара раздзелаў манаграфіі 2010 года пра памяць аб Піленах, у канцы XIX ст. склалася ўстойлівае ядро вобраза — доказ літоўскай адвагі ў абароне свабоды і нацыянальнай тоеснасці, а кожная новая эпоха і палітычны рэжым дадавалі да яго свае сэнсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 14, 471–472.</ref>. На думку аўтараў манаграфіі, такія творы больш гавораць пра свой час і палітычны клімат, чым пра падзеі 1336 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 468.</ref><ref>Mačiulis 2009, p. 346–353.</ref>. === Папярэднікі === Ужо гісторыкі падрыхтавалі Маргера для літаратуры. Т. Нарбут, пішучы пад уплывам А. фон Кацэбу і Ё. Фойгта, дадаў жрыцу-прарочыцу, якая жыве ў замку, вуглі з алтара Зніча, памост, на якім яна адсякае сто галоў, і дзяцей Маргера. Яму ж належыць прамова князя, які заклікае выбраць смерць ганаровую, мілую багам і збаўчую для айчыны; так ён найвыразней сярод папярэднікаў выказаў характэрны для польскага рамантызму культ самагубства «дзеля іншых»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 217, 470, 560–565.</ref>. У «Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių» (1822) С. Даўкантаса Маргер — камендант Пуні, які з 4000 воінаў змагаецца супраць 20 тысяч закутых у жалеза крыжакоў. Працяўшы рагацінай жонку, ён паказвае яе ваярам са словамі пра нявінную кроў на галовах крыважэрцаў, у якіх перайначаны Евангелле паводле Мацвея (27:25)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 208, 219–221, 535–541.</ref>. У пазнейшых рукапісах С. Даўкантас ідзе за Ё. Фойгтам і называе замак Pilėnai, а ў «Pasakojimas apie veikalus lietuvių tautos senovėje» (1850-я гады) пераказвае прамову і фрагмент пра жрыцу Т. Нарбута<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 220, 551–557, 583–587.</ref>. [[Адам Міцкевіч]] пра Пілены не пісаў, аднак ягоная «[[Гражына (паэма)|Гражына]]» дала блізкую мадэль: князь Літавор кідаецца ў агонь, а аўтарская заўвага тлумачыць самаспаленне як ганаровы літоўскі звычай<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 214, 271.</ref>. Раней за паэму У. Сыракомлі быў напісаны верш [[Ян Чачот|Яна Чачота]] «Пра залогу ў Пулене ў часы Альгерда, 1336 г.» (№ XXXVIII цыкла «Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434»)<ref name="czecz">{{cite web|language=be|url=https://pawet.net/library/v_literature/mury/06/03/%D0%AF%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%82._%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%85_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%9E.html|title=Ян Чачот. Спевы пра даўніх ліцьвінаў|website=Pawet.net}}</ref>. Цыкл быў завершаны ў 1842–1844 гадах, але надрукаваны толькі ў 1994 годзе ў Вільні<ref>Ruszczyńska 2009, S. 153–164; [https://lituanistika.lt/content/41959 анатацыя].</ref>. Гэта вершаваны пераказ падзей без асабістага героя: у самім тэксце дзейнічаюць толькі залога і ўцекачы з наваколля, якія пасля штурму таранамі і гарматамі паляць маёмасць, забіваюць жонак і дзяцей і нішчаць сябе, а немцы бяруць пусты замак. Мараль верша ў тым, што смерць лепшая за сорам, а ліцвіны лічылі рабства смяротным грахом. Імя правадыра ў вершы не названае, а падзеі, згодна з назвай, адносяцца да часоў Альгерда, хоць у 1336 годзе ў Літве княжыў яшчэ Гедзімін. === У. Сыракомля і Ю. І. Крашэўскі === Літаратурную традыцыю ў строгім сэнсе пачалі два аўтары польскамоўнай культуры былога ВКЛ. Паэма У. Сыракомлі «Маргер» выйшла ў 1855 годзе<ref>Дзярновіч 2020, с. 66; Варабей 2016, с. 217–221. Выданне ў А. Дзярновіча: Вільня, Р. Рафаловіч, 1855; Д. Мачуліс называе Львоў, спасылаючыся на выданне кнігарні А. Д. Бартошэвіча і М. Бярнацкага з умоўнай датай [1854] (Baronas, Mačiulis 2010, p. 259).</ref>. Тэму падказала пісьменніца Пауліна Вільконьска, а матэрыял далі працы Т. Нарбута і М. Балінскага. Улетку 1854 года паэт наведаў Пуню і ў лісце да Ю. І. Крашэўскага прызнаваўся, што пасяляе Маргера там наўмысна, каб падражніць Т. Нарбута, які шукаў замак у іншым месцы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 228, 243, 259.</ref>. Д. Мачуліс заўважае, што так У. Сыракомля ўзаконіў свабодныя адносіны пісьменніка да гістарычных прац<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 259.</ref>. Паэма стала для наступнага пакалення адным з галоўных уяўленняў пра слаўнае мінулае: [[Ёнас Басанавічус]] ведаў яе на памяць, а ў сям’і Біржышкаў яе чыталі ўслых<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 260–261.</ref>. Яе архетыпічную структуру разглядае Даля Чёчытэ, якая адзначае і ўплыў на [[Майроніс|Майроніса]]<ref>Čiočytė 2014, p. 31–39.</ref>. Рускі пераклад Ліёдара Пальміна друкаваўся ў «Русской мысли» ў 1880 годзе<ref>{{cite web|language=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D1%8C/1880|title=Русская мысль/1880|website=Викитека}}</ref>, а па-літоўску поўнасцю яна выйшла толькі ў 1936 годзе ў Коўне ў перакладзе Антанаса Валайціса, калі яе ўплыў ужо быў невялікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 312.</ref>. Раман [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]] «Кунігас» (1882) пераносіць цэнтр цяжару з абароны на біяграфію героя. Сын піленскага князя, выкрадзены крыжакамі, расце ў [[Мальбарк|Марыенбургу]] пад імем Юрый, забыўшы родную мову. Пачуўшы літоўскую гаворку, ён вяртаецца на радзіму, дзе яго пазнае маці Рэда, і становіцца князем Маргерам. У канцы ён забівае каханую Банюту і сябе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 268.</ref>. Самой абароне прысвечаны толькі апошні, XII раздзел, а галоўная ідэя, паводле Д. Мачуліса, — непераможная сіла крыві і роднай мовы, што падкрэслена літоўскай прыказкай у эпіграфе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 269–270.</ref>. А. Дзярновіч называе героя своеасаблівым анты-Валенродам<ref>Дзярновіч 2020, с. 63–64.</ref>. Літоўскі пераклад Аўгустынаса Зейцаса выйшаў у ЗША ў 1887 годзе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 267.</ref>. Выданні 1901 года ў Варшаве і 1908 года ў Вільні (пераклад Адольфаса Вегеле) мелі невядома кім дапісаны шчаслівы канец, у якім герояў ратуюць, але такая версія не прыжылася<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 270–271.</ref>. === Літоўскае нацыянальнае адраджэнне === Літоўскі рух атрымаў сюжэт перадусім ад польскіх рамантыкаў, і пачаткам ягонага шляху ў літоўскую памяць Д. Мачуліс лічыць газету «[[Аўшра]]» (1883–1886)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 263–264, 471.</ref>. Там побач з нарысам Ё. Басанавічуса пра старажытныя замкі друкаваліся ўрыўкі з паэмы У. Сыракомлі пад назвай «Маргіс», і яе радкамі Ё. Басанавічус характарызаваў героя<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 256.</ref>. Першым літоўскім вершаваным пераказам быў твор Сільвестраса Гімжаўскаса «Puniškėnams apie Margierių»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 261.</ref>. Паэма «Margeris» латышскага пісьменніка Судрабу Эджуса напісана ўслед за У. Сыракомлем<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 265.</ref>. Адасоблена стаіць «Аповед Антанаса Трэцініка» біскупа Мацея Валанчуса, напісаны ў 1872 годзе. Тут падзеі аднесены да 1334 года, а Маргер — разважлівы кіраўнік Жамойці, які хавае мірнае насельніцтва ў лясах і збірае ў замку 4000 адборных воінаў. Старую замяняе паганскі жрэц з сякерай, абаронцы адзін за адным скачуць у агонь, а завяршаецца аповед словамі крыжакоў пра тое, як цяжка перамагчы такі народ. Да чытачоў твор дайшоў толькі пасля смерці аўтара, у 1890–1891 гадах у ЗША<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 222, 265–267, 589–591.</ref>. У «Аповедах пра мінулае Літвы» Майроніса (Тыльзіт, 1891), якія два дзесяцігоддзі служылі галоўным падручнікам, пра бой пры Піленах сказана, што ён пакрыў літоўскую адвагу бессмяротнай славай, і з таго часу эпізод трапляў ва ўсе школьныя падркчнікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280.</ref>. === Наследаванні «Кунігаса» === Вакол рамана Ю. І. Крашэўскага ўзнікла цэлая літоўская літаратура перайманняў, у якой Маргер стаў абаронцам мовы і ідэнтычнвсці. Галоўнай з іх была пяціактная трагедыя Марцэлінаса Шыкшніса (псеўданім Šiaulėniškis) «Піленскі князь», напісаная ў 1899 годзе на просьбу літоўскага таварыства ў [[Рыга|Рызе]] і пастаўленая там аўтарам 19 ліпеня 1905 года; неўзабаве яе ігралі аматарскія трупы ад Вільні да Адэсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272.</ref>. П’еса адказвала на праблему страты мовы рыжскімі літоўцамі: здраднік Швянтас зноў адчувае сябе літоўцам, пачуўшы літоўскую песню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272–276.</ref>. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] фінальны праклён Маргера немцам загучаў як актуальны, а 16 лютага 1919 года ў Коўне драму паставілі па загадзе прэм’ер-міністра Мікаласа Слежавічуса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 281–282, 287–289.</ref>. Драма Вінцаса Нагарноскіса «Pilėniečiai» (Шэнандоа, ЗША, 1908) развівае сюжэт з вялікай свабодай: дзеянне ідзе ў Піленах, пры двары вялікага князя і нават у папы рымскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 276–278.</ref>. Дзіцячае апавяданне [[Шатрыёс Рагана|Шатрыёс Раганы]] «Pilėnų gynimas» (1905–1907) робіць крыжакоў безаблічнай масай абсалютнага зла<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 278–279.</ref>. === Міжваенная Літва === У незалежнай Літве Маргер ператварыўся з абаронцы тоеснасці ў ваяра і патрыёта. У паэме «Margiris» лейтэнанта Стэпаса Думчюса, надрукаванай у рукапіснай газеце 6-га пяхотнага палка «Kalavijas», ён верны воін Гедзіміна, а Пілены — толькі месца выканання абавязку<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 297–298.</ref>. Вольны пераклад драмы [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Гераніма Друцкага-Любецкага]] (1909), зроблены Пятрасам Вайчунасам пад назвай «Taip mirdavo lietuviai» («Так паміралі літоўцы», 1924), стаў, паводле Д. Мачуліса, нацыяналістычнай прапаведдзю смерці за радзіму<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313–317.</ref>. Найважнейшым творам гэтага часу стала «Старая казка пра слаўнага князя Маргера, валадара Пуні» [[Вінцас Крэвэ-Міцкявічус|Вінцаса Крэвэ-Міцкявічуса]], уключаная ў выданне «Паданняў старых людзей краю Дайнавы» 1928 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322, 325.</ref>. Маргер В. Крэвэ-Міцкявічуса — псіхалагічны партрэт старажытнага літоўца: славалюбівы і гатовы адмовіцца ад традыцый, ён святым лічыць толькі вернасць народу. Цэнтрам твора стала сама абарона, а душа героя на белым кані ідзе ў замагільны свет, куды не ведаюць шляху ні немцы, ні палякі, ні [[гуды]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 324.</ref>. === Вайна і сталінскі час === У гады Другой сусветнай вайны вобраз выкарыстала савецкая прапаганда: у газеце 16-й літоўскай дывізіі «Tėvynė šaukia» Казіс Сідэравічус (1942) зрабіў Маргера народным палкаводцам, чыя абарона дала час на мабілізацыю Гедыміну<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 352–353.</ref>, а ў яго кніжцы «Nuo Durbės iki Žalgirio» (1943) герой сюжэта «Кунігаса» стаў свядомым змагаром, які вучыцца ў немцаў, каб потым іх біць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 367.</ref>. У Маскве ў 1942 годзе выйшаў скарочаны твор В. Крэвэ-Міцкявічуса, з якога знялі, у прыватнасці, згадкі пра палякаў і гудаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 376–377.</ref>. Вобраз Маргера ўзнікае ў паэме Л. Гіры «Žalgirio Lietuva» і ў апавяданні Ёнаса Марцынкявічуса «Klebonas Morkūnas», герой якога, ксёндз, захоплены гісторыяй Маргера, далучаецца да савецкіх партызанаў; паэму пра Пілены задумвала [[Саламея Нерыс]], але не напісала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 373–375.</ref>. == Вобраз у выяўленчым мастацтве і на сцэне == === Жывапіс і графіка === * Карціна Уладзіслава Канстанціна Маераноўскага «Апошняя сцэна Маргера»; * палатно [[Вінцэнт Дмахоўскі|Вінцэнта Дмахоўскага]] «Крыжакі перад атакай замка Пуня» (1837); * ілюстрацыі [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхала Эльвіра Андрыёлі]] да рамана «Кунігас»<ref>Дзярновіч 2020, с. 62, 64.</ref>. === Тэатр і опера === Сцэнічная гісторыя Маргера пачалася з трагедыі М. Шыкшніса «Піленскі князь» (гл. вышэй). П’еса Г. Друцкага-Любецкага ў вольным перакладзе П. Вайчунаса была пастаўлена ў Дзяржаўным тэатры ў Коўне 16 лютага 1926 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313, 317.</ref>. Опера [[Канстанцін Горскі|Канстанціна Горскага]] «Маргер», напісаная ў 1905 годзе паводле паэмы У. Сыракомлі, упершыню прагучала 13 студзеня 1927 года ў [[Познань|Познані]]; публіка і крытыкі палічылі тэму дзіўнай і неактуальнай<ref>Дзярновіч 2020, с. 67, 69–70; Аладава 2005.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 318.</ref>. Рукапісная партытура загінула ў Другую сусветную вайну, а ў 2023 годзе яе рэканструяваў дырыжор Іван Касцяхін<ref>{{cite web|language=en|url=https://polmic.pl/en/our-projects/warsaw-resurrection-of-music-the-forgotten-composer-konstanty-gorski-the-lost-opera-margier-and-the-full-reconstruction-of-its-score-by-conductor-ivan-kostyakhin|title=Resurrection of Music: The Forgotten Composer Konstanty Gorski|website=POLMIC}}</ref>. Галоўным сцэнічным увасабленнем сюжэта стала опера [[Вітаўтас Клова|Вітаўтаса Кловы]] «Пілены» на лібрэта Ёнаса Мацконіса, прэм’ера якой адбылася 1 ліпеня 1956 года ў Вільні<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 422.</ref>. Яе ставілі таксама пад адкрытым небам, у 1960 годзе ў дні юбілею [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]] ў Вільні; новыя пастаноўкі з’явіліся ў 1978 і 1986 гадах<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 442, 444, 461–462.</ref>. Арыя Удрыса стала адным з найбольш вядомых твораў літоўскай музыкі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 460–461.</ref>. У пастаноўцы Літоўскай оперы ў Чыкага (1994) лібрэта перапісалі, прыбраўшы антызаходнія сцэны і лінію дружбы са славянамі, а Данілу зноў замянілі князем Рутэнісам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. == Памяць == Напярэдадні абвяшчэння незалежнасці Літвы Маргер ужо стаяў у літоўскай культурнай памяці побач з Гедзімінам, Кейстутам і Вітаўтам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 287.</ref>. Яго імя насіў 6-ы пяхотны полк літоўскай арміі «Піленскага князя Маргіса»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 292–302.</ref>, а ў Коўне ў 1931 годзе з’явілася вуліца Маргіса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 321.</ref>. 600-годдзе Піленаў у 1936 годзе засталося ў цені юбілею [[Бітва пры Сауле|бітвы пры Сауле]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 307–312.</ref>. Да вобраза звярталіся і процілеглыя бакі. Падчас вайны ў [[Нарачанская пушча|Нарачанскай пушчы]] быў створаны ў 1943 годзе савецкі партызанскі атрад «Маргірыс», назву якому прапанаваў Генрыкас Зіманас<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 356–358.</ref>. Назву Маргіса пасля вайны насілі і падраздзяленні антысавецкіх партызанаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 394–396.</ref>. Пасля самаспалення [[Рамас Каланта|Рамаса Каланты]] ў Коўне ў 1972 годзе літоўскі пісьменнік-эмігрант Вітаўтас Алантас звязаў яго ўчынак з Піленамі, і вобраз набыў значэнне змагання за палітычную незалежнасць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 434–435.</ref>. Абаронцы ўрадавых будынкаў у Вільні ў студзені 1991 года, паводле літоўскай эмігранцкай газеты «Tėviškės žiburiai», паўтаралі воклік з оперы «лепш смерць, чым няволя»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. Калі ў 2009 годзе Д. Баронас і Д. Мачуліс публічна паставілі пад сумнеў гераічную версію, частка грамадства ўспрыняла гэта як замах на святое<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 472–473.</ref>. Ля падножжа гарадзішча ў Пунях у 1973 годзе ўсталяваны помнік Маргеру з радкамі Майроніса<ref>Volkaitė-Kulikauskienė 1990, p. 44; Дзярновіч 2020, с. 71.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == ; Крыніцы * ''Jean d’Outremeuse.'' Ly myreur des histors: chronique de Jean des Preis dit d’Outremeuse / Publ. par S. Bormans. — T. 6. — Bruxelles: F. Hayez, 1880. — (Corps des chroniques liégeoises). * Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische Uebersetzung und sonstige Ueberreste / Hrsg. von Th. Hirsch // Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft / Hrsg. von T. Hirsch, M. Töppen, E. Strehlke. — Bd. 2. — Leipzig: S. Hirzel, 1863. — S. 429–662. * ''Schütz C.'' Historia rerum prussicarum. — Zerbst: Bonaventur Schmid, 1592. * ''Wigand von Marburg.'' Nowa kronika pruska / Oprac. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski. — Toruń: TNT, 2017. — 665 s. ; Даследаванні * ''Аладава Р. Н.'' Константин Горский и его опера «Маргер» в контексте белорусской культуры. — Минск: Белорус. гос. акад. музыки, 2005. — 216 с. * ''Варабей М.'' Хрысціянізацыя ВКЛ вачыма Уладзіслава Сыракомлі ў гістарычнай паэме «Маргер» // Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. — Мінск: Выд. цэнтр БДУ, 2016. — С. 217–221. * ''Дзярновіч А. І.'' «Магіла волатаў»: рэактуалізацыя нарацыі пра штурм замка Пілены ў 1336 годзе і фарміраванне гістарычнага міфа літоўскай нацыі ў ХІХ стагоддзі // «Долгий XIX век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по Новой и Новейшей истории. — Вып. 4. — Мінск: РИВШ, 2020. — С. 55–76. * ''Baranauskas T.'' Lietuvos medinės pilys rašytinių šaltinių duomenimis // Lietuvos archeologija. — 2003. — T. 24. — P. 57–106. — ISSN 0207-8694. * ''Baronas D.'' Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos // Istorijos šaltinių tyrimai. — 2008. — T. 1. — P. 27–66. * ''Baronas D.'' Pilėnai — das litauische Masada. Auf den Spuren einer Legende // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung. — 2016. — Bd. 65. — Nr. 3. — S. 346–372. * ''Baronas D., Mačiulis D.'' Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2010. — 644 p. * ''Čiočytė D.'' Vladislavo Sirokomlės poema „Margiris“: poetinės struktūros archetipiniai aspektai // Literatūra. — 2014. — T. 56. — Nr. 1. — P. 31–39. * ''Ivinskis Z.'' Rinktiniai raštai. — T. 3: Lietuvių kovos su vokiečių riteriais XIII–XV amž. — Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1989. * ''Kasparavičius S.'' Bilionių piliakalnis — legendiniai Pilėnai? // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2002 metais. — Vilnius, 2003. — P. 274–275. * ''Nikžentaitis A.'' Gediminas. — Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1989. * ''Nikžentaitis A.'' Trapėnų žemė // Žemaičių praeitis. — T. 1. — Vilnius: Mokslas, 1990. — P. 93–99. * ''Mačiulis D.'' Vardas lietuvių kultūrinėje atmintyje: Pilėnų kunigaikščio Margirio atvejis // Acta humanitarica universitatis Saulensis. — 2009. — T. 8. — P. 346–353. — ISSN 1822-7309. * ''Nikžentaitis A.'' Pilėnų mįslė. — Vilnius, 1993. * ''Ruszczyńska M.'' Przywracanie narodowej pamięci w Śpiewkach o dawnych Litwinach Jana Czeczota // Europejskość ojczyzn: litewsko-polskie związki literackie, kulturowe i językowe. — Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2009. — S. 153–164. * ''Rowell S. C.'' Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345. — Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — (Cambridge Studies in Medieval Life and Thought. Fourth Series; 25). — ISBN 0-521-45011-X. * ''Varakauskas R.'' Pilėnų gynimas. — Vilnius, 1960. * ''Volkaitė-Kulikauskienė R.'' Punia: svarbiausios žinios. — Vilnius: Mintis, 1990. — ISBN 5-417-02858-4. * ''Zabiela G.'' Pilėnų pilies paieškos 1995 metais // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1994 ir 1995 metais. — Vilnius, 1996. — P. 350–353. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Маргер}} [[Катэгорыя:Памерлі ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Князі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Князі]] [[Катэгорыя:Жамойць]] [[Катэгорыя:Тэўтонскія хронікі]] [[Катэгорыя:Тэўтонскі ордэн]] 7sgz6lovb2jxml9ml9cscxpc272fbci 5238186 5238184 2026-11-04T07:06:54Z Aliaksei Lastouski 75892 5238186 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Маргер | арыгінал імя = {{lang-lt|Margiris}} | дата смерці = невядома (апошняя згадка — люты 1336) | занятак = князь }}[[File:Lithuania_Punia_Margiris_Pilikalnis.jpg|міні| Узгорак Маргірыса ў Пуні, традыцыйнае месцазнаходжанне замка Пілены]] '''Маргер''' (таксама '''Маргірыс''', '''Маргіс'''; {{lang-lt|Margiris, Margis}}, {{lang-pl|Margier}}, {{lang-de|Marger}}; апошняя згадка — люты 1336) — паганскі князь у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], правадыр абаронцаў замка [[Пілены]] падчас нападу войска [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]] ў лютым 1336 года<ref name="enc">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/margiris/|title=Margiris|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref><ref name="wig">Hirsch 1863, S. 488–490; Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. У XIX ст. гісторыя Маргера і Піленаў ператварылася ў рамантычную легенду пра гераічнае калектыўнае самагубства і стала адным з гістарычных міфаў літоўскага нацыянальнага руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 55–56, 72.</ref>. == Паходжанне і падзеі 1329 года == Надзейных звестак пра Маргера да 1336 года няма<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. Літоўскі гісторык [[Альвідас Нікжэнтайціс]] дапускаў, што Маргер быў сынам [[Будзівід|Будзівіда]], братам [[Гедзімін|Гедзіміна]] і ўплывовай асобай ва ўсёй Літве<ref name="nik">Nikžentaitis 1989, p. 10–11; Nikžentaitis 1990, p. 97; Baronas, Mačiulis 2010, p. 86.</ref>. [[Стывен Крыстафер Роўэл|Стывен Роўэл]] заўважае, што сваяцтва выводзілася з тытула ''rex'', а лацінскія аўтары ўжывалі яго вольна і маглі мець на ўвазе проста князя<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>. Тэорыя А. Нікжэнтайціса абапіраецца перадусім на атаясамленне Маргера з Маргалісам (''Margalis'') з хронікі льежскага аўтара [[Жан д’Утрэмёз|Жана д’Утрэмёза]]. Гэты аповед звязаны з паходам Нямецкага ордэна на [[Жамойць]] зімой 1329 года, у якім удзельнічаў кароль Чэхіі [[Ян Люксембургскі]]; 1 лютага быў узяты замак Мядзвегаліс (''Medvėgalis'')<ref>Rowell 1994, p. 240.</ref>. Д’Утрэмёз апавядае пра «сарацынскага» караля і султана Маргаліса, старога чалавека, які вёў абаронцаў замка Галідэн (''Galidaine''). Маргаліс выклікаў Яна Люксембургскага на паядынак, але на другі дзень 14 «сарацын» кінуліся яму на дапамогу. Абураны гэтым, ён сам здаўся каралю. Ян адпусціў яго без выкупу, аднак Маргаліс усё ж даў яму 20 тысяч фларынаў, адбітых імператарам [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людовікам Баварскім]]. Далей двор беспаспяхова схіляе Маргаліса да хрышчэння, у прыватнасці з дапамогай прыгожай дзяўчыны. Паводле д’Утрэмёза, неўзабаве пасля гэтага Маргаліс памёр, а султанам стаў ягоны сын, жанаты з дачкой графа Клермонскага<ref>d’Outremeuse 1880, p. 413–416.</ref>. Меркаванні пра гэты аповед разыходзяцца. А. Нікжэнтайціс лічыў яго гістарычным і выводзіў з яго высокае становішча Маргера<ref name="nik" />, а [[Томас Баранаўскас]] таксама прымае тоеснасць Маргера і Маргаліса<ref>Baranauskas 2003, p. 61.</ref>. С. Роўэл лічыць цяжкім сказаць, ці гэта той самы чалавек<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>, хоць у асноўным тэксце кнігі карыстаецца абодвума імёнамі як імёнамі адной асобы<ref>Rowell 1994, p. 240, 254.</ref>; аповед д’Утрэмёза ён называе рамантызаваным, але такім, што ўтрымлівае карысныя дэталі<ref>Rowell 1994, p. 33.</ref>. Дарус Баронас у 2008 годзе пагаджаўся з тоеснасцю толькі асцярожна<ref>Baronas 2008, p. 46–47.</ref>, а ў манаграфіі 2010 года разам з Дангірасам Мачулісам адкінуў яе. На іх думку, Маргаліс — гэта літаратурная копія сарацына Маргарыза з «[[Песня пра Раланда|Песні пра Раланда]]». == Падзеі ў Піленах == Паход пачаўся ў час кіравання вялікага магістра [[Дытрых фон Альтэнбург|Дытрыха фон Альтэнбурга]], які прыцягнуў рыцараў-госцей з Цэнтральнай і Заходняй Еўропы. Паводле Віганда, гэтых «гасцей» было больш за 200 «шаломаў»<ref>Дзярновіч 2020, с. 56–57; Hirsch 1863, S. 488.</ref>, а Вольфенбютэльскі храніст налічвае 200 братоў і 6000 узброеных<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 248.</ref>. Сярод знатных гасцей Віганд называе маркграфа Брандэнбургскага, графа «de Namen», гэта значыць Філіпа III Намюрскага, і графа Генебергскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 80, 484.</ref>. Падзеі адбыліся 25 лютага 1336 года: у гэты дзень, у дзень [[Матфей (евангеліст)|апостала Мацвея]], узяцце замка датуе «Epitome gestarum Prussiae», а Віганд называе нядзелю Reminiscere, якая ў 1336 годзе выпала на тое ж чысло<ref>Baronas 2008, p. 35; Hirsch 1863, S. 488, Anm. 249.</ref>. Замак ''Pillenen'' (далей у тым жа тэксце ''Polenen'') знаходзіўся ў «зямлі Тропен» (''terra Troppen'')<ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Паводле Віганда Марбургскага, туды сышлося больш за 4000 чалавек з чатырох зямель, многія з іх не былі воінамі<ref>Дзярновіч 2020, с. 57; Baronas 2008, p. 45.</ref>. Убачыўшы ордэнскае войска, людзі страцілі надзею ўтрымаць замак, кінулі маёмасць у агонь і пачалі забіваць сябе. Як кажуць (''ut ayunt''), старая паганка сякерай забіла сто чалавек і пазбавіла жыцця сябе. Многія параненыя выехалі з замка верхам, а граф Генебергскі ў гэтым бою добра сябе паказаў. Правадыр, якога лацінскі тэкст называе ''rex Lithwanorum'' («кароль літоўцаў»), спрабаваў адпомсціць ордэнскім воінам, якія кідалі ў замак бярвенне і камяні. Затым ён пад прыкрыццём шчытоў сваіх слуг уцёк у нейкую хованку, закалоў жонку і кінуў яе ў агонь; паганцы схілілі шыі, і ён забіў усіх<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas 2008, p. 38.</ref>. Замак быў разбураны, а ордэнскае войска вывела адтуль палонных і вялікую здабычу<ref>Hirsch 1863, S. 489.</ref>. Паводле Д. Баронаса, ён упаў, хутчэй за ўсё, у той самы дзень, пакуль войска вялікага князя было далёка; ужо 7 сакавіка 1336 года частка ўдзельнікаў паходу, вярнуўшыся ў Прусію, заснавала алтар у капліцы [[Георгій Перамаганосец|святога Юрыя]] ў Хабербергу, прадмесці [[Кёнігсберг|Кёнігсберга]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 82–83.</ref>. Пра лёс самога правадыра лацінскі тэкст нічога не паведамляе<ref>Baronas 2008, p. 42.</ref>. У К. Шуца аповед іншы. Ён дадае 4000 узброеных абаронцаў, матыў абароны веры і задушэнне жонак і дзяцей<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 179–181.</ref>. Абаронцы мужна змагаюцца некалькі дзён, сам Маргер, «вялікі дужы волат», працягвае бой у асобным умацаванні, а потым у склепе рассякае жонку шабляй і забівае сябе ўдарам у жывот. Ордэнскае войска вяртаецца «з большымі ранамі, чым здабычай»<ref>Hirsch 1863, S. 489–490.</ref>. Самагубства Маргера Д. Баронас лічыць літаратурным штампам, а не звесткай з Віганда<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 186.</ref>. Паводле высновы Д. Баронаса, рэканструяваць падзеі можна толькі паводле лацінскага перакладу хронікі Віганда, а аповед К. Шуца не з’яўляецца аўтэнтычным фрагментам гэтай хронікі<ref name="bar-abs">{{cite web|language=lt|url=https://www.lituanistika.lt/content/20049|title=Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos|website=Lituanistika}}</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс чытаюць тэкст Віганда не як апісанне гераічнай абароны, а як крывавы хаос, што пачаўся яшчэ да аблогі. Яны мяркуюць, што спачатку граф Генебергскі заняў перадзамча, а затым, пасля абстрэлу з аблогавых прылад, камандзір зламаўся, забіў жонку і воінаў, якія добраахвотна прынялі смерць ад яго рукі. Ці сам ён загінуў у той час, невядома: мог забіць сябе, загінуць або трапіць у палон<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 63–69, 595.</ref>. == Крыніцы і развіццё легенды == Паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, матыў актыўнага супраціўлення прыдумаў Я. Длугаш у частцы «Гадавікоў», завершанай у 1464–1466 гадах. Ён упершыню вылучыў падзеі ў асобны аповед, дадаў да іх анахранічныя бамбарды, а правадыра назваў проста начальнікам замка (''praefectus castri'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 108–109, 121, 488.</ref>. Ён жа, найхутчэй, запазычыў дэталі з апісання аблогі [[Масада|Масады]] ў [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]] і з апісанняў аблогі Астапы і Абідаса ў [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]]<ref name="bm">Baronas, Mačiulis 2010, [https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/4939/summary.pdf?sequence=8 Summary].</ref><ref name="zfo">Baronas 2016, S. 346–372.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 115, 118–120.</ref>. Адтуль сюжэт перайшоў да [[Мацей Мехавіта|Мацея Міхавіты]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 135–136.</ref>. [[Мацей Стрыйкоўскі]], які перанёс гісторыю ў культуру ВКЛ, параўноўваў Пілены з абаронай венгерскага Сігетвара ў 1566 годзе. Правадыра, якога ён называў толькі старастам, ён маляваў як копію абаронцы Сігетвара Мікалаша Зрыньі: у вершаваным творы 1578 года староста выводзіць рэшту воінаў з замка ў апошні бой, губляе правую руку і б’ецца левай. Імёнаў герояў аўтар не ведаў і шкадаваў, што не было вучоных людзей, якія б іх захавалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 151, 469, 496–497.</ref>. [[Альберт Віюк-Каяловіч]] ведаў пра самагубствы абаронцаў, але з пазіцый хрысціянскай маралі не захапляўся імі: учынак быў бы вартым памяці, пісаў ён, калі б ён адпавядаў дабрадзейнасці. На палях ён пазначыў «безнадзейную мужнасць літоўцаў»<ref name="bm" /><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 196, 470, 504.</ref>. Цікавасць да сюжэта аднавілі нямецкія і прускія аўтары: [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр]] (1785), які параўнаў абаронцаў з [[Нумантыя|нумантыйцамі]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 524.</ref>, [[Людвіг фон Бачка]] (1793) і асабліва [[Аўгуст фон Кацэбу]] (1808), які, паводле [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алега Дзярновіча]], заклаў разам з Ё. Фойгтам канон нарацыі пра Пілены XIX ст.<ref>Дзярновіч 2020, с. 58–61.</ref> Літоўскім князем Маргера назваў ужо А. фон Кацэбу, а Ё. Фойгт замацаваў гэты тытул (''Fürst Marger'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 530, 546.</ref>. Т. Нарбут, дадаўшы да 4000 абаронцаў удвая больш жанчын, дзяцей і старых, павялічыў лік ахвяр да 12 тысяч, а Ю. І. Крашэўскі назваў Маргера кунігасам<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–63.</ref>. У XIX ст. сюжэт увайшоў у польскамоўную літвінскую культуру былога ВКЛ, а таксама ў літоўскамоўнае гісторыяпісанне. [[Сімонас Даўкантас]] першы апавёў гэтую гісторыю па-літоўску, аднак большасць яго тэкстаў пры жыцці аўтара засталася ў рукапісах<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–69.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470.</ref>. У друку выйшла толькі кароткая згадка ў кнізе «Būdas senovės lietuvių» (1845), дзе падзеі памылкова аднесены да 1278 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 567.</ref>. На думку А. Дзярновіча, на мяжы XIX–XX стст. сюжэт стаў культавым у літоўскім нацыянальным руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 69, 72.</ref>. == Месца падзей == {{Асноўны артыкул|Пілены}}Месцазнаходжанне Піленаў не ўстаноўлена<ref name="pil">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pilenu-gynimas/|title=Pilėnų gynimas|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref>. Традыцыйна замак атаясамлялі з гарадзішчам у [[Пуня|Пуні]] на Нёмане. Першым гэта зрабіў М. Стрыйкоўскі: ён ведаў толькі скажоную форму Pullen і палічыў яе памылкай перапісчыка, які прачытаў «n» як «ll». Мясцовай традыцыі пра Пілены тады, паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, не існавала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 234–236.</ref>. Версію падхапілі А. Віюк-Каяловіч і А. Л. Шлёцэр, а замацавалі М. Балінскі ў «Старажытнай Польшчы» (1846) і [[Уладзіслаў Сыракомля]], які наведаў Пуню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 236, 242–243.</ref>. М. Балінскі спрачаўся з Т. Нарбутам, які шукаў замак у Запушчанскім краі, а потым у вёсцы Piliūnai над Шэшупай, і тлумачыў ''Troppen'' як Троцкае княства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 572–573.</ref>. Яе падтрымала таксама блытаніна з паходам 1382 года на зямлю Пуня<ref>Дзярновіч 2020, с. 58, 62–63.</ref>. У XX ст. за гарадзішчам замацавалася другая назва — гара Маргера<ref>{{cite web|language=lt|url=https://www.delfi.lt/veidai/kultura/ant-margirio-kalno-bus-paminetas-pilenu-zygdarbis.d?id=9500714|title=Ant Margirio kalno bus paminėtas Pilėnų žygdarbis|website=Delfi.lt|date=2006-05-11}}</ref>. В. Крэвэ-Міцкявічус сцвярджаў, што мясцовыя жыхары іначай яго і не называлі, але, паводле Д. Мачуліса, насамрэч яны так гару не называлі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322–323.</ref>. Раскопкі ў Пуні ў 1958–1961 гадах выявілі рэшткі ўмацаванняў XIII–XIV стст. і пажару, але атаясамлення не даказалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 245, 437.</ref>. Цяпер больш верагодным лічыцца ніжняе Панямонне<ref name="pil" /><ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Т. Хірш лакалізаваў зямлю Тропен на Нёмане ніжэй Коўна<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 250.</ref>, Ё. Фойгт шукаў замак на паўночны ўсход ад Расейнаў, каля дарогі паміж Кейданамі і Байсагалай<ref>Дзярновіч 2020, с. 61; Baronas, Mačiulis 2010, p. 237, 240.</ref>, А. Шапока — на ніжнім Нёмане, а Зянонас Івінскіс і Казіс Паўнксніс — на гарадзішчы Pypliai<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 244.</ref>. Новыя гіпотэзы звязваюць яго, у прыватнасці, з гарадзішчамі Molavėnai (А. Нікжэнтайціс), Ižiniškiai (Гінтаўтас Забела), Pilės каля Kaltinėnai (Т. Баранаўскас) і Bilionys (Стасіс Каспаравічус)<ref>Zabiela 1996, p. 353; Baranauskas 2003, p. 61; Kasparavičius 2003, p. 274–275; Baronas, Mačiulis 2010, p. 248–249.</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс лічаць шанцы знайсці замак малымі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 250.</ref>. == Вобраз у літаратуры == Літаратурны Маргер амаль не мае агульнага з постаццю, пра якую паведамляе Віганд Марбургскі. Паводле Дангіраса Мачуліса, аўтара раздзелаў манаграфіі 2010 года пра памяць аб Піленах, у канцы XIX ст. склалася ўстойлівае ядро вобраза — доказ літоўскай адвагі ў абароне свабоды і нацыянальнай тоеснасці, а кожная новая эпоха і палітычны рэжым дадавалі да яго свае сэнсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 14, 471–472.</ref>. На думку аўтараў манаграфіі, такія творы больш гавораць пра свой час і палітычны клімат, чым пра падзеі 1336 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 468.</ref><ref>Mačiulis 2009, p. 346–353.</ref>. === Папярэднікі === Ужо гісторыкі падрыхтавалі Маргера для літаратуры. Т. Нарбут, пішучы пад уплывам А. фон Кацэбу і Ё. Фойгта, дадаў жрыцу-прарочыцу, якая жыве ў замку, вуглі з алтара Зніча, памост, на якім яна адсякае сто галоў, і дзяцей Маргера. Яму ж належыць прамова князя, які заклікае выбраць смерць ганаровую, мілую багам і збаўчую для айчыны; так ён найвыразней сярод папярэднікаў выказаў характэрны для польскага рамантызму культ самагубства «дзеля іншых»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 217, 470, 560–565.</ref>. У «Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių» (1822) С. Даўкантаса Маргер — камендант Пуні, які з 4000 воінаў змагаецца супраць 20 тысяч закутых у жалеза крыжакоў. Працяўшы рагацінай жонку, ён паказвае яе ваярам са словамі пра нявінную кроў на галовах крыважэрцаў, у якіх перайначаны Евангелле паводле Мацвея (27:25)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 208, 219–221, 535–541.</ref>. У пазнейшых рукапісах С. Даўкантас ідзе за Ё. Фойгтам і называе замак Pilėnai, а ў «Pasakojimas apie veikalus lietuvių tautos senovėje» (1850-я гады) пераказвае прамову і фрагмент пра жрыцу Т. Нарбута<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 220, 551–557, 583–587.</ref>. [[Файл:Majeranowski Margier.jpg|міні|Уладзіслаў Маераноўскі. Смерць князя Маргера ў Піленах. 1870. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей]] [[Адам Міцкевіч]] пра Пілены не пісаў, аднак ягоная «[[Гражына (паэма)|Гражына]]» дала блізкую мадэль: князь Літавор кідаецца ў агонь, а аўтарская заўвага тлумачыць самаспаленне як ганаровы літоўскі звычай<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 214, 271.</ref>. Раней за паэму У. Сыракомлі быў напісаны верш [[Ян Чачот|Яна Чачота]] «Пра залогу ў Пулене ў часы Альгерда, 1336 г.» (№ XXXVIII цыкла «Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434»)<ref name="czecz">{{cite web|language=be|url=https://pawet.net/library/v_literature/mury/06/03/%D0%AF%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%82._%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%85_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%9E.html|title=Ян Чачот. Спевы пра даўніх ліцьвінаў|website=Pawet.net}}</ref>. Цыкл быў завершаны ў 1842–1844 гадах, але надрукаваны толькі ў 1994 годзе ў Вільні<ref>Ruszczyńska 2009, S. 153–164; [https://lituanistika.lt/content/41959 анатацыя].</ref>. Гэта вершаваны пераказ падзей без асабістага героя: у самім тэксце дзейнічаюць толькі залога і ўцекачы з наваколля, якія пасля штурму таранамі і гарматамі паляць маёмасць, забіваюць жонак і дзяцей і нішчаць сябе, а немцы бяруць пусты замак. Мараль верша ў тым, што смерць лепшая за сорам, а ліцвіны лічылі рабства смяротным грахом. Імя правадыра ў вершы не названае, а падзеі, згодна з назвай, адносяцца да часоў Альгерда, хоць у 1336 годзе ў Літве княжыў яшчэ Гедзімін. === У. Сыракомля і Ю. І. Крашэўскі === Літаратурную традыцыю ў строгім сэнсе пачалі два аўтары польскамоўнай культуры былога ВКЛ. Паэма У. Сыракомлі «[[Маргер (паэма)|Маргер]]» выйшла ў 1855 годзе<ref>Дзярновіч 2020, с. 66; Варабей 2016, с. 217–221. Выданне ў А. Дзярновіча: Вільня, Р. Рафаловіч, 1855; Д. Мачуліс называе Львоў, спасылаючыся на выданне кнігарні А. Д. Бартошэвіча і М. Бярнацкага з умоўнай датай [1854] (Baronas, Mačiulis 2010, p. 259).</ref>. Тэму падказала пісьменніца Пауліна Вільконьска, а матэрыял далі працы Т. Нарбута і М. Балінскага. Улетку 1854 года паэт наведаў Пуню і ў лісце да Ю. І. Крашэўскага прызнаваўся, што пасяляе Маргера там наўмысна, каб падражніць Т. Нарбута, які шукаў замак у іншым месцы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 228, 243, 259.</ref>. Д. Мачуліс заўважае, што так У. Сыракомля ўзаконіў свабодныя адносіны пісьменніка да гістарычных прац<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 259.</ref>. Паэма стала для наступнага пакалення адным з галоўных уяўленняў пра слаўнае мінулае: [[Ёнас Басанавічус]] ведаў яе на памяць, а ў сям’і Біржышкаў яе чыталі ўслых<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 260–261.</ref>. Яе архетыпічную структуру разглядае Даля Чёчытэ, якая адзначае і ўплыў на [[Майроніс|Майроніса]]<ref>Čiočytė 2014, p. 31–39.</ref>. Рускі пераклад Ліёдара Пальміна друкаваўся ў «Русской мысли» ў 1880 годзе<ref>{{cite web|language=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D1%8C/1880|title=Русская мысль/1880|website=Викитека}}</ref>, а па-літоўску поўнасцю яна выйшла толькі ў 1936 годзе ў Коўне ў перакладзе Антанаса Валайціса, калі яе ўплыў ужо быў невялікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 312.</ref>. Раман [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]] «Кунігас» (1882) пераносіць цэнтр цяжару з абароны на біяграфію героя. Сын піленскага князя, выкрадзены крыжакамі, расце ў [[Мальбарк|Марыенбургу]] пад імем Юрый, забыўшы родную мову. Пачуўшы літоўскую гаворку, ён вяртаецца на радзіму, дзе яго пазнае маці Рэда, і становіцца князем Маргерам. У канцы ён забівае каханую Банюту і сябе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 268.</ref>. Самой абароне прысвечаны толькі апошні, XII раздзел, а галоўная ідэя, паводле Д. Мачуліса, — непераможная сіла крыві і роднай мовы, што падкрэслена літоўскай прыказкай у эпіграфе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 269–270.</ref>. А. Дзярновіч называе героя своеасаблівым анты-Валенродам<ref>Дзярновіч 2020, с. 63–64.</ref>. Літоўскі пераклад Аўгустынаса Зейцаса выйшаў у ЗША ў 1887 годзе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 267.</ref>. Выданні 1901 года ў Варшаве і 1908 года ў Вільні (пераклад Адольфаса Вегеле) мелі невядома кім дапісаны шчаслівы канец, у якім герояў ратуюць, але такая версія не прыжылася<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 270–271.</ref>. === Літоўскае нацыянальнае адраджэнне === Літоўскі рух атрымаў сюжэт перадусім ад польскіх рамантыкаў, і пачаткам ягонага шляху ў літоўскую памяць Д. Мачуліс лічыць газету «[[Аўшра]]» (1883–1886)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 263–264, 471.</ref>. Там побач з нарысам Ё. Басанавічуса пра старажытныя замкі друкаваліся ўрыўкі з паэмы У. Сыракомлі пад назвай «Маргіс», і яе радкамі Ё. Басанавічус характарызаваў героя<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 256.</ref>. Першым літоўскім вершаваным пераказам быў твор Сільвестраса Гімжаўскаса «Puniškėnams apie Margierių»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 261.</ref>. Паэма «Margeris» латышскага пісьменніка Судрабу Эджуса напісана ўслед за У. Сыракомлем<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 265.</ref>. Адасоблена стаіць «Аповед Антанаса Трэцініка» біскупа Мацея Валанчуса, напісаны ў 1872 годзе. Тут падзеі аднесены да 1334 года, а Маргер — разважлівы кіраўнік Жамойці, які хавае мірнае насельніцтва ў лясах і збірае ў замку 4000 адборных воінаў. Старую замяняе паганскі жрэц з сякерай, абаронцы адзін за адным скачуць у агонь, а завяршаецца аповед словамі крыжакоў пра тое, як цяжка перамагчы такі народ. Да чытачоў твор дайшоў толькі пасля смерці аўтара, у 1890–1891 гадах у ЗША<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 222, 265–267, 589–591.</ref>. У «Аповедах пра мінулае Літвы» Майроніса (Тыльзіт, 1891), якія два дзесяцігоддзі служылі галоўным падручнікам, пра бой пры Піленах сказана, што ён пакрыў літоўскую адвагу бессмяротнай славай, і з таго часу эпізод трапляў ва ўсе школьныя падркчнікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280.</ref>. === Наследаванні «Кунігаса» === Вакол рамана Ю. І. Крашэўскага ўзнікла цэлая літоўская літаратура перайманняў, у якой Маргер стаў абаронцам мовы і ідэнтычнвсці. Галоўнай з іх была пяціактная трагедыя Марцэлінаса Шыкшніса (псеўданім Šiaulėniškis) «Піленскі князь», напісаная ў 1899 годзе на просьбу літоўскага таварыства ў [[Рыга|Рызе]] і пастаўленая там аўтарам 19 ліпеня 1905 года; неўзабаве яе ігралі аматарскія трупы ад Вільні да Адэсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272.</ref>. П’еса адказвала на праблему страты мовы рыжскімі літоўцамі: здраднік Швянтас зноў адчувае сябе літоўцам, пачуўшы літоўскую песню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272–276.</ref>. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] фінальны праклён Маргера немцам загучаў як актуальны, а 16 лютага 1919 года ў Коўне драму паставілі па загадзе прэм’ер-міністра Мікаласа Слежавічуса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 281–282, 287–289.</ref>. Драма Вінцаса Нагарноскіса «Pilėniečiai» (Шэнандоа, ЗША, 1908) развівае сюжэт з вялікай свабодай: дзеянне ідзе ў Піленах, пры двары вялікага князя і нават у папы рымскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 276–278.</ref>. Дзіцячае апавяданне [[Шатрыёс Рагана|Шатрыёс Раганы]] «Pilėnų gynimas» (1905–1907) робіць крыжакоў безаблічнай масай абсалютнага зла<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 278–279.</ref>. === Міжваенная Літва === У незалежнай Літве Маргер ператварыўся з абаронцы тоеснасці ў ваяра і патрыёта. У паэме «Margiris» лейтэнанта Стэпаса Думчюса, надрукаванай у рукапіснай газеце 6-га пяхотнага палка «Kalavijas», ён верны воін Гедзіміна, а Пілены — толькі месца выканання абавязку<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 297–298.</ref>. Вольны пераклад драмы [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Гераніма Друцкага-Любецкага]] (1909), зроблены Пятрасам Вайчунасам пад назвай «Taip mirdavo lietuviai» («Так паміралі літоўцы», 1924), стаў, паводле Д. Мачуліса, нацыяналістычнай прапаведдзю смерці за радзіму<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313–317.</ref>. Найважнейшым творам гэтага часу стала «Старая казка пра слаўнага князя Маргера, валадара Пуні» [[Вінцас Крэвэ-Міцкявічус|Вінцаса Крэвэ-Міцкявічуса]], уключаная ў выданне «Паданняў старых людзей краю Дайнавы» 1928 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322, 325.</ref>. Маргер В. Крэвэ-Міцкявічуса — псіхалагічны партрэт старажытнага літоўца: славалюбівы і гатовы адмовіцца ад традыцый, ён святым лічыць толькі вернасць народу. Цэнтрам твора стала сама абарона, а душа героя на белым кані ідзе ў замагільны свет, куды не ведаюць шляху ні немцы, ні палякі, ні [[гуды]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 324.</ref>. === Вайна і сталінскі час === У гады Другой сусветнай вайны вобраз выкарыстала савецкая прапаганда: у газеце 16-й літоўскай дывізіі «Tėvynė šaukia» Казіс Сідэравічус (1942) зрабіў Маргера народным палкаводцам, чыя абарона дала час на мабілізацыю Гедыміну<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 352–353.</ref>, а ў яго кніжцы «Nuo Durbės iki Žalgirio» (1943) герой сюжэта «Кунігаса» стаў свядомым змагаром, які вучыцца ў немцаў, каб потым іх біць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 367.</ref>. У Маскве ў 1942 годзе выйшаў скарочаны твор В. Крэвэ-Міцкявічуса, з якога знялі, у прыватнасці, згадкі пра палякаў і гудаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 376–377.</ref>. Вобраз Маргера ўзнікае ў паэме Л. Гіры «Žalgirio Lietuva» і ў апавяданні Ёнаса Марцынкявічуса «Klebonas Morkūnas», герой якога, ксёндз, захоплены гісторыяй Маргера, далучаецца да савецкіх партызанаў; паэму пра Пілены задумвала [[Саламея Нерыс]], але не напісала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 373–375.</ref>. == Вобраз у выяўленчым мастацтве і на сцэне == === Жывапіс і графіка === * карціна [[Вінцэнт Дмахоўскі|Вінцэнта Дмахоўскага]] «Крыжакі перад атакай замка Пуня» (1837); * карціна [[Уладзіслаў Маераноўскі|Уладзіслава Маераноўскага]] «Смерць князя Маргера» (1870); * ілюстрацыі [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхала Эльвіра Андрыёлі]] да рамана «Кунігас»<ref>Дзярновіч 2020, с. 62, 64.</ref>. === Тэатр і опера === Сцэнічная гісторыя Маргера пачалася з трагедыі М. Шыкшніса «Піленскі князь» (гл. вышэй). П’еса Г. Друцкага-Любецкага ў вольным перакладзе П. Вайчунаса была пастаўлена ў Дзяржаўным тэатры ў Коўне 16 лютага 1926 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313, 317.</ref>. Опера [[Канстанцін Горскі|Канстанціна Горскага]] «[[Маргер (опера)|Маргер]]», напісаная ў 1905 годзе паводле паэмы У. Сыракомлі, упершыню прагучала 13 студзеня 1927 года ў [[Познань|Познані]]; публіка і крытыкі палічылі тэму дзіўнай і неактуальнай<ref>Дзярновіч 2020, с. 67, 69–70; Аладава 2005.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 318.</ref>. Рукапісная партытура загінула ў Другую сусветную вайну, а ў 2023 годзе яе рэканструяваў дырыжор [[Іван Касцяхін]]<ref>{{cite web|language=en|url=https://polmic.pl/en/our-projects/warsaw-resurrection-of-music-the-forgotten-composer-konstanty-gorski-the-lost-opera-margier-and-the-full-reconstruction-of-its-score-by-conductor-ivan-kostyakhin|title=Resurrection of Music: The Forgotten Composer Konstanty Gorski|website=POLMIC}}</ref>. Галоўным сцэнічным увасабленнем сюжэта стала опера [[Вітаўтас Клова|Вітаўтаса Кловы]] «Пілены» на лібрэта Ёнаса Мацконіса, прэм’ера якой адбылася 1 ліпеня 1956 года ў Вільні<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 422.</ref>. Яе ставілі таксама пад адкрытым небам, у 1960 годзе ў дні юбілею [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]] ў Вільні; новыя пастаноўкі з’явіліся ў 1978 і 1986 гадах<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 442, 444, 461–462.</ref>. Арыя Удрыса стала адным з найбольш вядомых твораў літоўскай музыкі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 460–461.</ref>. У пастаноўцы Літоўскай оперы ў Чыкага (1994) лібрэта перапісалі, прыбраўшы антызаходнія сцэны і лінію дружбы са славянамі, а Данілу зноў замянілі князем Рутэнісам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. == Памяць == Напярэдадні абвяшчэння незалежнасці Літвы Маргер ужо стаяў у літоўскай культурнай памяці побач з Гедзімінам, Кейстутам і Вітаўтам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 287.</ref>. Яго імя насіў 6-ы пяхотны полк літоўскай арміі «Піленскага князя Маргіса»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 292–302.</ref>, а ў Коўне ў 1931 годзе з’явілася вуліца Маргіса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 321.</ref>. 600-годдзе Піленаў у 1936 годзе засталося ў цені юбілею [[Бітва пры Сауле|бітвы пры Сауле]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 307–312.</ref>. Да вобраза звярталіся і процілеглыя бакі. Падчас вайны ў [[Нарачанская пушча|Нарачанскай пушчы]] быў створаны ў 1943 годзе савецкі партызанскі атрад «Маргірыс», назву якому прапанаваў Генрыкас Зіманас<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 356–358.</ref>. Назву Маргіса пасля вайны насілі і падраздзяленні антысавецкіх партызанаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 394–396.</ref>. Пасля самаспалення [[Рамас Каланта|Рамаса Каланты]] ў Коўне ў 1972 годзе літоўскі пісьменнік-эмігрант Вітаўтас Алантас звязаў яго ўчынак з Піленамі, і вобраз набыў значэнне змагання за палітычную незалежнасць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 434–435.</ref>. Абаронцы ўрадавых будынкаў у Вільні ў студзені 1991 года, паводле літоўскай эмігранцкай газеты «Tėviškės žiburiai», паўтаралі воклік з оперы «лепш смерць, чым няволя»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. Калі ў 2009 годзе Д. Баронас і Д. Мачуліс публічна паставілі пад сумнеў гераічную версію, частка грамадства ўспрыняла гэта як замах на святое<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 472–473.</ref>. Ля падножжа гарадзішча ў Пунях у 1973 годзе ўсталяваны помнік Маргеру з радкамі Майроніса<ref>Volkaitė-Kulikauskienė 1990, p. 44; Дзярновіч 2020, с. 71.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == ; Крыніцы * ''Jean d’Outremeuse.'' Ly myreur des histors: chronique de Jean des Preis dit d’Outremeuse / Publ. par S. Bormans. — T. 6. — Bruxelles: F. Hayez, 1880. — (Corps des chroniques liégeoises). * Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische Uebersetzung und sonstige Ueberreste / Hrsg. von Th. Hirsch // Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft / Hrsg. von T. Hirsch, M. Töppen, E. Strehlke. — Bd. 2. — Leipzig: S. Hirzel, 1863. — S. 429–662. * ''Schütz C.'' Historia rerum prussicarum. — Zerbst: Bonaventur Schmid, 1592. * ''Wigand von Marburg.'' Nowa kronika pruska / Oprac. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski. — Toruń: TNT, 2017. — 665 s. ; Даследаванні * ''Аладава Р. Н.'' Константин Горский и его опера «Маргер» в контексте белорусской культуры. — Минск: Белорус. гос. акад. музыки, 2005. — 216 с. * ''Варабей М.'' Хрысціянізацыя ВКЛ вачыма Уладзіслава Сыракомлі ў гістарычнай паэме «Маргер» // Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. — Мінск: Выд. цэнтр БДУ, 2016. — С. 217–221. * ''Дзярновіч А. І.'' «Магіла волатаў»: рэактуалізацыя нарацыі пра штурм замка Пілены ў 1336 годзе і фарміраванне гістарычнага міфа літоўскай нацыі ў ХІХ стагоддзі // «Долгий XIX век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по Новой и Новейшей истории. — Вып. 4. — Мінск: РИВШ, 2020. — С. 55–76. * ''Baranauskas T.'' Lietuvos medinės pilys rašytinių šaltinių duomenimis // Lietuvos archeologija. — 2003. — T. 24. — P. 57–106. — ISSN 0207-8694. * ''Baronas D.'' Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos // Istorijos šaltinių tyrimai. — 2008. — T. 1. — P. 27–66. * ''Baronas D.'' Pilėnai — das litauische Masada. Auf den Spuren einer Legende // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung. — 2016. — Bd. 65. — Nr. 3. — S. 346–372. * ''Baronas D., Mačiulis D.'' Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2010. — 644 p. * ''Čiočytė D.'' Vladislavo Sirokomlės poema „Margiris“: poetinės struktūros archetipiniai aspektai // Literatūra. — 2014. — T. 56. — Nr. 1. — P. 31–39. * ''Ivinskis Z.'' Rinktiniai raštai. — T. 3: Lietuvių kovos su vokiečių riteriais XIII–XV amž. — Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1989. * ''Kasparavičius S.'' Bilionių piliakalnis — legendiniai Pilėnai? // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2002 metais. — Vilnius, 2003. — P. 274–275. * ''Nikžentaitis A.'' Gediminas. — Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1989. * ''Nikžentaitis A.'' Trapėnų žemė // Žemaičių praeitis. — T. 1. — Vilnius: Mokslas, 1990. — P. 93–99. * ''Mačiulis D.'' Vardas lietuvių kultūrinėje atmintyje: Pilėnų kunigaikščio Margirio atvejis // Acta humanitarica universitatis Saulensis. — 2009. — T. 8. — P. 346–353. — ISSN 1822-7309. * ''Nikžentaitis A.'' Pilėnų mįslė. — Vilnius, 1993. * ''Ruszczyńska M.'' Przywracanie narodowej pamięci w Śpiewkach o dawnych Litwinach Jana Czeczota // Europejskość ojczyzn: litewsko-polskie związki literackie, kulturowe i językowe. — Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2009. — S. 153–164. * ''Rowell S. C.'' Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345. — Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — (Cambridge Studies in Medieval Life and Thought. Fourth Series; 25). — ISBN 0-521-45011-X. * ''Varakauskas R.'' Pilėnų gynimas. — Vilnius, 1960. * ''Volkaitė-Kulikauskienė R.'' Punia: svarbiausios žinios. — Vilnius: Mintis, 1990. — ISBN 5-417-02858-4. * ''Zabiela G.'' Pilėnų pilies paieškos 1995 metais // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1994 ir 1995 metais. — Vilnius, 1996. — P. 350–353. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Маргер}} [[Катэгорыя:Памерлі ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Князі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Князі]] [[Катэгорыя:Жамойць]] [[Катэгорыя:Тэўтонскія хронікі]] [[Катэгорыя:Тэўтонскі ордэн]] n5hv1qmpapm11jcvqqag3nijox4yknc 5238210 5238186 2026-11-04T09:42:33Z M.L.Bot 261 5238210 wikitext text/x-wiki {{Асоба | імя = Маргер | арыгінал імя = {{lang-lt|Margiris}} | дата смерці = невядома (апошняя згадка — люты 1336) | занятак = князь }}[[File:Lithuania_Punia_Margiris_Pilikalnis.jpg|міні| Узгорак Маргірыса ў Пуні, традыцыйнае месцазнаходжанне замка Пілены]] '''Маргер''' (таксама '''Маргірыс''', '''Маргіс'''; {{lang-lt|Margiris, Margis}}, {{lang-pl|Margier}}, {{lang-de|Marger}}; апошняя згадка — люты 1336) — літоўскі арыстакрат (князь) у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], кіраўнік абароны замка [[Пілены]] падчас нападу войскаў [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]] ў лютым 1336 года<ref name="enc">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/margiris/|title=Margiris|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref><ref name="wig">Hirsch 1863, S. 488–490; Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. У XIX ст. гісторыя Маргера і Піленаў ператварылася ў рамантычную легенду пра гераічнае калектыўнае самагубства і стала адным з гістарычных міфаў літоўскага нацыянальнага руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 55–56, 72.</ref>. == Паходжанне і падзеі 1329 года == Надзейных звестак пра Маргера да 1336 года няма<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. Літоўскі гісторык [[Альвідас Нікжэнтайціс]] дапускаў, што Маргер быў сынам [[Будзівід|Будзівіда]], братам [[Гедзімін|Гедзіміна]] і ўплывовай асобай ва ўсёй Літве<ref name="nik">Nikžentaitis 1989, p. 10–11; Nikžentaitis 1990, p. 97; Baronas, Mačiulis 2010, p. 86.</ref>. [[Стывен Крыстафер Роўэл|Стывен Роўэл]] заўважае, што сваяцтва выводзілася з тытула ''rex'', а лацінскія аўтары ўжывалі яго вольна і маглі мець на ўвазе проста князя<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>. Тэорыя А. Нікжэнтайціса абапіраецца перадусім на атаясамленне Маргера з Маргалісам (''Margalis'') з хронікі льежскага аўтара [[Жан д’Утрэмёз|Жана д’Утрэмёза]]. Гэты аповед звязаны з паходам Нямецкага ордэна на [[Жамойць]] зімой 1329 года, у якім удзельнічаў кароль Чэхіі [[Ян Люксембургскі]]; 1 лютага быў узяты замак Мядзвегаліс (''Medvėgalis'')<ref>Rowell 1994, p. 240.</ref>. Д’Утрэмёз апавядае пра «сарацынскага» караля і султана Маргаліса, старога чалавека, які вёў абаронцаў замка Галідэн (''Galidaine''). Маргаліс выклікаў Яна Люксембургскага на паядынак, але на другі дзень 14 «сарацын» кінуліся яму на дапамогу. Абураны гэтым, ён сам здаўся каралю. Ян адпусціў яго без выкупу, аднак Маргаліс усё ж даў яму 20 тысяч фларынаў, адбітых імператарам [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людовікам Баварскім]]. Далей двор беспаспяхова схіляе Маргаліса да хрышчэння, у прыватнасці з дапамогай прыгожай дзяўчыны. Паводле д’Утрэмёза, неўзабаве пасля гэтага Маргаліс памёр, а султанам стаў ягоны сын, жанаты з дачкой графа Клермонскага<ref>d’Outremeuse 1880, p. 413–416.</ref>. Меркаванні пра гэты аповед разыходзяцца. А. Нікжэнтайціс лічыў яго гістарычным і выводзіў з яго высокае становішча Маргера<ref name="nik" />, а [[Томас Баранаўскас]] таксама прымае тоеснасць Маргера і Маргаліса<ref>Baranauskas 2003, p. 61.</ref>. С. Роўэл лічыць цяжкім сказаць, ці гэта той самы чалавек<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>, хоць у асноўным тэксце кнігі карыстаецца абодвума імёнамі як імёнамі адной асобы<ref>Rowell 1994, p. 240, 254.</ref>; аповед д’Утрэмёза ён называе рамантызаваным, але такім, што ўтрымлівае карысныя дэталі<ref>Rowell 1994, p. 33.</ref>. Дарус Баронас у 2008 годзе пагаджаўся з тоеснасцю толькі асцярожна<ref>Baronas 2008, p. 46–47.</ref>, а ў манаграфіі 2010 года разам з Дангірасам Мачулісам адкінуў яе. На іх думку, Маргаліс — гэта літаратурная копія сарацына Маргарыза з «[[Песня пра Раланда|Песні пра Раланда]]». == Падзеі ў Піленах == Паход пачаўся ў час кіравання вялікага магістра [[Дытрых фон Альтэнбург|Дытрыха фон Альтэнбурга]], які прыцягнуў рыцараў-госцей з Цэнтральнай і Заходняй Еўропы. Паводле Віганда, гэтых «гасцей» было больш за 200 «шаломаў»<ref>Дзярновіч 2020, с. 56–57; Hirsch 1863, S. 488.</ref>, а Вольфенбютэльскі храніст налічвае 200 братоў і 6000 узброеных<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 248.</ref>. Сярод знатных гасцей Віганд называе маркграфа Брандэнбургскага, графа «de Namen», гэта значыць Філіпа III Намюрскага, і графа Генебергскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 80, 484.</ref>. Падзеі адбыліся 25 лютага 1336 года: у гэты дзень, у дзень [[Матфей (евангеліст)|апостала Мацвея]], узяцце замка датуе «Epitome gestarum Prussiae», а Віганд называе нядзелю Reminiscere, якая ў 1336 годзе выпала на тое ж чысло<ref>Baronas 2008, p. 35; Hirsch 1863, S. 488, Anm. 249.</ref>. Замак ''Pillenen'' (далей у тым жа тэксце ''Polenen'') знаходзіўся ў «зямлі Тропен» (''terra Troppen'')<ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Паводле Віганда Марбургскага, туды сышлося больш за 4000 чалавек з чатырох зямель, многія з іх не былі воінамі<ref>Дзярновіч 2020, с. 57; Baronas 2008, p. 45.</ref>. Убачыўшы ордэнскае войска, людзі страцілі надзею ўтрымаць замак, кінулі маёмасць у агонь і пачалі забіваць сябе. Як кажуць (''ut ayunt''), старая паганка сякерай забіла сто чалавек і пазбавіла жыцця сябе. Многія параненыя выехалі з замка верхам, а граф Генебергскі ў гэтым бою добра сябе паказаў. Правадыр, якога лацінскі тэкст называе ''rex Lithwanorum'' («кароль літоўцаў»), спрабаваў адпомсціць ордэнскім воінам, якія кідалі ў замак бярвенне і камяні. Затым ён пад прыкрыццём шчытоў сваіх слуг уцёк у нейкую хованку, закалоў жонку і кінуў яе ў агонь; паганцы схілілі шыі, і ён забіў усіх<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas 2008, p. 38.</ref>. Замак быў разбураны, а ордэнскае войска вывела адтуль палонных і вялікую здабычу<ref>Hirsch 1863, S. 489.</ref>. Паводле Д. Баронаса, ён упаў, хутчэй за ўсё, у той самы дзень, пакуль войска вялікага князя было далёка; ужо 7 сакавіка 1336 года частка ўдзельнікаў паходу, вярнуўшыся ў Прусію, заснавала алтар у капліцы [[Георгій Перамаганосец|святога Юрыя]] ў Хабербергу, прадмесці [[Кёнігсберг|Кёнігсберга]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 82–83.</ref>. Пра лёс самога правадыра лацінскі тэкст нічога не паведамляе<ref>Baronas 2008, p. 42.</ref>. У К. Шуца аповед іншы. Ён дадае 4000 узброеных абаронцаў, матыў абароны веры і задушэнне жонак і дзяцей<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 179–181.</ref>. Абаронцы мужна змагаюцца некалькі дзён, сам Маргер, «вялікі дужы волат», працягвае бой у асобным умацаванні, а потым у склепе рассякае жонку шабляй і забівае сябе ўдарам у жывот. Ордэнскае войска вяртаецца «з большымі ранамі, чым здабычай»<ref>Hirsch 1863, S. 489–490.</ref>. Самагубства Маргера Д. Баронас лічыць літаратурным штампам, а не звесткай з Віганда<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 186.</ref>. Паводле высновы Д. Баронаса, рэканструяваць падзеі можна толькі паводле лацінскага перакладу хронікі Віганда, а аповед К. Шуца не з’яўляецца аўтэнтычным фрагментам гэтай хронікі<ref name="bar-abs">{{cite web|language=lt|url=https://www.lituanistika.lt/content/20049|title=Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos|website=Lituanistika}}</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс чытаюць тэкст Віганда не як апісанне гераічнай абароны, а як крывавы хаос, што пачаўся яшчэ да аблогі. Яны мяркуюць, што спачатку граф Генебергскі заняў перадзамча, а затым, пасля абстрэлу з аблогавых прылад, камандзір зламаўся, забіў жонку і воінаў, якія добраахвотна прынялі смерць ад яго рукі. Ці сам ён загінуў у той час, невядома: мог забіць сябе, загінуць або трапіць у палон<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 63–69, 595.</ref>. == Крыніцы і развіццё легенды == Паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, матыў актыўнага супраціўлення прыдумаў Я. Длугаш у частцы «Гадавікоў», завершанай у 1464–1466 гадах. Ён упершыню вылучыў падзеі ў асобны аповед, дадаў да іх анахранічныя бамбарды, а правадыра назваў проста начальнікам замка (''praefectus castri'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 108–109, 121, 488.</ref>. Ён жа, найхутчэй, запазычыў дэталі з апісання аблогі [[Масада|Масады]] ў [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]] і з апісанняў аблогі Астапы і Абідаса ў [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]]<ref name="bm">Baronas, Mačiulis 2010, [https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/4939/summary.pdf?sequence=8 Summary].</ref><ref name="zfo">Baronas 2016, S. 346–372.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 115, 118–120.</ref>. Адтуль сюжэт перайшоў да [[Мацей Мехавіта|Мацея Міхавіты]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 135–136.</ref>. [[Мацей Стрыйкоўскі]], які перанёс гісторыю ў культуру ВКЛ, параўноўваў Пілены з абаронай венгерскага Сігетвара ў 1566 годзе. Правадыра, якога ён называў толькі старастам, ён маляваў як копію абаронцы Сігетвара Мікалаша Зрыньі: у вершаваным творы 1578 года староста выводзіць рэшту воінаў з замка ў апошні бой, губляе правую руку і б’ецца левай. Імёнаў герояў аўтар не ведаў і шкадаваў, што не было вучоных людзей, якія б іх захавалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 151, 469, 496–497.</ref>. [[Альберт Віюк-Каяловіч]] ведаў пра самагубствы абаронцаў, але з пазіцый хрысціянскай маралі не захапляўся імі: учынак быў бы вартым памяці, пісаў ён, калі б ён адпавядаў дабрадзейнасці. На палях ён пазначыў «безнадзейную мужнасць літоўцаў»<ref name="bm" /><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 196, 470, 504.</ref>. Цікавасць да сюжэта аднавілі нямецкія і прускія аўтары: [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр]] (1785), які параўнаў абаронцаў з [[Нумантыя|нумантыйцамі]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 524.</ref>, [[Людвіг фон Бачка]] (1793) і асабліва [[Аўгуст фон Кацэбу]] (1808), які, паводле [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алега Дзярновіча]], заклаў разам з Ё. Фойгтам канон нарацыі пра Пілены XIX ст.<ref>Дзярновіч 2020, с. 58–61.</ref> Літоўскім князем Маргера назваў ужо А. фон Кацэбу, а Ё. Фойгт замацаваў гэты тытул (''Fürst Marger'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 530, 546.</ref>. Т. Нарбут, дадаўшы да 4000 абаронцаў удвая больш жанчын, дзяцей і старых, павялічыў лік ахвяр да 12 тысяч, а Ю. І. Крашэўскі назваў Маргера кунігасам<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–63.</ref>. У XIX ст. сюжэт увайшоў у польскамоўную літвінскую культуру былога ВКЛ, а таксама ў літоўскамоўнае гісторыяпісанне. [[Сімонас Даўкантас]] першы апавёў гэтую гісторыю па-літоўску, аднак большасць яго тэкстаў пры жыцці аўтара засталася ў рукапісах<ref>Дзярновіч 2020, с. 62–69.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470.</ref>. У друку выйшла толькі кароткая згадка ў кнізе «Būdas senovės lietuvių» (1845), дзе падзеі памылкова аднесены да 1278 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 567.</ref>. На думку А. Дзярновіча, на мяжы XIX–XX стст. сюжэт стаў культавым у літоўскім нацыянальным руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 69, 72.</ref>. == Месца падзей == {{Асноўны артыкул|Пілены}}Месцазнаходжанне Піленаў не ўстаноўлена<ref name="pil">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pilenu-gynimas/|title=Pilėnų gynimas|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref>. Традыцыйна замак атаясамлялі з гарадзішчам у [[Пуня|Пуні]] на Нёмане. Першым гэта зрабіў М. Стрыйкоўскі: ён ведаў толькі скажоную форму Pullen і палічыў яе памылкай перапісчыка, які прачытаў «n» як «ll». Мясцовай традыцыі пра Пілены тады, паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, не існавала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 234–236.</ref>. Версію падхапілі А. Віюк-Каяловіч і А. Л. Шлёцэр, а замацавалі М. Балінскі ў «Старажытнай Польшчы» (1846) і [[Уладзіслаў Сыракомля]], які наведаў Пуню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 236, 242–243.</ref>. М. Балінскі спрачаўся з Т. Нарбутам, які шукаў замак у Запушчанскім краі, а потым у вёсцы Piliūnai над Шэшупай, і тлумачыў ''Troppen'' як Троцкае княства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 572–573.</ref>. Яе падтрымала таксама блытаніна з паходам 1382 года на зямлю Пуня<ref>Дзярновіч 2020, с. 58, 62–63.</ref>. У XX ст. за гарадзішчам замацавалася другая назва — гара Маргера<ref>{{cite web|language=lt|url=https://www.delfi.lt/veidai/kultura/ant-margirio-kalno-bus-paminetas-pilenu-zygdarbis.d?id=9500714|title=Ant Margirio kalno bus paminėtas Pilėnų žygdarbis|website=Delfi.lt|date=2006-05-11}}</ref>. В. Крэвэ-Міцкявічус сцвярджаў, што мясцовыя жыхары іначай яго і не называлі, але, паводле Д. Мачуліса, насамрэч яны так гару не называлі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322–323.</ref>. Раскопкі ў Пуні ў 1958–1961 гадах выявілі рэшткі ўмацаванняў XIII–XIV стст. і пажару, але атаясамлення не даказалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 245, 437.</ref>. Цяпер больш верагодным лічыцца ніжняе Панямонне<ref name="pil" /><ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Т. Хірш лакалізаваў зямлю Тропен на Нёмане ніжэй Коўна<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 250.</ref>, Ё. Фойгт шукаў замак на паўночны ўсход ад Расейнаў, каля дарогі паміж Кейданамі і Байсагалай<ref>Дзярновіч 2020, с. 61; Baronas, Mačiulis 2010, p. 237, 240.</ref>, А. Шапока — на ніжнім Нёмане, а Зянонас Івінскіс і Казіс Паўнксніс — на гарадзішчы Pypliai<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 244.</ref>. Новыя гіпотэзы звязваюць яго, у прыватнасці, з гарадзішчамі Molavėnai (А. Нікжэнтайціс), Ižiniškiai (Гінтаўтас Забела), Pilės каля Kaltinėnai (Т. Баранаўскас) і Bilionys (Стасіс Каспаравічус)<ref>Zabiela 1996, p. 353; Baranauskas 2003, p. 61; Kasparavičius 2003, p. 274–275; Baronas, Mačiulis 2010, p. 248–249.</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс лічаць шанцы знайсці замак малымі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 250.</ref>. == Вобраз у літаратуры == Літаратурны Маргер амаль не мае агульнага з постаццю, пра якую паведамляе Віганд Марбургскі. Паводле Дангіраса Мачуліса, аўтара раздзелаў манаграфіі 2010 года пра памяць аб Піленах, у канцы XIX ст. склалася ўстойлівае ядро вобраза — доказ літоўскай адвагі ў абароне свабоды і нацыянальнай тоеснасці, а кожная новая эпоха і палітычны рэжым дадавалі да яго свае сэнсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 14, 471–472.</ref>. На думку аўтараў манаграфіі, такія творы больш гавораць пра свой час і палітычны клімат, чым пра падзеі 1336 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 468.</ref><ref>Mačiulis 2009, p. 346–353.</ref>. === Папярэднікі === Ужо гісторыкі падрыхтавалі Маргера для літаратуры. Т. Нарбут, пішучы пад уплывам А. фон Кацэбу і Ё. Фойгта, дадаў жрыцу-прарочыцу, якая жыве ў замку, вуглі з алтара Зніча, памост, на якім яна адсякае сто галоў, і дзяцей Маргера. Яму ж належыць прамова князя, які заклікае выбраць смерць ганаровую, мілую багам і збаўчую для айчыны; так ён найвыразней сярод папярэднікаў выказаў характэрны для польскага рамантызму культ самагубства «дзеля іншых»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 217, 470, 560–565.</ref>. У «Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių» (1822) С. Даўкантаса Маргер — камендант Пуні, які з 4000 воінаў змагаецца супраць 20 тысяч закутых у жалеза крыжакоў. Працяўшы рагацінай жонку, ён паказвае яе ваярам са словамі пра нявінную кроў на галовах крыважэрцаў, у якіх перайначаны Евангелле паводле Мацвея (27:25)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 208, 219–221, 535–541.</ref>. У пазнейшых рукапісах С. Даўкантас ідзе за Ё. Фойгтам і называе замак Pilėnai, а ў «Pasakojimas apie veikalus lietuvių tautos senovėje» (1850-я гады) пераказвае прамову і фрагмент пра жрыцу Т. Нарбута<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 220, 551–557, 583–587.</ref>. [[Файл:Majeranowski Margier.jpg|міні|Уладзіслаў Маераноўскі. Смерць князя Маргера ў Піленах. 1870. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей]] [[Адам Міцкевіч]] пра Пілены не пісаў, аднак ягоная «[[Гражына (паэма)|Гражына]]» дала блізкую мадэль: князь Літавор кідаецца ў агонь, а аўтарская заўвага тлумачыць самаспаленне як ганаровы літоўскі звычай<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 214, 271.</ref>. Раней за паэму У. Сыракомлі быў напісаны верш [[Ян Чачот|Яна Чачота]] «Пра залогу ў Пулене ў часы Альгерда, 1336 г.» (№ XXXVIII цыкла «Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434»)<ref name="czecz">{{cite web|language=be|url=https://pawet.net/library/v_literature/mury/06/03/%D0%AF%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%82._%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%85_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%9E.html|title=Ян Чачот. Спевы пра даўніх ліцьвінаў|website=Pawet.net}}</ref>. Цыкл быў завершаны ў 1842–1844 гадах, але надрукаваны толькі ў 1994 годзе ў Вільні<ref>Ruszczyńska 2009, S. 153–164; [https://lituanistika.lt/content/41959 анатацыя].</ref>. Гэта вершаваны пераказ падзей без асабістага героя: у самім тэксце дзейнічаюць толькі залога і ўцекачы з наваколля, якія пасля штурму таранамі і гарматамі паляць маёмасць, забіваюць жонак і дзяцей і нішчаць сябе, а немцы бяруць пусты замак. Мараль верша ў тым, што смерць лепшая за сорам, а ліцвіны лічылі рабства смяротным грахом. Імя правадыра ў вершы не названае, а падзеі, згодна з назвай, адносяцца да часоў Альгерда, хоць у 1336 годзе ў Літве княжыў яшчэ Гедзімін. === У. Сыракомля і Ю. І. Крашэўскі === Літаратурную традыцыю ў строгім сэнсе пачалі два аўтары польскамоўнай культуры былога ВКЛ. Паэма У. Сыракомлі «[[Маргер (паэма)|Маргер]]» выйшла ў 1855 годзе<ref>Дзярновіч 2020, с. 66; Варабей 2016, с. 217–221. Выданне ў А. Дзярновіча: Вільня, Р. Рафаловіч, 1855; Д. Мачуліс называе Львоў, спасылаючыся на выданне кнігарні А. Д. Бартошэвіча і М. Бярнацкага з умоўнай датай [1854] (Baronas, Mačiulis 2010, p. 259).</ref>. Тэму падказала пісьменніца Пауліна Вільконьска, а матэрыял далі працы Т. Нарбута і М. Балінскага. Улетку 1854 года паэт наведаў Пуню і ў лісце да Ю. І. Крашэўскага прызнаваўся, што пасяляе Маргера там наўмысна, каб падражніць Т. Нарбута, які шукаў замак у іншым месцы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 228, 243, 259.</ref>. Д. Мачуліс заўважае, што так У. Сыракомля ўзаконіў свабодныя адносіны пісьменніка да гістарычных прац<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 259.</ref>. Паэма стала для наступнага пакалення адным з галоўных уяўленняў пра слаўнае мінулае: [[Ёнас Басанавічус]] ведаў яе на памяць, а ў сям’і Біржышкаў яе чыталі ўслых<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 260–261.</ref>. Яе архетыпічную структуру разглядае Даля Чёчытэ, якая адзначае і ўплыў на [[Майроніс|Майроніса]]<ref>Čiočytė 2014, p. 31–39.</ref>. Рускі пераклад Ліёдара Пальміна друкаваўся ў «Русской мысли» ў 1880 годзе<ref>{{cite web|language=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D1%8C/1880|title=Русская мысль/1880|website=Викитека}}</ref>, а па-літоўску поўнасцю яна выйшла толькі ў 1936 годзе ў Коўне ў перакладзе Антанаса Валайціса, калі яе ўплыў ужо быў невялікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 312.</ref>. Раман [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]] «Кунігас» (1882) пераносіць цэнтр цяжару з абароны на біяграфію героя. Сын піленскага князя, выкрадзены крыжакамі, расце ў [[Мальбарк|Марыенбургу]] пад імем Юрый, забыўшы родную мову. Пачуўшы літоўскую гаворку, ён вяртаецца на радзіму, дзе яго пазнае маці Рэда, і становіцца князем Маргерам. У канцы ён забівае каханую Банюту і сябе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 268.</ref>. Самой абароне прысвечаны толькі апошні, XII раздзел, а галоўная ідэя, паводле Д. Мачуліса, — непераможная сіла крыві і роднай мовы, што падкрэслена літоўскай прыказкай у эпіграфе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 269–270.</ref>. А. Дзярновіч называе героя своеасаблівым анты-Валенродам<ref>Дзярновіч 2020, с. 63–64.</ref>. Літоўскі пераклад Аўгустынаса Зейцаса выйшаў у ЗША ў 1887 годзе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 267.</ref>. Выданні 1901 года ў Варшаве і 1908 года ў Вільні (пераклад Адольфаса Вегеле) мелі невядома кім дапісаны шчаслівы канец, у якім герояў ратуюць, але такая версія не прыжылася<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 270–271.</ref>. === Літоўскае нацыянальнае адраджэнне === Літоўскі рух атрымаў сюжэт перадусім ад польскіх рамантыкаў, і пачаткам ягонага шляху ў літоўскую памяць Д. Мачуліс лічыць газету «[[Аўшра]]» (1883–1886)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 263–264, 471.</ref>. Там побач з нарысам Ё. Басанавічуса пра старажытныя замкі друкаваліся ўрыўкі з паэмы У. Сыракомлі пад назвай «Маргіс», і яе радкамі Ё. Басанавічус характарызаваў героя<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 256.</ref>. Першым літоўскім вершаваным пераказам быў твор Сільвестраса Гімжаўскаса «Puniškėnams apie Margierių»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 261.</ref>. Паэма «Margeris» латышскага пісьменніка Судрабу Эджуса напісана ўслед за У. Сыракомлем<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 265.</ref>. Адасоблена стаіць «Аповед Антанаса Трэцініка» біскупа Мацея Валанчуса, напісаны ў 1872 годзе. Тут падзеі аднесены да 1334 года, а Маргер — разважлівы кіраўнік Жамойці, які хавае мірнае насельніцтва ў лясах і збірае ў замку 4000 адборных воінаў. Старую замяняе паганскі жрэц з сякерай, абаронцы адзін за адным скачуць у агонь, а завяршаецца аповед словамі крыжакоў пра тое, як цяжка перамагчы такі народ. Да чытачоў твор дайшоў толькі пасля смерці аўтара, у 1890–1891 гадах у ЗША<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 222, 265–267, 589–591.</ref>. У «Аповедах пра мінулае Літвы» Майроніса (Тыльзіт, 1891), якія два дзесяцігоддзі служылі галоўным падручнікам, пра бой пры Піленах сказана, што ён пакрыў літоўскую адвагу бессмяротнай славай, і з таго часу эпізод трапляў ва ўсе школьныя падркчнікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280.</ref>. === Наследаванні «Кунігаса» === Вакол рамана Ю. І. Крашэўскага ўзнікла цэлая літоўская літаратура перайманняў, у якой Маргер стаў абаронцам мовы і ідэнтычнвсці. Галоўнай з іх была пяціактная трагедыя Марцэлінаса Шыкшніса (псеўданім Šiaulėniškis) «Піленскі князь», напісаная ў 1899 годзе на просьбу літоўскага таварыства ў [[Рыга|Рызе]] і пастаўленая там аўтарам 19 ліпеня 1905 года; неўзабаве яе ігралі аматарскія трупы ад Вільні да Адэсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272.</ref>. П’еса адказвала на праблему страты мовы рыжскімі літоўцамі: здраднік Швянтас зноў адчувае сябе літоўцам, пачуўшы літоўскую песню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272–276.</ref>. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] фінальны праклён Маргера немцам загучаў як актуальны, а 16 лютага 1919 года ў Коўне драму паставілі па загадзе прэм’ер-міністра Мікаласа Слежавічуса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 281–282, 287–289.</ref>. Драма Вінцаса Нагарноскіса «Pilėniečiai» (Шэнандоа, ЗША, 1908) развівае сюжэт з вялікай свабодай: дзеянне ідзе ў Піленах, пры двары вялікага князя і нават у папы рымскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 276–278.</ref>. Дзіцячае апавяданне [[Шатрыёс Рагана|Шатрыёс Раганы]] «Pilėnų gynimas» (1905–1907) робіць крыжакоў безаблічнай масай абсалютнага зла<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 278–279.</ref>. === Міжваенная Літва === У незалежнай Літве Маргер ператварыўся з абаронцы тоеснасці ў ваяра і патрыёта. У паэме «Margiris» лейтэнанта Стэпаса Думчюса, надрукаванай у рукапіснай газеце 6-га пяхотнага палка «Kalavijas», ён верны воін Гедзіміна, а Пілены — толькі месца выканання абавязку<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 297–298.</ref>. Вольны пераклад драмы [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Гераніма Друцкага-Любецкага]] (1909), зроблены Пятрасам Вайчунасам пад назвай «Taip mirdavo lietuviai» («Так паміралі літоўцы», 1924), стаў, паводле Д. Мачуліса, нацыяналістычнай прапаведдзю смерці за радзіму<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313–317.</ref>. Найважнейшым творам гэтага часу стала «Старая казка пра слаўнага князя Маргера, валадара Пуні» [[Вінцас Крэвэ-Міцкявічус|Вінцаса Крэвэ-Міцкявічуса]], уключаная ў выданне «Паданняў старых людзей краю Дайнавы» 1928 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322, 325.</ref>. Маргер В. Крэвэ-Міцкявічуса — псіхалагічны партрэт старажытнага літоўца: славалюбівы і гатовы адмовіцца ад традыцый, ён святым лічыць толькі вернасць народу. Цэнтрам твора стала сама абарона, а душа героя на белым кані ідзе ў замагільны свет, куды не ведаюць шляху ні немцы, ні палякі, ні [[гуды]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 324.</ref>. === Вайна і сталінскі час === У гады Другой сусветнай вайны вобраз выкарыстала савецкая прапаганда: у газеце 16-й літоўскай дывізіі «Tėvynė šaukia» Казіс Сідэравічус (1942) зрабіў Маргера народным палкаводцам, чыя абарона дала час на мабілізацыю Гедыміну<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 352–353.</ref>, а ў яго кніжцы «Nuo Durbės iki Žalgirio» (1943) герой сюжэта «Кунігаса» стаў свядомым змагаром, які вучыцца ў немцаў, каб потым іх біць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 367.</ref>. У Маскве ў 1942 годзе выйшаў скарочаны твор В. Крэвэ-Міцкявічуса, з якога знялі, у прыватнасці, згадкі пра палякаў і гудаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 376–377.</ref>. Вобраз Маргера ўзнікае ў паэме Л. Гіры «Žalgirio Lietuva» і ў апавяданні Ёнаса Марцынкявічуса «Klebonas Morkūnas», герой якога, ксёндз, захоплены гісторыяй Маргера, далучаецца да савецкіх партызанаў; паэму пра Пілены задумвала [[Саламея Нерыс]], але не напісала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 373–375.</ref>. == Вобраз у выяўленчым мастацтве і на сцэне == === Жывапіс і графіка === * карціна [[Вінцэнт Дмахоўскі|Вінцэнта Дмахоўскага]] «Крыжакі перад атакай замка Пуня» (1837); * карціна [[Уладзіслаў Маераноўскі|Уладзіслава Маераноўскага]] «Смерць князя Маргера» (1870); * ілюстрацыі [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхала Эльвіра Андрыёлі]] да рамана «Кунігас»<ref>Дзярновіч 2020, с. 62, 64.</ref>. === Тэатр і опера === Сцэнічная гісторыя Маргера пачалася з трагедыі М. Шыкшніса «Піленскі князь» (гл. вышэй). П’еса Г. Друцкага-Любецкага ў вольным перакладзе П. Вайчунаса была пастаўлена ў Дзяржаўным тэатры ў Коўне 16 лютага 1926 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313, 317.</ref>. Опера [[Канстанцін Горскі|Канстанціна Горскага]] «[[Маргер (опера)|Маргер]]», напісаная ў 1905 годзе паводле паэмы У. Сыракомлі, упершыню прагучала 13 студзеня 1927 года ў [[Познань|Познані]]; публіка і крытыкі палічылі тэму дзіўнай і неактуальнай<ref>Дзярновіч 2020, с. 67, 69–70; Аладава 2005.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 318.</ref>. Рукапісная партытура загінула ў Другую сусветную вайну, а ў 2023 годзе яе рэканструяваў дырыжор [[Іван Касцяхін]]<ref>{{cite web|language=en|url=https://polmic.pl/en/our-projects/warsaw-resurrection-of-music-the-forgotten-composer-konstanty-gorski-the-lost-opera-margier-and-the-full-reconstruction-of-its-score-by-conductor-ivan-kostyakhin|title=Resurrection of Music: The Forgotten Composer Konstanty Gorski|website=POLMIC}}</ref>. Галоўным сцэнічным увасабленнем сюжэта стала опера [[Вітаўтас Клова|Вітаўтаса Кловы]] «Пілены» на лібрэта Ёнаса Мацконіса, прэм’ера якой адбылася 1 ліпеня 1956 года ў Вільні<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 422.</ref>. Яе ставілі таксама пад адкрытым небам, у 1960 годзе ў дні юбілею [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]] ў Вільні; новыя пастаноўкі з’явіліся ў 1978 і 1986 гадах<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 442, 444, 461–462.</ref>. Арыя Удрыса стала адным з найбольш вядомых твораў літоўскай музыкі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 460–461.</ref>. У пастаноўцы Літоўскай оперы ў Чыкага (1994) лібрэта перапісалі, прыбраўшы антызаходнія сцэны і лінію дружбы са славянамі, а Данілу зноў замянілі князем Рутэнісам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. == Памяць == Напярэдадні абвяшчэння незалежнасці Літвы Маргер ужо стаяў у літоўскай культурнай памяці побач з Гедзімінам, Кейстутам і Вітаўтам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 287.</ref>. Яго імя насіў 6-ы пяхотны полк літоўскай арміі «Піленскага князя Маргіса»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 292–302.</ref>, а ў Коўне ў 1931 годзе з’явілася вуліца Маргіса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 321.</ref>. 600-годдзе Піленаў у 1936 годзе засталося ў цені юбілею [[Бітва пры Сауле|бітвы пры Сауле]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 307–312.</ref>. Да вобраза звярталіся і процілеглыя бакі. Падчас вайны ў [[Нарачанская пушча|Нарачанскай пушчы]] быў створаны ў 1943 годзе савецкі партызанскі атрад «Маргірыс», назву якому прапанаваў Генрыкас Зіманас<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 356–358.</ref>. Назву Маргіса пасля вайны насілі і падраздзяленні антысавецкіх партызанаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 394–396.</ref>. Пасля самаспалення [[Рамас Каланта|Рамаса Каланты]] ў Коўне ў 1972 годзе літоўскі пісьменнік-эмігрант Вітаўтас Алантас звязаў яго ўчынак з Піленамі, і вобраз набыў значэнне змагання за палітычную незалежнасць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 434–435.</ref>. Абаронцы ўрадавых будынкаў у Вільні ў студзені 1991 года, паводле літоўскай эмігранцкай газеты «Tėviškės žiburiai», паўтаралі воклік з оперы «лепш смерць, чым няволя»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. Калі ў 2009 годзе Д. Баронас і Д. Мачуліс публічна паставілі пад сумнеў гераічную версію, частка грамадства ўспрыняла гэта як замах на святое<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 472–473.</ref>. Ля падножжа гарадзішча ў Пунях у 1973 годзе ўсталяваны помнік Маргеру з радкамі Майроніса<ref>Volkaitė-Kulikauskienė 1990, p. 44; Дзярновіч 2020, с. 71.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == ; Крыніцы * ''Jean d’Outremeuse.'' Ly myreur des histors: chronique de Jean des Preis dit d’Outremeuse / Publ. par S. Bormans. — T. 6. — Bruxelles: F. Hayez, 1880. — (Corps des chroniques liégeoises). * Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische Uebersetzung und sonstige Ueberreste / Hrsg. von Th. Hirsch // Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft / Hrsg. von T. Hirsch, M. Töppen, E. Strehlke. — Bd. 2. — Leipzig: S. Hirzel, 1863. — S. 429–662. * ''Schütz C.'' Historia rerum prussicarum. — Zerbst: Bonaventur Schmid, 1592. * ''Wigand von Marburg.'' Nowa kronika pruska / Oprac. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski. — Toruń: TNT, 2017. — 665 s. ; Даследаванні * ''Аладава Р. Н.'' Константин Горский и его опера «Маргер» в контексте белорусской культуры. — Минск: Белорус. гос. акад. музыки, 2005. — 216 с. * ''Варабей М.'' Хрысціянізацыя ВКЛ вачыма Уладзіслава Сыракомлі ў гістарычнай паэме «Маргер» // Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. — Мінск: Выд. цэнтр БДУ, 2016. — С. 217–221. * ''Дзярновіч А. І.'' «Магіла волатаў»: рэактуалізацыя нарацыі пра штурм замка Пілены ў 1336 годзе і фарміраванне гістарычнага міфа літоўскай нацыі ў ХІХ стагоддзі // «Долгий XIX век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по Новой и Новейшей истории. — Вып. 4. — Мінск: РИВШ, 2020. — С. 55–76. * ''Baranauskas T.'' Lietuvos medinės pilys rašytinių šaltinių duomenimis // Lietuvos archeologija. — 2003. — T. 24. — P. 57–106. — ISSN 0207-8694. * ''Baronas D.'' Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos // Istorijos šaltinių tyrimai. — 2008. — T. 1. — P. 27–66. * ''Baronas D.'' Pilėnai — das litauische Masada. Auf den Spuren einer Legende // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung. — 2016. — Bd. 65. — Nr. 3. — S. 346–372. * ''Baronas D., Mačiulis D.'' Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2010. — 644 p. * ''Čiočytė D.'' Vladislavo Sirokomlės poema „Margiris“: poetinės struktūros archetipiniai aspektai // Literatūra. — 2014. — T. 56. — Nr. 1. — P. 31–39. * ''Ivinskis Z.'' Rinktiniai raštai. — T. 3: Lietuvių kovos su vokiečių riteriais XIII–XV amž. — Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1989. * ''Kasparavičius S.'' Bilionių piliakalnis — legendiniai Pilėnai? // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2002 metais. — Vilnius, 2003. — P. 274–275. * ''Nikžentaitis A.'' Gediminas. — Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1989. * ''Nikžentaitis A.'' Trapėnų žemė // Žemaičių praeitis. — T. 1. — Vilnius: Mokslas, 1990. — P. 93–99. * ''Mačiulis D.'' Vardas lietuvių kultūrinėje atmintyje: Pilėnų kunigaikščio Margirio atvejis // Acta humanitarica universitatis Saulensis. — 2009. — T. 8. — P. 346–353. — ISSN 1822-7309. * ''Nikžentaitis A.'' Pilėnų mįslė. — Vilnius, 1993. * ''Ruszczyńska M.'' Przywracanie narodowej pamięci w Śpiewkach o dawnych Litwinach Jana Czeczota // Europejskość ojczyzn: litewsko-polskie związki literackie, kulturowe i językowe. — Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2009. — S. 153–164. * ''Rowell S. C.'' Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345. — Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — (Cambridge Studies in Medieval Life and Thought. Fourth Series; 25). — ISBN 0-521-45011-X. * ''Varakauskas R.'' Pilėnų gynimas. — Vilnius, 1960. * ''Volkaitė-Kulikauskienė R.'' Punia: svarbiausios žinios. — Vilnius: Mintis, 1990. — ISBN 5-417-02858-4. * ''Zabiela G.'' Pilėnų pilies paieškos 1995 metais // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1994 ir 1995 metais. — Vilnius, 1996. — P. 350–353. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Маргер}} [[Катэгорыя:Памерлі ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Князі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Князі]] [[Катэгорыя:Жамойць]] [[Катэгорыя:Тэўтонскія хронікі]] [[Катэгорыя:Тэўтонскі ордэн]] 4t16asr1tb0az5a24yfio6oorsamie2 5238212 5238210 2026-11-04T09:52:09Z M.L.Bot 261 афармленне 5238212 wikitext text/x-wiki {{ДД | арыгінал імя = {{lang-lt|Margiris}} }} [[Файл:Lithuania_Punia_Margiris_Pilikalnis.jpg|міні| Узгорак Маргірыса ў Пуні, традыцыйнае месцазнаходжанне замка Пілены]] '''Маргер''' (таксама '''Маргірыс''', '''Маргіс'''; {{lang-lt|Margiris, Margis}}, {{lang-pl|Margier}}, {{lang-de|Marger}}; апошняя згадка — люты 1336) — літоўскі арыстакрат (князь) у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], кіраўнік абароны замка [[Пілены]] падчас нападу войскаў [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]] ў лютым 1336 года<ref name="enc">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/margiris/|title=Margiris|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref><ref name="wig">Hirsch 1863, S. 488—490; Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. У XIX ст. гісторыя Маргера і Піленаў ператварылася ў рамантычную легенду пра гераічнае калектыўнае самагубства і стала адным з гістарычных міфаў літоўскага нацыянальнага руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 55-56, 72.</ref>. == Паходжанне і падзеі 1329 года == Надзейных звестак пра Маргера да 1336 года няма<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. Літоўскі гісторык [[Альвідас Нікжэнтайціс]] дапускаў, што Маргер быў сынам [[Будзівід]]а, братам [[Гедзімін]]а і ўплывовай асобай ва ўсёй Літве<ref name="nik">Nikžentaitis 1989, p. 10-11; Nikžentaitis 1990, p. 97; Baronas, Mačiulis 2010, p. 86.</ref>. [[Стывен Крыстафер Роўэл|Стывен Роўэл]] заўважае, што сваяцтва выводзілася з тытула ''rex'', а лацінскія аўтары ўжывалі яго вольна і маглі мець на ўвазе проста князя<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>. Тэорыя А. Нікжэнтайціса абапіраецца перадусім на атаясамленне Маргера з Маргалісам (''Margalis'') з хронікі льежскага аўтара [[Жан д’Утрэмёз|Жана д’Утрэмёза]]. Гэты аповед звязаны з паходам Нямецкага ордэна на [[Жамойць]] зімой 1329 года, у якім удзельнічаў кароль Чэхіі [[Ян Люксембургскі]]; 1 лютага быў узяты замак Мядзвегаліс (''Medvėgalis'')<ref>Rowell 1994, p. 240.</ref>. Д’Утрэмёз апавядае пра «сарацынскага» караля і султана Маргаліса, старога чалавека, які вёў абаронцаў замка Галідэн (''Galidaine''). Маргаліс выклікаў Яна Люксембургскага на паядынак, але на другі дзень 14 «сарацын» кінуліся яму на дапамогу. Абураны гэтым, ён сам здаўся каралю. Ян адпусціў яго без выкупу, аднак Маргаліс усё ж даў яму 20 тысяч фларынаў, адбітых імператарам [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людовікам Баварскім]]. Далей двор беспаспяхова схіляе Маргаліса да хрышчэння, у прыватнасці з дапамогай прыгожай дзяўчыны. Паводле д’Утрэмёза, неўзабаве пасля гэтага Маргаліс памёр, а султанам стаў ягоны сын, жанаты з дачкой графа Клермонскага<ref>d’Outremeuse 1880, p. 413—416.</ref>. Меркаванні пра гэты аповед разыходзяцца. А. Нікжэнтайціс лічыў яго гістарычным і выводзіў з яго высокае становішча Маргера<ref name="nik" />, а [[Томас Баранаўскас]] таксама прымае тоеснасць Маргера і Маргаліса<ref>Baranauskas 2003, p. 61.</ref>. С. Роўэл лічыць цяжкім сказаць, ці гэта той самы чалавек<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>, хоць у асноўным тэксце кнігі карыстаецца абодвума імёнамі як імёнамі адной асобы<ref>Rowell 1994, p. 240, 254.</ref>; аповед д’Утрэмёза ён называе рамантызаваным, але такім, што змяшчае карысныя дэталі<ref>Rowell 1994, p. 33.</ref>. Дарус Баронас у 2008 годзе пагаджаўся з тоеснасцю толькі асцярожна<ref>Baronas 2008, p. 46-47.</ref>, а ў манаграфіі 2010 года разам з Дангірасам Мачулісам адкінуў яе. На іх думку, Маргаліс — гэта літаратурная копія сарацына Маргарыза з «[[Песня пра Раланда|Песні пра Раланда]]». == Падзеі ў Піленах == Паход пачаўся ў час кіравання вялікага магістра [[Дытрых фон Альтэнбург|Дытрыха фон Альтэнбурга]], які прыцягнуў рыцараў-госцей з Цэнтральнай і Заходняй Еўропы. Паводле Віганда, гэтых «гасцей» было больш за 200 «шаломаў»<ref>Дзярновіч 2020, с. 56-57; Hirsch 1863, S. 488.</ref>, а Вольфенбютэльскі храніст налічвае 200 братоў і 6000 узброеных<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 248.</ref>. Сярод знатных гасцей Віганд называе маркграфа Брандэнбургскага, графа «de Namen», гэта значыць Філіпа III Намюрскага, і графа Генебергскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 80, 484.</ref>. Падзеі адбыліся 25 лютага 1336 года: у гэты дзень, у дзень [[Матфей (евангеліст)|апостала Мацвея]], узяцце замка датуе «Epitome gestarum Prussiae», а Віганд называе нядзелю Reminiscere, якая ў 1336 годзе выпала на тое ж чысло<ref>Baronas 2008, p. 35; Hirsch 1863, S. 488, Anm. 249.</ref>. Замак ''Pillenen'' (далей у тым жа тэксце ''Polenen'') знаходзіўся ў «зямлі Тропен» (''terra Troppen'')<ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Паводле Віганда Марбургскага, туды сышлося больш за 4000 чалавек з чатырох зямель, многія з іх не былі воінамі<ref>Дзярновіч 2020, с. 57; Baronas 2008, p. 45.</ref>. Убачыўшы ордэнскае войска, людзі страцілі надзею ўтрымаць замак, кінулі маёмасць у агонь і пачалі забіваць сябе. Як кажуць (''ut ayunt''), старая паганка сякерай забіла сто чалавек і пазбавіла жыцця сябе. Многія параненыя выехалі з замка верхам, а граф Генебергскі ў гэтым бою добра сябе паказаў. Правадыр, якога лацінскі тэкст называе ''rex Lithwanorum'' («кароль літоўцаў»), спрабаваў адпомсціць ордэнскім воінам, якія кідалі ў замак бярвенне і камяні. Затым ён пад прыкрыццём шчытоў сваіх слуг уцёк у нейкую хованку, закалоў жонку і кінуў яе ў агонь; паганцы схілілі шыі, і ён забіў усіх<ref>Hirsch 1863, S. 488—489; Baronas 2008, p. 38.</ref>. Замак быў разбураны, а ордэнскае войска вывела адтуль палонных і вялікую здабычу<ref>Hirsch 1863, S. 489.</ref>. Паводле Д. Баронаса, ён упаў, хутчэй за ўсё, у той самы дзень, пакуль войска вялікага князя было далёка; ужо 7 сакавіка 1336 года частка ўдзельнікаў паходу, вярнуўшыся ў Прусію, заснавала алтар у капліцы [[Георгій Перамаганосец|святога Юрыя]] ў Хабербергу, прадмесці [[Кёнігсберг]]а<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 82-83.</ref>. Пра лёс самога правадыра лацінскі тэкст нічога не паведамляе<ref>Baronas 2008, p. 42.</ref>. У К. Шуца аповед іншы. Ён дадае 4000 узброеных абаронцаў, матыў абароны веры і задушэнне жонак і дзяцей<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 179—181.</ref>. Абаронцы мужна змагаюцца некалькі дзён, сам Маргер, «вялікі дужы волат», працягвае бой у асобным умацаванні, а потым у склепе рассякае жонку шабляй і забівае сябе ўдарам у жывот. Ордэнскае войска вяртаецца «з большымі ранамі, чым здабычай»<ref>Hirsch 1863, S. 489—490.</ref>. Самагубства Маргера Д. Баронас лічыць літаратурным штампам, а не звесткай з Віганда<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 186.</ref>. Паводле высновы Д. Баронаса, рэканструяваць падзеі можна толькі паводле лацінскага перакладу хронікі Віганда, а аповед К. Шуца не з’яўляецца аўтэнтычным фрагментам гэтай хронікі<ref name="bar-abs">{{cite web|language=lt|url=https://www.lituanistika.lt/content/20049|title=Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos|website=Lituanistika}}</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс чытаюць тэкст Віганда не як апісанне гераічнай абароны, а як крывавы хаос, што пачаўся яшчэ да аблогі. Яны мяркуюць, што спачатку граф Генебергскі заняў перадзамча, а затым, пасля абстрэлу з аблогавых прылад, камандзір зламаўся, забіў жонку і воінаў, якія добраахвотна прынялі смерць ад яго рукі. Ці сам ён загінуў у той час, невядома: мог забіць сябе, загінуць або трапіць у палон<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 63-69, 595.</ref>. == Крыніцы і развіццё легенды == Паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, матыў актыўнага супраціўлення прыдумаў Я. Длугаш у частцы «Гадавікоў», завершанай у 1464—1466 гадах. Ён упершыню вылучыў падзеі ў асобны аповед, дадаў да іх анахранічныя бамбарды, а правадыра назваў проста начальнікам замка (''praefectus castri'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 108—109, 121, 488.</ref>. Ён жа, найхутчэй, запазычыў дэталі з апісання аблогі [[Масада|Масады]] ў [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]] і з апісанняў аблогі Астапы і Абідаса ў [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]]<ref name="bm">Baronas, Mačiulis 2010, [https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/4939/summary.pdf?sequence=8 Summary].</ref><ref name="zfo">Baronas 2016, S. 346—372.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 115, 118—120.</ref>. Адтуль сюжэт перайшоў да [[Мацей Мехавіта|Мацея Міхавіты]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 135—136.</ref>. [[Мацей Стрыйкоўскі]], які перанёс гісторыю ў культуру ВКЛ, параўноўваў Пілены з абаронай венгерскага Сігетвара ў 1566 годзе. Правадыра, якога ён называў толькі старастам, ён маляваў як копію абаронцы Сігетвара Мікалаша Зрыньі: у вершаваным творы 1578 года староста выводзіць рэшту воінаў з замка ў апошні бой, губляе правую руку і б’ецца левай. Імёнаў герояў аўтар не ведаў і шкадаваў, што не было вучоных людзей, якія б іх захавалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 151, 469, 496—497.</ref>. [[Альберт Віюк-Каяловіч]] ведаў пра самагубствы абаронцаў, але з пазіцый хрысціянскай маралі не захапляўся імі: учынак быў бы вартым памяці, пісаў ён, калі б ён адпавядаў дабрадзейнасці. На палях ён пазначыў «безнадзейную мужнасць літоўцаў»<ref name="bm" /><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 196, 470, 504.</ref>. Цікавасць да сюжэта аднавілі нямецкія і прускія аўтары: [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр]] (1785), які параўнаў абаронцаў з [[Нумантыя|нумантыйцамі]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 524.</ref>, [[Людвіг фон Бачка]] (1793) і асабліва [[Аўгуст фон Кацэбу]] (1808), які, паводле [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алега Дзярновіча]], заклаў разам з Ё. Фойгтам канон нарацыі пра Пілены XIX ст.<ref>Дзярновіч 2020, с. 58-61.</ref> Літоўскім князем Маргера назваў ужо А. фон Кацэбу, а Ё. Фойгт замацаваў гэты тытул (''Fürst Marger'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 530, 546.</ref>. Т. Нарбут, дадаўшы да 4000 абаронцаў удвая больш жанчын, дзяцей і старых, павялічыў лік ахвяр да 12 тысяч, а Ю. І. Крашэўскі назваў Маргера кунігасам<ref>Дзярновіч 2020, с. 62-63.</ref>. У XIX ст. сюжэт увайшоў у польскамоўную літвінскую культуру былога ВКЛ, а таксама ў літоўскамоўнае гісторыяпісанне. [[Сімонас Даўкантас]] першы апавёў гэтую гісторыю па-літоўску, аднак большасць яго тэкстаў пры жыцці аўтара засталася ў рукапісах<ref>Дзярновіч 2020, с. 62-69.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470.</ref>. У друку выйшла толькі кароткая згадка ў кнізе «Būdas senovės lietuvių» (1845), дзе падзеі памылкова аднесены да 1278 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 567.</ref>. На думку А. Дзярновіча, на мяжы XIX—XX стст. сюжэт стаў культавым у літоўскім нацыянальным руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 69, 72.</ref>. == Месца падзей == {{Асноўны артыкул|Пілены}}Месцазнаходжанне Піленаў не вызначана<ref name="pil">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pilenu-gynimas/|title=Pilėnų gynimas|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref>. Традыцыйна замак атаясамлялі з гарадзішчам у [[Пуня|Пуні]] на Нёмане. Першым гэта зрабіў М. Стрыйкоўскі: ён ведаў толькі скажоную форму Pullen і палічыў яе памылкай перапісчыка, які прачытаў «n» як «ll». Мясцовай традыцыі пра Пілены тады, паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, не існавала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 234—236.</ref>. Версію падхапілі А. Віюк-Каяловіч і А. Л. Шлёцэр, а замацавалі М. Балінскі ў «Старажытнай Польшчы» (1846) і [[Уладзіслаў Сыракомля]], які наведаў Пуню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 236, 242—243.</ref>. М. Балінскі спрачаўся з Т. Нарбутам, які шукаў замак у Запушчанскім краі, а потым у вёсцы Piliūnai над Шэшупай, і тлумачыў ''Troppen'' як Троцкае княства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 572—573.</ref>. Яе падтрымала таксама блытаніна з паходам 1382 года на зямлю Пуня<ref>Дзярновіч 2020, с. 58, 62-63.</ref>. У XX ст. за гарадзішчам замацавалася другая назва — гара Маргера<ref>{{cite web|language=lt|url=https://www.delfi.lt/veidai/kultura/ant-margirio-kalno-bus-paminetas-pilenu-zygdarbis.d?id=9500714|title=Ant Margirio kalno bus paminėtas Pilėnų žygdarbis|website=Delfi.lt|date=2006-05-11}}</ref>. В. Крэвэ-Міцкявічус сцвярджаў, што мясцовыя жыхары іначай яго і не называлі, але, паводле Д. Мачуліса, насамрэч яны так гару не называлі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322—323.</ref>. Раскопкі ў Пуні ў 1958—1961 гадах выявілі рэшткі ўмацаванняў XIII—XIV стст. і пажару, але атаясамлення не даказалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 245, 437.</ref>. Цяпер больш верагодным лічыцца ніжняе Панямонне<ref name="pil" /><ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Т. Хірш лакалізаваў зямлю Тропен на Нёмане ніжэй Коўна<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 250.</ref>, Ё. Фойгт шукаў замак на паўночны ўсход ад Расейнаў, каля дарогі паміж Кейданамі і Байсагалай<ref>Дзярновіч 2020, с. 61; Baronas, Mačiulis 2010, p. 237, 240.</ref>, А. Шапока — на ніжнім Нёмане, а Зянонас Івінскіс і Казіс Паўнксніс — на гарадзішчы Pypliai<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 244.</ref>. Новыя гіпотэзы звязваюць яго, у прыватнасці, з гарадзішчамі Molavėnai (А. Нікжэнтайціс), Ižiniškiai (Гінтаўтас Забела), Pilės каля Kaltinėnai (Т. Баранаўскас) і Bilionys (Стасіс Каспаравічус)<ref>Zabiela 1996, p. 353; Baranauskas 2003, p. 61; Kasparavičius 2003, p. 274—275; Baronas, Mačiulis 2010, p. 248—249.</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс лічаць шанцы знайсці замак малымі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 250.</ref>. == Вобраз у літаратуры == Літаратурны Маргер амаль не мае агульнага з постаццю, пра якую паведамляе Віганд Марбургскі. Паводле Дангіраса Мачуліса, аўтара раздзелаў манаграфіі 2010 года пра памяць аб Піленах, у канцы XIX ст. склалася ўстойлівае ядро вобраза — доказ літоўскай адвагі ў абароне свабоды і нацыянальнай тоеснасці, а кожная новая эпоха і палітычны рэжым дадавалі да яго свае сэнсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 14, 471—472.</ref>. На думку аўтараў манаграфіі, такія творы больш гавораць пра свой час і палітычны клімат, чым пра падзеі 1336 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 468.</ref><ref>Mačiulis 2009, p. 346—353.</ref>. === Папярэднікі === Ужо гісторыкі падрыхтавалі Маргера для літаратуры. Т. Нарбут, пішучы пад уплывам А. фон Кацэбу і Ё. Фойгта, дадаў жрыцу-прарочыцу, якая жыве ў замку, вуглі з алтара Зніча, памост, на якім яна адсякае сто галоў, і дзяцей Маргера. Яму ж належыць прамова князя, які заклікае выбраць смерць ганаровую, мілую багам і збаўчую для айчыны; так ён найвыразней сярод папярэднікаў выказаў характэрны для польскага рамантызму культ самагубства «дзеля іншых»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 217, 470, 560—565.</ref>. У «Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių» (1822) С. Даўкантаса Маргер — камендант Пуні, які з 4000 воінаў змагаецца супраць 20 тысяч закутых у жалеза крыжакоў. Працяўшы рагацінай жонку, ён паказвае яе ваярам са словамі пра нявінную кроў на галовах крыважэрцаў, у якіх перайначаны Евангелле паводле Мацвея (27:25)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 208, 219—221, 535—541.</ref>. У пазнейшых рукапісах С. Даўкантас ідзе за Ё. Фойгтам і называе замак Pilėnai, а ў «Pasakojimas apie veikalus lietuvių tautos senovėje» (1850-я гады) пераказвае прамову і фрагмент пра жрыцу Т. Нарбута<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 220, 551—557, 583—587.</ref>. [[Файл:Majeranowski Margier.jpg|міні|Уладзіслаў Маераноўскі. Смерць князя Маргера ў Піленах. 1870. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей]] [[Адам Міцкевіч]] пра Пілены не пісаў, аднак ягоная «[[Гражына (паэма)|Гражына]]» дала блізкую мадэль: князь Літавор кідаецца ў агонь, а аўтарская заўвага тлумачыць самаспаленне як ганаровы літоўскі звычай<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 214, 271.</ref>. Раней за паэму У. Сыракомлі быў напісаны верш [[Ян Чачот|Яна Чачота]] «Пра залогу ў Пулене ў часы Альгерда, 1336 г.» (№ XXXVIII цыкла «Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434»)<ref name="czecz">{{cite web|language=be|url=https://pawet.net/library/v_literature/mury/06/03/%D0%AF%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%82._%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%85_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%9E.html|title=Ян Чачот. Спевы пра даўніх ліцьвінаў|website=Pawet.net}}</ref>. Цыкл быў завершаны ў 1842—1844 гадах, але надрукаваны толькі ў 1994 годзе ў Вільні<ref>Ruszczyńska 2009, S. 153—164; [https://lituanistika.lt/content/41959 анатацыя].</ref>. Гэта вершаваны пераказ падзей без асабістага героя: у самім тэксце дзейнічаюць толькі залога і ўцекачы з наваколля, якія пасля штурму таранамі і гарматамі паляць маёмасць, забіваюць жонак і дзяцей і нішчаць сябе, а немцы бяруць пусты замак. Мараль верша ў тым, што смерць лепшая за сорам, а ліцвіны лічылі рабства смяротным грахом. Імя правадыра ў вершы не названае, а падзеі, згодна з назвай, адносяцца да часоў Альгерда, хоць у 1336 годзе ў Літве княжыў яшчэ Гедзімін. === У. Сыракомля і Ю. І. Крашэўскі === Літаратурную традыцыю ў строгім сэнсе пачалі два аўтары польскамоўнай культуры былога ВКЛ. Паэма У. Сыракомлі «[[Маргер (паэма)|Маргер]]» выйшла ў 1855 годзе<ref>Дзярновіч 2020, с. 66; Варабей 2016, с. 217—221. Выданне ў А. Дзярновіча: Вільня, Р. Рафаловіч, 1855; Д. Мачуліс называе Львоў, спасылаючыся на выданне кнігарні А. Д. Бартошэвіча і М. Бярнацкага з умоўнай датай [1854] (Baronas, Mačiulis 2010, p. 259).</ref>. Тэму падказала пісьменніца Пауліна Вільконьска, а матэрыял далі працы Т. Нарбута і М. Балінскага. Улетку 1854 года паэт наведаў Пуню і ў лісце да Ю. І. Крашэўскага прызнаваўся, што пасяляе Маргера там наўмысна, каб падражніць Т. Нарбута, які шукаў замак у іншым месцы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 228, 243, 259.</ref>. Д. Мачуліс заўважае, што так У. Сыракомля ўзаконіў свабодныя адносіны пісьменніка да гістарычных прац<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 259.</ref>. Паэма стала для наступнага пакалення адным з галоўных уяўленняў пра слаўнае мінулае: [[Ёнас Басанавічус]] ведаў яе на памяць, а ў сям’і Біржышкаў яе чыталі ўслых<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 260—261.</ref>. Яе архетыпічную структуру разглядае Даля Чёчытэ, якая адзначае і ўплыў на [[Майроніс]]а<ref>Čiočytė 2014, p. 31-39.</ref>. Рускі пераклад Ліёдара Пальміна друкаваўся ў «Русской мысли» ў 1880 годзе<ref>{{cite web|language=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D1%8C/1880|title=Русская мысль/1880|website=Викитека}}</ref>, а па-літоўску поўнасцю яна выйшла толькі ў 1936 годзе ў Коўне ў перакладзе Антанаса Валайціса, калі яе ўплыў ужо быў невялікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 312.</ref>. Раман [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]] «Кунігас» (1882) пераносіць цэнтр цяжару з абароны на біяграфію героя. Сын піленскага князя, выкрадзены крыжакамі, расце ў [[Мальбарк|Марыенбургу]] пад імем Юрый, забыўшы родную мову. Пачуўшы літоўскую гаворку, ён вяртаецца на радзіму, дзе яго пазнае маці Рэда, і становіцца князем Маргерам. У канцы ён забівае каханую Банюту і сябе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 268.</ref>. Самой абароне прысвечаны толькі апошні, XII раздзел, а галоўная ідэя, паводле Д. Мачуліса, — непераможная сіла крыві і роднай мовы, што падкрэслена літоўскай прыказкай у эпіграфе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 269—270.</ref>. А. Дзярновіч называе героя своеасаблівым анты-Валенродам<ref>Дзярновіч 2020, с. 63-64.</ref>. Літоўскі пераклад Аўгустынаса Зейцаса выйшаў у ЗША ў 1887 годзе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 267.</ref>. Выданні 1901 года ў Варшаве і 1908 года ў Вільні (пераклад Адольфаса Вегеле) мелі невядома кім дапісаны шчаслівы канец, у якім герояў ратуюць, але такая версія не прыжылася<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 270—271.</ref>. === Літоўскае нацыянальнае адраджэнне === Літоўскі рух атрымаў сюжэт перадусім ад польскіх рамантыкаў, і пачаткам ягонага шляху ў літоўскую памяць Д. Мачуліс лічыць газету «[[Аўшра]]» (1883—1886)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 263—264, 471.</ref>. Там побач з нарысам Ё. Басанавічуса пра старажытныя замкі друкаваліся ўрыўкі з паэмы У. Сыракомлі пад назвай «Маргіс», і яе радкамі Ё. Басанавічус характарызаваў героя<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 256.</ref>. Першым літоўскім вершаваным пераказам быў твор Сільвестраса Гімжаўскаса «Puniškėnams apie Margierių»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 261.</ref>. Паэма «Margeris» латышскага пісьменніка Судрабу Эджуса напісана ўслед за У. Сыракомлем<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 265.</ref>. Адасоблена стаіць «Аповед Антанаса Трэцініка» біскупа Мацея Валанчуса, напісаны ў 1872 годзе. Тут падзеі аднесены да 1334 года, а Маргер — разважлівы кіраўнік Жамойці, які хавае мірнае насельніцтва ў лясах і збірае ў замку 4000 адборных воінаў. Старую замяняе паганскі жрэц з сякерай, абаронцы адзін за адным скачуць у агонь, а завяршаецца аповед словамі крыжакоў пра тое, як цяжка перамагчы такі народ. Да чытачоў твор дайшоў толькі пасля смерці аўтара, у 1890—1891 гадах у ЗША<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 222, 265—267, 589—591.</ref>. У «Аповедах пра мінулае Літвы» Майроніса (Тыльзіт, 1891), якія два дзесяцігоддзі служылі галоўным падручнікам, пра бой пры Піленах сказана, што ён пакрыў літоўскую адвагу бессмяротнай славай, і з таго часу эпізод трапляў ва ўсе школьныя падркчнікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280.</ref>. === Наследаванні «Кунігаса» === Вакол рамана Ю. І. Крашэўскага ўзнікла цэлая літоўская літаратура перайманняў, у якой Маргер стаў абаронцам мовы і ідэнтычнвсці. Галоўнай з іх была пяціактная трагедыя Марцэлінаса Шыкшніса (псеўданім Šiaulėniškis) «Піленскі князь», напісаная ў 1899 годзе на просьбу літоўскага таварыства ў [[Рыга|Рызе]] і пастаўленая там аўтарам 19 ліпеня 1905 года; неўзабаве яе ігралі аматарскія трупы ад Вільні да Адэсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272.</ref>. П’еса адказвала на праблему страты мовы рыжскімі літоўцамі: здраднік Швянтас зноў адчувае сябе літоўцам, пачуўшы літоўскую песню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272—276.</ref>. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] фінальны праклён Маргера немцам загучаў як актуальны, а 16 лютага 1919 года ў Коўне драму паставілі па загадзе прэм’ер-міністра Мікаласа Слежавічуса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 281—282, 287—289.</ref>. Драма Вінцаса Нагарноскіса «Pilėniečiai» (Шэнандоа, ЗША, 1908) развівае сюжэт з вялікай свабодай: дзеянне ідзе ў Піленах, пры двары вялікага князя і нават у папы рымскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 276—278.</ref>. Дзіцячае апавяданне [[Шатрыёс Рагана|Шатрыёс Раганы]] «Pilėnų gynimas» (1905—1907) робіць крыжакоў безаблічнай масай абсалютнага зла<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 278—279.</ref>. === Міжваенная Літва === У незалежнай Літве Маргер ператварыўся з абаронцы тоеснасці ў ваяра і патрыёта. У паэме «Margiris» лейтэнанта Стэпаса Думчюса, надрукаванай у рукапіснай газеце 6-га пяхотнага палка «Kalavijas», ён верны воін Гедзіміна, а Пілены — толькі месца выканання абавязку<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 297—298.</ref>. Вольны пераклад драмы [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Гераніма Друцкага-Любецкага]] (1909), зроблены Пятрасам Вайчунасам пад назвай «Taip mirdavo lietuviai» («Так паміралі літоўцы», 1924), стаў, паводле Д. Мачуліса, нацыяналістычнай прапаведдзю смерці за радзіму<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313—317.</ref>. Найважнейшым творам гэтага часу стала «Старая казка пра слаўнага князя Маргера, валадара Пуні» [[Вінцас Крэвэ-Міцкявічус|Вінцаса Крэвэ-Міцкявічуса]], уключаная ў выданне «Паданняў старых людзей краю Дайнавы» 1928 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322, 325.</ref>. Маргер В. Крэвэ-Міцкявічуса — псіхалагічны партрэт старажытнага літоўца: славалюбівы і гатовы адмовіцца ад традыцый, ён святым лічыць толькі вернасць народу. Цэнтрам твора стала сама абарона, а душа героя на белым кані ідзе ў замагільны свет, куды не ведаюць шляху ні немцы, ні палякі, ні [[гуды]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 324.</ref>. === Вайна і сталінскі час === У гады Другой сусветнай вайны вобраз выкарыстала савецкая прапаганда: у газеце 16-й літоўскай дывізіі «Tėvynė šaukia» Казіс Сідэравічус (1942) зрабіў Маргера народным палкаводцам, чыя абарона дала час на мабілізацыю Гедыміну<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 352—353.</ref>, а ў яго кніжцы «Nuo Durbės iki Žalgirio» (1943) герой сюжэта «Кунігаса» стаў свядомым змагаром, які вучыцца ў немцаў, каб потым іх біць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 367.</ref>. У Маскве ў 1942 годзе выйшаў скарочаны твор В. Крэвэ-Міцкявічуса, з якога знялі, у прыватнасці, згадкі пра палякаў і гудаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 376—377.</ref>. Вобраз Маргера ўзнікае ў паэме Л. Гіры «Žalgirio Lietuva» і ў апавяданні Ёнаса Марцынкявічуса «Klebonas Morkūnas», герой якога, ксёндз, захоплены гісторыяй Маргера, далучаецца да савецкіх партызанаў; паэму пра Пілены задумвала [[Саламея Нерыс]], але не напісала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 373—375.</ref>. == Вобраз у выяўленчым мастацтве і на сцэне == === Жывапіс і графіка === * карціна [[Вінцэнт Дмахоўскі|Вінцэнта Дмахоўскага]] «Крыжакі перад атакай замка Пуня» (1837); * карціна [[Уладзіслаў Маераноўскі|Уладзіслава Маераноўскага]] «Смерць князя Маргера» (1870); * ілюстрацыі [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхала Эльвіра Андрыёлі]] да рамана «Кунігас»<ref>Дзярновіч 2020, с. 62, 64.</ref>. === Тэатр і опера === Сцэнічная гісторыя Маргера пачалася з трагедыі М. Шыкшніса «Піленскі князь» (гл. вышэй). П’еса Г. Друцкага-Любецкага ў вольным перакладзе П. Вайчунаса была пастаўлена ў Дзяржаўным тэатры ў Коўне 16 лютага 1926 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313, 317.</ref>. Опера [[Канстанцін Горскі|Канстанціна Горскага]] «[[Маргер (опера)|Маргер]]», напісаная ў 1905 годзе паводле паэмы У. Сыракомлі, упершыню прагучала 13 студзеня 1927 года ў [[Познань|Познані]]; публіка і крытыкі палічылі тэму дзіўнай і неактуальнай<ref>Дзярновіч 2020, с. 67, 69-70; Аладава 2005.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 318.</ref>. Рукапісная партытура загінула ў Другую сусветную вайну, а ў 2023 годзе яе рэканструяваў дырыжор [[Іван Касцяхін]]<ref>{{cite web|language=en|url=https://polmic.pl/en/our-projects/warsaw-resurrection-of-music-the-forgotten-composer-konstanty-gorski-the-lost-opera-margier-and-the-full-reconstruction-of-its-score-by-conductor-ivan-kostyakhin|title=Resurrection of Music: The Forgotten Composer Konstanty Gorski|website=POLMIC}}</ref>. Галоўным сцэнічным увасабленнем сюжэта стала опера [[Вітаўтас Клова|Вітаўтаса Кловы]] «Пілены» на лібрэта Ёнаса Мацконіса, прэм’ера якой адбылася 1 ліпеня 1956 года ў Вільні<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 422.</ref>. Яе ставілі таксама пад адкрытым небам, у 1960 годзе ў дні юбілею [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]] ў Вільні; новыя пастаноўкі з’явіліся ў 1978 і 1986 гадах<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 442, 444, 461—462.</ref>. Арыя Удрыса стала адным з найбольш вядомых твораў літоўскай музыкі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 460—461.</ref>. У пастаноўцы Літоўскай оперы ў Чыкага (1994) лібрэта перапісалі, прыбраўшы антызаходнія сцэны і лінію дружбы са славянамі, а Данілу зноў замянілі князем Рутэнісам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. == Памяць == Напярэдадні абвяшчэння незалежнасці Літвы Маргер ужо стаяў у літоўскай культурнай памяці побач з Гедзімінам, Кейстутам і Вітаўтам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 287.</ref>. Яго імя насіў 6-ы пяхотны полк літоўскай арміі «Піленскага князя Маргіса»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 292—302.</ref>, а ў Коўне ў 1931 годзе з’явілася вуліца Маргіса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 321.</ref>. 600-годдзе Піленаў у 1936 годзе засталося ў цені юбілею [[Бітва пры Сауле|бітвы пры Сауле]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 307—312.</ref>. Да вобраза звярталіся і процілеглыя бакі. Падчас вайны ў [[Нарачанская пушча|Нарачанскай пушчы]] быў створаны ў 1943 годзе савецкі партызанскі атрад «Маргірыс», назву якому прапанаваў Генрыкас Зіманас<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 356—358.</ref>. Назву Маргіса пасля вайны насілі і падраздзяленні антысавецкіх партызанаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 394—396.</ref>. Пасля самаспалення [[Рамас Каланта|Рамаса Каланты]] ў Коўне ў 1972 годзе літоўскі пісьменнік-эмігрант Вітаўтас Алантас звязаў яго ўчынак з Піленамі, і вобраз набыў значэнне змагання за палітычную незалежнасць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 434—435.</ref>. Абаронцы ўрадавых будынкаў у Вільні ў студзені 1991 года, паводле літоўскай эмігранцкай газеты «Tėviškės žiburiai», паўтаралі воклік з оперы «лепш смерць, чым няволя»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. Калі ў 2009 годзе Д. Баронас і Д. Мачуліс публічна паставілі пад сумнеў гераічную версію, частка грамадства ўспрыняла гэта як замах на святое<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 472—473.</ref>. Ля падножжа гарадзішча ў Пунях у 1973 годзе ўсталяваны помнік Маргеру з радкамі Майроніса<ref>Volkaitė-Kulikauskienė 1990, p. 44; Дзярновіч 2020, с. 71.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == ; Крыніцы * ''Jean d’Outremeuse.'' Ly myreur des histors: chronique de Jean des Preis dit d’Outremeuse / Publ. par S. Bormans. — T. 6. — Bruxelles: F. Hayez, 1880. — (Corps des chroniques liégeoises). * Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische Uebersetzung und sonstige Ueberreste / Hrsg. von Th. Hirsch // Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft / Hrsg. von T. Hirsch, M. Töppen, E. Strehlke. — Bd. 2. — Leipzig: S. Hirzel, 1863. — S. 429—662. * ''Schütz C.'' Historia rerum prussicarum. — Zerbst: Bonaventur Schmid, 1592. * ''Wigand von Marburg.'' Nowa kronika pruska / Oprac. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski. — Toruń: TNT, 2017. — 665 s. ; Даследаванні * ''Аладава Р. Н.'' Константин Горский и его опера «Маргер» в контексте белорусской культуры. — Минск: Белорус. гос. акад. музыки, 2005. — 216 с. * ''Варабей М.'' Хрысціянізацыя ВКЛ вачыма Уладзіслава Сыракомлі ў гістарычнай паэме «Маргер» // Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. — Мінск: Выд. цэнтр БДУ, 2016. — С. 217—221. * ''Дзярновіч А. І.'' «Магіла волатаў»: рэактуалізацыя нарацыі пра штурм замка Пілены ў 1336 годзе і фарміраванне гістарычнага міфа літоўскай нацыі ў ХІХ стагоддзі // «Долгий XIX век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по Новой и Новейшей истории. — Вып. 4. — Мінск: РИВШ, 2020. — С. 55-76. * ''Baranauskas T.'' Lietuvos medinės pilys rašytinių šaltinių duomenimis // Lietuvos archeologija. — 2003. — T. 24. — P. 57-106. — ISSN 0207-8694. * ''Baronas D.'' Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos // Istorijos šaltinių tyrimai. — 2008. — T. 1. — P. 27-66. * ''Baronas D.'' Pilėnai — das litauische Masada. Auf den Spuren einer Legende // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung. — 2016. — Bd. 65. — Nr. 3. — S. 346—372. * ''Baronas D., Mačiulis D.'' Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2010. — 644 p. * ''Čiočytė D.'' Vladislavo Sirokomlės poema «Margiris»: poetinės struktūros archetipiniai aspektai // Literatūra. — 2014. — T. 56. — Nr. 1. — P. 31-39. * ''Ivinskis Z.'' Rinktiniai raštai. — T. 3: Lietuvių kovos su vokiečių riteriais XIII—XV amž. — Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1989. * ''Kasparavičius S.'' Bilionių piliakalnis — legendiniai Pilėnai? // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2002 metais. — Vilnius, 2003. — P. 274—275. * ''Nikžentaitis A.'' Gediminas. — Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1989. * ''Nikžentaitis A.'' Trapėnų žemė // Žemaičių praeitis. — T. 1. — Vilnius: Mokslas, 1990. — P. 93-99. * ''Mačiulis D.'' Vardas lietuvių kultūrinėje atmintyje: Pilėnų kunigaikščio Margirio atvejis // Acta humanitarica universitatis Saulensis. — 2009. — T. 8. — P. 346—353. — ISSN 1822-7309. * ''Nikžentaitis A.'' Pilėnų mįslė. — Vilnius, 1993. * ''Ruszczyńska M.'' Przywracanie narodowej pamięci w Śpiewkach o dawnych Litwinach Jana Czeczota // Europejskość ojczyzn: litewsko-polskie związki literackie, kulturowe i językowe. — Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2009. — S. 153—164. * ''Rowell S. C.'' Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295—1345. — Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — (Cambridge Studies in Medieval Life and Thought. Fourth Series; 25). — ISBN 0-521-45011-X. * ''Varakauskas R.'' Pilėnų gynimas. — Vilnius, 1960. * ''Volkaitė-Kulikauskienė R.'' Punia: svarbiausios žinios. — Vilnius: Mintis, 1990. — ISBN 5-417-02858-4. * ''Zabiela G.'' Pilėnų pilies paieškos 1995 metais // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1994 ir 1995 metais. — Vilnius, 1996. — P. 350—353. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маргер}} [[Катэгорыя:Памерлі ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Князі Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Князі]] [[Катэгорыя:Жамойць]] [[Катэгорыя:Тэўтонскія хронікі]] [[Катэгорыя:Тэўтонскі ордэн]] 8i3xtnlup09nx3ma9zunfurn8uieljz 5238213 5238212 2026-11-04T09:52:52Z M.L.Bot 261 выдалена [[Катэгорыя:Князі Вялікага Княства Літоўскага]]; дададзена [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5238213 wikitext text/x-wiki {{ДД | арыгінал імя = {{lang-lt|Margiris}} }} [[Файл:Lithuania_Punia_Margiris_Pilikalnis.jpg|міні| Узгорак Маргірыса ў Пуні, традыцыйнае месцазнаходжанне замка Пілены]] '''Маргер''' (таксама '''Маргірыс''', '''Маргіс'''; {{lang-lt|Margiris, Margis}}, {{lang-pl|Margier}}, {{lang-de|Marger}}; апошняя згадка — люты 1336) — літоўскі арыстакрат (князь) у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], кіраўнік абароны замка [[Пілены]] падчас нападу войскаў [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]] ў лютым 1336 года<ref name="enc">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/margiris/|title=Margiris|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref><ref name="wig">Hirsch 1863, S. 488—490; Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. У XIX ст. гісторыя Маргера і Піленаў ператварылася ў рамантычную легенду пра гераічнае калектыўнае самагубства і стала адным з гістарычных міфаў літоўскага нацыянальнага руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 55-56, 72.</ref>. == Паходжанне і падзеі 1329 года == Надзейных звестак пра Маргера да 1336 года няма<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. Літоўскі гісторык [[Альвідас Нікжэнтайціс]] дапускаў, што Маргер быў сынам [[Будзівід]]а, братам [[Гедзімін]]а і ўплывовай асобай ва ўсёй Літве<ref name="nik">Nikžentaitis 1989, p. 10-11; Nikžentaitis 1990, p. 97; Baronas, Mačiulis 2010, p. 86.</ref>. [[Стывен Крыстафер Роўэл|Стывен Роўэл]] заўважае, што сваяцтва выводзілася з тытула ''rex'', а лацінскія аўтары ўжывалі яго вольна і маглі мець на ўвазе проста князя<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>. Тэорыя А. Нікжэнтайціса абапіраецца перадусім на атаясамленне Маргера з Маргалісам (''Margalis'') з хронікі льежскага аўтара [[Жан д’Утрэмёз|Жана д’Утрэмёза]]. Гэты аповед звязаны з паходам Нямецкага ордэна на [[Жамойць]] зімой 1329 года, у якім удзельнічаў кароль Чэхіі [[Ян Люксембургскі]]; 1 лютага быў узяты замак Мядзвегаліс (''Medvėgalis'')<ref>Rowell 1994, p. 240.</ref>. Д’Утрэмёз апавядае пра «сарацынскага» караля і султана Маргаліса, старога чалавека, які вёў абаронцаў замка Галідэн (''Galidaine''). Маргаліс выклікаў Яна Люксембургскага на паядынак, але на другі дзень 14 «сарацын» кінуліся яму на дапамогу. Абураны гэтым, ён сам здаўся каралю. Ян адпусціў яго без выкупу, аднак Маргаліс усё ж даў яму 20 тысяч фларынаў, адбітых імператарам [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людовікам Баварскім]]. Далей двор беспаспяхова схіляе Маргаліса да хрышчэння, у прыватнасці з дапамогай прыгожай дзяўчыны. Паводле д’Утрэмёза, неўзабаве пасля гэтага Маргаліс памёр, а султанам стаў ягоны сын, жанаты з дачкой графа Клермонскага<ref>d’Outremeuse 1880, p. 413—416.</ref>. Меркаванні пра гэты аповед разыходзяцца. А. Нікжэнтайціс лічыў яго гістарычным і выводзіў з яго высокае становішча Маргера<ref name="nik" />, а [[Томас Баранаўскас]] таксама прымае тоеснасць Маргера і Маргаліса<ref>Baranauskas 2003, p. 61.</ref>. С. Роўэл лічыць цяжкім сказаць, ці гэта той самы чалавек<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>, хоць у асноўным тэксце кнігі карыстаецца абодвума імёнамі як імёнамі адной асобы<ref>Rowell 1994, p. 240, 254.</ref>; аповед д’Утрэмёза ён называе рамантызаваным, але такім, што змяшчае карысныя дэталі<ref>Rowell 1994, p. 33.</ref>. Дарус Баронас у 2008 годзе пагаджаўся з тоеснасцю толькі асцярожна<ref>Baronas 2008, p. 46-47.</ref>, а ў манаграфіі 2010 года разам з Дангірасам Мачулісам адкінуў яе. На іх думку, Маргаліс — гэта літаратурная копія сарацына Маргарыза з «[[Песня пра Раланда|Песні пра Раланда]]». == Падзеі ў Піленах == Паход пачаўся ў час кіравання вялікага магістра [[Дытрых фон Альтэнбург|Дытрыха фон Альтэнбурга]], які прыцягнуў рыцараў-госцей з Цэнтральнай і Заходняй Еўропы. Паводле Віганда, гэтых «гасцей» было больш за 200 «шаломаў»<ref>Дзярновіч 2020, с. 56-57; Hirsch 1863, S. 488.</ref>, а Вольфенбютэльскі храніст налічвае 200 братоў і 6000 узброеных<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 248.</ref>. Сярод знатных гасцей Віганд называе маркграфа Брандэнбургскага, графа «de Namen», гэта значыць Філіпа III Намюрскага, і графа Генебергскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 80, 484.</ref>. Падзеі адбыліся 25 лютага 1336 года: у гэты дзень, у дзень [[Матфей (евангеліст)|апостала Мацвея]], узяцце замка датуе «Epitome gestarum Prussiae», а Віганд называе нядзелю Reminiscere, якая ў 1336 годзе выпала на тое ж чысло<ref>Baronas 2008, p. 35; Hirsch 1863, S. 488, Anm. 249.</ref>. Замак ''Pillenen'' (далей у тым жа тэксце ''Polenen'') знаходзіўся ў «зямлі Тропен» (''terra Troppen'')<ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Паводле Віганда Марбургскага, туды сышлося больш за 4000 чалавек з чатырох зямель, многія з іх не былі воінамі<ref>Дзярновіч 2020, с. 57; Baronas 2008, p. 45.</ref>. Убачыўшы ордэнскае войска, людзі страцілі надзею ўтрымаць замак, кінулі маёмасць у агонь і пачалі забіваць сябе. Як кажуць (''ut ayunt''), старая паганка сякерай забіла сто чалавек і пазбавіла жыцця сябе. Многія параненыя выехалі з замка верхам, а граф Генебергскі ў гэтым бою добра сябе паказаў. Правадыр, якога лацінскі тэкст называе ''rex Lithwanorum'' («кароль літоўцаў»), спрабаваў адпомсціць ордэнскім воінам, якія кідалі ў замак бярвенне і камяні. Затым ён пад прыкрыццём шчытоў сваіх слуг уцёк у нейкую хованку, закалоў жонку і кінуў яе ў агонь; паганцы схілілі шыі, і ён забіў усіх<ref>Hirsch 1863, S. 488—489; Baronas 2008, p. 38.</ref>. Замак быў разбураны, а ордэнскае войска вывела адтуль палонных і вялікую здабычу<ref>Hirsch 1863, S. 489.</ref>. Паводле Д. Баронаса, ён упаў, хутчэй за ўсё, у той самы дзень, пакуль войска вялікага князя было далёка; ужо 7 сакавіка 1336 года частка ўдзельнікаў паходу, вярнуўшыся ў Прусію, заснавала алтар у капліцы [[Георгій Перамаганосец|святога Юрыя]] ў Хабербергу, прадмесці [[Кёнігсберг]]а<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 82-83.</ref>. Пра лёс самога правадыра лацінскі тэкст нічога не паведамляе<ref>Baronas 2008, p. 42.</ref>. У К. Шуца аповед іншы. Ён дадае 4000 узброеных абаронцаў, матыў абароны веры і задушэнне жонак і дзяцей<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 179—181.</ref>. Абаронцы мужна змагаюцца некалькі дзён, сам Маргер, «вялікі дужы волат», працягвае бой у асобным умацаванні, а потым у склепе рассякае жонку шабляй і забівае сябе ўдарам у жывот. Ордэнскае войска вяртаецца «з большымі ранамі, чым здабычай»<ref>Hirsch 1863, S. 489—490.</ref>. Самагубства Маргера Д. Баронас лічыць літаратурным штампам, а не звесткай з Віганда<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 186.</ref>. Паводле высновы Д. Баронаса, рэканструяваць падзеі можна толькі паводле лацінскага перакладу хронікі Віганда, а аповед К. Шуца не з’яўляецца аўтэнтычным фрагментам гэтай хронікі<ref name="bar-abs">{{cite web|language=lt|url=https://www.lituanistika.lt/content/20049|title=Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos|website=Lituanistika}}</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс чытаюць тэкст Віганда не як апісанне гераічнай абароны, а як крывавы хаос, што пачаўся яшчэ да аблогі. Яны мяркуюць, што спачатку граф Генебергскі заняў перадзамча, а затым, пасля абстрэлу з аблогавых прылад, камандзір зламаўся, забіў жонку і воінаў, якія добраахвотна прынялі смерць ад яго рукі. Ці сам ён загінуў у той час, невядома: мог забіць сябе, загінуць або трапіць у палон<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 63-69, 595.</ref>. == Крыніцы і развіццё легенды == Паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, матыў актыўнага супраціўлення прыдумаў Я. Длугаш у частцы «Гадавікоў», завершанай у 1464—1466 гадах. Ён упершыню вылучыў падзеі ў асобны аповед, дадаў да іх анахранічныя бамбарды, а правадыра назваў проста начальнікам замка (''praefectus castri'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 108—109, 121, 488.</ref>. Ён жа, найхутчэй, запазычыў дэталі з апісання аблогі [[Масада|Масады]] ў [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]] і з апісанняў аблогі Астапы і Абідаса ў [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]]<ref name="bm">Baronas, Mačiulis 2010, [https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/4939/summary.pdf?sequence=8 Summary].</ref><ref name="zfo">Baronas 2016, S. 346—372.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 115, 118—120.</ref>. Адтуль сюжэт перайшоў да [[Мацей Мехавіта|Мацея Міхавіты]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 135—136.</ref>. [[Мацей Стрыйкоўскі]], які перанёс гісторыю ў культуру ВКЛ, параўноўваў Пілены з абаронай венгерскага Сігетвара ў 1566 годзе. Правадыра, якога ён называў толькі старастам, ён маляваў як копію абаронцы Сігетвара Мікалаша Зрыньі: у вершаваным творы 1578 года староста выводзіць рэшту воінаў з замка ў апошні бой, губляе правую руку і б’ецца левай. Імёнаў герояў аўтар не ведаў і шкадаваў, што не было вучоных людзей, якія б іх захавалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 151, 469, 496—497.</ref>. [[Альберт Віюк-Каяловіч]] ведаў пра самагубствы абаронцаў, але з пазіцый хрысціянскай маралі не захапляўся імі: учынак быў бы вартым памяці, пісаў ён, калі б ён адпавядаў дабрадзейнасці. На палях ён пазначыў «безнадзейную мужнасць літоўцаў»<ref name="bm" /><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 196, 470, 504.</ref>. Цікавасць да сюжэта аднавілі нямецкія і прускія аўтары: [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр]] (1785), які параўнаў абаронцаў з [[Нумантыя|нумантыйцамі]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 524.</ref>, [[Людвіг фон Бачка]] (1793) і асабліва [[Аўгуст фон Кацэбу]] (1808), які, паводле [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алега Дзярновіча]], заклаў разам з Ё. Фойгтам канон нарацыі пра Пілены XIX ст.<ref>Дзярновіч 2020, с. 58-61.</ref> Літоўскім князем Маргера назваў ужо А. фон Кацэбу, а Ё. Фойгт замацаваў гэты тытул (''Fürst Marger'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 530, 546.</ref>. Т. Нарбут, дадаўшы да 4000 абаронцаў удвая больш жанчын, дзяцей і старых, павялічыў лік ахвяр да 12 тысяч, а Ю. І. Крашэўскі назваў Маргера кунігасам<ref>Дзярновіч 2020, с. 62-63.</ref>. У XIX ст. сюжэт увайшоў у польскамоўную літвінскую культуру былога ВКЛ, а таксама ў літоўскамоўнае гісторыяпісанне. [[Сімонас Даўкантас]] першы апавёў гэтую гісторыю па-літоўску, аднак большасць яго тэкстаў пры жыцці аўтара засталася ў рукапісах<ref>Дзярновіч 2020, с. 62-69.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470.</ref>. У друку выйшла толькі кароткая згадка ў кнізе «Būdas senovės lietuvių» (1845), дзе падзеі памылкова аднесены да 1278 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 567.</ref>. На думку А. Дзярновіча, на мяжы XIX—XX стст. сюжэт стаў культавым у літоўскім нацыянальным руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 69, 72.</ref>. == Месца падзей == {{Асноўны артыкул|Пілены}}Месцазнаходжанне Піленаў не вызначана<ref name="pil">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pilenu-gynimas/|title=Pilėnų gynimas|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref>. Традыцыйна замак атаясамлялі з гарадзішчам у [[Пуня|Пуні]] на Нёмане. Першым гэта зрабіў М. Стрыйкоўскі: ён ведаў толькі скажоную форму Pullen і палічыў яе памылкай перапісчыка, які прачытаў «n» як «ll». Мясцовай традыцыі пра Пілены тады, паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, не існавала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 234—236.</ref>. Версію падхапілі А. Віюк-Каяловіч і А. Л. Шлёцэр, а замацавалі М. Балінскі ў «Старажытнай Польшчы» (1846) і [[Уладзіслаў Сыракомля]], які наведаў Пуню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 236, 242—243.</ref>. М. Балінскі спрачаўся з Т. Нарбутам, які шукаў замак у Запушчанскім краі, а потым у вёсцы Piliūnai над Шэшупай, і тлумачыў ''Troppen'' як Троцкае княства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 572—573.</ref>. Яе падтрымала таксама блытаніна з паходам 1382 года на зямлю Пуня<ref>Дзярновіч 2020, с. 58, 62-63.</ref>. У XX ст. за гарадзішчам замацавалася другая назва — гара Маргера<ref>{{cite web|language=lt|url=https://www.delfi.lt/veidai/kultura/ant-margirio-kalno-bus-paminetas-pilenu-zygdarbis.d?id=9500714|title=Ant Margirio kalno bus paminėtas Pilėnų žygdarbis|website=Delfi.lt|date=2006-05-11}}</ref>. В. Крэвэ-Міцкявічус сцвярджаў, што мясцовыя жыхары іначай яго і не называлі, але, паводле Д. Мачуліса, насамрэч яны так гару не называлі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322—323.</ref>. Раскопкі ў Пуні ў 1958—1961 гадах выявілі рэшткі ўмацаванняў XIII—XIV стст. і пажару, але атаясамлення не даказалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 245, 437.</ref>. Цяпер больш верагодным лічыцца ніжняе Панямонне<ref name="pil" /><ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Т. Хірш лакалізаваў зямлю Тропен на Нёмане ніжэй Коўна<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 250.</ref>, Ё. Фойгт шукаў замак на паўночны ўсход ад Расейнаў, каля дарогі паміж Кейданамі і Байсагалай<ref>Дзярновіч 2020, с. 61; Baronas, Mačiulis 2010, p. 237, 240.</ref>, А. Шапока — на ніжнім Нёмане, а Зянонас Івінскіс і Казіс Паўнксніс — на гарадзішчы Pypliai<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 244.</ref>. Новыя гіпотэзы звязваюць яго, у прыватнасці, з гарадзішчамі Molavėnai (А. Нікжэнтайціс), Ižiniškiai (Гінтаўтас Забела), Pilės каля Kaltinėnai (Т. Баранаўскас) і Bilionys (Стасіс Каспаравічус)<ref>Zabiela 1996, p. 353; Baranauskas 2003, p. 61; Kasparavičius 2003, p. 274—275; Baronas, Mačiulis 2010, p. 248—249.</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс лічаць шанцы знайсці замак малымі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 250.</ref>. == Вобраз у літаратуры == Літаратурны Маргер амаль не мае агульнага з постаццю, пра якую паведамляе Віганд Марбургскі. Паводле Дангіраса Мачуліса, аўтара раздзелаў манаграфіі 2010 года пра памяць аб Піленах, у канцы XIX ст. склалася ўстойлівае ядро вобраза — доказ літоўскай адвагі ў абароне свабоды і нацыянальнай тоеснасці, а кожная новая эпоха і палітычны рэжым дадавалі да яго свае сэнсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 14, 471—472.</ref>. На думку аўтараў манаграфіі, такія творы больш гавораць пра свой час і палітычны клімат, чым пра падзеі 1336 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 468.</ref><ref>Mačiulis 2009, p. 346—353.</ref>. === Папярэднікі === Ужо гісторыкі падрыхтавалі Маргера для літаратуры. Т. Нарбут, пішучы пад уплывам А. фон Кацэбу і Ё. Фойгта, дадаў жрыцу-прарочыцу, якая жыве ў замку, вуглі з алтара Зніча, памост, на якім яна адсякае сто галоў, і дзяцей Маргера. Яму ж належыць прамова князя, які заклікае выбраць смерць ганаровую, мілую багам і збаўчую для айчыны; так ён найвыразней сярод папярэднікаў выказаў характэрны для польскага рамантызму культ самагубства «дзеля іншых»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 217, 470, 560—565.</ref>. У «Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių» (1822) С. Даўкантаса Маргер — камендант Пуні, які з 4000 воінаў змагаецца супраць 20 тысяч закутых у жалеза крыжакоў. Працяўшы рагацінай жонку, ён паказвае яе ваярам са словамі пра нявінную кроў на галовах крыважэрцаў, у якіх перайначаны Евангелле паводле Мацвея (27:25)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 208, 219—221, 535—541.</ref>. У пазнейшых рукапісах С. Даўкантас ідзе за Ё. Фойгтам і называе замак Pilėnai, а ў «Pasakojimas apie veikalus lietuvių tautos senovėje» (1850-я гады) пераказвае прамову і фрагмент пра жрыцу Т. Нарбута<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 220, 551—557, 583—587.</ref>. [[Файл:Majeranowski Margier.jpg|міні|Уладзіслаў Маераноўскі. Смерць князя Маргера ў Піленах. 1870. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей]] [[Адам Міцкевіч]] пра Пілены не пісаў, аднак ягоная «[[Гражына (паэма)|Гражына]]» дала блізкую мадэль: князь Літавор кідаецца ў агонь, а аўтарская заўвага тлумачыць самаспаленне як ганаровы літоўскі звычай<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 214, 271.</ref>. Раней за паэму У. Сыракомлі быў напісаны верш [[Ян Чачот|Яна Чачота]] «Пра залогу ў Пулене ў часы Альгерда, 1336 г.» (№ XXXVIII цыкла «Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434»)<ref name="czecz">{{cite web|language=be|url=https://pawet.net/library/v_literature/mury/06/03/%D0%AF%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%82._%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%85_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%9E.html|title=Ян Чачот. Спевы пра даўніх ліцьвінаў|website=Pawet.net}}</ref>. Цыкл быў завершаны ў 1842—1844 гадах, але надрукаваны толькі ў 1994 годзе ў Вільні<ref>Ruszczyńska 2009, S. 153—164; [https://lituanistika.lt/content/41959 анатацыя].</ref>. Гэта вершаваны пераказ падзей без асабістага героя: у самім тэксце дзейнічаюць толькі залога і ўцекачы з наваколля, якія пасля штурму таранамі і гарматамі паляць маёмасць, забіваюць жонак і дзяцей і нішчаць сябе, а немцы бяруць пусты замак. Мараль верша ў тым, што смерць лепшая за сорам, а ліцвіны лічылі рабства смяротным грахом. Імя правадыра ў вершы не названае, а падзеі, згодна з назвай, адносяцца да часоў Альгерда, хоць у 1336 годзе ў Літве княжыў яшчэ Гедзімін. === У. Сыракомля і Ю. І. Крашэўскі === Літаратурную традыцыю ў строгім сэнсе пачалі два аўтары польскамоўнай культуры былога ВКЛ. Паэма У. Сыракомлі «[[Маргер (паэма)|Маргер]]» выйшла ў 1855 годзе<ref>Дзярновіч 2020, с. 66; Варабей 2016, с. 217—221. Выданне ў А. Дзярновіча: Вільня, Р. Рафаловіч, 1855; Д. Мачуліс называе Львоў, спасылаючыся на выданне кнігарні А. Д. Бартошэвіча і М. Бярнацкага з умоўнай датай [1854] (Baronas, Mačiulis 2010, p. 259).</ref>. Тэму падказала пісьменніца Пауліна Вільконьска, а матэрыял далі працы Т. Нарбута і М. Балінскага. Улетку 1854 года паэт наведаў Пуню і ў лісце да Ю. І. Крашэўскага прызнаваўся, што пасяляе Маргера там наўмысна, каб падражніць Т. Нарбута, які шукаў замак у іншым месцы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 228, 243, 259.</ref>. Д. Мачуліс заўважае, што так У. Сыракомля ўзаконіў свабодныя адносіны пісьменніка да гістарычных прац<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 259.</ref>. Паэма стала для наступнага пакалення адным з галоўных уяўленняў пра слаўнае мінулае: [[Ёнас Басанавічус]] ведаў яе на памяць, а ў сям’і Біржышкаў яе чыталі ўслых<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 260—261.</ref>. Яе архетыпічную структуру разглядае Даля Чёчытэ, якая адзначае і ўплыў на [[Майроніс]]а<ref>Čiočytė 2014, p. 31-39.</ref>. Рускі пераклад Ліёдара Пальміна друкаваўся ў «Русской мысли» ў 1880 годзе<ref>{{cite web|language=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D1%8C/1880|title=Русская мысль/1880|website=Викитека}}</ref>, а па-літоўску поўнасцю яна выйшла толькі ў 1936 годзе ў Коўне ў перакладзе Антанаса Валайціса, калі яе ўплыў ужо быў невялікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 312.</ref>. Раман [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]] «Кунігас» (1882) пераносіць цэнтр цяжару з абароны на біяграфію героя. Сын піленскага князя, выкрадзены крыжакамі, расце ў [[Мальбарк|Марыенбургу]] пад імем Юрый, забыўшы родную мову. Пачуўшы літоўскую гаворку, ён вяртаецца на радзіму, дзе яго пазнае маці Рэда, і становіцца князем Маргерам. У канцы ён забівае каханую Банюту і сябе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 268.</ref>. Самой абароне прысвечаны толькі апошні, XII раздзел, а галоўная ідэя, паводле Д. Мачуліса, — непераможная сіла крыві і роднай мовы, што падкрэслена літоўскай прыказкай у эпіграфе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 269—270.</ref>. А. Дзярновіч называе героя своеасаблівым анты-Валенродам<ref>Дзярновіч 2020, с. 63-64.</ref>. Літоўскі пераклад Аўгустынаса Зейцаса выйшаў у ЗША ў 1887 годзе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 267.</ref>. Выданні 1901 года ў Варшаве і 1908 года ў Вільні (пераклад Адольфаса Вегеле) мелі невядома кім дапісаны шчаслівы канец, у якім герояў ратуюць, але такая версія не прыжылася<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 270—271.</ref>. === Літоўскае нацыянальнае адраджэнне === Літоўскі рух атрымаў сюжэт перадусім ад польскіх рамантыкаў, і пачаткам ягонага шляху ў літоўскую памяць Д. Мачуліс лічыць газету «[[Аўшра]]» (1883—1886)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 263—264, 471.</ref>. Там побач з нарысам Ё. Басанавічуса пра старажытныя замкі друкаваліся ўрыўкі з паэмы У. Сыракомлі пад назвай «Маргіс», і яе радкамі Ё. Басанавічус характарызаваў героя<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 256.</ref>. Першым літоўскім вершаваным пераказам быў твор Сільвестраса Гімжаўскаса «Puniškėnams apie Margierių»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 261.</ref>. Паэма «Margeris» латышскага пісьменніка Судрабу Эджуса напісана ўслед за У. Сыракомлем<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 265.</ref>. Адасоблена стаіць «Аповед Антанаса Трэцініка» біскупа Мацея Валанчуса, напісаны ў 1872 годзе. Тут падзеі аднесены да 1334 года, а Маргер — разважлівы кіраўнік Жамойці, які хавае мірнае насельніцтва ў лясах і збірае ў замку 4000 адборных воінаў. Старую замяняе паганскі жрэц з сякерай, абаронцы адзін за адным скачуць у агонь, а завяршаецца аповед словамі крыжакоў пра тое, як цяжка перамагчы такі народ. Да чытачоў твор дайшоў толькі пасля смерці аўтара, у 1890—1891 гадах у ЗША<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 222, 265—267, 589—591.</ref>. У «Аповедах пра мінулае Літвы» Майроніса (Тыльзіт, 1891), якія два дзесяцігоддзі служылі галоўным падручнікам, пра бой пры Піленах сказана, што ён пакрыў літоўскую адвагу бессмяротнай славай, і з таго часу эпізод трапляў ва ўсе школьныя падркчнікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280.</ref>. === Наследаванні «Кунігаса» === Вакол рамана Ю. І. Крашэўскага ўзнікла цэлая літоўская літаратура перайманняў, у якой Маргер стаў абаронцам мовы і ідэнтычнвсці. Галоўнай з іх была пяціактная трагедыя Марцэлінаса Шыкшніса (псеўданім Šiaulėniškis) «Піленскі князь», напісаная ў 1899 годзе на просьбу літоўскага таварыства ў [[Рыга|Рызе]] і пастаўленая там аўтарам 19 ліпеня 1905 года; неўзабаве яе ігралі аматарскія трупы ад Вільні да Адэсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272.</ref>. П’еса адказвала на праблему страты мовы рыжскімі літоўцамі: здраднік Швянтас зноў адчувае сябе літоўцам, пачуўшы літоўскую песню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272—276.</ref>. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] фінальны праклён Маргера немцам загучаў як актуальны, а 16 лютага 1919 года ў Коўне драму паставілі па загадзе прэм’ер-міністра Мікаласа Слежавічуса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 281—282, 287—289.</ref>. Драма Вінцаса Нагарноскіса «Pilėniečiai» (Шэнандоа, ЗША, 1908) развівае сюжэт з вялікай свабодай: дзеянне ідзе ў Піленах, пры двары вялікага князя і нават у папы рымскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 276—278.</ref>. Дзіцячае апавяданне [[Шатрыёс Рагана|Шатрыёс Раганы]] «Pilėnų gynimas» (1905—1907) робіць крыжакоў безаблічнай масай абсалютнага зла<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 278—279.</ref>. === Міжваенная Літва === У незалежнай Літве Маргер ператварыўся з абаронцы тоеснасці ў ваяра і патрыёта. У паэме «Margiris» лейтэнанта Стэпаса Думчюса, надрукаванай у рукапіснай газеце 6-га пяхотнага палка «Kalavijas», ён верны воін Гедзіміна, а Пілены — толькі месца выканання абавязку<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 297—298.</ref>. Вольны пераклад драмы [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Гераніма Друцкага-Любецкага]] (1909), зроблены Пятрасам Вайчунасам пад назвай «Taip mirdavo lietuviai» («Так паміралі літоўцы», 1924), стаў, паводле Д. Мачуліса, нацыяналістычнай прапаведдзю смерці за радзіму<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313—317.</ref>. Найважнейшым творам гэтага часу стала «Старая казка пра слаўнага князя Маргера, валадара Пуні» [[Вінцас Крэвэ-Міцкявічус|Вінцаса Крэвэ-Міцкявічуса]], уключаная ў выданне «Паданняў старых людзей краю Дайнавы» 1928 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322, 325.</ref>. Маргер В. Крэвэ-Міцкявічуса — псіхалагічны партрэт старажытнага літоўца: славалюбівы і гатовы адмовіцца ад традыцый, ён святым лічыць толькі вернасць народу. Цэнтрам твора стала сама абарона, а душа героя на белым кані ідзе ў замагільны свет, куды не ведаюць шляху ні немцы, ні палякі, ні [[гуды]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 324.</ref>. === Вайна і сталінскі час === У гады Другой сусветнай вайны вобраз выкарыстала савецкая прапаганда: у газеце 16-й літоўскай дывізіі «Tėvynė šaukia» Казіс Сідэравічус (1942) зрабіў Маргера народным палкаводцам, чыя абарона дала час на мабілізацыю Гедыміну<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 352—353.</ref>, а ў яго кніжцы «Nuo Durbės iki Žalgirio» (1943) герой сюжэта «Кунігаса» стаў свядомым змагаром, які вучыцца ў немцаў, каб потым іх біць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 367.</ref>. У Маскве ў 1942 годзе выйшаў скарочаны твор В. Крэвэ-Міцкявічуса, з якога знялі, у прыватнасці, згадкі пра палякаў і гудаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 376—377.</ref>. Вобраз Маргера ўзнікае ў паэме Л. Гіры «Žalgirio Lietuva» і ў апавяданні Ёнаса Марцынкявічуса «Klebonas Morkūnas», герой якога, ксёндз, захоплены гісторыяй Маргера, далучаецца да савецкіх партызанаў; паэму пра Пілены задумвала [[Саламея Нерыс]], але не напісала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 373—375.</ref>. == Вобраз у выяўленчым мастацтве і на сцэне == === Жывапіс і графіка === * карціна [[Вінцэнт Дмахоўскі|Вінцэнта Дмахоўскага]] «Крыжакі перад атакай замка Пуня» (1837); * карціна [[Уладзіслаў Маераноўскі|Уладзіслава Маераноўскага]] «Смерць князя Маргера» (1870); * ілюстрацыі [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхала Эльвіра Андрыёлі]] да рамана «Кунігас»<ref>Дзярновіч 2020, с. 62, 64.</ref>. === Тэатр і опера === Сцэнічная гісторыя Маргера пачалася з трагедыі М. Шыкшніса «Піленскі князь» (гл. вышэй). П’еса Г. Друцкага-Любецкага ў вольным перакладзе П. Вайчунаса была пастаўлена ў Дзяржаўным тэатры ў Коўне 16 лютага 1926 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313, 317.</ref>. Опера [[Канстанцін Горскі|Канстанціна Горскага]] «[[Маргер (опера)|Маргер]]», напісаная ў 1905 годзе паводле паэмы У. Сыракомлі, упершыню прагучала 13 студзеня 1927 года ў [[Познань|Познані]]; публіка і крытыкі палічылі тэму дзіўнай і неактуальнай<ref>Дзярновіч 2020, с. 67, 69-70; Аладава 2005.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 318.</ref>. Рукапісная партытура загінула ў Другую сусветную вайну, а ў 2023 годзе яе рэканструяваў дырыжор [[Іван Касцяхін]]<ref>{{cite web|language=en|url=https://polmic.pl/en/our-projects/warsaw-resurrection-of-music-the-forgotten-composer-konstanty-gorski-the-lost-opera-margier-and-the-full-reconstruction-of-its-score-by-conductor-ivan-kostyakhin|title=Resurrection of Music: The Forgotten Composer Konstanty Gorski|website=POLMIC}}</ref>. Галоўным сцэнічным увасабленнем сюжэта стала опера [[Вітаўтас Клова|Вітаўтаса Кловы]] «Пілены» на лібрэта Ёнаса Мацконіса, прэм’ера якой адбылася 1 ліпеня 1956 года ў Вільні<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 422.</ref>. Яе ставілі таксама пад адкрытым небам, у 1960 годзе ў дні юбілею [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]] ў Вільні; новыя пастаноўкі з’явіліся ў 1978 і 1986 гадах<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 442, 444, 461—462.</ref>. Арыя Удрыса стала адным з найбольш вядомых твораў літоўскай музыкі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 460—461.</ref>. У пастаноўцы Літоўскай оперы ў Чыкага (1994) лібрэта перапісалі, прыбраўшы антызаходнія сцэны і лінію дружбы са славянамі, а Данілу зноў замянілі князем Рутэнісам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. == Памяць == Напярэдадні абвяшчэння незалежнасці Літвы Маргер ужо стаяў у літоўскай культурнай памяці побач з Гедзімінам, Кейстутам і Вітаўтам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 287.</ref>. Яго імя насіў 6-ы пяхотны полк літоўскай арміі «Піленскага князя Маргіса»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 292—302.</ref>, а ў Коўне ў 1931 годзе з’явілася вуліца Маргіса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 321.</ref>. 600-годдзе Піленаў у 1936 годзе засталося ў цені юбілею [[Бітва пры Сауле|бітвы пры Сауле]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 307—312.</ref>. Да вобраза звярталіся і процілеглыя бакі. Падчас вайны ў [[Нарачанская пушча|Нарачанскай пушчы]] быў створаны ў 1943 годзе савецкі партызанскі атрад «Маргірыс», назву якому прапанаваў Генрыкас Зіманас<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 356—358.</ref>. Назву Маргіса пасля вайны насілі і падраздзяленні антысавецкіх партызанаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 394—396.</ref>. Пасля самаспалення [[Рамас Каланта|Рамаса Каланты]] ў Коўне ў 1972 годзе літоўскі пісьменнік-эмігрант Вітаўтас Алантас звязаў яго ўчынак з Піленамі, і вобраз набыў значэнне змагання за палітычную незалежнасць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 434—435.</ref>. Абаронцы ўрадавых будынкаў у Вільні ў студзені 1991 года, паводле літоўскай эмігранцкай газеты «Tėviškės žiburiai», паўтаралі воклік з оперы «лепш смерць, чым няволя»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. Калі ў 2009 годзе Д. Баронас і Д. Мачуліс публічна паставілі пад сумнеў гераічную версію, частка грамадства ўспрыняла гэта як замах на святое<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 472—473.</ref>. Ля падножжа гарадзішча ў Пунях у 1973 годзе ўсталяваны помнік Маргеру з радкамі Майроніса<ref>Volkaitė-Kulikauskienė 1990, p. 44; Дзярновіч 2020, с. 71.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == ; Крыніцы * ''Jean d’Outremeuse.'' Ly myreur des histors: chronique de Jean des Preis dit d’Outremeuse / Publ. par S. Bormans. — T. 6. — Bruxelles: F. Hayez, 1880. — (Corps des chroniques liégeoises). * Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische Uebersetzung und sonstige Ueberreste / Hrsg. von Th. Hirsch // Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft / Hrsg. von T. Hirsch, M. Töppen, E. Strehlke. — Bd. 2. — Leipzig: S. Hirzel, 1863. — S. 429—662. * ''Schütz C.'' Historia rerum prussicarum. — Zerbst: Bonaventur Schmid, 1592. * ''Wigand von Marburg.'' Nowa kronika pruska / Oprac. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski. — Toruń: TNT, 2017. — 665 s. ; Даследаванні * ''Аладава Р. Н.'' Константин Горский и его опера «Маргер» в контексте белорусской культуры. — Минск: Белорус. гос. акад. музыки, 2005. — 216 с. * ''Варабей М.'' Хрысціянізацыя ВКЛ вачыма Уладзіслава Сыракомлі ў гістарычнай паэме «Маргер» // Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. — Мінск: Выд. цэнтр БДУ, 2016. — С. 217—221. * ''Дзярновіч А. І.'' «Магіла волатаў»: рэактуалізацыя нарацыі пра штурм замка Пілены ў 1336 годзе і фарміраванне гістарычнага міфа літоўскай нацыі ў ХІХ стагоддзі // «Долгий XIX век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по Новой и Новейшей истории. — Вып. 4. — Мінск: РИВШ, 2020. — С. 55-76. * ''Baranauskas T.'' Lietuvos medinės pilys rašytinių šaltinių duomenimis // Lietuvos archeologija. — 2003. — T. 24. — P. 57-106. — ISSN 0207-8694. * ''Baronas D.'' Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos // Istorijos šaltinių tyrimai. — 2008. — T. 1. — P. 27-66. * ''Baronas D.'' Pilėnai — das litauische Masada. Auf den Spuren einer Legende // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung. — 2016. — Bd. 65. — Nr. 3. — S. 346—372. * ''Baronas D., Mačiulis D.'' Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2010. — 644 p. * ''Čiočytė D.'' Vladislavo Sirokomlės poema «Margiris»: poetinės struktūros archetipiniai aspektai // Literatūra. — 2014. — T. 56. — Nr. 1. — P. 31-39. * ''Ivinskis Z.'' Rinktiniai raštai. — T. 3: Lietuvių kovos su vokiečių riteriais XIII—XV amž. — Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1989. * ''Kasparavičius S.'' Bilionių piliakalnis — legendiniai Pilėnai? // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2002 metais. — Vilnius, 2003. — P. 274—275. * ''Nikžentaitis A.'' Gediminas. — Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1989. * ''Nikžentaitis A.'' Trapėnų žemė // Žemaičių praeitis. — T. 1. — Vilnius: Mokslas, 1990. — P. 93-99. * ''Mačiulis D.'' Vardas lietuvių kultūrinėje atmintyje: Pilėnų kunigaikščio Margirio atvejis // Acta humanitarica universitatis Saulensis. — 2009. — T. 8. — P. 346—353. — ISSN 1822-7309. * ''Nikžentaitis A.'' Pilėnų mįslė. — Vilnius, 1993. * ''Ruszczyńska M.'' Przywracanie narodowej pamięci w Śpiewkach o dawnych Litwinach Jana Czeczota // Europejskość ojczyzn: litewsko-polskie związki literackie, kulturowe i językowe. — Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2009. — S. 153—164. * ''Rowell S. C.'' Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295—1345. — Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — (Cambridge Studies in Medieval Life and Thought. Fourth Series; 25). — ISBN 0-521-45011-X. * ''Varakauskas R.'' Pilėnų gynimas. — Vilnius, 1960. * ''Volkaitė-Kulikauskienė R.'' Punia: svarbiausios žinios. — Vilnius: Mintis, 1990. — ISBN 5-417-02858-4. * ''Zabiela G.'' Pilėnų pilies paieškos 1995 metais // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1994 ir 1995 metais. — Vilnius, 1996. — P. 350—353. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маргер}} [[Катэгорыя:Памерлі ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Князі]] [[Катэгорыя:Жамойць]] [[Катэгорыя:Тэўтонскія хронікі]] [[Катэгорыя:Тэўтонскі ордэн]] rzm0uknb1x9avsfvrnbrle8w1dqddwh 5238214 5238213 2026-11-04T09:53:08Z M.L.Bot 261 выдалена [[Катэгорыя:Князі]]; дададзена [[Катэгорыя:Князі літоўскія]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5238214 wikitext text/x-wiki {{ДД | арыгінал імя = {{lang-lt|Margiris}} }} [[Файл:Lithuania_Punia_Margiris_Pilikalnis.jpg|міні| Узгорак Маргірыса ў Пуні, традыцыйнае месцазнаходжанне замка Пілены]] '''Маргер''' (таксама '''Маргірыс''', '''Маргіс'''; {{lang-lt|Margiris, Margis}}, {{lang-pl|Margier}}, {{lang-de|Marger}}; апошняя згадка — люты 1336) — літоўскі арыстакрат (князь) у [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]], кіраўнік абароны замка [[Пілены]] падчас нападу войскаў [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]] ў лютым 1336 года<ref name="enc">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/margiris/|title=Margiris|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref><ref name="wig">Hirsch 1863, S. 488—490; Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. У XIX ст. гісторыя Маргера і Піленаў ператварылася ў рамантычную легенду пра гераічнае калектыўнае самагубства і стала адным з гістарычных міфаў літоўскага нацыянальнага руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 55-56, 72.</ref>. == Паходжанне і падзеі 1329 года == Надзейных звестак пра Маргера да 1336 года няма<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 92.</ref>. Літоўскі гісторык [[Альвідас Нікжэнтайціс]] дапускаў, што Маргер быў сынам [[Будзівід]]а, братам [[Гедзімін]]а і ўплывовай асобай ва ўсёй Літве<ref name="nik">Nikžentaitis 1989, p. 10-11; Nikžentaitis 1990, p. 97; Baronas, Mačiulis 2010, p. 86.</ref>. [[Стывен Крыстафер Роўэл|Стывен Роўэл]] заўважае, што сваяцтва выводзілася з тытула ''rex'', а лацінскія аўтары ўжывалі яго вольна і маглі мець на ўвазе проста князя<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>. Тэорыя А. Нікжэнтайціса абапіраецца перадусім на атаясамленне Маргера з Маргалісам (''Margalis'') з хронікі льежскага аўтара [[Жан д’Утрэмёз|Жана д’Утрэмёза]]. Гэты аповед звязаны з паходам Нямецкага ордэна на [[Жамойць]] зімой 1329 года, у якім удзельнічаў кароль Чэхіі [[Ян Люксембургскі]]; 1 лютага быў узяты замак Мядзвегаліс (''Medvėgalis'')<ref>Rowell 1994, p. 240.</ref>. Д’Утрэмёз апавядае пра «сарацынскага» караля і султана Маргаліса, старога чалавека, які вёў абаронцаў замка Галідэн (''Galidaine''). Маргаліс выклікаў Яна Люксембургскага на паядынак, але на другі дзень 14 «сарацын» кінуліся яму на дапамогу. Абураны гэтым, ён сам здаўся каралю. Ян адпусціў яго без выкупу, аднак Маргаліс усё ж даў яму 20 тысяч фларынаў, адбітых імператарам [[Людовік IV (імператар Свяшчэннай Рымскай імперыі)|Людовікам Баварскім]]. Далей двор беспаспяхова схіляе Маргаліса да хрышчэння, у прыватнасці з дапамогай прыгожай дзяўчыны. Паводле д’Утрэмёза, неўзабаве пасля гэтага Маргаліс памёр, а султанам стаў ягоны сын, жанаты з дачкой графа Клермонскага<ref>d’Outremeuse 1880, p. 413—416.</ref>. Меркаванні пра гэты аповед разыходзяцца. А. Нікжэнтайціс лічыў яго гістарычным і выводзіў з яго высокае становішча Маргера<ref name="nik" />, а [[Томас Баранаўскас]] таксама прымае тоеснасць Маргера і Маргаліса<ref>Baranauskas 2003, p. 61.</ref>. С. Роўэл лічыць цяжкім сказаць, ці гэта той самы чалавек<ref>Rowell 1994, p. 240, n. 54.</ref>, хоць у асноўным тэксце кнігі карыстаецца абодвума імёнамі як імёнамі адной асобы<ref>Rowell 1994, p. 240, 254.</ref>; аповед д’Утрэмёза ён называе рамантызаваным, але такім, што змяшчае карысныя дэталі<ref>Rowell 1994, p. 33.</ref>. Дарус Баронас у 2008 годзе пагаджаўся з тоеснасцю толькі асцярожна<ref>Baronas 2008, p. 46-47.</ref>, а ў манаграфіі 2010 года разам з Дангірасам Мачулісам адкінуў яе. На іх думку, Маргаліс — гэта літаратурная копія сарацына Маргарыза з «[[Песня пра Раланда|Песні пра Раланда]]». == Падзеі ў Піленах == Паход пачаўся ў час кіравання вялікага магістра [[Дытрых фон Альтэнбург|Дытрыха фон Альтэнбурга]], які прыцягнуў рыцараў-госцей з Цэнтральнай і Заходняй Еўропы. Паводле Віганда, гэтых «гасцей» было больш за 200 «шаломаў»<ref>Дзярновіч 2020, с. 56-57; Hirsch 1863, S. 488.</ref>, а Вольфенбютэльскі храніст налічвае 200 братоў і 6000 узброеных<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 248.</ref>. Сярод знатных гасцей Віганд называе маркграфа Брандэнбургскага, графа «de Namen», гэта значыць Філіпа III Намюрскага, і графа Генебергскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 80, 484.</ref>. Падзеі адбыліся 25 лютага 1336 года: у гэты дзень, у дзень [[Матфей (евангеліст)|апостала Мацвея]], узяцце замка датуе «Epitome gestarum Prussiae», а Віганд называе нядзелю Reminiscere, якая ў 1336 годзе выпала на тое ж чысло<ref>Baronas 2008, p. 35; Hirsch 1863, S. 488, Anm. 249.</ref>. Замак ''Pillenen'' (далей у тым жа тэксце ''Polenen'') знаходзіўся ў «зямлі Тропен» (''terra Troppen'')<ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Паводле Віганда Марбургскага, туды сышлося больш за 4000 чалавек з чатырох зямель, многія з іх не былі воінамі<ref>Дзярновіч 2020, с. 57; Baronas 2008, p. 45.</ref>. Убачыўшы ордэнскае войска, людзі страцілі надзею ўтрымаць замак, кінулі маёмасць у агонь і пачалі забіваць сябе. Як кажуць (''ut ayunt''), старая паганка сякерай забіла сто чалавек і пазбавіла жыцця сябе. Многія параненыя выехалі з замка верхам, а граф Генебергскі ў гэтым бою добра сябе паказаў. Правадыр, якога лацінскі тэкст называе ''rex Lithwanorum'' («кароль літоўцаў»), спрабаваў адпомсціць ордэнскім воінам, якія кідалі ў замак бярвенне і камяні. Затым ён пад прыкрыццём шчытоў сваіх слуг уцёк у нейкую хованку, закалоў жонку і кінуў яе ў агонь; паганцы схілілі шыі, і ён забіў усіх<ref>Hirsch 1863, S. 488—489; Baronas 2008, p. 38.</ref>. Замак быў разбураны, а ордэнскае войска вывела адтуль палонных і вялікую здабычу<ref>Hirsch 1863, S. 489.</ref>. Паводле Д. Баронаса, ён упаў, хутчэй за ўсё, у той самы дзень, пакуль войска вялікага князя было далёка; ужо 7 сакавіка 1336 года частка ўдзельнікаў паходу, вярнуўшыся ў Прусію, заснавала алтар у капліцы [[Георгій Перамаганосец|святога Юрыя]] ў Хабербергу, прадмесці [[Кёнігсберг]]а<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 82-83.</ref>. Пра лёс самога правадыра лацінскі тэкст нічога не паведамляе<ref>Baronas 2008, p. 42.</ref>. У К. Шуца аповед іншы. Ён дадае 4000 узброеных абаронцаў, матыў абароны веры і задушэнне жонак і дзяцей<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 179—181.</ref>. Абаронцы мужна змагаюцца некалькі дзён, сам Маргер, «вялікі дужы волат», працягвае бой у асобным умацаванні, а потым у склепе рассякае жонку шабляй і забівае сябе ўдарам у жывот. Ордэнскае войска вяртаецца «з большымі ранамі, чым здабычай»<ref>Hirsch 1863, S. 489—490.</ref>. Самагубства Маргера Д. Баронас лічыць літаратурным штампам, а не звесткай з Віганда<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 186.</ref>. Паводле высновы Д. Баронаса, рэканструяваць падзеі можна толькі паводле лацінскага перакладу хронікі Віганда, а аповед К. Шуца не з’яўляецца аўтэнтычным фрагментам гэтай хронікі<ref name="bar-abs">{{cite web|language=lt|url=https://www.lituanistika.lt/content/20049|title=Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos|website=Lituanistika}}</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс чытаюць тэкст Віганда не як апісанне гераічнай абароны, а як крывавы хаос, што пачаўся яшчэ да аблогі. Яны мяркуюць, што спачатку граф Генебергскі заняў перадзамча, а затым, пасля абстрэлу з аблогавых прылад, камандзір зламаўся, забіў жонку і воінаў, якія добраахвотна прынялі смерць ад яго рукі. Ці сам ён загінуў у той час, невядома: мог забіць сябе, загінуць або трапіць у палон<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 63-69, 595.</ref>. == Крыніцы і развіццё легенды == Паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, матыў актыўнага супраціўлення прыдумаў Я. Длугаш у частцы «Гадавікоў», завершанай у 1464—1466 гадах. Ён упершыню вылучыў падзеі ў асобны аповед, дадаў да іх анахранічныя бамбарды, а правадыра назваў проста начальнікам замка (''praefectus castri'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 108—109, 121, 488.</ref>. Ён жа, найхутчэй, запазычыў дэталі з апісання аблогі [[Масада|Масады]] ў [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]] і з апісанняў аблогі Астапы і Абідаса ў [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]]<ref name="bm">Baronas, Mačiulis 2010, [https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/4939/summary.pdf?sequence=8 Summary].</ref><ref name="zfo">Baronas 2016, S. 346—372.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 115, 118—120.</ref>. Адтуль сюжэт перайшоў да [[Мацей Мехавіта|Мацея Міхавіты]] і [[Марцін Кромер|Марціна Кромера]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 135—136.</ref>. [[Мацей Стрыйкоўскі]], які перанёс гісторыю ў культуру ВКЛ, параўноўваў Пілены з абаронай венгерскага Сігетвара ў 1566 годзе. Правадыра, якога ён называў толькі старастам, ён маляваў як копію абаронцы Сігетвара Мікалаша Зрыньі: у вершаваным творы 1578 года староста выводзіць рэшту воінаў з замка ў апошні бой, губляе правую руку і б’ецца левай. Імёнаў герояў аўтар не ведаў і шкадаваў, што не было вучоных людзей, якія б іх захавалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 151, 469, 496—497.</ref>. [[Альберт Віюк-Каяловіч]] ведаў пра самагубствы абаронцаў, але з пазіцый хрысціянскай маралі не захапляўся імі: учынак быў бы вартым памяці, пісаў ён, калі б ён адпавядаў дабрадзейнасці. На палях ён пазначыў «безнадзейную мужнасць літоўцаў»<ref name="bm" /><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 196, 470, 504.</ref>. Цікавасць да сюжэта аднавілі нямецкія і прускія аўтары: [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр]] (1785), які параўнаў абаронцаў з [[Нумантыя|нумантыйцамі]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 524.</ref>, [[Людвіг фон Бачка]] (1793) і асабліва [[Аўгуст фон Кацэбу]] (1808), які, паводле [[Алег Іванавіч Дзярновіч|Алега Дзярновіча]], заклаў разам з Ё. Фойгтам канон нарацыі пра Пілены XIX ст.<ref>Дзярновіч 2020, с. 58-61.</ref> Літоўскім князем Маргера назваў ужо А. фон Кацэбу, а Ё. Фойгт замацаваў гэты тытул (''Fürst Marger'')<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 530, 546.</ref>. Т. Нарбут, дадаўшы да 4000 абаронцаў удвая больш жанчын, дзяцей і старых, павялічыў лік ахвяр да 12 тысяч, а Ю. І. Крашэўскі назваў Маргера кунігасам<ref>Дзярновіч 2020, с. 62-63.</ref>. У XIX ст. сюжэт увайшоў у польскамоўную літвінскую культуру былога ВКЛ, а таксама ў літоўскамоўнае гісторыяпісанне. [[Сімонас Даўкантас]] першы апавёў гэтую гісторыю па-літоўску, аднак большасць яго тэкстаў пры жыцці аўтара засталася ў рукапісах<ref>Дзярновіч 2020, с. 62-69.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470.</ref>. У друку выйшла толькі кароткая згадка ў кнізе «Būdas senovės lietuvių» (1845), дзе падзеі памылкова аднесены да 1278 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 567.</ref>. На думку А. Дзярновіча, на мяжы XIX—XX стст. сюжэт стаў культавым у літоўскім нацыянальным руху<ref>Дзярновіч 2020, с. 69, 72.</ref>. == Месца падзей == {{Асноўны артыкул|Пілены}}Месцазнаходжанне Піленаў не вызначана<ref name="pil">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pilenu-gynimas/|title=Pilėnų gynimas|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref>. Традыцыйна замак атаясамлялі з гарадзішчам у [[Пуня|Пуні]] на Нёмане. Першым гэта зрабіў М. Стрыйкоўскі: ён ведаў толькі скажоную форму Pullen і палічыў яе памылкай перапісчыка, які прачытаў «n» як «ll». Мясцовай традыцыі пра Пілены тады, паводле Д. Баронаса і Д. Мачуліса, не існавала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 234—236.</ref>. Версію падхапілі А. Віюк-Каяловіч і А. Л. Шлёцэр, а замацавалі М. Балінскі ў «Старажытнай Польшчы» (1846) і [[Уладзіслаў Сыракомля]], які наведаў Пуню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 236, 242—243.</ref>. М. Балінскі спрачаўся з Т. Нарбутам, які шукаў замак у Запушчанскім краі, а потым у вёсцы Piliūnai над Шэшупай, і тлумачыў ''Troppen'' як Троцкае княства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 572—573.</ref>. Яе падтрымала таксама блытаніна з паходам 1382 года на зямлю Пуня<ref>Дзярновіч 2020, с. 58, 62-63.</ref>. У XX ст. за гарадзішчам замацавалася другая назва — гара Маргера<ref>{{cite web|language=lt|url=https://www.delfi.lt/veidai/kultura/ant-margirio-kalno-bus-paminetas-pilenu-zygdarbis.d?id=9500714|title=Ant Margirio kalno bus paminėtas Pilėnų žygdarbis|website=Delfi.lt|date=2006-05-11}}</ref>. В. Крэвэ-Міцкявічус сцвярджаў, што мясцовыя жыхары іначай яго і не называлі, але, паводле Д. Мачуліса, насамрэч яны так гару не называлі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322—323.</ref>. Раскопкі ў Пуні ў 1958—1961 гадах выявілі рэшткі ўмацаванняў XIII—XIV стст. і пажару, але атаясамлення не даказалі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 245, 437.</ref>. Цяпер больш верагодным лічыцца ніжняе Панямонне<ref name="pil" /><ref>Дзярновіч 2020, с. 57.</ref>. Т. Хірш лакалізаваў зямлю Тропен на Нёмане ніжэй Коўна<ref>Hirsch 1863, S. 488, Anm. 250.</ref>, Ё. Фойгт шукаў замак на паўночны ўсход ад Расейнаў, каля дарогі паміж Кейданамі і Байсагалай<ref>Дзярновіч 2020, с. 61; Baronas, Mačiulis 2010, p. 237, 240.</ref>, А. Шапока — на ніжнім Нёмане, а Зянонас Івінскіс і Казіс Паўнксніс — на гарадзішчы Pypliai<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 244.</ref>. Новыя гіпотэзы звязваюць яго, у прыватнасці, з гарадзішчамі Molavėnai (А. Нікжэнтайціс), Ižiniškiai (Гінтаўтас Забела), Pilės каля Kaltinėnai (Т. Баранаўскас) і Bilionys (Стасіс Каспаравічус)<ref>Zabiela 1996, p. 353; Baranauskas 2003, p. 61; Kasparavičius 2003, p. 274—275; Baronas, Mačiulis 2010, p. 248—249.</ref>. Д. Баронас і Д. Мачуліс лічаць шанцы знайсці замак малымі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 250.</ref>. == Вобраз у літаратуры == Літаратурны Маргер амаль не мае агульнага з постаццю, пра якую паведамляе Віганд Марбургскі. Паводле Дангіраса Мачуліса, аўтара раздзелаў манаграфіі 2010 года пра памяць аб Піленах, у канцы XIX ст. склалася ўстойлівае ядро вобраза — доказ літоўскай адвагі ў абароне свабоды і нацыянальнай тоеснасці, а кожная новая эпоха і палітычны рэжым дадавалі да яго свае сэнсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 14, 471—472.</ref>. На думку аўтараў манаграфіі, такія творы больш гавораць пра свой час і палітычны клімат, чым пра падзеі 1336 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 468.</ref><ref>Mačiulis 2009, p. 346—353.</ref>. === Папярэднікі === Ужо гісторыкі падрыхтавалі Маргера для літаратуры. Т. Нарбут, пішучы пад уплывам А. фон Кацэбу і Ё. Фойгта, дадаў жрыцу-прарочыцу, якая жыве ў замку, вуглі з алтара Зніча, памост, на якім яна адсякае сто галоў, і дзяцей Маргера. Яму ж належыць прамова князя, які заклікае выбраць смерць ганаровую, мілую багам і збаўчую для айчыны; так ён найвыразней сярод папярэднікаў выказаў характэрны для польскага рамантызму культ самагубства «дзеля іншых»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 217, 470, 560—565.</ref>. У «Darbai senųjų lietuvių ir žemaičių» (1822) С. Даўкантаса Маргер — камендант Пуні, які з 4000 воінаў змагаецца супраць 20 тысяч закутых у жалеза крыжакоў. Працяўшы рагацінай жонку, ён паказвае яе ваярам са словамі пра нявінную кроў на галовах крыважэрцаў, у якіх перайначаны Евангелле паводле Мацвея (27:25)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 208, 219—221, 535—541.</ref>. У пазнейшых рукапісах С. Даўкантас ідзе за Ё. Фойгтам і называе замак Pilėnai, а ў «Pasakojimas apie veikalus lietuvių tautos senovėje» (1850-я гады) пераказвае прамову і фрагмент пра жрыцу Т. Нарбута<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 220, 551—557, 583—587.</ref>. [[Файл:Majeranowski Margier.jpg|міні|Уладзіслаў Маераноўскі. Смерць князя Маргера ў Піленах. 1870. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей]] [[Адам Міцкевіч]] пра Пілены не пісаў, аднак ягоная «[[Гражына (паэма)|Гражына]]» дала блізкую мадэль: князь Літавор кідаецца ў агонь, а аўтарская заўвага тлумачыць самаспаленне як ганаровы літоўскі звычай<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 214, 271.</ref>. Раней за паэму У. Сыракомлі быў напісаны верш [[Ян Чачот|Яна Чачота]] «Пра залогу ў Пулене ў часы Альгерда, 1336 г.» (№ XXXVIII цыкла «Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434»)<ref name="czecz">{{cite web|language=be|url=https://pawet.net/library/v_literature/mury/06/03/%D0%AF%D0%BD_%D0%A7%D0%B0%D1%87%D0%BE%D1%82._%D0%A1%D0%BF%D0%B5%D0%B2%D1%8B_%D0%BF%D1%80%D0%B0_%D0%B4%D0%B0%D1%9E%D0%BD%D1%96%D1%85_%D0%BB%D1%96%D1%86%D1%8C%D0%B2%D1%96%D0%BD%D0%B0%D1%9E.html|title=Ян Чачот. Спевы пра даўніх ліцьвінаў|website=Pawet.net}}</ref>. Цыкл быў завершаны ў 1842—1844 гадах, але надрукаваны толькі ў 1994 годзе ў Вільні<ref>Ruszczyńska 2009, S. 153—164; [https://lituanistika.lt/content/41959 анатацыя].</ref>. Гэта вершаваны пераказ падзей без асабістага героя: у самім тэксце дзейнічаюць толькі залога і ўцекачы з наваколля, якія пасля штурму таранамі і гарматамі паляць маёмасць, забіваюць жонак і дзяцей і нішчаць сябе, а немцы бяруць пусты замак. Мараль верша ў тым, што смерць лепшая за сорам, а ліцвіны лічылі рабства смяротным грахом. Імя правадыра ў вершы не названае, а падзеі, згодна з назвай, адносяцца да часоў Альгерда, хоць у 1336 годзе ў Літве княжыў яшчэ Гедзімін. === У. Сыракомля і Ю. І. Крашэўскі === Літаратурную традыцыю ў строгім сэнсе пачалі два аўтары польскамоўнай культуры былога ВКЛ. Паэма У. Сыракомлі «[[Маргер (паэма)|Маргер]]» выйшла ў 1855 годзе<ref>Дзярновіч 2020, с. 66; Варабей 2016, с. 217—221. Выданне ў А. Дзярновіча: Вільня, Р. Рафаловіч, 1855; Д. Мачуліс называе Львоў, спасылаючыся на выданне кнігарні А. Д. Бартошэвіча і М. Бярнацкага з умоўнай датай [1854] (Baronas, Mačiulis 2010, p. 259).</ref>. Тэму падказала пісьменніца Пауліна Вільконьска, а матэрыял далі працы Т. Нарбута і М. Балінскага. Улетку 1854 года паэт наведаў Пуню і ў лісце да Ю. І. Крашэўскага прызнаваўся, што пасяляе Маргера там наўмысна, каб падражніць Т. Нарбута, які шукаў замак у іншым месцы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 228, 243, 259.</ref>. Д. Мачуліс заўважае, што так У. Сыракомля ўзаконіў свабодныя адносіны пісьменніка да гістарычных прац<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 259.</ref>. Паэма стала для наступнага пакалення адным з галоўных уяўленняў пра слаўнае мінулае: [[Ёнас Басанавічус]] ведаў яе на памяць, а ў сям’і Біржышкаў яе чыталі ўслых<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 260—261.</ref>. Яе архетыпічную структуру разглядае Даля Чёчытэ, якая адзначае і ўплыў на [[Майроніс]]а<ref>Čiočytė 2014, p. 31-39.</ref>. Рускі пераклад Ліёдара Пальміна друкаваўся ў «Русской мысли» ў 1880 годзе<ref>{{cite web|language=ru|url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%A0%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BC%D1%8B%D1%81%D0%BB%D1%8C/1880|title=Русская мысль/1880|website=Викитека}}</ref>, а па-літоўску поўнасцю яна выйшла толькі ў 1936 годзе ў Коўне ў перакладзе Антанаса Валайціса, калі яе ўплыў ужо быў невялікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 312.</ref>. Раман [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]] «Кунігас» (1882) пераносіць цэнтр цяжару з абароны на біяграфію героя. Сын піленскага князя, выкрадзены крыжакамі, расце ў [[Мальбарк|Марыенбургу]] пад імем Юрый, забыўшы родную мову. Пачуўшы літоўскую гаворку, ён вяртаецца на радзіму, дзе яго пазнае маці Рэда, і становіцца князем Маргерам. У канцы ён забівае каханую Банюту і сябе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 268.</ref>. Самой абароне прысвечаны толькі апошні, XII раздзел, а галоўная ідэя, паводле Д. Мачуліса, — непераможная сіла крыві і роднай мовы, што падкрэслена літоўскай прыказкай у эпіграфе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 269—270.</ref>. А. Дзярновіч называе героя своеасаблівым анты-Валенродам<ref>Дзярновіч 2020, с. 63-64.</ref>. Літоўскі пераклад Аўгустынаса Зейцаса выйшаў у ЗША ў 1887 годзе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 267.</ref>. Выданні 1901 года ў Варшаве і 1908 года ў Вільні (пераклад Адольфаса Вегеле) мелі невядома кім дапісаны шчаслівы канец, у якім герояў ратуюць, але такая версія не прыжылася<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 270—271.</ref>. === Літоўскае нацыянальнае адраджэнне === Літоўскі рух атрымаў сюжэт перадусім ад польскіх рамантыкаў, і пачаткам ягонага шляху ў літоўскую памяць Д. Мачуліс лічыць газету «[[Аўшра]]» (1883—1886)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 263—264, 471.</ref>. Там побач з нарысам Ё. Басанавічуса пра старажытныя замкі друкаваліся ўрыўкі з паэмы У. Сыракомлі пад назвай «Маргіс», і яе радкамі Ё. Басанавічус характарызаваў героя<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 256.</ref>. Першым літоўскім вершаваным пераказам быў твор Сільвестраса Гімжаўскаса «Puniškėnams apie Margierių»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 261.</ref>. Паэма «Margeris» латышскага пісьменніка Судрабу Эджуса напісана ўслед за У. Сыракомлем<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 265.</ref>. Адасоблена стаіць «Аповед Антанаса Трэцініка» біскупа Мацея Валанчуса, напісаны ў 1872 годзе. Тут падзеі аднесены да 1334 года, а Маргер — разважлівы кіраўнік Жамойці, які хавае мірнае насельніцтва ў лясах і збірае ў замку 4000 адборных воінаў. Старую замяняе паганскі жрэц з сякерай, абаронцы адзін за адным скачуць у агонь, а завяршаецца аповед словамі крыжакоў пра тое, як цяжка перамагчы такі народ. Да чытачоў твор дайшоў толькі пасля смерці аўтара, у 1890—1891 гадах у ЗША<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 222, 265—267, 589—591.</ref>. У «Аповедах пра мінулае Літвы» Майроніса (Тыльзіт, 1891), якія два дзесяцігоддзі служылі галоўным падручнікам, пра бой пры Піленах сказана, што ён пакрыў літоўскую адвагу бессмяротнай славай, і з таго часу эпізод трапляў ва ўсе школьныя падркчнікі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 280.</ref>. === Наследаванні «Кунігаса» === Вакол рамана Ю. І. Крашэўскага ўзнікла цэлая літоўская літаратура перайманняў, у якой Маргер стаў абаронцам мовы і ідэнтычнвсці. Галоўнай з іх была пяціактная трагедыя Марцэлінаса Шыкшніса (псеўданім Šiaulėniškis) «Піленскі князь», напісаная ў 1899 годзе на просьбу літоўскага таварыства ў [[Рыга|Рызе]] і пастаўленая там аўтарам 19 ліпеня 1905 года; неўзабаве яе ігралі аматарскія трупы ад Вільні да Адэсы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272.</ref>. П’еса адказвала на праблему страты мовы рыжскімі літоўцамі: здраднік Швянтас зноў адчувае сябе літоўцам, пачуўшы літоўскую песню<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 272—276.</ref>. У [[Першая сусветная вайна|Першую сусветную вайну]] фінальны праклён Маргера немцам загучаў як актуальны, а 16 лютага 1919 года ў Коўне драму паставілі па загадзе прэм’ер-міністра Мікаласа Слежавічуса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 281—282, 287—289.</ref>. Драма Вінцаса Нагарноскіса «Pilėniečiai» (Шэнандоа, ЗША, 1908) развівае сюжэт з вялікай свабодай: дзеянне ідзе ў Піленах, пры двары вялікага князя і нават у папы рымскага<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 276—278.</ref>. Дзіцячае апавяданне [[Шатрыёс Рагана|Шатрыёс Раганы]] «Pilėnų gynimas» (1905—1907) робіць крыжакоў безаблічнай масай абсалютнага зла<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 278—279.</ref>. === Міжваенная Літва === У незалежнай Літве Маргер ператварыўся з абаронцы тоеснасці ў ваяра і патрыёта. У паэме «Margiris» лейтэнанта Стэпаса Думчюса, надрукаванай у рукапіснай газеце 6-га пяхотнага палка «Kalavijas», ён верны воін Гедзіміна, а Пілены — толькі месца выканання абавязку<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 297—298.</ref>. Вольны пераклад драмы [[Геранім Эдвінавіч Друцкі-Любецкі|Гераніма Друцкага-Любецкага]] (1909), зроблены Пятрасам Вайчунасам пад назвай «Taip mirdavo lietuviai» («Так паміралі літоўцы», 1924), стаў, паводле Д. Мачуліса, нацыяналістычнай прапаведдзю смерці за радзіму<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313—317.</ref>. Найважнейшым творам гэтага часу стала «Старая казка пра слаўнага князя Маргера, валадара Пуні» [[Вінцас Крэвэ-Міцкявічус|Вінцаса Крэвэ-Міцкявічуса]], уключаная ў выданне «Паданняў старых людзей краю Дайнавы» 1928 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322, 325.</ref>. Маргер В. Крэвэ-Міцкявічуса — псіхалагічны партрэт старажытнага літоўца: славалюбівы і гатовы адмовіцца ад традыцый, ён святым лічыць толькі вернасць народу. Цэнтрам твора стала сама абарона, а душа героя на белым кані ідзе ў замагільны свет, куды не ведаюць шляху ні немцы, ні палякі, ні [[гуды]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 324.</ref>. === Вайна і сталінскі час === У гады Другой сусветнай вайны вобраз выкарыстала савецкая прапаганда: у газеце 16-й літоўскай дывізіі «Tėvynė šaukia» Казіс Сідэравічус (1942) зрабіў Маргера народным палкаводцам, чыя абарона дала час на мабілізацыю Гедыміну<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 352—353.</ref>, а ў яго кніжцы «Nuo Durbės iki Žalgirio» (1943) герой сюжэта «Кунігаса» стаў свядомым змагаром, які вучыцца ў немцаў, каб потым іх біць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 367.</ref>. У Маскве ў 1942 годзе выйшаў скарочаны твор В. Крэвэ-Міцкявічуса, з якога знялі, у прыватнасці, згадкі пра палякаў і гудаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 376—377.</ref>. Вобраз Маргера ўзнікае ў паэме Л. Гіры «Žalgirio Lietuva» і ў апавяданні Ёнаса Марцынкявічуса «Klebonas Morkūnas», герой якога, ксёндз, захоплены гісторыяй Маргера, далучаецца да савецкіх партызанаў; паэму пра Пілены задумвала [[Саламея Нерыс]], але не напісала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 373—375.</ref>. == Вобраз у выяўленчым мастацтве і на сцэне == === Жывапіс і графіка === * карціна [[Вінцэнт Дмахоўскі|Вінцэнта Дмахоўскага]] «Крыжакі перад атакай замка Пуня» (1837); * карціна [[Уладзіслаў Маераноўскі|Уладзіслава Маераноўскага]] «Смерць князя Маргера» (1870); * ілюстрацыі [[Міхал Эльвіра Андрыёлі|Міхала Эльвіра Андрыёлі]] да рамана «Кунігас»<ref>Дзярновіч 2020, с. 62, 64.</ref>. === Тэатр і опера === Сцэнічная гісторыя Маргера пачалася з трагедыі М. Шыкшніса «Піленскі князь» (гл. вышэй). П’еса Г. Друцкага-Любецкага ў вольным перакладзе П. Вайчунаса была пастаўлена ў Дзяржаўным тэатры ў Коўне 16 лютага 1926 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 313, 317.</ref>. Опера [[Канстанцін Горскі|Канстанціна Горскага]] «[[Маргер (опера)|Маргер]]», напісаная ў 1905 годзе паводле паэмы У. Сыракомлі, упершыню прагучала 13 студзеня 1927 года ў [[Познань|Познані]]; публіка і крытыкі палічылі тэму дзіўнай і неактуальнай<ref>Дзярновіч 2020, с. 67, 69-70; Аладава 2005.</ref><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 318.</ref>. Рукапісная партытура загінула ў Другую сусветную вайну, а ў 2023 годзе яе рэканструяваў дырыжор [[Іван Касцяхін]]<ref>{{cite web|language=en|url=https://polmic.pl/en/our-projects/warsaw-resurrection-of-music-the-forgotten-composer-konstanty-gorski-the-lost-opera-margier-and-the-full-reconstruction-of-its-score-by-conductor-ivan-kostyakhin|title=Resurrection of Music: The Forgotten Composer Konstanty Gorski|website=POLMIC}}</ref>. Галоўным сцэнічным увасабленнем сюжэта стала опера [[Вітаўтас Клова|Вітаўтаса Кловы]] «Пілены» на лібрэта Ёнаса Мацконіса, прэм’ера якой адбылася 1 ліпеня 1956 года ў Вільні<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 402, 422.</ref>. Яе ставілі таксама пад адкрытым небам, у 1960 годзе ў дні юбілею [[Грунвальдская бітва|Грунвальдскай бітвы]] ў Вільні; новыя пастаноўкі з’явіліся ў 1978 і 1986 гадах<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 442, 444, 461—462.</ref>. Арыя Удрыса стала адным з найбольш вядомых твораў літоўскай музыкі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 460—461.</ref>. У пастаноўцы Літоўскай оперы ў Чыкага (1994) лібрэта перапісалі, прыбраўшы антызаходнія сцэны і лінію дружбы са славянамі, а Данілу зноў замянілі князем Рутэнісам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. == Памяць == Напярэдадні абвяшчэння незалежнасці Літвы Маргер ужо стаяў у літоўскай культурнай памяці побач з Гедзімінам, Кейстутам і Вітаўтам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 287.</ref>. Яго імя насіў 6-ы пяхотны полк літоўскай арміі «Піленскага князя Маргіса»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 292—302.</ref>, а ў Коўне ў 1931 годзе з’явілася вуліца Маргіса<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 321.</ref>. 600-годдзе Піленаў у 1936 годзе засталося ў цені юбілею [[Бітва пры Сауле|бітвы пры Сауле]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 307—312.</ref>. Да вобраза звярталіся і процілеглыя бакі. Падчас вайны ў [[Нарачанская пушча|Нарачанскай пушчы]] быў створаны ў 1943 годзе савецкі партызанскі атрад «Маргірыс», назву якому прапанаваў Генрыкас Зіманас<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 356—358.</ref>. Назву Маргіса пасля вайны насілі і падраздзяленні антысавецкіх партызанаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 394—396.</ref>. Пасля самаспалення [[Рамас Каланта|Рамаса Каланты]] ў Коўне ў 1972 годзе літоўскі пісьменнік-эмігрант Вітаўтас Алантас звязаў яго ўчынак з Піленамі, і вобраз набыў значэнне змагання за палітычную незалежнасць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 434—435.</ref>. Абаронцы ўрадавых будынкаў у Вільні ў студзені 1991 года, паводле літоўскай эмігранцкай газеты «Tėviškės žiburiai», паўтаралі воклік з оперы «лепш смерць, чым няволя»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 463.</ref>. Калі ў 2009 годзе Д. Баронас і Д. Мачуліс публічна паставілі пад сумнеў гераічную версію, частка грамадства ўспрыняла гэта як замах на святое<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 472—473.</ref>. Ля падножжа гарадзішча ў Пунях у 1973 годзе ўсталяваны помнік Маргеру з радкамі Майроніса<ref>Volkaitė-Kulikauskienė 1990, p. 44; Дзярновіч 2020, с. 71.</ref>. {{Зноскі}} == Літаратура == ; Крыніцы * ''Jean d’Outremeuse.'' Ly myreur des histors: chronique de Jean des Preis dit d’Outremeuse / Publ. par S. Bormans. — T. 6. — Bruxelles: F. Hayez, 1880. — (Corps des chroniques liégeoises). * Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische Uebersetzung und sonstige Ueberreste / Hrsg. von Th. Hirsch // Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft / Hrsg. von T. Hirsch, M. Töppen, E. Strehlke. — Bd. 2. — Leipzig: S. Hirzel, 1863. — S. 429—662. * ''Schütz C.'' Historia rerum prussicarum. — Zerbst: Bonaventur Schmid, 1592. * ''Wigand von Marburg.'' Nowa kronika pruska / Oprac. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski. — Toruń: TNT, 2017. — 665 s. ; Даследаванні * ''Аладава Р. Н.'' Константин Горский и его опера «Маргер» в контексте белорусской культуры. — Минск: Белорус. гос. акад. музыки, 2005. — 216 с. * ''Варабей М.'' Хрысціянізацыя ВКЛ вачыма Уладзіслава Сыракомлі ў гістарычнай паэме «Маргер» // Беларуска-польскія моўныя, літаратурныя, гістарычныя і культурныя сувязі. — Мінск: Выд. цэнтр БДУ, 2016. — С. 217—221. * ''Дзярновіч А. І.'' «Магіла волатаў»: рэактуалізацыя нарацыі пра штурм замка Пілены ў 1336 годзе і фарміраванне гістарычнага міфа літоўскай нацыі ў ХІХ стагоддзі // «Долгий XIX век» в истории Беларуси и Восточной Европы: исследования по Новой и Новейшей истории. — Вып. 4. — Мінск: РИВШ, 2020. — С. 55-76. * ''Baranauskas T.'' Lietuvos medinės pilys rašytinių šaltinių duomenimis // Lietuvos archeologija. — 2003. — T. 24. — P. 57-106. — ISSN 0207-8694. * ''Baronas D.'' Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos // Istorijos šaltinių tyrimai. — 2008. — T. 1. — P. 27-66. * ''Baronas D.'' Pilėnai — das litauische Masada. Auf den Spuren einer Legende // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung. — 2016. — Bd. 65. — Nr. 3. — S. 346—372. * ''Baronas D., Mačiulis D.'' Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2010. — 644 p. * ''Čiočytė D.'' Vladislavo Sirokomlės poema «Margiris»: poetinės struktūros archetipiniai aspektai // Literatūra. — 2014. — T. 56. — Nr. 1. — P. 31-39. * ''Ivinskis Z.'' Rinktiniai raštai. — T. 3: Lietuvių kovos su vokiečių riteriais XIII—XV amž. — Roma: Lietuvių katalikų mokslo akademija, 1989. * ''Kasparavičius S.'' Bilionių piliakalnis — legendiniai Pilėnai? // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2002 metais. — Vilnius, 2003. — P. 274—275. * ''Nikžentaitis A.'' Gediminas. — Vilnius: Vyriausioji enciklopedijų redakcija, 1989. * ''Nikžentaitis A.'' Trapėnų žemė // Žemaičių praeitis. — T. 1. — Vilnius: Mokslas, 1990. — P. 93-99. * ''Mačiulis D.'' Vardas lietuvių kultūrinėje atmintyje: Pilėnų kunigaikščio Margirio atvejis // Acta humanitarica universitatis Saulensis. — 2009. — T. 8. — P. 346—353. — ISSN 1822-7309. * ''Nikžentaitis A.'' Pilėnų mįslė. — Vilnius, 1993. * ''Ruszczyńska M.'' Przywracanie narodowej pamięci w Śpiewkach o dawnych Litwinach Jana Czeczota // Europejskość ojczyzn: litewsko-polskie związki literackie, kulturowe i językowe. — Wilno: Wydawnictwo Uniwersytetu Wileńskiego, 2009. — S. 153—164. * ''Rowell S. C.'' Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295—1345. — Cambridge: Cambridge University Press, 1994. — (Cambridge Studies in Medieval Life and Thought. Fourth Series; 25). — ISBN 0-521-45011-X. * ''Varakauskas R.'' Pilėnų gynimas. — Vilnius, 1960. * ''Volkaitė-Kulikauskienė R.'' Punia: svarbiausios žinios. — Vilnius: Mintis, 1990. — ISBN 5-417-02858-4. * ''Zabiela G.'' Pilėnų pilies paieškos 1995 metais // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1994 ir 1995 metais. — Vilnius, 1996. — P. 350—353. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маргер}} [[Катэгорыя:Памерлі ў XIV стагоддзі]] [[Катэгорыя:Вялікалітоўская арыстакратыя]] [[Катэгорыя:Князі літоўскія]] [[Катэгорыя:Жамойць]] [[Катэгорыя:Тэўтонскія хронікі]] [[Катэгорыя:Тэўтонскі ордэн]] niefofueprz9qt8o6muf7bmxg8x5zih 0 734967 5237768 4944909 2026-11-03T12:21:37Z Bahusia 150630 ілюстрацыя 5237768 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Канапацкая}} {{Лёгкаатлет}} '''Галіна Канапацкая (Матушэўская, Шчарбінская)''' ({{lang-pl|Halina Konopacka (Matuszewska, Szczerbińska)}}; {{ДН|26|2|1900}}, [[Рава Мазавецка]] — {{ДС|28|1|1989}}, [[Дэйтона-Біч]]) — польская лёгкаатлетка, чэмпіёнка Гульняў IX Алімпіяды ў кіданні дыска, першая алімпійская чэмпіёнка ў гісторыі польскага спорту. == Біяграфія == Галіна Канапацкая нарадзілася ў горадзе [[Рава Мазавецка]] Петракоўскай губерні (цяпер Лодзінскае ваяводства Польшчы) у татарскай сям’і. Ва ўзросце 8 гадоў разам з сям’ёй пераехала ў [[Варшава|Варшаву]]. Вучылася на філалагічным факультэце [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]]. Праявіла сябе рознабаковай спартсменкай, выступала за каманды Студэнцкага спартыўнага саюза ў спаборніцтвах па лёгкай атлетыцы, тэнісе, плаванні, баскетболе, валодала навыкамі верхавой язды і ваджэння аўтамабіля, была вядома і на гарналыжных схілах. У 1924 годзе французскім трэнерам польскіх лёгкаатлетак Морысам Баке была вызначана спецыялізацыя Канапацкай у лёгкай атлетыцы — кіданне дыска. У тым сезоне яна выйграла ў гэтай дысцыпліне першы тытул чэмпіёнкі Польшчы з вынікам 23,45 м. Улетку 1926 года ў Варшаве ўстанавіла два новыя сусветныя рэкорды — 34,15 і 34,90, а ў перадалімпійскім 1927 годзе абнавіла вышэйшае сусветнае дасягненне, паказаўшы вынік. 39,18. 31 ліпеня 1928 года на Гульнях IX Алімпіяды ў Амстэрдаме Галіна Канапацкая выйграла залаты медаль: у кваліфікацыі яе дыск праляцеў 39,17 м, а ў фінале — 39,62, што з’яўлялася новым сусветным і алімпійскім рэкордам. Залаты медаль Галіны Канапацкай стаў першай вышэйшай узнагародай у гісторыі выступленняў польскіх спартсменаў на Алімпійскіх гульнях. Сусветны рэкорд Канапацкай пратрымаўся амаль 4 гады і быў пабіты 15 мая 1932 года яе суайчынніцай Ядзвігай Вайс. У 1927 і 1928 гадах Канапацкая прызнавалася найлепшай спартсменкай года ў Польшчы. У 1926 і 1930 гадах станавілася чэмпіёнкай Сусветных жаночых гульняў у кіданні дыска (з вынікамі 37,71 і 36,80 адпаведна), у 1926 годзе таксама заваявала «бронзу» у штурханні ядра масай 3,628 кг двума рукамі (19,25). 26 разоў станавілася чэмпіёнкай Польшчы, найбольшую колькасць залатых медалёў выйграўшы ў штурханні ядра (1924—1928) і кіданні дыска (1924—1928, 1930, 1931). У 1930-я гады паказвала даволі высокія вынікі ў тэнісе, выступаючы ў міксце з Янам Малцужыньскім і Чэславам Спыхалай, у 1937 годзе ўваходзіла ў дзясятку найлепшых тэнісістак краіны. У гэты перыяд Канапацкая была членам Савета Міжнароднай федэрацыі жаночага спорту, адыгрывала важную ролю ў Алімпійскім руху Польшчы, у якасці ганаровага госця прысутнічала на зімовых і летніх Алімпійскіх гульнях 1936 года. Талент Галіны Канапацкай знайшоў выраз не толькі на спартовых арэнах, але і ў мастацтве. Яе вершы друкаваліся на старонках польскіх літаратурных выданняў, у 1929 годзе Канапацкая выдала зборнік «Аднойчы» (па-польску: Któregoś dnia), прычым садзейнічанне ў яго выпуску аказаў вядомы паэт і галоўны рэдактар газеты Przegląd Sportowy Казімеж Вяжынскі, які таксама выйграў на залатой медыцыне. — у конкурсе па літаратуры за лірычны твор «Алімпійскі лаўр» (польск. Laur Olimpijski). [[File:The grave of Halina Konopacka.jpg|250px|right|thumb|Магіла Галіны Канапацкай на Брудноўскіх могілках у Варшаве]]З 20 снежня 1928 года Канапацкая была замужам за палкоўнікам Ігнатам Матушэўскім. У верасні 1939 года, пасля пачатку Другой сусветнай вайны, удзельнічала ў ініцыяванай яе мужам эвакуацыі польскага залатога запасу і сама знаходзілася за рулём аднаго з грузавікоў, якія рухаліся ў Францыю. У 1940 годзе эмігравала ў ЗША, пасля вайны наведвала Польшчу толькі тры разы. У перыяд жыцця ў [[ЗША]] займалася [[жывапіс]]ам, узяла сабе творчы псеўданім Helen Georgie. У 1978 годзе, праз 50 гадоў пасля перамогі на Алімпійскіх гульнях была ўзнагароджана сярэбраным медалём ордэна Заслугі Польскай Народнай Рэспублікі. Памерла 28 студзеня 1989 года ў [[Дэйтона-Біч]] у Фларыдзе. Урна з прахам Галіны Канапацкай была перавезена ў Варшаву і 18 кастрычніка 1990 года пахавана ў сямейнай магіле на Брудноўскіх могілках. {{зноскі}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Канапацкая Халіна}} [[Катэгорыя:Кідальнікі дыска Польшчы]] [[Катэгорыя:Штурхальнікі ядра Польшчы]] [[Катэгорыя:Тэнісісткі Польшчы]] fmnvariogiqj2gpi2c7vztff0m1yrrj 0 740184 5237864 5103650 2026-11-03T15:37:16Z Ellis Novak 30436 удакладненне 5237864 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Sjaal_in_Chantilly_kloskant,_1850-1880.jpg|міні|250пкс|Шаль з карункамі шантыльі — калекцыя {{нп3|Музей моды Антверпена|Музея моды|ru|Музей моды Антверпена}}, [[Антверпен]] (дэталь)]] [[Файл:Mitaines_in_Chantilly_kloskant,_1850-1890.jpg|міні|250пкс|[[Пульсэткі]] з карункамі шантыльі — калекцыя {{нп3|Музей моды Антверпена|Музея моды|ru|Музей моды Антверпена}}, [[Антверпен]] (дэталь)]] '''Карункі Шантыльі''' — адзін з самых вядомых у свеце відаў [[Карункі|карункаў]], звычайна сустракаецца пераважна ў чорным, рэдка — у белым колеры, складаецца з тонкай сеткаватай тканіны і кветкавых арнаментаў. Шаўковыя {{нп3|каклюшачныя карункі||ru|Коклюшечное кружево}} ручной працы, назва адпавядае гораду {{нп3|Шантыі (горад)|Шантыі|ru|Шантийи (город)}}, [[Францыя]]. Вырабляюцца ў рэгіёне з XVIII стагоддзя<ref>{{артыкул|спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belgiyskie-muzei-kostyuma-i-kruzheva |аўтар= Торопов Д.а |загаловак = Бельгийские музеи костюма и кружева |год = 2016 |выданне= Традиционное прикладное искусство и образование |выпуск = 1 (16) |старонкі= 31–46}}</ref>. З XIX стагоддзя вырабляюцца ў французскіх гарадах {{нп3|Баё (горад)|Баё|ru|Байё}} і {{нп3|Кадры||ru|Кодри}}, з 1919 года — у [[Кале]]<ref>''Бертяева Н. Н.'' Европейское машинное кружево: от первых экспериментов конца XVIII века к современному промышленному производству // [Журнал] Декоративное искусство и предметно-пространственная среда. Вестник Московской государственной художественно-промышленной академии имени С. Г. Строганова. — 2019. — № 2—2. — С. 124—134. — C. 132.</ref>, а таксама ў {{нп3|Герардсберген|Герардсбергене|ru|Герардсберген}}, [[Бельгія]]. Дызайн карункаў шантыльі — далікатныя кветкавыя ўзоры, вышытыя тонкай шаўковай ніткай на фоне тонкай сетачкі. [[Рапорт]] узору раўнамерна паўтараецца па ўсёй шырыні палатна<ref name=":1">{{артыкул |спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/prakticheskoe-primenenie-v-sovremennom-kostyume-osnovnyh-vidov-kruzhevnyh-poloten |аўтар= Корнеева Галина Сергеевна |загаловак= Практическое применение в современном костюме основных видов кружевных полотен |год = 2011 |выданне= Известия Алтайского государственного университета |выпуск = 2—2 |старонкі= 175–176 |issn = 1561-9443}}</ref>. У пачатку XX стагоддзя каруначніц выцесніла механічная вытворчасць карункаў, што спрыяла ператварэнню карункапляцення ў індустрыю. Карункі шантыльі ў цяперашні час часта выкарыстоўваюць для ўпрыгожвання вясельных убораў<ref>{{артыкул|спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-razvitiya-svadebnoy-mody-v-rossii-za-poslednie-pyat-let |аўтар= Пырьева Мария Игоревна |загаловак= Анализ развития свадебной моды в России за последние пять лет |год = 2007 |выданне= Сервис в России и за рубежом |выпуск = 4 |старонкі= 31}}</ref><ref>{{артыкул|спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/kommunikativnye-tehnologii-sozdaniya-imidzha-svadebnogo-salona-v-novyh-media |аўтар= Никитина Елена Аркадьевна |загаловак = Коммуникативные технологии создания имиджа свадебного салона в новых медиа |год = 2017 |выданне= Коммуникативные исследования |выпуск = 1 (11) |старонкі= 75–90 |issn = 2413-6182}}</ref><ref>{{cite web |lang = ru |url = https://mylitta.ru/4298-chantilly-lace.html |url-status = live |date = 2020-01-26 |title = Кружево шантильи в истории и свадебной моде |website = Милитта.ru |access-date = 2023-01-05}}</ref>. Малюнкі для французскіх карункаў выконвалі вядомыя мастакі, у тым ліку [[Жан Берэн (Старэйшы)|Жан Берэн]], {{нп3|Франсуа Банемэ||fr|François Bonnemer}}, [[Луі Булонь Малодшы|Луі Булонь]] і пазней [[Франсуа Бушэ]]<ref name=":1"/>. == Гісторыя == [[Файл:Fashion_plate_(Shawl_of_black_Chantilly_lace).jpg|злева|міні|250px|Шаль з чорных карункаў шантыльі. 1865]] === Францыя === Пачатак пляцення карункаў у Шантыі суадносяць з XVII стагоддзем, калі пачалося развіццё цэнтраў па вытворчасці гэтага віду тканіны на поўначы Францыі. Вялікі ўплыў на развіццё карункапляцення аказаў міністр фінансаў [[Жан-Батыст Кальбер]]. З XIV стагоддзя дваране і гараджане Францыі сталі купляць карункі, паколькі «багата упрыгожаны касцюм стаў неад’емным элементам свецкага грамадства». Большая частка дарагіх карункаў, якія да XVII стагоддзя насілі выключна мужчыны на адкладных каўнерыках, абшэўках і нават каля гарлавіны чаравікаў, імпартавалася з Іспаніі і Італіі, таму з дзяржаўнай казны грошы сыходзілі ў іншыя краіны. Міністры часоў праўлення [[Людовік XIII|Людовіка XIII]], а затым [[Людовік XIV|Людовіка XIV]], [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|Рышэлье]], і перш за ўсё, Кальбер, сталі арганізатарамі нацыянальнай вытворчасці, стварыўшы каралеўскія карункавыя фабрыкі. Кальбер стаў ініцыятарам будаўніцтва фабрык па вытворчасці ўсіх відаў нітак, як для іголкавага, так і для каклюшачнага вырабу карункаў, якія раней закупляліся за мяжой — у Венецыі, [[Генуя|Генуі]], {{нп3|Рагуза (Сіцылія)|Рагузе|ru|Рагуза (Сицилия)}} і іншых гарадах. Кальбер прывёз каруначніц з [[Венецыя|Венецыі]], [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]], [[Іпр]]а, [[Брусель|Бруселя]] і [[Мехелен]]а і пасяліў іх у рэгіёнах, дзе карункі ўжо выраблялася, напрыклад, [[Седан (горад)|Седане]] і [[Алансон]]е, а таксама ў іншых гарадах. У 1665 годзе каруначніцам была прадастаўлена манаполія вытворчасці карункаў на дзесяць гадоў пры ўмове, што яны будуць ствараць карункі, якія маглі б канкураваць з вырабамі з іншых краін. Праз некалькі гадоў 1600 рабочых плялі карункі ў каралеўскіх майстэрнях — так была створана школа вытворчасці французскіх карункаў, якая, як іголкавая, так і каклюшачная, насіла назву «Points de France»<ref>[https://www.britannica.com/art/point-de-France point de France — school of French lace]</ref>. Вытворчасці па вырабе нітак і карункаў, так званыя «кропкі Францыі» ({{lang-fr|Points de France}}) або каралеўскія карункавыя фабрыкі былі адкрыты ў шэрагу гарадоў каралеўства — {{нп3|Кенуа-Эст|Кенуа|ru|Кенуа-Эст}}, [[Арас]]е, [[Рэймс]]е, [[Седан (горад)|Седане]], {{нп3|Шато-Цьеры||ru|Шато-Тьерри}}, {{нп3|Лудзён|Лудзёне|ru|Лудён}}, [[Алансон]]е, {{нп3|Арыяк|Арыяке|ru|Орийак}} і іншых. Імпарт карункаў абклалі высокімі падаткамі, каб падтрымаць нацыянальную вытворчасць. Каб пазбегнуць сумненняў у тым, дзе былі выраблены тыя ці іншыя карункі, Кальбер заахвочваў стварэнне новых стыляў. Напрыклад, каруначніца з Алансона, мадам дэ ла Пер’ер, стварыла арыгінальныя ільняныя іголкавыя «карункі ў паветры» (''punto in aere''). Кальбер выкарыстаў гэтую тэхніку для стварэння фабрыкі ў Алансоне. У Шантыі была вынайдзена тонкая празрыстая ромбападобная сетка (поле), якая падкрэслівала асноўны малюнак (яго называюць ''парыжскім фонам''), што складаецца звычайна з двух гарызантальных узораў, выкананых іголкай або на каклюшках. Там жа ўжылі тэхніку стварэння карункаў з натуральнага шоўку [[Тутавы шаўкапрад|тутавага шаўкапрада]]. На дэкор карункаў Францыі паўплывалі мастакі двара [[Людовік XIV|Людовіка XIV]], такія як [[Шарль Лебрэн]] і [[Жан Берэн (Старэйшы)|Жан Берэн]]; дызайн вырабляўся таксама ў майстэрнях [[габелен]]аў пад кіраўніцтвам [[Андрэ ле Брун|Ле Бруна]]<ref name="Heinze">{{Cite web|author=Dr. Marie-Christine Heinze|url=http://mariame62.e-monsite.com/pages/creation-de-la-manufacture-royale.html|title=Création de la manufacture royale|lang=fr|website=mariame62.e-monsite.com|date=|accessdate=2022-10-0}}</ref>. У шэрагу гарадоў па дамове або найму гаспадыні, часта купчыхі або каруначніцы, адкрывалі школы і майстэрні, дзе навучалі маленькіх дзяўчынак, часам ужо з сямі-васьмі гадоў, «іголкаваму шыўку». Навучанню прысвячаліся гады, паколькі патрабавалася каля дзесяці гадоў, каб падрыхтаваць добра навучаную каруначніцу, чыя кар’ера часта сканчалася ва ўзросце 40 або 45 гадоў — іх зрок катастрафічна падаў з-за дрэннага асвятлення і карпатлівай, доўгай працы<ref name="автоссылка1">{{Cite web|author=|url=https://www.cantalpassion.com/culture/histoire/du-xviie-au-xixe-siecle/even-17-19/4436-colbert-et-la-manufacture-de-dentelle-d-aurillac|title=Colbert et la manufacture de dentelle d’Aurillac|lang=fr|website=cantalpassion.com|date=|accessdate=2022-10-08}}</ref>. З цягам часу вытворчасць нітак і выраб карункаў у адных гарадах прыходзіў у заняпад, напрыклад, у [[Арыяк]]у, у іншых — адчуваў уздым<ref name="автоссылка1" />. У XVII стагоддзі герцагіня {{нп3|Ганна Жэнеўева дэ Бурбон-Кандэ||ru|Бурбон-Конде, Анна Женевьева де}} арганізавала першую школу карункапляцення для абяздоленых дзяўчынак у гэтым рэгіёне. У Парыжы ў {{нп3|Булонскі замак|Мадрыдскім замку|ru|Булонский замок}} ([[Булонскі лес]]) былі арганізаваны майстэрні — там навучалі больш за дзесяць тысяч дзяцей, якія пражываюць са сваімі сем’ямі, што займаліся карункамі. Яны неўзабаве стала папулярнымі дзякуючы заступніцтву герцагіні і блізкасці Шантыі да Парыжа. У XVII стагоддзі карункі былі настолькі распаўсюджаныя, што Людовіку XIII прыйшлося рэгуляваць іх выкарыстанне чатырма ўказамі, уключаючы ўказ 1639 года, які забараняе нашываць карункі на любую вопратку пад страхам штрафу<ref>[https://www.gralon.net/articles/commerce-et-societe/artisanat/article-la-dentelle-aux-fuseaux---une-tradition-preservee-2934.htm La Dentelle Aux Fuseaux : Une Tradition Préservée]</ref>. Карункі шантыі першапачаткова былі вядомыя як «блонд» — гэту назву яны атрымалі дзякуючы серабрыстаму і зіготкаму бледна-жоўтаму колеру шоўку, выраблянага з коканаў шаўкапрадаў тутавага дрэва. У Шантыі абгрунтаваліся гандляры карункамі, якія арганізавалі разгалінаваную сетку з каруначніц, дызайнераў і іншых вышывальшчыц, што склалі ланцужок вытворчасці дарагога ўпрыгажэння, вырабленага ўручную з дапамогай {{нп3|Каклюшка|каклюшак|ru|Коклюшка}}. Рамяство, якім займаліся жанчыны горада, падтрымлівала шматлікія сем’і. У 1825 годзе ў карункавай прамысловасці Шантыі і яго ваколіцах працавала 1000 жанчын<ref>{{Cite web|url=https://www.chantilly-dentelle.com/pr%C3%A9sentation-du-mus%C3%A9e/histoire-de-la-dentelle/|title=Histoire de la dentelle de Chantilly|lang=fr|website=chantilly-dentelle.com|url-status=live}}</ref>. Карункі зноў увайшло ў моду падчас праўлення [[Людовік XV|Людовіка XV]] і [[Людовік XVI|Людовіка XVI]]. Карункі насіла фаварытка [[Людовік XV|Людовіка XV]] і [[Марыя Антуанета|Марыі-Антуанеты]] [[Мары Жанна Дзюбары|мадам дзю Бары]]. Калі ў 1789 годзе пачалася [[Вялікая французская рэвалюцыя|Французская рэвалюцыя]], попыт на карункі спыніўся, паколькі каруначніцам, на думку рэвалюцыянераў, аказвала заступніцтва каралеўская сям’я, і пасля таго, як мадам дзю Бары і Марыя-Антуанета ў 1793 годзе былі адпраўленыя на [[Гільяціна|гільяціну]], вытворчасць карункаў спынілася на 12 гадоў<ref name="Old">{{Cite book|last=Blum|first=Clara M.|title=Old World Lace: A Concise Illustrated Guide|url=https://books.google.com/books?id=bh1MYkEzpJUC&dq=chantilly+lace&pg=PA65|date=June 2002|publisher=Dover|isbn=0-486-42150-3|page=64}}</ref>. [[Напалеон I Банапарт|Напалеон I]] спансаваў адраджэнне карункаў Шантыльі паміж 1804 і 1815 гадамі. На той момант вытворчасць была засяроджана ў Нармандыі, у асноўным у раёне {{нп3|Баё||ru|Байё}}. Хоць яго больш не выраблялі ў Шантыі, выкарыстоўваліся старыя метады і дызайн. Карункі шантыльі дасягнулі піка сваёй папулярнасці каля 1830 года<ref name="Old"/> і зноў адрадзіліся ў 1860-х гадах у Баё, а таксама ў {{нп3|Герардсберген|Герардсбергене|ru|Герардсберген}}, на тэрыторыі сучаснай Бельгіі. У 1844 годзе была запатэнтавана машына, якая вырабляла {{нп3|Валансьенскія карункі|карункі валансьен|ru|Валансьенское кружево}} і чорныя шаўковыя карункі шантыльі, якое было цяжка адрозніць ад карункаў ручной працы<ref>{{Cite book|last=Felkin|first=William|title=A History of the Machine-wrought Hosiery and Lace Manufactures|url=https://archive.org/details/ahistorymachine00felkgoog|publisher=Longmans, Green and Co.|page=[ https://archive.org/details/ahistorymachine00felkgoog/page/n491 491]}}</ref>. У XIX стагоддзі ручное пляценне было занадта дарагім у Шантыі, таму карункі вырабляліся па-ранейшаму ў [[Нармандыя|Нармандыі]], пераважна, у Баё і Грамондзе (у [[Кальвадос (дэпартамент)|Кальвадосе]] ў вытворчасці шантыльі ў сярэдзіне стагоддзя было задзейнічана 50 000 каруначніц), а пазней — за межамі Францыі<ref>Goldenberg: ''Lace Its Origin and History'', Brentano´s, New York 1904</ref>. Прыкладна з сярэдзіны XIX стагоддзя шантыльі робяць на карункаплецельнай машыне, а з XX-га і на вязальныя машынах<ref name="„Den“">Denninger/Giese: ''Textil- und Modelexikon'', Deutscher Fachverlag Frankfurt/Main 2006, ISBN 3-87150-848-9, str. 112</ref>. Карункі часта плялося ўручную, заўсёды каштавала дорага, таму ўпрыгожыць ім вопратку маглі толькі заможныя дамы арыстакратычнага паходжання<ref name=":0">{{артыкул|спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/temy-muzyki-i-lyubvi-v-tvorchestve-s-alymova-kak-reprezentatsiya-duhovno-tsennostnyh-orientirov-dalnevostochnoy-poezii-serebryanogo |аўтар= Кириллова Е.о |загаловак= Темы музыки и любви в творчестве С. Алымова… |год = 2021 |выданне= Научный диалог |выпуск = 5 |старонкі= 202–224 |issn = 2225-756X}}</ref>. У горадзе {{нп3|Кадры||ru|Кодри}} карункапляценне вядома з сярэдзіны XIX стагоддзя; у 1898 годзе тут адкрылася першая фабрыка машыннай вытворчасці карункаў. Карункавыя вырабы шантыльі ў Кадры працягваюць выпускаць і ў цяперашні час<ref name="автоссылка2">''Бертяева Н. Н.'' Европейское машинное кружево: от первых экспериментов конца XVIII века к современному промышленному производству // [Журнал] Декоративное искусство и предметно-пространственная среда. Вестник Московской государственной художественно-промышленной академии имени С. Г. Строганова. — 2019. — № 2—2. — С. 124—134. — С. 132.</ref>. У горадзе [[Кале]] з 1919 года працуе фабрыка, заснаваная Люсьенам Наёнам, якая разам з іншымі вырабамі вырабляе карункі шантыльі<ref name="автоссылка2"/>. === Бельгія === Цэнтр вытворчасці [[карункі]] ў [[Бельгія]] размяшчаўся ў [[Герардсберген]]е. У перыяд росквіту паміж 1840 і 1870 гадамі больш за 100 кампаній займаліся вытворчасцю карункаў. Як і ў многіх фламандскіх гарадах, у Герардсбергене была карункавая прамысловасць, якая існавала яшчэ да з’яўлення карункаў шантыльі. Першыя пісьмовыя сведчанні аб вырабе карункаў у Герардсбергу датуюцца 1697 годам. У дакуменце таксама гаворыцца аб перахопе пакетаў з карункамі, увезеных кантрабандай. [[Файл:Императрица_Мария_Александровна_с_сыновьями_Сергеем_и_Павлом.jpg|міні|Імператрыца [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыя Аляксандраўна]] з сынамі {{нп3|Сяргей Аляксандравіч|Сяргеем|ru|Сергей Александрович}} і [[Павел Аляксандравіч|Паўлам]] ў сукенцы з аздабленнем карункамі шантыльі]] Паводле перапісу 1747 года ў Герардсбергене быў толькі адзін карункавы майстар. У 1783 годзе бенедыктынцы з [[Хунегем]]а навучалі розным відам рукадзелля: вязанню, шыццю, пляценню, вышыўцы і карункапляценню. Узнікненне карункавай прамысловасці, асабліва ў Герардсбергене, прыпадае на пачатак XIX стагоддзя. У перапісе 1812 года пазначана, што ў Герардсбергене быў гандляр карункамі (Гіслен ван Кромбруге) і 130 каруначніц. Тэрэза Біль, дырэктар прытулку, атрымала ганаровую ўзнагароду на выстаўцы бельгійскай прамысловай прадукцыі за карункавы выраб, які ўвайшоў у групу «{{нп3|Лільскія карункі||ru|Лилльское кружево}}». Гэтыя карункі — аснова карункапляцення шантыльі. Праз [[Кан]] і [[Баё]] у пачатку XIX стагоддзя вытворчасць распаўсюдзілася і ў [[Герардсберген]], дзе карункі карысталіся вялікім поспехам дзякуючы панавалай тады модзе. У сярэдзіне XIX стагоддзя карункавая прамысловасць у Герардсбергене перажыла велізарны ўздым. Статыстыка сведчыць, што на працягу многіх гадоў у горадзе было шмат жанчын, якія займаліся гэтым відам рамяства. * 1847 год — 1830 каруначніц з 7340 жыхароў. * 1857 год — 1900 каруначніц з 8260 жыхароў. * 1866 год — 55 вытворцаў карункаў. Горад быў найбуйнейшым вытворцам карункаў пасля Бруселя. * 1867 год — вытворчасць карункаў павялічылася ў пяць разоў у параўнанні з 1855 годам. Прыкладна ў 1873 годзе карункі шантыльі ў Бельгіі выйшлі з моды, а высокія імпартныя пошліны, часам да 60 %, спрыялі заняпаду карункавай прамысловасці. Нягледзячы на шматлікія ініцыятывы, у тым ліку арганізацыю паездкі спецыяльнай дэлегацыі на выстаўку ў [[Філадэльфія|Філадэльфію]] у 1876 годзе, галіну выратаваць ўжо не ўдалося. У 1880 годзе ў Герардсбергене было ўсяго 700 каруначніц. У 1905 годзе была прадпрынятая няўдалая спроба адрадзіць карункапляценне. У 1912 годзе засталося толькі 8 вытворцаў. У 1914 годзе неаплачаныя пастаўкі карункаў вярнуліся ў Амерыку. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] карункавая прамысловасць шантыльі ў Бельгіі перажыла кароткачасовае адраджэнне. Карункі тых часоў насілі назву «Баявыя карункі». У 1926 годзе ў адзінага вытворцы карункаў працавала ўсяго каля сотні жанчын. Пастаўкі на экспарт працягваліся да 1932 года. == Расія == [[Файл:Императрица_Мария_Фёдоровна_с_детьми.jpg|250px|міні|Імператрыца [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыя Фёдараўна]] з дзецьмі ў сукенцы з карункамі шантыльі]] З 1725 года ў [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочым манастыры]] ў Маскве існавала «школа», у якой [[Герцагства Брабант|брабанцкія]] манашкі, запрошаныя [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]], навучалі пляценню, шыццю і вязанню карункаў усіх тыпаў, якія існавалі на той момант, — {{нп3|Венецыянскі гіпюр|венецыянскага гіпюру|ru|Венецианский гипюр}}, шантыльі, {{нп3|Малін (карункі)|малін|ru|Малин (кружево)}}, блонд і іншых. «Школа» праіснавала да 1812 года<ref>{{артыкул|аўтар= Кирсанова Раиса Мардуховна |спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/parizhskaya-moda-v-moskve-vo-vremya-napoleonovskih-voyn-v-evrope |загаловак= Парижская мода в Москве во время наполеоновских войн в Европе |год = 2016 |выданне = Искусствознание |выпуск = 1—2 |старонкі= 426–447 |issn = 2073-316X}}</ref>. [[Файл:Portrait_of_Euphimia_Nosova_by_Konstantin_Somov.jpg|міні|250px|Партрэт {{нп3|Яўхімія Паўлаўна Носава|Яўхіміі Носавай|ru|Носова, Евфимия Павловна}} (1911) працы {{нп3|Канстанцін Андрэевіч Сомаў|Канстанціна Сомава|uk|Сомов Костянтин Андрійович}}]] У эпоху [[мадэрн]]у на піку моды апынуліся чорныя карункі «шантыльі», з якіх не толькі шылі сукенкі, такія як на партрэце {{нп3|Яўхімія Паўлаўна Носава|Яўхіміі Носавай|ru|Носова, Евфимия Павловна}} (1911) працы {{нп3|Канстанцін Андрэевіч Сомаў|Канстанціна Сомава|uk|Сомов Костянтин Андрійович}}, але і рабілі пальчаткі, вееры і парасоны<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.theartnewspaper.ru/posts/2822/|url-status=live|title=Витиеватая история. Русские кружева|author=Елена Федотова|website=The Art Newspaper Russia|date=2016-03-25}}</ref>. Карункі захоўваюцца і экспануюцца ў {{нп3|Музеі Маскоўскага Крамля|музеях Маскоўскага Крамля|ru|Музеи Московского Кремля}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lacejourney.com/exhibition-france-and-russia-ten-centuries-together/|url-status=live|title=Выставка Франция и Россия Десять веков вместе|website=lacejourney.com}}</ref>. Галіна Уладзіміраўна Новікава — мастак па карунках, калекцыянер старых узораў карункавых вырабаў — мае ў сваёй калекцыі карункі шантыльі і дае іх для экспанавання, напрыклад, у [[Ліпецк]]і гісторыка-культурны музей<ref>{{Cite web|url=https://lg.lpgzt.ru/aticle/v-poiskakh-formuly-schastya-i-lyubvi.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021084918/https://lg.lpgzt.ru/aticle/v-poiskakh-formuly-schastya-i-lyubvi.htm|archive-date=21 кастрычніка 2021|title=В поисках формулы счастья и любви|author=Сергей Малюков|lang=ru|website=Липецкая газета|date=2021-09-22|access-date=31 мая 2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|website=Официальный сайт города Липецка|date=2019-01-28|url=https://lipetskcity.ru/iblock/news/e/lipchan_priglashajut_na_vistavku_francuzskogo_kruzheva__28-01-2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190130010126/http://lipetskcity.ru/iblock/news/e/lipchan_priglashajut_na_vistavku_francuzskogo_kruzheva__28-01-2019/|archive-date=30 студзеня 2019|title=Выставка «Шантильи – кружево Франции» откроется 8 февраля в 17.00 в Липецком музее народного и декоративно-прикладного искусства|access-date=31 мая 2023}}</ref> == Асаблівасці == Карункі шантыльі вядомыя сваёй тонкай асновай, акрэсленым узорам<ref name="OED">«Chantilly» ''The Oxford English Dictionary''. 2nd ed. 1989.</ref> і багаццем дэталяў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.annarusska.ru/video/istoriya-francuzskogo-krujeva-Chantilly-france/|url-status=live|title=История французского кружева Шантильи - Chantilly France|website=AnnaRusska.ru}}</ref>. Характэрнай асаблівасцю карункаў шантыльі было выкарыстанне суцэльнага шыўка ў якасці запаўнення малюнка для дасягнення эфекту святла і цені ва ўзоры, які звычайна быў кветкавым. Фон, або ''рэзо'', быў у форме шасціканцовай зоркі і выконваўся з той жа ніткі, што і ўзор, у адрозненне ад светлага фону. Карункі выраблялася палосамі шырынёй каля 10 см (4 цалі), а затым злучаліся незаўважным шыўком — такім чынам стваралася ўражанне суцэльнага палатна. Карункі шантыльі былі папулярныя ў Еўропе ў XIX стагоддзі, калі многія модніцы насілі чорныя (рэдка — белыя) карункавыя шалі, зробленыя ў [[Брусельскі сталічны рэгіён|Бруселі]] або [[Гент|Генце]]. Узор выконваўся ніткай ''кардане'' — няскручанай ніткай<ref name="Old"/><ref>{{Cite web|url=http://www.permin.dk/uk/dmc-yarn/cordonnet-special-item-no-151.html|title=Cordonnet Special Art. 151|lang=en|website=permin.dk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008124347/http://www.permin.dk/uk/dmc-yarn/cordonnet-special-item-no-151.html|archive-date=8 кастрычніка 2022|access-date=31 мая 2023}}</ref>. Лепшыя карункі шантыльі былі зробленыя з шаўковых нітак і былі, як правіла, чорнага колеру<ref name="L&L1" /> што рабіла іх прыдатнымі для {{нп3|Жалоба|жалобнага адзення|ru|Траур}}. Белыя карункі шантыльі вырабляліся з лёну і шоўку<ref name="L&L1">{{Cite book|author=Powys|title=Lace and Lace Making|url=https://books.google.com/books?id=2G1sifycRUAC&dq=making+Valenciennes+lace&pg=PA3|date=March 2002}}</ref>, хоць перавагу каруначніцы аддавалі шоўку. Таксама былі карункі пастэльных тонаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://artmoskovia.ru/modeli-nadezhdy-lamanovoj-i-very-muhinoj-na-festivale-modnaya-stolitsa.html|url-status=live|title=Модели Надежды Ламановой и Веры Мухиной на фестивале «Модная столица»|website=АртМосковия|date=2022-06-26}}</ref>. Самымі папулярнымі чорнымі карункамі былі іспанскія карункі і карункі шантыльі. Чорныя шаўковыя карункі сталі асабліва папулярнымі ў краінах з вялікімі рынкамі збыту — Іспаніі і Амерыцы. == Метады вырабу == === Выраб на каклюшках === На [[Цюль|рэйкавай цюлевай]] аснове (вядомай з XVII стагоддзя) арнаменты выконваліся ''ўручную'' і падкрэсліваліся контурамі з таўсцейшай [[Нітка тэкстыльная|нітка]]. Чорны (аксід жалеза) афарбаваны [[арганзін]], матавая [[Шоўк|шаўковая пража]] скручаная да 2000/м і тонкасцю 2-12 [[тэкс]] выкарыстоўваліся выключна для карункаў шантильі<ref>Z historie chantilly (německy): http://www.deutscher-kloeppelverband.de/index.php/zeitschrift-qdie-spitzeq/nachgelesen/88-schwarz-gekloeppelt {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305053414/http://www.deutscher-kloeppelverband.de/index.php/zeitschrift-qdie-spitzeq/nachgelesen/88-schwarz-gekloeppelt |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Карункі шантыльі плялі з дапамогай «глазурных шыўкоў» натуральнай чорнай (вельмі рэдка белай) шаўковай ніткай, званай «грэнадзін д’Але»<ref name="Heinze"/>. Узоры з пражы (карданет) плялі на тонкай сеткаватай аснове, яны ўяўлялі сабой характэрныя далікатныя матывы-завіткі, вінаградныя лозы, галіны і кветкі<ref>[https://www.btb.termiumplus.gc.ca/tpv2alpha/alpha-fra.html?lang=fra&i=1&index=alt&srchtxt=DENTELLE%20CHANTILLY Chantilly lace]</ref>. === Карункаплецельныя машыны === Шантыльі ў цяперашні час робяць на машынах па спецыяльнай двухслаёвай (''Grundbaum'') тэхніцы. Для гэтых карункаў характэрная багатая ўзорыстасць з прыцемненымі малюнкамі лісця і кветак. У параўнанні з гістарычнымі чаканнымі ўпрыгажэннямі і гладкай паверхняй, на каклюшках прыкметныя выступы, утвораныя папярочнай ніткай, звычайна больш грубай<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://patentimages.storage.googleapis.com/20/cb/24/1ca68f3e80ca44/US851404.pdf|url-status=live|title=Lace|date=1907-04-23|publisher=US Patent Office}}</ref><ref name="Sch">Schöner: ''Spitzen, Enzyklopädie der Spitzentechniken'', VEB Fachbuchverlag, Leipzig 1984, Lizenznummer 114—210/89/ 84 LSV 3913, str. 199—204 a 292—294</ref> [[Файл:StateLibQld_1_195451_Phyllis_Dangar_Bell_on_her_wedding_day,_March_1940.jpg|міні|Белая [[вясельная сукенка]] шантыльі ([[Аўстралія]], 1940 г.)]] === Вязальныя машыны === На вязальных машынах імітуюць карункавае пляценне ў стылі шантыльі, вывязваючы малюнак з дапамогай узорнай [[Уток|уточнай]] ніткі. == Сучаснасць == [[Файл:Directoire_van_zwarte_zijde_en_machinale_Chantilly_kant,_BK-1997-82-B.jpg|250px|злева|міні|Карункі шантыльі машыннага ўзору ([[Бельгія]], 1920-я гг.)]] У пачатку XIX стагоддзя з карункамі шантыльі шыюць люксавую вопратку,<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://kaufland.de/product/349756655/?search_value=Chantilly%20Lace|url-status=dead|title=Chantilly Lace|date=2022|publisher=Kaufland|access-date=31 мая 2023|archive-date=31 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531131855/https://kaufland.de/product/349756655/?search_value=Chantilly%20Lace}}</ref> {{нп3|Ніжняя бялізна|ніжнюю бялізну|ru|Нижняя одежда}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://emiah.co.uk/product-page/mira-peignoir|url-status=live|title=MIRA - Robe|date=2022|publisher=Emiah}}</ref> і т. д. Карункі выкарыстоўваюцца для стварэння вячэрніх нарадаў, вясельных сукенак і аксесуараў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20220708/svadby-1800935399.html|url-status=live|title=Невеста в мини, жених в кедах: стилисты рассказали о свадебной моде|author=Р. Новости И. А.|date=20220708T0800}}</ref>. [[Одры Хепбёрн]] у фільме «{{нп3|Як скрасці мільён||ru|Как украсть миллион}}» з’яўляецца ў чорным карункавым вэлюму, створаным па замове модным домам [[Givenchy]]. У 2009 годзе выраб прадалі з аўкцыёну за 100 тысяч даляраў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rode.land/tekstil-kruzhevo-vyshivka/162-istoriya-kruzheva-shantili.html|url-status=live|title=История кружева Шантильи|author=Super User|website=rode.land}}</ref>. У 2017 годзе вэлюм падораны мсье Юберам дэ Жываншы Музею карункаў у Шантыі. Модныя дамы — [[Dior]], [[Givenchy]], [[Balenciaga]], [[Lacroix]] і іншыя выкарыстоўваюць карункі шантыльі для белых вясельных сукенак і сваіх калекцый<ref>{{Cite web|author=|url=https://vpah-hauts-de-france.fr/ressources/la-dentelle-de-chantilly/|title=La dentelle de Chantilly|lang=fr|website=ART & HISTOIRE HAUTS-DE-FRANCE}}</ref>. У 2022 годзе парыжскі Тыдзень высокай моды адкрыў дом [[Schiaparelli]]. Брэнд правёў паказ у Музеі дэкаратыўнага мастацтва ў Луўры, дзе прадставіў празрыстыя бра з карункаў «Шантыльі»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.fashionnetwork.com/news/parizhskaya-nedelya-ot-kutyur-schiaparelli-i-iris-van-herpen,1421117.html|url-status=live|title=Парижская неделя От-Кутюр: Schiaparelli и Iris van Herpen|author=Годфри Дини|website=FashionNetwork.com}}</ref>. У сукенцы з карункамі з’яўлялася [[Мелання Трамп|Меланія Трамп]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://graziamagazine.ru/fashion/odetsya-kak-pervaya-ledi-8-naryadov-melanii-tramp-kotorye-podaryat-vdohnovenie/|url-status=live|title=Одеться как первая леди: 8 нарядов Мелании Трамп, которые подарят вдохновение|website=GRAZIA}}</ref>. == Музеі == '''Найбольш поўныя калекцыі ў гарадах''' * '''Герардсберген''' — Музей карункаў Chantillykant * '''Кале''' — {{нп3|Міжнародны цэнтр карункаў і моды||fr|Cité internationale de la dentelle et de la mode de Calais}} * '''Кодры''' — {{нп3|Музей карункаў і вышыўкі||fr|Musée de la dentelle de Caudry}} * '''Шантыі''' — Музей карункаў, дзе захоўваюцца каля 1000 узораў, вырабленых у XIX стагоддзі. == У літаратуры == {{нп3|Сяргей Якаўлевіч Алымаў|СяргейАлымаў|ru|Алымов, Сергей Яковлевич}} у вершы «Прызнанне» выкарыстоўвае параўнанне, звязанае з гэтымі карункамі: «Я ў шантылевам лірызме Вас, лашчачы, утаплю». {{зноскі}} == Літаратура == * Андреева Р. П. Кружево шантильи // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 224. — ISBN 5-86617-030-2. * ''Бертяева Н. Н.'' Европейское машинное кружево: от первых экспериментов конца XVIII века к современному промышленному производству // [Журнал] Декоративное искусство и предметно-пространственная среда. Вестник Московской государственной художественно-промышленной академии имени С. Г. Строганова. — 2019. — № 2—2. — С. 124—134. * ''Бирюкова Н. Ю.'' Западноевропейское кружево XVI—XIX веков. — Л.: Издательство Государственного Эрмитажа, 1959. — 68 c., ил. — 5000 экз. * {{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/prakticheskoe-primenenie-v-sovremennom-kostyume-osnovnyh-vidov-kruzhevnyh-poloten|аўтар=Корнеева Г. С.|загаловак=Практическое применение в современном костюме основных видов кружевных полотен|год=2011|выданне=Известия Алтайского государственного университета|нумар=2—2}} * {{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/belgiyskie-muzei-kostyuma-i-kruzheva|аўтар=Торопов Д. А.|загаловак=Бельгийские музеи костюма и кружева|год=2016|выданне=Традиционное прикладное искусство и образование|нумар=1 (16)}} * Cole Alan. Of lace in Arts and Craft Essays. — Longmans Green, 1903. * Conran: ''Lace'', Penguin Books Ltd 1983, ISBN 9780140063875 * Palliser: ''History of lace'', Alpha editions 2020, ISBN 9354009182 == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://www.museocaprai.it/en/tecnica_Punto_Chantilly.htm|title=Кружево шантильи — Виртуальный музей текстильного искусства|lang=en|website=www.museocaprai.it|url-status=dead|access-date=31 мая 2023|archive-date=13 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231213193342/https://www.museocaprai.it/en/tecnica_Punto_Chantilly.htm}} {{Карункі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Карункі]] 508jggnwk693349ofc0ei1af5vv2970 5237865 5237864 2026-11-03T15:37:52Z Ellis Novak 30436 /* Францыя */ 5237865 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Sjaal_in_Chantilly_kloskant,_1850-1880.jpg|міні|250пкс|Шаль з карункамі шантыльі — калекцыя {{нп3|Музей моды Антверпена|Музея моды|ru|Музей моды Антверпена}}, [[Антверпен]] (дэталь)]] [[Файл:Mitaines_in_Chantilly_kloskant,_1850-1890.jpg|міні|250пкс|[[Пульсэткі]] з карункамі шантыльі — калекцыя {{нп3|Музей моды Антверпена|Музея моды|ru|Музей моды Антверпена}}, [[Антверпен]] (дэталь)]] '''Карункі Шантыльі''' — адзін з самых вядомых у свеце відаў [[Карункі|карункаў]], звычайна сустракаецца пераважна ў чорным, рэдка — у белым колеры, складаецца з тонкай сеткаватай тканіны і кветкавых арнаментаў. Шаўковыя {{нп3|каклюшачныя карункі||ru|Коклюшечное кружево}} ручной працы, назва адпавядае гораду {{нп3|Шантыі (горад)|Шантыі|ru|Шантийи (город)}}, [[Францыя]]. Вырабляюцца ў рэгіёне з XVIII стагоддзя<ref>{{артыкул|спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belgiyskie-muzei-kostyuma-i-kruzheva |аўтар= Торопов Д.а |загаловак = Бельгийские музеи костюма и кружева |год = 2016 |выданне= Традиционное прикладное искусство и образование |выпуск = 1 (16) |старонкі= 31–46}}</ref>. З XIX стагоддзя вырабляюцца ў французскіх гарадах {{нп3|Баё (горад)|Баё|ru|Байё}} і {{нп3|Кадры||ru|Кодри}}, з 1919 года — у [[Кале]]<ref>''Бертяева Н. Н.'' Европейское машинное кружево: от первых экспериментов конца XVIII века к современному промышленному производству // [Журнал] Декоративное искусство и предметно-пространственная среда. Вестник Московской государственной художественно-промышленной академии имени С. Г. Строганова. — 2019. — № 2—2. — С. 124—134. — C. 132.</ref>, а таксама ў {{нп3|Герардсберген|Герардсбергене|ru|Герардсберген}}, [[Бельгія]]. Дызайн карункаў шантыльі — далікатныя кветкавыя ўзоры, вышытыя тонкай шаўковай ніткай на фоне тонкай сетачкі. [[Рапорт]] узору раўнамерна паўтараецца па ўсёй шырыні палатна<ref name=":1">{{артыкул |спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/prakticheskoe-primenenie-v-sovremennom-kostyume-osnovnyh-vidov-kruzhevnyh-poloten |аўтар= Корнеева Галина Сергеевна |загаловак= Практическое применение в современном костюме основных видов кружевных полотен |год = 2011 |выданне= Известия Алтайского государственного университета |выпуск = 2—2 |старонкі= 175–176 |issn = 1561-9443}}</ref>. У пачатку XX стагоддзя каруначніц выцесніла механічная вытворчасць карункаў, што спрыяла ператварэнню карункапляцення ў індустрыю. Карункі шантыльі ў цяперашні час часта выкарыстоўваюць для ўпрыгожвання вясельных убораў<ref>{{артыкул|спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-razvitiya-svadebnoy-mody-v-rossii-za-poslednie-pyat-let |аўтар= Пырьева Мария Игоревна |загаловак= Анализ развития свадебной моды в России за последние пять лет |год = 2007 |выданне= Сервис в России и за рубежом |выпуск = 4 |старонкі= 31}}</ref><ref>{{артыкул|спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/kommunikativnye-tehnologii-sozdaniya-imidzha-svadebnogo-salona-v-novyh-media |аўтар= Никитина Елена Аркадьевна |загаловак = Коммуникативные технологии создания имиджа свадебного салона в новых медиа |год = 2017 |выданне= Коммуникативные исследования |выпуск = 1 (11) |старонкі= 75–90 |issn = 2413-6182}}</ref><ref>{{cite web |lang = ru |url = https://mylitta.ru/4298-chantilly-lace.html |url-status = live |date = 2020-01-26 |title = Кружево шантильи в истории и свадебной моде |website = Милитта.ru |access-date = 2023-01-05}}</ref>. Малюнкі для французскіх карункаў выконвалі вядомыя мастакі, у тым ліку [[Жан Берэн (Старэйшы)|Жан Берэн]], {{нп3|Франсуа Банемэ||fr|François Bonnemer}}, [[Луі Булонь Малодшы|Луі Булонь]] і пазней [[Франсуа Бушэ]]<ref name=":1"/>. == Гісторыя == [[Файл:Fashion_plate_(Shawl_of_black_Chantilly_lace).jpg|злева|міні|250px|Шаль з чорных карункаў шантыльі. 1865]] === Францыя === Пачатак пляцення карункаў у Шантыі суадносяць з XVII стагоддзем, калі пачалося развіццё цэнтраў па вытворчасці гэтага віду тканіны на поўначы Францыі. Вялікі ўплыў на развіццё карункапляцення аказаў міністр фінансаў [[Жан-Батыст Кальбер]]. З XIV стагоддзя дваране і гараджане Францыі сталі купляць карункі, паколькі «багата упрыгожаны касцюм стаў неад’емным элементам свецкага грамадства». Большая частка дарагіх карункаў, якія да XVII стагоддзя насілі выключна мужчыны на адкладных каўнерыках, абшэўках і нават каля гарлавіны чаравікаў, імпартавалася з Іспаніі і Італіі, таму з дзяржаўнай казны грошы сыходзілі ў іншыя краіны. Міністры часоў праўлення [[Людовік XIII|Людовіка XIII]], а затым [[Людовік XIV|Людовіка XIV]], [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|Рышэлье]], і перш за ўсё, Кальбер, сталі арганізатарамі нацыянальнай вытворчасці, стварыўшы каралеўскія карункавыя фабрыкі. Кальбер стаў ініцыятарам будаўніцтва фабрык па вытворчасці ўсіх відаў нітак, як для іголкавага, так і для каклюшачнага вырабу карункаў, якія раней закупляліся за мяжой — у Венецыі, [[Генуя|Генуі]], {{нп3|Рагуза (Сіцылія)|Рагузе|ru|Рагуза (Сицилия)}} і іншых гарадах. Кальбер прывёз каруначніц з [[Венецыя|Венецыі]], [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]], [[Іпр]]а, [[Брусель|Бруселя]] і [[Мехелен]]а і пасяліў іх у рэгіёнах, дзе карункі ўжо выраблялася, напрыклад, [[Седан (горад)|Седане]] і [[Алансон]]е, а таксама ў іншых гарадах. У 1665 годзе каруначніцам была прадастаўлена манаполія вытворчасці карункаў на дзесяць гадоў пры ўмове, што яны будуць ствараць карункі, якія маглі б канкураваць з вырабамі з іншых краін. Праз некалькі гадоў 1600 рабочых плялі карункі ў каралеўскіх майстэрнях — так была створана школа вытворчасці французскіх карункаў, якая, як іголкавая, так і каклюшачная, насіла назву «Points de France»<ref>[https://www.britannica.com/art/point-de-France point de France — school of French lace]</ref>. Вытворчасці па вырабе нітак і карункаў, так званыя «кропкі Францыі» ({{lang-fr|Points de France}}) або каралеўскія карункавыя фабрыкі былі адкрыты ў шэрагу гарадоў каралеўства — {{нп3|Кенуа-Эст|Кенуа|ru|Кенуа-Эст}}, [[Арас]]е, [[Рэймс]]е, [[Седан (горад)|Седане]], {{нп3|Шато-Цьеры||ru|Шато-Тьерри}}, {{нп3|Лудзён|Лудзёне|ru|Лудён}}, [[Алансон]]е, [[Арыяк]]е і іншых. Імпарт карункаў абклалі высокімі падаткамі, каб падтрымаць нацыянальную вытворчасць. Каб пазбегнуць сумненняў у тым, дзе былі выраблены тыя ці іншыя карункі, Кальбер заахвочваў стварэнне новых стыляў. Напрыклад, каруначніца з Алансона, мадам дэ ла Пер’ер, стварыла арыгінальныя ільняныя іголкавыя «карункі ў паветры» (''punto in aere''). Кальбер выкарыстаў гэтую тэхніку для стварэння фабрыкі ў Алансоне. У Шантыі была вынайдзена тонкая празрыстая ромбападобная сетка (поле), якая падкрэслівала асноўны малюнак (яго называюць ''парыжскім фонам''), што складаецца звычайна з двух гарызантальных узораў, выкананых іголкай або на каклюшках. Там жа ўжылі тэхніку стварэння карункаў з натуральнага шоўку [[Тутавы шаўкапрад|тутавага шаўкапрада]]. На дэкор карункаў Францыі паўплывалі мастакі двара [[Людовік XIV|Людовіка XIV]], такія як [[Шарль Лебрэн]] і [[Жан Берэн (Старэйшы)|Жан Берэн]]; дызайн вырабляўся таксама ў майстэрнях [[габелен]]аў пад кіраўніцтвам [[Андрэ ле Брун|Ле Бруна]]<ref name="Heinze">{{Cite web|author=Dr. Marie-Christine Heinze|url=http://mariame62.e-monsite.com/pages/creation-de-la-manufacture-royale.html|title=Création de la manufacture royale|lang=fr|website=mariame62.e-monsite.com|date=|accessdate=2022-10-0}}</ref>. У шэрагу гарадоў па дамове або найму гаспадыні, часта купчыхі або каруначніцы, адкрывалі школы і майстэрні, дзе навучалі маленькіх дзяўчынак, часам ужо з сямі-васьмі гадоў, «іголкаваму шыўку». Навучанню прысвячаліся гады, паколькі патрабавалася каля дзесяці гадоў, каб падрыхтаваць добра навучаную каруначніцу, чыя кар’ера часта сканчалася ва ўзросце 40 або 45 гадоў — іх зрок катастрафічна падаў з-за дрэннага асвятлення і карпатлівай, доўгай працы<ref name="автоссылка1">{{Cite web|author=|url=https://www.cantalpassion.com/culture/histoire/du-xviie-au-xixe-siecle/even-17-19/4436-colbert-et-la-manufacture-de-dentelle-d-aurillac|title=Colbert et la manufacture de dentelle d’Aurillac|lang=fr|website=cantalpassion.com|date=|accessdate=2022-10-08}}</ref>. З цягам часу вытворчасць нітак і выраб карункаў у адных гарадах прыходзіў у заняпад, напрыклад, у [[Арыяк]]у, у іншых — адчуваў уздым<ref name="автоссылка1" />. У XVII стагоддзі герцагіня {{нп3|Ганна Жэнеўева дэ Бурбон-Кандэ||ru|Бурбон-Конде, Анна Женевьева де}} арганізавала першую школу карункапляцення для абяздоленых дзяўчынак у гэтым рэгіёне. У Парыжы ў {{нп3|Булонскі замак|Мадрыдскім замку|ru|Булонский замок}} ([[Булонскі лес]]) былі арганізаваны майстэрні — там навучалі больш за дзесяць тысяч дзяцей, якія пражываюць са сваімі сем’ямі, што займаліся карункамі. Яны неўзабаве стала папулярнымі дзякуючы заступніцтву герцагіні і блізкасці Шантыі да Парыжа. У XVII стагоддзі карункі былі настолькі распаўсюджаныя, што Людовіку XIII прыйшлося рэгуляваць іх выкарыстанне чатырма ўказамі, уключаючы ўказ 1639 года, які забараняе нашываць карункі на любую вопратку пад страхам штрафу<ref>[https://www.gralon.net/articles/commerce-et-societe/artisanat/article-la-dentelle-aux-fuseaux---une-tradition-preservee-2934.htm La Dentelle Aux Fuseaux : Une Tradition Préservée]</ref>. Карункі шантыі першапачаткова былі вядомыя як «блонд» — гэту назву яны атрымалі дзякуючы серабрыстаму і зіготкаму бледна-жоўтаму колеру шоўку, выраблянага з коканаў шаўкапрадаў тутавага дрэва. У Шантыі абгрунтаваліся гандляры карункамі, якія арганізавалі разгалінаваную сетку з каруначніц, дызайнераў і іншых вышывальшчыц, што склалі ланцужок вытворчасці дарагога ўпрыгажэння, вырабленага ўручную з дапамогай {{нп3|Каклюшка|каклюшак|ru|Коклюшка}}. Рамяство, якім займаліся жанчыны горада, падтрымлівала шматлікія сем’і. У 1825 годзе ў карункавай прамысловасці Шантыі і яго ваколіцах працавала 1000 жанчын<ref>{{Cite web|url=https://www.chantilly-dentelle.com/pr%C3%A9sentation-du-mus%C3%A9e/histoire-de-la-dentelle/|title=Histoire de la dentelle de Chantilly|lang=fr|website=chantilly-dentelle.com|url-status=live}}</ref>. Карункі зноў увайшло ў моду падчас праўлення [[Людовік XV|Людовіка XV]] і [[Людовік XVI|Людовіка XVI]]. Карункі насіла фаварытка [[Людовік XV|Людовіка XV]] і [[Марыя Антуанета|Марыі-Антуанеты]] [[Мары Жанна Дзюбары|мадам дзю Бары]]. Калі ў 1789 годзе пачалася [[Вялікая французская рэвалюцыя|Французская рэвалюцыя]], попыт на карункі спыніўся, паколькі каруначніцам, на думку рэвалюцыянераў, аказвала заступніцтва каралеўская сям’я, і пасля таго, як мадам дзю Бары і Марыя-Антуанета ў 1793 годзе былі адпраўленыя на [[Гільяціна|гільяціну]], вытворчасць карункаў спынілася на 12 гадоў<ref name="Old">{{Cite book|last=Blum|first=Clara M.|title=Old World Lace: A Concise Illustrated Guide|url=https://books.google.com/books?id=bh1MYkEzpJUC&dq=chantilly+lace&pg=PA65|date=June 2002|publisher=Dover|isbn=0-486-42150-3|page=64}}</ref>. [[Напалеон I Банапарт|Напалеон I]] спансаваў адраджэнне карункаў Шантыльі паміж 1804 і 1815 гадамі. На той момант вытворчасць была засяроджана ў Нармандыі, у асноўным у раёне {{нп3|Баё||ru|Байё}}. Хоць яго больш не выраблялі ў Шантыі, выкарыстоўваліся старыя метады і дызайн. Карункі шантыльі дасягнулі піка сваёй папулярнасці каля 1830 года<ref name="Old"/> і зноў адрадзіліся ў 1860-х гадах у Баё, а таксама ў {{нп3|Герардсберген|Герардсбергене|ru|Герардсберген}}, на тэрыторыі сучаснай Бельгіі. У 1844 годзе была запатэнтавана машына, якая вырабляла {{нп3|Валансьенскія карункі|карункі валансьен|ru|Валансьенское кружево}} і чорныя шаўковыя карункі шантыльі, якое было цяжка адрозніць ад карункаў ручной працы<ref>{{Cite book|last=Felkin|first=William|title=A History of the Machine-wrought Hosiery and Lace Manufactures|url=https://archive.org/details/ahistorymachine00felkgoog|publisher=Longmans, Green and Co.|page=[ https://archive.org/details/ahistorymachine00felkgoog/page/n491 491]}}</ref>. У XIX стагоддзі ручное пляценне было занадта дарагім у Шантыі, таму карункі вырабляліся па-ранейшаму ў [[Нармандыя|Нармандыі]], пераважна, у Баё і Грамондзе (у [[Кальвадос (дэпартамент)|Кальвадосе]] ў вытворчасці шантыльі ў сярэдзіне стагоддзя было задзейнічана 50 000 каруначніц), а пазней — за межамі Францыі<ref>Goldenberg: ''Lace Its Origin and History'', Brentano´s, New York 1904</ref>. Прыкладна з сярэдзіны XIX стагоддзя шантыльі робяць на карункаплецельнай машыне, а з XX-га і на вязальныя машынах<ref name="„Den“">Denninger/Giese: ''Textil- und Modelexikon'', Deutscher Fachverlag Frankfurt/Main 2006, ISBN 3-87150-848-9, str. 112</ref>. Карункі часта плялося ўручную, заўсёды каштавала дорага, таму ўпрыгожыць ім вопратку маглі толькі заможныя дамы арыстакратычнага паходжання<ref name=":0">{{артыкул|спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/temy-muzyki-i-lyubvi-v-tvorchestve-s-alymova-kak-reprezentatsiya-duhovno-tsennostnyh-orientirov-dalnevostochnoy-poezii-serebryanogo |аўтар= Кириллова Е.о |загаловак= Темы музыки и любви в творчестве С. Алымова… |год = 2021 |выданне= Научный диалог |выпуск = 5 |старонкі= 202–224 |issn = 2225-756X}}</ref>. У горадзе {{нп3|Кадры||ru|Кодри}} карункапляценне вядома з сярэдзіны XIX стагоддзя; у 1898 годзе тут адкрылася першая фабрыка машыннай вытворчасці карункаў. Карункавыя вырабы шантыльі ў Кадры працягваюць выпускаць і ў цяперашні час<ref name="автоссылка2">''Бертяева Н. Н.'' Европейское машинное кружево: от первых экспериментов конца XVIII века к современному промышленному производству // [Журнал] Декоративное искусство и предметно-пространственная среда. Вестник Московской государственной художественно-промышленной академии имени С. Г. Строганова. — 2019. — № 2—2. — С. 124—134. — С. 132.</ref>. У горадзе [[Кале]] з 1919 года працуе фабрыка, заснаваная Люсьенам Наёнам, якая разам з іншымі вырабамі вырабляе карункі шантыльі<ref name="автоссылка2"/>. === Бельгія === Цэнтр вытворчасці [[карункі]] ў [[Бельгія]] размяшчаўся ў [[Герардсберген]]е. У перыяд росквіту паміж 1840 і 1870 гадамі больш за 100 кампаній займаліся вытворчасцю карункаў. Як і ў многіх фламандскіх гарадах, у Герардсбергене была карункавая прамысловасць, якая існавала яшчэ да з’яўлення карункаў шантыльі. Першыя пісьмовыя сведчанні аб вырабе карункаў у Герардсбергу датуюцца 1697 годам. У дакуменце таксама гаворыцца аб перахопе пакетаў з карункамі, увезеных кантрабандай. [[Файл:Императрица_Мария_Александровна_с_сыновьями_Сергеем_и_Павлом.jpg|міні|Імператрыца [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыя Аляксандраўна]] з сынамі {{нп3|Сяргей Аляксандравіч|Сяргеем|ru|Сергей Александрович}} і [[Павел Аляксандравіч|Паўлам]] ў сукенцы з аздабленнем карункамі шантыльі]] Паводле перапісу 1747 года ў Герардсбергене быў толькі адзін карункавы майстар. У 1783 годзе бенедыктынцы з [[Хунегем]]а навучалі розным відам рукадзелля: вязанню, шыццю, пляценню, вышыўцы і карункапляценню. Узнікненне карункавай прамысловасці, асабліва ў Герардсбергене, прыпадае на пачатак XIX стагоддзя. У перапісе 1812 года пазначана, што ў Герардсбергене быў гандляр карункамі (Гіслен ван Кромбруге) і 130 каруначніц. Тэрэза Біль, дырэктар прытулку, атрымала ганаровую ўзнагароду на выстаўцы бельгійскай прамысловай прадукцыі за карункавы выраб, які ўвайшоў у групу «{{нп3|Лільскія карункі||ru|Лилльское кружево}}». Гэтыя карункі — аснова карункапляцення шантыльі. Праз [[Кан]] і [[Баё]] у пачатку XIX стагоддзя вытворчасць распаўсюдзілася і ў [[Герардсберген]], дзе карункі карысталіся вялікім поспехам дзякуючы панавалай тады модзе. У сярэдзіне XIX стагоддзя карункавая прамысловасць у Герардсбергене перажыла велізарны ўздым. Статыстыка сведчыць, што на працягу многіх гадоў у горадзе было шмат жанчын, якія займаліся гэтым відам рамяства. * 1847 год — 1830 каруначніц з 7340 жыхароў. * 1857 год — 1900 каруначніц з 8260 жыхароў. * 1866 год — 55 вытворцаў карункаў. Горад быў найбуйнейшым вытворцам карункаў пасля Бруселя. * 1867 год — вытворчасць карункаў павялічылася ў пяць разоў у параўнанні з 1855 годам. Прыкладна ў 1873 годзе карункі шантыльі ў Бельгіі выйшлі з моды, а высокія імпартныя пошліны, часам да 60 %, спрыялі заняпаду карункавай прамысловасці. Нягледзячы на шматлікія ініцыятывы, у тым ліку арганізацыю паездкі спецыяльнай дэлегацыі на выстаўку ў [[Філадэльфія|Філадэльфію]] у 1876 годзе, галіну выратаваць ўжо не ўдалося. У 1880 годзе ў Герардсбергене было ўсяго 700 каруначніц. У 1905 годзе была прадпрынятая няўдалая спроба адрадзіць карункапляценне. У 1912 годзе засталося толькі 8 вытворцаў. У 1914 годзе неаплачаныя пастаўкі карункаў вярнуліся ў Амерыку. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] карункавая прамысловасць шантыльі ў Бельгіі перажыла кароткачасовае адраджэнне. Карункі тых часоў насілі назву «Баявыя карункі». У 1926 годзе ў адзінага вытворцы карункаў працавала ўсяго каля сотні жанчын. Пастаўкі на экспарт працягваліся да 1932 года. == Расія == [[Файл:Императрица_Мария_Фёдоровна_с_детьми.jpg|250px|міні|Імператрыца [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыя Фёдараўна]] з дзецьмі ў сукенцы з карункамі шантыльі]] З 1725 года ў [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочым манастыры]] ў Маскве існавала «школа», у якой [[Герцагства Брабант|брабанцкія]] манашкі, запрошаныя [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]], навучалі пляценню, шыццю і вязанню карункаў усіх тыпаў, якія існавалі на той момант, — {{нп3|Венецыянскі гіпюр|венецыянскага гіпюру|ru|Венецианский гипюр}}, шантыльі, {{нп3|Малін (карункі)|малін|ru|Малин (кружево)}}, блонд і іншых. «Школа» праіснавала да 1812 года<ref>{{артыкул|аўтар= Кирсанова Раиса Мардуховна |спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/parizhskaya-moda-v-moskve-vo-vremya-napoleonovskih-voyn-v-evrope |загаловак= Парижская мода в Москве во время наполеоновских войн в Европе |год = 2016 |выданне = Искусствознание |выпуск = 1—2 |старонкі= 426–447 |issn = 2073-316X}}</ref>. [[Файл:Portrait_of_Euphimia_Nosova_by_Konstantin_Somov.jpg|міні|250px|Партрэт {{нп3|Яўхімія Паўлаўна Носава|Яўхіміі Носавай|ru|Носова, Евфимия Павловна}} (1911) працы {{нп3|Канстанцін Андрэевіч Сомаў|Канстанціна Сомава|uk|Сомов Костянтин Андрійович}}]] У эпоху [[мадэрн]]у на піку моды апынуліся чорныя карункі «шантыльі», з якіх не толькі шылі сукенкі, такія як на партрэце {{нп3|Яўхімія Паўлаўна Носава|Яўхіміі Носавай|ru|Носова, Евфимия Павловна}} (1911) працы {{нп3|Канстанцін Андрэевіч Сомаў|Канстанціна Сомава|uk|Сомов Костянтин Андрійович}}, але і рабілі пальчаткі, вееры і парасоны<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.theartnewspaper.ru/posts/2822/|url-status=live|title=Витиеватая история. Русские кружева|author=Елена Федотова|website=The Art Newspaper Russia|date=2016-03-25}}</ref>. Карункі захоўваюцца і экспануюцца ў {{нп3|Музеі Маскоўскага Крамля|музеях Маскоўскага Крамля|ru|Музеи Московского Кремля}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lacejourney.com/exhibition-france-and-russia-ten-centuries-together/|url-status=live|title=Выставка Франция и Россия Десять веков вместе|website=lacejourney.com}}</ref>. Галіна Уладзіміраўна Новікава — мастак па карунках, калекцыянер старых узораў карункавых вырабаў — мае ў сваёй калекцыі карункі шантыльі і дае іх для экспанавання, напрыклад, у [[Ліпецк]]і гісторыка-культурны музей<ref>{{Cite web|url=https://lg.lpgzt.ru/aticle/v-poiskakh-formuly-schastya-i-lyubvi.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021084918/https://lg.lpgzt.ru/aticle/v-poiskakh-formuly-schastya-i-lyubvi.htm|archive-date=21 кастрычніка 2021|title=В поисках формулы счастья и любви|author=Сергей Малюков|lang=ru|website=Липецкая газета|date=2021-09-22|access-date=31 мая 2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|website=Официальный сайт города Липецка|date=2019-01-28|url=https://lipetskcity.ru/iblock/news/e/lipchan_priglashajut_na_vistavku_francuzskogo_kruzheva__28-01-2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190130010126/http://lipetskcity.ru/iblock/news/e/lipchan_priglashajut_na_vistavku_francuzskogo_kruzheva__28-01-2019/|archive-date=30 студзеня 2019|title=Выставка «Шантильи – кружево Франции» откроется 8 февраля в 17.00 в Липецком музее народного и декоративно-прикладного искусства|access-date=31 мая 2023}}</ref> == Асаблівасці == Карункі шантыльі вядомыя сваёй тонкай асновай, акрэсленым узорам<ref name="OED">«Chantilly» ''The Oxford English Dictionary''. 2nd ed. 1989.</ref> і багаццем дэталяў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.annarusska.ru/video/istoriya-francuzskogo-krujeva-Chantilly-france/|url-status=live|title=История французского кружева Шантильи - Chantilly France|website=AnnaRusska.ru}}</ref>. Характэрнай асаблівасцю карункаў шантыльі было выкарыстанне суцэльнага шыўка ў якасці запаўнення малюнка для дасягнення эфекту святла і цені ва ўзоры, які звычайна быў кветкавым. Фон, або ''рэзо'', быў у форме шасціканцовай зоркі і выконваўся з той жа ніткі, што і ўзор, у адрозненне ад светлага фону. Карункі выраблялася палосамі шырынёй каля 10 см (4 цалі), а затым злучаліся незаўважным шыўком — такім чынам стваралася ўражанне суцэльнага палатна. Карункі шантыльі былі папулярныя ў Еўропе ў XIX стагоддзі, калі многія модніцы насілі чорныя (рэдка — белыя) карункавыя шалі, зробленыя ў [[Брусельскі сталічны рэгіён|Бруселі]] або [[Гент|Генце]]. Узор выконваўся ніткай ''кардане'' — няскручанай ніткай<ref name="Old"/><ref>{{Cite web|url=http://www.permin.dk/uk/dmc-yarn/cordonnet-special-item-no-151.html|title=Cordonnet Special Art. 151|lang=en|website=permin.dk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008124347/http://www.permin.dk/uk/dmc-yarn/cordonnet-special-item-no-151.html|archive-date=8 кастрычніка 2022|access-date=31 мая 2023}}</ref>. Лепшыя карункі шантыльі былі зробленыя з шаўковых нітак і былі, як правіла, чорнага колеру<ref name="L&L1" /> што рабіла іх прыдатнымі для {{нп3|Жалоба|жалобнага адзення|ru|Траур}}. Белыя карункі шантыльі вырабляліся з лёну і шоўку<ref name="L&L1">{{Cite book|author=Powys|title=Lace and Lace Making|url=https://books.google.com/books?id=2G1sifycRUAC&dq=making+Valenciennes+lace&pg=PA3|date=March 2002}}</ref>, хоць перавагу каруначніцы аддавалі шоўку. Таксама былі карункі пастэльных тонаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://artmoskovia.ru/modeli-nadezhdy-lamanovoj-i-very-muhinoj-na-festivale-modnaya-stolitsa.html|url-status=live|title=Модели Надежды Ламановой и Веры Мухиной на фестивале «Модная столица»|website=АртМосковия|date=2022-06-26}}</ref>. Самымі папулярнымі чорнымі карункамі былі іспанскія карункі і карункі шантыльі. Чорныя шаўковыя карункі сталі асабліва папулярнымі ў краінах з вялікімі рынкамі збыту — Іспаніі і Амерыцы. == Метады вырабу == === Выраб на каклюшках === На [[Цюль|рэйкавай цюлевай]] аснове (вядомай з XVII стагоддзя) арнаменты выконваліся ''ўручную'' і падкрэсліваліся контурамі з таўсцейшай [[Нітка тэкстыльная|нітка]]. Чорны (аксід жалеза) афарбаваны [[арганзін]], матавая [[Шоўк|шаўковая пража]] скручаная да 2000/м і тонкасцю 2-12 [[тэкс]] выкарыстоўваліся выключна для карункаў шантильі<ref>Z historie chantilly (německy): http://www.deutscher-kloeppelverband.de/index.php/zeitschrift-qdie-spitzeq/nachgelesen/88-schwarz-gekloeppelt {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305053414/http://www.deutscher-kloeppelverband.de/index.php/zeitschrift-qdie-spitzeq/nachgelesen/88-schwarz-gekloeppelt |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Карункі шантыльі плялі з дапамогай «глазурных шыўкоў» натуральнай чорнай (вельмі рэдка белай) шаўковай ніткай, званай «грэнадзін д’Але»<ref name="Heinze"/>. Узоры з пражы (карданет) плялі на тонкай сеткаватай аснове, яны ўяўлялі сабой характэрныя далікатныя матывы-завіткі, вінаградныя лозы, галіны і кветкі<ref>[https://www.btb.termiumplus.gc.ca/tpv2alpha/alpha-fra.html?lang=fra&i=1&index=alt&srchtxt=DENTELLE%20CHANTILLY Chantilly lace]</ref>. === Карункаплецельныя машыны === Шантыльі ў цяперашні час робяць на машынах па спецыяльнай двухслаёвай (''Grundbaum'') тэхніцы. Для гэтых карункаў характэрная багатая ўзорыстасць з прыцемненымі малюнкамі лісця і кветак. У параўнанні з гістарычнымі чаканнымі ўпрыгажэннямі і гладкай паверхняй, на каклюшках прыкметныя выступы, утвораныя папярочнай ніткай, звычайна больш грубай<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://patentimages.storage.googleapis.com/20/cb/24/1ca68f3e80ca44/US851404.pdf|url-status=live|title=Lace|date=1907-04-23|publisher=US Patent Office}}</ref><ref name="Sch">Schöner: ''Spitzen, Enzyklopädie der Spitzentechniken'', VEB Fachbuchverlag, Leipzig 1984, Lizenznummer 114—210/89/ 84 LSV 3913, str. 199—204 a 292—294</ref> [[Файл:StateLibQld_1_195451_Phyllis_Dangar_Bell_on_her_wedding_day,_March_1940.jpg|міні|Белая [[вясельная сукенка]] шантыльі ([[Аўстралія]], 1940 г.)]] === Вязальныя машыны === На вязальных машынах імітуюць карункавае пляценне ў стылі шантыльі, вывязваючы малюнак з дапамогай узорнай [[Уток|уточнай]] ніткі. == Сучаснасць == [[Файл:Directoire_van_zwarte_zijde_en_machinale_Chantilly_kant,_BK-1997-82-B.jpg|250px|злева|міні|Карункі шантыльі машыннага ўзору ([[Бельгія]], 1920-я гг.)]] У пачатку XIX стагоддзя з карункамі шантыльі шыюць люксавую вопратку,<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://kaufland.de/product/349756655/?search_value=Chantilly%20Lace|url-status=dead|title=Chantilly Lace|date=2022|publisher=Kaufland|access-date=31 мая 2023|archive-date=31 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531131855/https://kaufland.de/product/349756655/?search_value=Chantilly%20Lace}}</ref> {{нп3|Ніжняя бялізна|ніжнюю бялізну|ru|Нижняя одежда}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://emiah.co.uk/product-page/mira-peignoir|url-status=live|title=MIRA - Robe|date=2022|publisher=Emiah}}</ref> і т. д. Карункі выкарыстоўваюцца для стварэння вячэрніх нарадаў, вясельных сукенак і аксесуараў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20220708/svadby-1800935399.html|url-status=live|title=Невеста в мини, жених в кедах: стилисты рассказали о свадебной моде|author=Р. Новости И. А.|date=20220708T0800}}</ref>. [[Одры Хепбёрн]] у фільме «{{нп3|Як скрасці мільён||ru|Как украсть миллион}}» з’яўляецца ў чорным карункавым вэлюму, створаным па замове модным домам [[Givenchy]]. У 2009 годзе выраб прадалі з аўкцыёну за 100 тысяч даляраў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rode.land/tekstil-kruzhevo-vyshivka/162-istoriya-kruzheva-shantili.html|url-status=live|title=История кружева Шантильи|author=Super User|website=rode.land}}</ref>. У 2017 годзе вэлюм падораны мсье Юберам дэ Жываншы Музею карункаў у Шантыі. Модныя дамы — [[Dior]], [[Givenchy]], [[Balenciaga]], [[Lacroix]] і іншыя выкарыстоўваюць карункі шантыльі для белых вясельных сукенак і сваіх калекцый<ref>{{Cite web|author=|url=https://vpah-hauts-de-france.fr/ressources/la-dentelle-de-chantilly/|title=La dentelle de Chantilly|lang=fr|website=ART & HISTOIRE HAUTS-DE-FRANCE}}</ref>. У 2022 годзе парыжскі Тыдзень высокай моды адкрыў дом [[Schiaparelli]]. Брэнд правёў паказ у Музеі дэкаратыўнага мастацтва ў Луўры, дзе прадставіў празрыстыя бра з карункаў «Шантыльі»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.fashionnetwork.com/news/parizhskaya-nedelya-ot-kutyur-schiaparelli-i-iris-van-herpen,1421117.html|url-status=live|title=Парижская неделя От-Кутюр: Schiaparelli и Iris van Herpen|author=Годфри Дини|website=FashionNetwork.com}}</ref>. У сукенцы з карункамі з’яўлялася [[Мелання Трамп|Меланія Трамп]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://graziamagazine.ru/fashion/odetsya-kak-pervaya-ledi-8-naryadov-melanii-tramp-kotorye-podaryat-vdohnovenie/|url-status=live|title=Одеться как первая леди: 8 нарядов Мелании Трамп, которые подарят вдохновение|website=GRAZIA}}</ref>. == Музеі == '''Найбольш поўныя калекцыі ў гарадах''' * '''Герардсберген''' — Музей карункаў Chantillykant * '''Кале''' — {{нп3|Міжнародны цэнтр карункаў і моды||fr|Cité internationale de la dentelle et de la mode de Calais}} * '''Кодры''' — {{нп3|Музей карункаў і вышыўкі||fr|Musée de la dentelle de Caudry}} * '''Шантыі''' — Музей карункаў, дзе захоўваюцца каля 1000 узораў, вырабленых у XIX стагоддзі. == У літаратуры == {{нп3|Сяргей Якаўлевіч Алымаў|СяргейАлымаў|ru|Алымов, Сергей Яковлевич}} у вершы «Прызнанне» выкарыстоўвае параўнанне, звязанае з гэтымі карункамі: «Я ў шантылевам лірызме Вас, лашчачы, утаплю». {{зноскі}} == Літаратура == * Андреева Р. П. Кружево шантильи // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 224. — ISBN 5-86617-030-2. * ''Бертяева Н. Н.'' Европейское машинное кружево: от первых экспериментов конца XVIII века к современному промышленному производству // [Журнал] Декоративное искусство и предметно-пространственная среда. Вестник Московской государственной художественно-промышленной академии имени С. Г. Строганова. — 2019. — № 2—2. — С. 124—134. * ''Бирюкова Н. Ю.'' Западноевропейское кружево XVI—XIX веков. — Л.: Издательство Государственного Эрмитажа, 1959. — 68 c., ил. — 5000 экз. * {{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/prakticheskoe-primenenie-v-sovremennom-kostyume-osnovnyh-vidov-kruzhevnyh-poloten|аўтар=Корнеева Г. С.|загаловак=Практическое применение в современном костюме основных видов кружевных полотен|год=2011|выданне=Известия Алтайского государственного университета|нумар=2—2}} * {{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/belgiyskie-muzei-kostyuma-i-kruzheva|аўтар=Торопов Д. А.|загаловак=Бельгийские музеи костюма и кружева|год=2016|выданне=Традиционное прикладное искусство и образование|нумар=1 (16)}} * Cole Alan. Of lace in Arts and Craft Essays. — Longmans Green, 1903. * Conran: ''Lace'', Penguin Books Ltd 1983, ISBN 9780140063875 * Palliser: ''History of lace'', Alpha editions 2020, ISBN 9354009182 == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://www.museocaprai.it/en/tecnica_Punto_Chantilly.htm|title=Кружево шантильи — Виртуальный музей текстильного искусства|lang=en|website=www.museocaprai.it|url-status=dead|access-date=31 мая 2023|archive-date=13 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231213193342/https://www.museocaprai.it/en/tecnica_Punto_Chantilly.htm}} {{Карункі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Карункі]] dfihxo44lqvq859dxrl8ralriyovpa1 5237867 5237865 2026-11-03T15:38:25Z Ellis Novak 30436 /* Францыя */ 5237867 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} [[Файл:Sjaal_in_Chantilly_kloskant,_1850-1880.jpg|міні|250пкс|Шаль з карункамі шантыльі — калекцыя {{нп3|Музей моды Антверпена|Музея моды|ru|Музей моды Антверпена}}, [[Антверпен]] (дэталь)]] [[Файл:Mitaines_in_Chantilly_kloskant,_1850-1890.jpg|міні|250пкс|[[Пульсэткі]] з карункамі шантыльі — калекцыя {{нп3|Музей моды Антверпена|Музея моды|ru|Музей моды Антверпена}}, [[Антверпен]] (дэталь)]] '''Карункі Шантыльі''' — адзін з самых вядомых у свеце відаў [[Карункі|карункаў]], звычайна сустракаецца пераважна ў чорным, рэдка — у белым колеры, складаецца з тонкай сеткаватай тканіны і кветкавых арнаментаў. Шаўковыя {{нп3|каклюшачныя карункі||ru|Коклюшечное кружево}} ручной працы, назва адпавядае гораду {{нп3|Шантыі (горад)|Шантыі|ru|Шантийи (город)}}, [[Францыя]]. Вырабляюцца ў рэгіёне з XVIII стагоддзя<ref>{{артыкул|спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/belgiyskie-muzei-kostyuma-i-kruzheva |аўтар= Торопов Д.а |загаловак = Бельгийские музеи костюма и кружева |год = 2016 |выданне= Традиционное прикладное искусство и образование |выпуск = 1 (16) |старонкі= 31–46}}</ref>. З XIX стагоддзя вырабляюцца ў французскіх гарадах {{нп3|Баё (горад)|Баё|ru|Байё}} і {{нп3|Кадры||ru|Кодри}}, з 1919 года — у [[Кале]]<ref>''Бертяева Н. Н.'' Европейское машинное кружево: от первых экспериментов конца XVIII века к современному промышленному производству // [Журнал] Декоративное искусство и предметно-пространственная среда. Вестник Московской государственной художественно-промышленной академии имени С. Г. Строганова. — 2019. — № 2—2. — С. 124—134. — C. 132.</ref>, а таксама ў {{нп3|Герардсберген|Герардсбергене|ru|Герардсберген}}, [[Бельгія]]. Дызайн карункаў шантыльі — далікатныя кветкавыя ўзоры, вышытыя тонкай шаўковай ніткай на фоне тонкай сетачкі. [[Рапорт]] узору раўнамерна паўтараецца па ўсёй шырыні палатна<ref name=":1">{{артыкул |спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/prakticheskoe-primenenie-v-sovremennom-kostyume-osnovnyh-vidov-kruzhevnyh-poloten |аўтар= Корнеева Галина Сергеевна |загаловак= Практическое применение в современном костюме основных видов кружевных полотен |год = 2011 |выданне= Известия Алтайского государственного университета |выпуск = 2—2 |старонкі= 175–176 |issn = 1561-9443}}</ref>. У пачатку XX стагоддзя каруначніц выцесніла механічная вытворчасць карункаў, што спрыяла ператварэнню карункапляцення ў індустрыю. Карункі шантыльі ў цяперашні час часта выкарыстоўваюць для ўпрыгожвання вясельных убораў<ref>{{артыкул|спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/analiz-razvitiya-svadebnoy-mody-v-rossii-za-poslednie-pyat-let |аўтар= Пырьева Мария Игоревна |загаловак= Анализ развития свадебной моды в России за последние пять лет |год = 2007 |выданне= Сервис в России и за рубежом |выпуск = 4 |старонкі= 31}}</ref><ref>{{артыкул|спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/kommunikativnye-tehnologii-sozdaniya-imidzha-svadebnogo-salona-v-novyh-media |аўтар= Никитина Елена Аркадьевна |загаловак = Коммуникативные технологии создания имиджа свадебного салона в новых медиа |год = 2017 |выданне= Коммуникативные исследования |выпуск = 1 (11) |старонкі= 75–90 |issn = 2413-6182}}</ref><ref>{{cite web |lang = ru |url = https://mylitta.ru/4298-chantilly-lace.html |url-status = live |date = 2020-01-26 |title = Кружево шантильи в истории и свадебной моде |website = Милитта.ru |access-date = 2023-01-05}}</ref>. Малюнкі для французскіх карункаў выконвалі вядомыя мастакі, у тым ліку [[Жан Берэн (Старэйшы)|Жан Берэн]], {{нп3|Франсуа Банемэ||fr|François Bonnemer}}, [[Луі Булонь Малодшы|Луі Булонь]] і пазней [[Франсуа Бушэ]]<ref name=":1"/>. == Гісторыя == [[Файл:Fashion_plate_(Shawl_of_black_Chantilly_lace).jpg|злева|міні|250px|Шаль з чорных карункаў шантыльі. 1865]] === Францыя === Пачатак пляцення карункаў у Шантыі суадносяць з XVII стагоддзем, калі пачалося развіццё цэнтраў па вытворчасці гэтага віду тканіны на поўначы Францыі. Вялікі ўплыў на развіццё карункапляцення аказаў міністр фінансаў [[Жан-Батыст Кальбер]]. З XIV стагоддзя дваране і гараджане Францыі сталі купляць карункі, паколькі «багата упрыгожаны касцюм стаў неад’емным элементам свецкага грамадства». Большая частка дарагіх карункаў, якія да XVII стагоддзя насілі выключна мужчыны на адкладных каўнерыках, абшэўках і нават каля гарлавіны чаравікаў, імпартавалася з Іспаніі і Італіі, таму з дзяржаўнай казны грошы сыходзілі ў іншыя краіны. Міністры часоў праўлення [[Людовік XIII|Людовіка XIII]], а затым [[Людовік XIV|Людовіка XIV]], [[Арман Жан дзю Плесі Рышэльё|Рышэлье]], і перш за ўсё, Кальбер, сталі арганізатарамі нацыянальнай вытворчасці, стварыўшы каралеўскія карункавыя фабрыкі. Кальбер стаў ініцыятарам будаўніцтва фабрык па вытворчасці ўсіх відаў нітак, як для іголкавага, так і для каклюшачнага вырабу карункаў, якія раней закупляліся за мяжой — у Венецыі, [[Генуя|Генуі]], {{нп3|Рагуза (Сіцылія)|Рагузе|ru|Рагуза (Сицилия)}} і іншых гарадах. Кальбер прывёз каруначніц з [[Венецыя|Венецыі]], [[Фландрыя (гістарычная вобласць)|Фландрыі]], [[Іпр]]а, [[Брусель|Бруселя]] і [[Мехелен]]а і пасяліў іх у рэгіёнах, дзе карункі ўжо выраблялася, напрыклад, [[Седан (горад)|Седане]] і [[Алансон]]е, а таксама ў іншых гарадах. У 1665 годзе каруначніцам была прадастаўлена манаполія вытворчасці карункаў на дзесяць гадоў пры ўмове, што яны будуць ствараць карункі, якія маглі б канкураваць з вырабамі з іншых краін. Праз некалькі гадоў 1600 рабочых плялі карункі ў каралеўскіх майстэрнях — так была створана школа вытворчасці французскіх карункаў, якая, як іголкавая, так і каклюшачная, насіла назву «Points de France»<ref>[https://www.britannica.com/art/point-de-France point de France — school of French lace]</ref>. Вытворчасці па вырабе нітак і карункаў, так званыя «кропкі Францыі» ({{lang-fr|Points de France}}) або каралеўскія карункавыя фабрыкі былі адкрыты ў шэрагу гарадоў каралеўства — {{нп3|Кенуа-Эст|Кенуа|ru|Кенуа-Эст}}, [[Арас]]е, [[Рэймс]]е, [[Седан (горад)|Седане]], {{нп3|Шато-Цьеры||ru|Шато-Тьерри}}, {{нп3|Лудзён|Лудзёне|ru|Лудён}}, [[Алансон]]е, [[Арыяк]]е і іншых. Імпарт карункаў абклалі высокімі падаткамі, каб падтрымаць нацыянальную вытворчасць. Каб пазбегнуць сумненняў у тым, дзе былі выраблены тыя ці іншыя карункі, Кальбер заахвочваў стварэнне новых стыляў. Напрыклад, каруначніца з Алансона, мадам дэ ла Пер’ер, стварыла арыгінальныя ільняныя іголкавыя «карункі ў паветры» (''punto in aere''). Кальбер выкарыстаў гэтую тэхніку для стварэння фабрыкі ў Алансоне. У Шантыі была вынайдзена тонкая празрыстая ромбападобная сетка (поле), якая падкрэслівала асноўны малюнак (яго называюць ''парыжскім фонам''), што складаецца звычайна з двух гарызантальных узораў, выкананых іголкай або на каклюшках. Там жа ўжылі тэхніку стварэння карункаў з натуральнага шоўку [[Тутавы шаўкапрад|тутавага шаўкапрада]]. На дэкор карункаў Францыі паўплывалі мастакі двара [[Людовік XIV|Людовіка XIV]], такія як [[Шарль Лебрэн]] і [[Жан Берэн (Старэйшы)|Жан Берэн]]; дызайн вырабляўся таксама ў майстэрнях [[габелен]]аў пад кіраўніцтвам [[Андрэ ле Брун|Ле Бруна]]<ref name="Heinze">{{Cite web|author=Dr. Marie-Christine Heinze|url=http://mariame62.e-monsite.com/pages/creation-de-la-manufacture-royale.html|title=Création de la manufacture royale|lang=fr|website=mariame62.e-monsite.com|date=|accessdate=2022-10-0}}</ref>. У шэрагу гарадоў па дамове або найму гаспадыні, часта купчыхі або каруначніцы, адкрывалі школы і майстэрні, дзе навучалі маленькіх дзяўчынак, часам ужо з сямі-васьмі гадоў, «іголкаваму шыўку». Навучанню прысвячаліся гады, паколькі патрабавалася каля дзесяці гадоў, каб падрыхтаваць добра навучаную каруначніцу, чыя кар’ера часта сканчалася ва ўзросце 40 або 45 гадоў — іх зрок катастрафічна падаў з-за дрэннага асвятлення і карпатлівай, доўгай працы<ref name="автоссылка1">{{Cite web|author=|url=https://www.cantalpassion.com/culture/histoire/du-xviie-au-xixe-siecle/even-17-19/4436-colbert-et-la-manufacture-de-dentelle-d-aurillac|title=Colbert et la manufacture de dentelle d’Aurillac|lang=fr|website=cantalpassion.com|date=|accessdate=2022-10-08}}</ref>. З цягам часу вытворчасць нітак і выраб карункаў у адных гарадах прыходзіў у заняпад, напрыклад, у [[Арыяк]]у, у іншых — адчуваў уздым<ref name="автоссылка1" />. У XVII стагоддзі герцагіня {{нп3|Ганна Жэнеўева дэ Бурбон-Кандэ||ru|Бурбон-Конде, Анна Женевьева де}} арганізавала першую школу карункапляцення для абяздоленых дзяўчынак у гэтым рэгіёне. У Парыжы ў {{нп3|Булонскі замак|Мадрыдскім замку|ru|Булонский замок}} ([[Булонскі лес]]) былі арганізаваны майстэрні — там навучалі больш за дзесяць тысяч дзяцей, якія пражываюць са сваімі сем’ямі, што займаліся карункамі. Яны неўзабаве стала папулярнымі дзякуючы заступніцтву герцагіні і блізкасці Шантыі да Парыжа. У XVII стагоддзі карункі былі настолькі распаўсюджаныя, што Людовіку XIII прыйшлося рэгуляваць іх выкарыстанне чатырма ўказамі, уключаючы ўказ 1639 года, які забараняе нашываць карункі на любую вопратку пад страхам штрафу<ref>[https://www.gralon.net/articles/commerce-et-societe/artisanat/article-la-dentelle-aux-fuseaux---une-tradition-preservee-2934.htm La Dentelle Aux Fuseaux : Une Tradition Préservée]</ref>. Карункі шантыі першапачаткова былі вядомыя як «блонд» — гэту назву яны атрымалі дзякуючы серабрыстаму і зіготкаму бледна-жоўтаму колеру шоўку, выраблянага з коканаў шаўкапрадаў тутавага дрэва. У Шантыі абгрунтаваліся гандляры карункамі, якія арганізавалі разгалінаваную сетку з каруначніц, дызайнераў і іншых вышывальшчыц, што склалі ланцужок вытворчасці дарагога ўпрыгажэння, вырабленага ўручную з дапамогай {{нп3|Каклюшка|каклюшак|ru|Коклюшка}}. Рамяство, якім займаліся жанчыны горада, падтрымлівала шматлікія сем’і. У 1825 годзе ў карункавай прамысловасці Шантыі і яго ваколіцах працавала 1000 жанчын<ref>{{Cite web|url=https://www.chantilly-dentelle.com/pr%C3%A9sentation-du-mus%C3%A9e/histoire-de-la-dentelle/|title=Histoire de la dentelle de Chantilly|lang=fr|website=chantilly-dentelle.com|url-status=live}}</ref>. Карункі зноў увайшло ў моду падчас праўлення [[Людовік XV|Людовіка XV]] і [[Людовік XVI|Людовіка XVI]]. Карункі насіла фаварытка [[Людовік XV|Людовіка XV]] і [[Марыя Антуанета|Марыі-Антуанеты]] [[Мары Жанна Дзюбары|мадам дзю Бары]]. Калі ў 1789 годзе пачалася [[Вялікая французская рэвалюцыя|Французская рэвалюцыя]], попыт на карункі спыніўся, паколькі каруначніцам, на думку рэвалюцыянераў, аказвала заступніцтва каралеўская сям’я, і пасля таго, як мадам дзю Бары і Марыя-Антуанета ў 1793 годзе былі адпраўленыя на [[Гільяціна|гільяціну]], вытворчасць карункаў спынілася на 12 гадоў<ref name="Old">{{Cite book|last=Blum|first=Clara M.|title=Old World Lace: A Concise Illustrated Guide|url=https://books.google.com/books?id=bh1MYkEzpJUC&dq=chantilly+lace&pg=PA65|date=June 2002|publisher=Dover|isbn=0-486-42150-3|page=64}}</ref>. [[Напалеон I Банапарт|Напалеон I]] спансаваў адраджэнне карункаў Шантыльі паміж 1804 і 1815 гадамі. На той момант вытворчасць была засяроджана ў Нармандыі, у асноўным у раёне {{нп3|Баё (горад)|Баё|ru|Байё}}. Хоць яго больш не выраблялі ў Шантыі, выкарыстоўваліся старыя метады і дызайн. Карункі шантыльі дасягнулі піка сваёй папулярнасці каля 1830 года<ref name="Old"/> і зноў адрадзіліся ў 1860-х гадах у Баё, а таксама ў {{нп3|Герардсберген|Герардсбергене|ru|Герардсберген}}, на тэрыторыі сучаснай Бельгіі. У 1844 годзе была запатэнтавана машына, якая вырабляла {{нп3|Валансьенскія карункі|карункі валансьен|ru|Валансьенское кружево}} і чорныя шаўковыя карункі шантыльі, якое было цяжка адрозніць ад карункаў ручной працы<ref>{{Cite book|last=Felkin|first=William|title=A History of the Machine-wrought Hosiery and Lace Manufactures|url=https://archive.org/details/ahistorymachine00felkgoog|publisher=Longmans, Green and Co.|page=[ https://archive.org/details/ahistorymachine00felkgoog/page/n491 491]}}</ref>. У XIX стагоддзі ручное пляценне было занадта дарагім у Шантыі, таму карункі вырабляліся па-ранейшаму ў [[Нармандыя|Нармандыі]], пераважна, у Баё і Грамондзе (у [[Кальвадос (дэпартамент)|Кальвадосе]] ў вытворчасці шантыльі ў сярэдзіне стагоддзя было задзейнічана 50 000 каруначніц), а пазней — за межамі Францыі<ref>Goldenberg: ''Lace Its Origin and History'', Brentano´s, New York 1904</ref>. Прыкладна з сярэдзіны XIX стагоддзя шантыльі робяць на карункаплецельнай машыне, а з XX-га і на вязальныя машынах<ref name="„Den“">Denninger/Giese: ''Textil- und Modelexikon'', Deutscher Fachverlag Frankfurt/Main 2006, ISBN 3-87150-848-9, str. 112</ref>. Карункі часта плялося ўручную, заўсёды каштавала дорага, таму ўпрыгожыць ім вопратку маглі толькі заможныя дамы арыстакратычнага паходжання<ref name=":0">{{артыкул|спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/temy-muzyki-i-lyubvi-v-tvorchestve-s-alymova-kak-reprezentatsiya-duhovno-tsennostnyh-orientirov-dalnevostochnoy-poezii-serebryanogo |аўтар= Кириллова Е.о |загаловак= Темы музыки и любви в творчестве С. Алымова… |год = 2021 |выданне= Научный диалог |выпуск = 5 |старонкі= 202–224 |issn = 2225-756X}}</ref>. У горадзе {{нп3|Кадры||ru|Кодри}} карункапляценне вядома з сярэдзіны XIX стагоддзя; у 1898 годзе тут адкрылася першая фабрыка машыннай вытворчасці карункаў. Карункавыя вырабы шантыльі ў Кадры працягваюць выпускаць і ў цяперашні час<ref name="автоссылка2">''Бертяева Н. Н.'' Европейское машинное кружево: от первых экспериментов конца XVIII века к современному промышленному производству // [Журнал] Декоративное искусство и предметно-пространственная среда. Вестник Московской государственной художественно-промышленной академии имени С. Г. Строганова. — 2019. — № 2—2. — С. 124—134. — С. 132.</ref>. У горадзе [[Кале]] з 1919 года працуе фабрыка, заснаваная Люсьенам Наёнам, якая разам з іншымі вырабамі вырабляе карункі шантыльі<ref name="автоссылка2"/>. === Бельгія === Цэнтр вытворчасці [[карункі]] ў [[Бельгія]] размяшчаўся ў [[Герардсберген]]е. У перыяд росквіту паміж 1840 і 1870 гадамі больш за 100 кампаній займаліся вытворчасцю карункаў. Як і ў многіх фламандскіх гарадах, у Герардсбергене была карункавая прамысловасць, якая існавала яшчэ да з’яўлення карункаў шантыльі. Першыя пісьмовыя сведчанні аб вырабе карункаў у Герардсбергу датуюцца 1697 годам. У дакуменце таксама гаворыцца аб перахопе пакетаў з карункамі, увезеных кантрабандай. [[Файл:Императрица_Мария_Александровна_с_сыновьями_Сергеем_и_Павлом.jpg|міні|Імператрыца [[Марыя Аляксандраўна (імператрыца)|Марыя Аляксандраўна]] з сынамі {{нп3|Сяргей Аляксандравіч|Сяргеем|ru|Сергей Александрович}} і [[Павел Аляксандравіч|Паўлам]] ў сукенцы з аздабленнем карункамі шантыльі]] Паводле перапісу 1747 года ў Герардсбергене быў толькі адзін карункавы майстар. У 1783 годзе бенедыктынцы з [[Хунегем]]а навучалі розным відам рукадзелля: вязанню, шыццю, пляценню, вышыўцы і карункапляценню. Узнікненне карункавай прамысловасці, асабліва ў Герардсбергене, прыпадае на пачатак XIX стагоддзя. У перапісе 1812 года пазначана, што ў Герардсбергене быў гандляр карункамі (Гіслен ван Кромбруге) і 130 каруначніц. Тэрэза Біль, дырэктар прытулку, атрымала ганаровую ўзнагароду на выстаўцы бельгійскай прамысловай прадукцыі за карункавы выраб, які ўвайшоў у групу «{{нп3|Лільскія карункі||ru|Лилльское кружево}}». Гэтыя карункі — аснова карункапляцення шантыльі. Праз [[Кан]] і [[Баё]] у пачатку XIX стагоддзя вытворчасць распаўсюдзілася і ў [[Герардсберген]], дзе карункі карысталіся вялікім поспехам дзякуючы панавалай тады модзе. У сярэдзіне XIX стагоддзя карункавая прамысловасць у Герардсбергене перажыла велізарны ўздым. Статыстыка сведчыць, што на працягу многіх гадоў у горадзе было шмат жанчын, якія займаліся гэтым відам рамяства. * 1847 год — 1830 каруначніц з 7340 жыхароў. * 1857 год — 1900 каруначніц з 8260 жыхароў. * 1866 год — 55 вытворцаў карункаў. Горад быў найбуйнейшым вытворцам карункаў пасля Бруселя. * 1867 год — вытворчасць карункаў павялічылася ў пяць разоў у параўнанні з 1855 годам. Прыкладна ў 1873 годзе карункі шантыльі ў Бельгіі выйшлі з моды, а высокія імпартныя пошліны, часам да 60 %, спрыялі заняпаду карункавай прамысловасці. Нягледзячы на шматлікія ініцыятывы, у тым ліку арганізацыю паездкі спецыяльнай дэлегацыі на выстаўку ў [[Філадэльфія|Філадэльфію]] у 1876 годзе, галіну выратаваць ўжо не ўдалося. У 1880 годзе ў Герардсбергене было ўсяго 700 каруначніц. У 1905 годзе была прадпрынятая няўдалая спроба адрадзіць карункапляценне. У 1912 годзе засталося толькі 8 вытворцаў. У 1914 годзе неаплачаныя пастаўкі карункаў вярнуліся ў Амерыку. Падчас [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] карункавая прамысловасць шантыльі ў Бельгіі перажыла кароткачасовае адраджэнне. Карункі тых часоў насілі назву «Баявыя карункі». У 1926 годзе ў адзінага вытворцы карункаў працавала ўсяго каля сотні жанчын. Пастаўкі на экспарт працягваліся да 1932 года. == Расія == [[Файл:Императрица_Мария_Фёдоровна_с_детьми.jpg|250px|міні|Імператрыца [[Марыя Фёдараўна (жонка Аляксандра III)|Марыя Фёдараўна]] з дзецьмі ў сукенцы з карункамі шантыльі]] З 1725 года ў [[Новадзявочы манастыр|Новадзявочым манастыры]] ў Маскве існавала «школа», у якой [[Герцагства Брабант|брабанцкія]] манашкі, запрошаныя [[Пётр I (імператар расійскі)|Пятром I]], навучалі пляценню, шыццю і вязанню карункаў усіх тыпаў, якія існавалі на той момант, — {{нп3|Венецыянскі гіпюр|венецыянскага гіпюру|ru|Венецианский гипюр}}, шантыльі, {{нп3|Малін (карункі)|малін|ru|Малин (кружево)}}, блонд і іншых. «Школа» праіснавала да 1812 года<ref>{{артыкул|аўтар= Кирсанова Раиса Мардуховна |спасылка = https://cyberleninka.ru/article/n/parizhskaya-moda-v-moskve-vo-vremya-napoleonovskih-voyn-v-evrope |загаловак= Парижская мода в Москве во время наполеоновских войн в Европе |год = 2016 |выданне = Искусствознание |выпуск = 1—2 |старонкі= 426–447 |issn = 2073-316X}}</ref>. [[Файл:Portrait_of_Euphimia_Nosova_by_Konstantin_Somov.jpg|міні|250px|Партрэт {{нп3|Яўхімія Паўлаўна Носава|Яўхіміі Носавай|ru|Носова, Евфимия Павловна}} (1911) працы {{нп3|Канстанцін Андрэевіч Сомаў|Канстанціна Сомава|uk|Сомов Костянтин Андрійович}}]] У эпоху [[мадэрн]]у на піку моды апынуліся чорныя карункі «шантыльі», з якіх не толькі шылі сукенкі, такія як на партрэце {{нп3|Яўхімія Паўлаўна Носава|Яўхіміі Носавай|ru|Носова, Евфимия Павловна}} (1911) працы {{нп3|Канстанцін Андрэевіч Сомаў|Канстанціна Сомава|uk|Сомов Костянтин Андрійович}}, але і рабілі пальчаткі, вееры і парасоны<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.theartnewspaper.ru/posts/2822/|url-status=live|title=Витиеватая история. Русские кружева|author=Елена Федотова|website=The Art Newspaper Russia|date=2016-03-25}}</ref>. Карункі захоўваюцца і экспануюцца ў {{нп3|Музеі Маскоўскага Крамля|музеях Маскоўскага Крамля|ru|Музеи Московского Кремля}}<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://lacejourney.com/exhibition-france-and-russia-ten-centuries-together/|url-status=live|title=Выставка Франция и Россия Десять веков вместе|website=lacejourney.com}}</ref>. Галіна Уладзіміраўна Новікава — мастак па карунках, калекцыянер старых узораў карункавых вырабаў — мае ў сваёй калекцыі карункі шантыльі і дае іх для экспанавання, напрыклад, у [[Ліпецк]]і гісторыка-культурны музей<ref>{{Cite web|url=https://lg.lpgzt.ru/aticle/v-poiskakh-formuly-schastya-i-lyubvi.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021084918/https://lg.lpgzt.ru/aticle/v-poiskakh-formuly-schastya-i-lyubvi.htm|archive-date=21 кастрычніка 2021|title=В поисках формулы счастья и любви|author=Сергей Малюков|lang=ru|website=Липецкая газета|date=2021-09-22|access-date=31 мая 2023}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|website=Официальный сайт города Липецка|date=2019-01-28|url=https://lipetskcity.ru/iblock/news/e/lipchan_priglashajut_na_vistavku_francuzskogo_kruzheva__28-01-2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190130010126/http://lipetskcity.ru/iblock/news/e/lipchan_priglashajut_na_vistavku_francuzskogo_kruzheva__28-01-2019/|archive-date=30 студзеня 2019|title=Выставка «Шантильи – кружево Франции» откроется 8 февраля в 17.00 в Липецком музее народного и декоративно-прикладного искусства|access-date=31 мая 2023}}</ref> == Асаблівасці == Карункі шантыльі вядомыя сваёй тонкай асновай, акрэсленым узорам<ref name="OED">«Chantilly» ''The Oxford English Dictionary''. 2nd ed. 1989.</ref> і багаццем дэталяў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.annarusska.ru/video/istoriya-francuzskogo-krujeva-Chantilly-france/|url-status=live|title=История французского кружева Шантильи - Chantilly France|website=AnnaRusska.ru}}</ref>. Характэрнай асаблівасцю карункаў шантыльі было выкарыстанне суцэльнага шыўка ў якасці запаўнення малюнка для дасягнення эфекту святла і цені ва ўзоры, які звычайна быў кветкавым. Фон, або ''рэзо'', быў у форме шасціканцовай зоркі і выконваўся з той жа ніткі, што і ўзор, у адрозненне ад светлага фону. Карункі выраблялася палосамі шырынёй каля 10 см (4 цалі), а затым злучаліся незаўважным шыўком — такім чынам стваралася ўражанне суцэльнага палатна. Карункі шантыльі былі папулярныя ў Еўропе ў XIX стагоддзі, калі многія модніцы насілі чорныя (рэдка — белыя) карункавыя шалі, зробленыя ў [[Брусельскі сталічны рэгіён|Бруселі]] або [[Гент|Генце]]. Узор выконваўся ніткай ''кардане'' — няскручанай ніткай<ref name="Old"/><ref>{{Cite web|url=http://www.permin.dk/uk/dmc-yarn/cordonnet-special-item-no-151.html|title=Cordonnet Special Art. 151|lang=en|website=permin.dk|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221008124347/http://www.permin.dk/uk/dmc-yarn/cordonnet-special-item-no-151.html|archive-date=8 кастрычніка 2022|access-date=31 мая 2023}}</ref>. Лепшыя карункі шантыльі былі зробленыя з шаўковых нітак і былі, як правіла, чорнага колеру<ref name="L&L1" /> што рабіла іх прыдатнымі для {{нп3|Жалоба|жалобнага адзення|ru|Траур}}. Белыя карункі шантыльі вырабляліся з лёну і шоўку<ref name="L&L1">{{Cite book|author=Powys|title=Lace and Lace Making|url=https://books.google.com/books?id=2G1sifycRUAC&dq=making+Valenciennes+lace&pg=PA3|date=March 2002}}</ref>, хоць перавагу каруначніцы аддавалі шоўку. Таксама былі карункі пастэльных тонаў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://artmoskovia.ru/modeli-nadezhdy-lamanovoj-i-very-muhinoj-na-festivale-modnaya-stolitsa.html|url-status=live|title=Модели Надежды Ламановой и Веры Мухиной на фестивале «Модная столица»|website=АртМосковия|date=2022-06-26}}</ref>. Самымі папулярнымі чорнымі карункамі былі іспанскія карункі і карункі шантыльі. Чорныя шаўковыя карункі сталі асабліва папулярнымі ў краінах з вялікімі рынкамі збыту — Іспаніі і Амерыцы. == Метады вырабу == === Выраб на каклюшках === На [[Цюль|рэйкавай цюлевай]] аснове (вядомай з XVII стагоддзя) арнаменты выконваліся ''ўручную'' і падкрэсліваліся контурамі з таўсцейшай [[Нітка тэкстыльная|нітка]]. Чорны (аксід жалеза) афарбаваны [[арганзін]], матавая [[Шоўк|шаўковая пража]] скручаная да 2000/м і тонкасцю 2-12 [[тэкс]] выкарыстоўваліся выключна для карункаў шантильі<ref>Z historie chantilly (německy): http://www.deutscher-kloeppelverband.de/index.php/zeitschrift-qdie-spitzeq/nachgelesen/88-schwarz-gekloeppelt {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20160305053414/http://www.deutscher-kloeppelverband.de/index.php/zeitschrift-qdie-spitzeq/nachgelesen/88-schwarz-gekloeppelt |date=5 сакавіка 2016 }}</ref>. Карункі шантыльі плялі з дапамогай «глазурных шыўкоў» натуральнай чорнай (вельмі рэдка белай) шаўковай ніткай, званай «грэнадзін д’Але»<ref name="Heinze"/>. Узоры з пражы (карданет) плялі на тонкай сеткаватай аснове, яны ўяўлялі сабой характэрныя далікатныя матывы-завіткі, вінаградныя лозы, галіны і кветкі<ref>[https://www.btb.termiumplus.gc.ca/tpv2alpha/alpha-fra.html?lang=fra&i=1&index=alt&srchtxt=DENTELLE%20CHANTILLY Chantilly lace]</ref>. === Карункаплецельныя машыны === Шантыльі ў цяперашні час робяць на машынах па спецыяльнай двухслаёвай (''Grundbaum'') тэхніцы. Для гэтых карункаў характэрная багатая ўзорыстасць з прыцемненымі малюнкамі лісця і кветак. У параўнанні з гістарычнымі чаканнымі ўпрыгажэннямі і гладкай паверхняй, на каклюшках прыкметныя выступы, утвораныя папярочнай ніткай, звычайна больш грубай<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://patentimages.storage.googleapis.com/20/cb/24/1ca68f3e80ca44/US851404.pdf|url-status=live|title=Lace|date=1907-04-23|publisher=US Patent Office}}</ref><ref name="Sch">Schöner: ''Spitzen, Enzyklopädie der Spitzentechniken'', VEB Fachbuchverlag, Leipzig 1984, Lizenznummer 114—210/89/ 84 LSV 3913, str. 199—204 a 292—294</ref> [[Файл:StateLibQld_1_195451_Phyllis_Dangar_Bell_on_her_wedding_day,_March_1940.jpg|міні|Белая [[вясельная сукенка]] шантыльі ([[Аўстралія]], 1940 г.)]] === Вязальныя машыны === На вязальных машынах імітуюць карункавае пляценне ў стылі шантыльі, вывязваючы малюнак з дапамогай узорнай [[Уток|уточнай]] ніткі. == Сучаснасць == [[Файл:Directoire_van_zwarte_zijde_en_machinale_Chantilly_kant,_BK-1997-82-B.jpg|250px|злева|міні|Карункі шантыльі машыннага ўзору ([[Бельгія]], 1920-я гг.)]] У пачатку XIX стагоддзя з карункамі шантыльі шыюць люксавую вопратку,<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://kaufland.de/product/349756655/?search_value=Chantilly%20Lace|url-status=dead|title=Chantilly Lace|date=2022|publisher=Kaufland|access-date=31 мая 2023|archive-date=31 мая 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230531131855/https://kaufland.de/product/349756655/?search_value=Chantilly%20Lace}}</ref> {{нп3|Ніжняя бялізна|ніжнюю бялізну|ru|Нижняя одежда}}<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://emiah.co.uk/product-page/mira-peignoir|url-status=live|title=MIRA - Robe|date=2022|publisher=Emiah}}</ref> і т. д. Карункі выкарыстоўваюцца для стварэння вячэрніх нарадаў, вясельных сукенак і аксесуараў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20220708/svadby-1800935399.html|url-status=live|title=Невеста в мини, жених в кедах: стилисты рассказали о свадебной моде|author=Р. Новости И. А.|date=20220708T0800}}</ref>. [[Одры Хепбёрн]] у фільме «{{нп3|Як скрасці мільён||ru|Как украсть миллион}}» з’яўляецца ў чорным карункавым вэлюму, створаным па замове модным домам [[Givenchy]]. У 2009 годзе выраб прадалі з аўкцыёну за 100 тысяч даляраў<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rode.land/tekstil-kruzhevo-vyshivka/162-istoriya-kruzheva-shantili.html|url-status=live|title=История кружева Шантильи|author=Super User|website=rode.land}}</ref>. У 2017 годзе вэлюм падораны мсье Юберам дэ Жываншы Музею карункаў у Шантыі. Модныя дамы — [[Dior]], [[Givenchy]], [[Balenciaga]], [[Lacroix]] і іншыя выкарыстоўваюць карункі шантыльі для белых вясельных сукенак і сваіх калекцый<ref>{{Cite web|author=|url=https://vpah-hauts-de-france.fr/ressources/la-dentelle-de-chantilly/|title=La dentelle de Chantilly|lang=fr|website=ART & HISTOIRE HAUTS-DE-FRANCE}}</ref>. У 2022 годзе парыжскі Тыдзень высокай моды адкрыў дом [[Schiaparelli]]. Брэнд правёў паказ у Музеі дэкаратыўнага мастацтва ў Луўры, дзе прадставіў празрыстыя бра з карункаў «Шантыльі»<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ru.fashionnetwork.com/news/parizhskaya-nedelya-ot-kutyur-schiaparelli-i-iris-van-herpen,1421117.html|url-status=live|title=Парижская неделя От-Кутюр: Schiaparelli и Iris van Herpen|author=Годфри Дини|website=FashionNetwork.com}}</ref>. У сукенцы з карункамі з’яўлялася [[Мелання Трамп|Меланія Трамп]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://graziamagazine.ru/fashion/odetsya-kak-pervaya-ledi-8-naryadov-melanii-tramp-kotorye-podaryat-vdohnovenie/|url-status=live|title=Одеться как первая леди: 8 нарядов Мелании Трамп, которые подарят вдохновение|website=GRAZIA}}</ref>. == Музеі == '''Найбольш поўныя калекцыі ў гарадах''' * '''Герардсберген''' — Музей карункаў Chantillykant * '''Кале''' — {{нп3|Міжнародны цэнтр карункаў і моды||fr|Cité internationale de la dentelle et de la mode de Calais}} * '''Кодры''' — {{нп3|Музей карункаў і вышыўкі||fr|Musée de la dentelle de Caudry}} * '''Шантыі''' — Музей карункаў, дзе захоўваюцца каля 1000 узораў, вырабленых у XIX стагоддзі. == У літаратуры == {{нп3|Сяргей Якаўлевіч Алымаў|СяргейАлымаў|ru|Алымов, Сергей Яковлевич}} у вершы «Прызнанне» выкарыстоўвае параўнанне, звязанае з гэтымі карункамі: «Я ў шантылевам лірызме Вас, лашчачы, утаплю». {{зноскі}} == Літаратура == * Андреева Р. П. Кружево шантильи // Энциклопедия моды. — СПб.: Издательство «Литера», 1997. — С. 224. — ISBN 5-86617-030-2. * ''Бертяева Н. Н.'' Европейское машинное кружево: от первых экспериментов конца XVIII века к современному промышленному производству // [Журнал] Декоративное искусство и предметно-пространственная среда. Вестник Московской государственной художественно-промышленной академии имени С. Г. Строганова. — 2019. — № 2—2. — С. 124—134. * ''Бирюкова Н. Ю.'' Западноевропейское кружево XVI—XIX веков. — Л.: Издательство Государственного Эрмитажа, 1959. — 68 c., ил. — 5000 экз. * {{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/prakticheskoe-primenenie-v-sovremennom-kostyume-osnovnyh-vidov-kruzhevnyh-poloten|аўтар=Корнеева Г. С.|загаловак=Практическое применение в современном костюме основных видов кружевных полотен|год=2011|выданне=Известия Алтайского государственного университета|нумар=2—2}} * {{артыкул|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/belgiyskie-muzei-kostyuma-i-kruzheva|аўтар=Торопов Д. А.|загаловак=Бельгийские музеи костюма и кружева|год=2016|выданне=Традиционное прикладное искусство и образование|нумар=1 (16)}} * Cole Alan. Of lace in Arts and Craft Essays. — Longmans Green, 1903. * Conran: ''Lace'', Penguin Books Ltd 1983, ISBN 9780140063875 * Palliser: ''History of lace'', Alpha editions 2020, ISBN 9354009182 == Спасылкі == * {{Cite web|url=http://www.museocaprai.it/en/tecnica_Punto_Chantilly.htm|title=Кружево шантильи — Виртуальный музей текстильного искусства|lang=en|website=www.museocaprai.it|url-status=dead|access-date=31 мая 2023|archive-date=13 снежня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231213193342/https://www.museocaprai.it/en/tecnica_Punto_Chantilly.htm}} {{Карункі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Карункі]] gzva7mxoukaj05jmy5midc7ahr3a0bl 0 740638 5237896 5158680 2026-11-03T16:56:05Z DBatura 73587 /* Быт і работа */ 5237896 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне | назва = Група беларускіх міратворцаў у Ліване | выява = | подпіс = | гады = з 17 лістапада 2010 па 8 лютага 2023 | краіна = {{Сцягафікацыя|Беларусь}} | падпарадкаванне = [[File:United Nations Interim Force in Lebanon Logo.svg|22px]] [[UNIFIL]] | у складзе = {{Сцяг|Італія}} Італьянская зона | тып = міратворчыя сілы | уключае = [[Файл:Мiратворчая рота.jpg|22px]] [[Міратворчая рота Беларусі]]<br>[[File:432hvkmc.jpg|22px]] [[432-гі Галоўны ваенны клінічны медыцынскі цэнтр]] | роля = | памер =7 чалавек | камандная_структура = | размяшчэнне = {{Сцяг|Ліван}} г. [[Эн-Накура]], [[Ліван]] | мянушка = | заступнік = | дэвіз = | марш = | талісман = | рыштунак = | бітвы = |знакі_адрознення = |цяперашні_камандзір = |вядомыя_камандзіры = | папярэднік = | пераемнік = | сайт = }} {{External media |topic = Фатаграфіі з архіва падпалкоўніка Ю. Малага, які служыў у Ліване ў 2012—2013 гадах. |subtopic = |image1 = [https://belvpo.com/wp-content/uploads/2013/03/4argrae.jpg Члены беларускай групы з грамадзянскімі прадстаўнікамі.] |image2 = [https://belvpo.com/wp-content/uploads/2013/03/8arguyjm.jpg Малы і трое вайскоўцаў з іншых краін.] |image3 = [https://belvpo.com/wp-content/uploads/2013/03/12baeg.jpg Малы і яго службовы аўтамабіль.] |image4 = [https://belvpo.com/wp-content/uploads/2013/03/11gqar.jpg Працоўнае месца афіцэра штаба.] }} {{External media |topic = Фатаграфіі з архіва ваенных медыкаў Веры Паўлянковіч і Вольгі Яхнавец, якія служылі ў Ліване ў 2017—2018 гадах. |subtopic = |image1 = [https://zviazda.by/sites/default/files/field/image/20-20_kopiya_0.jpg Агульны фотаздымак беларускага медыцынскага кантынгенту.] |image2 = [https://zviazda.by/sites/default/files/20-23_kopiya_0.jpg У перавязачнай.] }} {{External media |topic = Фатаграфіі з архіва ваеннага медыка Сяргея Рубаніка за перыяд яго трэцяй камандзіроўкі ў 2021—2022 гадах. |subtopic = |image1 = [https://mlyn.by/app/uploads/2022/11/photo_2022-11-28_19-39-20.jpg Хірург Сяргей Рубанік, аперацыйная сястра Дар’я Корвель, камандзір кантынгенту Аляксей Скабей, анестэзіст Віталь Рашэціла, урач-анестэзіёлаг Мікалай Кашура.] |image2 = [https://mlyn.by/app/uploads/2022/11/photo_2022-11-09_22-05-39.jpg Поўны склад групы.] }} '''Група беларускіх міратворцаў у Ліване''' — кантынгент ваеннаслужачых [[Узброеныя Сілы Рэспублікі Беларусь|Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь]], які ўдзельнічаў у [[UNIFIL|міратворчай аперацыі ў Ліване]]. Афіцэрскі кампанент групы склалі байцы [[Міратворчая рота Беларусі|міратворчай роты]], а медыцынскі — прадстаўнікі медыцынскага атрада спецыяльнага прызначэння (МАСП) [[432-гі Галоўны ваенны клінічны медыцынскі цэнтр|432-га ваеннага шпіталя]]. Вопыт удзелу ў ліванскай місіі значна дапамог беларускім вайскоўцам пры правядзенні [[місія беларускіх ваенных медыкаў у Сірыі|гуманітарнай аперацыі ў Сірыі ў 2023 годзе]]<ref name="лукашык"/>. == Гісторыя == [[2 жніўня]] [[2010]] года [[прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]] падпісаў указ № 400 ''«Аб накіраванні вайскоўцаў Узброеных Сіл Рэспублікі Беларусь для ўдзелу ў дзейнасці па падтрыманні міжнароднага міру і бяспекі ў [[Ліван|Ліванскай Рэспубліцы]]»''<ref>[https://www.sb.by/articles/belorusskie-mirotvortsy-v-livane.html Белорусские миротворцы в Ливане, В Ливан направляется группа белорусских миротворцев]</ref>. У Ліван беларусы прыбылі [[17 лістапада]] таго ж года<ref>[http://www.ctv.by/novosti-vitebska-i-vitebskoy-oblasti/rabotaem-v-krizisnyh-regionah-mira-kakie-zadachi-vypolnyaet «Работаем в кризисных регионах мира». Какие задачи выполняет витебская миротворческая рота] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210627145936/http://www.ctv.by/novosti-vitebska-i-vitebskoy-oblasti/rabotaem-v-krizisnyh-regionah-mira-kakie-zadachi-vypolnyaet |date=27 чэрвеня 2021 }}</ref>. Адпраўка міратворцаў за мяжу ажыццяўлялася ў рамках закона ад [[29 лістапада]] [[2003]] года ''«Аб парадку накіравання ваеннаслужачых, асоб начальніцкага і радавога складу органаў унутраных спраў, Следчага камітэта Рэспублікі Беларусь, органаў фінансавых расследаванняў Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь, органаў і падраздзяленняў па надзвычайных сітуацыях, пракурорскіх работнікаў, а таксама грамадзянскага персаналу за межы Рэспублікі Беларусь для ўдзелу ў дзейнасці па падтрыманню міжнароднага міру і бяспекі»''. Згодна з артыкулам 5 гэтага дакумента, ''«адпраўка ваеннаслужачых, асоб начальніцкага і радавога складу, пракурорскіх работнікаў, а таксама грамадзянскага персаналу за межы Рэспублікі Беларусь для ўдзелу ў дзейнасці па падтрыманню міжнароднага міру і бяспекі ажыццяўляецца з іх асабістай пісьмовай згоды па рашэнню Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь»''<ref name="буркоўскі">Денис Бурковский. [https://42.tut.by/708833?c Беларусь планирует увеличить число миротворцев за рубежом. Разобрались, куда они могут поехать] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210513202633/https://42.tut.by/708833?c |date=13 мая 2021 }} // TUT.BY, 24 ноября 2020</ref>. Станам на верасень 2021 года ў місіі прынялі ўдзел больш за 50 вайскоўцаў<ref>[https://www.belta.by/society/view/belorusskie-mirotvortsy-otpravjatsja-v-sentjabre-v-livan-461014-2021/ Белорусские миротворцы отправятся в сентябре в Ливан]</ref>. У лютым 2023 года Беларусь завяршыла сваю місію ў краіне, і нацыянальны кантынгент вярнуўся на радзіму. Як заяўлена афіцыйнымі ваеннымі рэсурсамі, прафэсіяналізм і ўклад беларускіх міратворцаў быў высока ацэнены з боку ААН<ref>[https://belta.by/society/view/belorusskie-mirotvortsy-iz-sostava-vremennyh-sil-oon-v-livane-vernulis-domoj-549190-2023/ Белорусские миротворцы из состава Временных сил ООН в Ливане вернулись домой] // БЕЛТА, 9 февраля 2023</ref><ref>[https://www.mil.by/ru/military_policy/international/mir/ Миротворческая деятельность] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210517162155/https://www.mil.by/ru/military_policy/international/mir/ |date=17 мая 2021 }} // Официальный сайт МО РБ</ref>. == Кантынгент == Планавалася, што ў краіну накіруецца група ў дзесяць чалавек, але пазней яна была скарочаны<ref name="Минобороны"/>. Станам на [[2011]]<ref>{{Cite web |url=https://mfa.gov.by/press/news_mfa/e3f1d270eb296cce.html |title=О подписании Меморандума о взаимопонимании между Организацией Объединенных Наций и Правительством Республики Беларусь, предоставляющим ресурсы для миротворческой миссии ООН в Ливане |access-date=20 сакавіка 2024 |archive-date=20 сакавіка 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240320183257/https://mfa.gov.by/press/news_mfa/e3f1d270eb296cce.html |url-status=dead }}</ref>—[[2013]] гады ў міратворчай аперацыі ўдзельнічалі трое: штабны афіцэр і медыкі пры шпіталі Узброеных сіл Індыі<ref>[https://www.sb.by/articles/belarus-gotovit-voennogo-ofitsera-dlya-uchastiya-v-mirotvorcheskoy-missii-v-yuzhnom-sudane.html Беларусь готовит военного офицера для участия в миротворческой миссии в Южном Судане]</ref>. [[16 кастрычніка]] [[2019]] года было афіцыйна заяўлена, што беларускі кантынгент у Ліване будзе павялічаны. Адпаведны дакумент быў падпісаны падчас сустрэчы памочніка міністра абароны па пытаннях міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва Алега Воінава і дэлегацыі пасольства [[Італія|Італіі]] ў [[Мінск]]у. Павелічэнне беларускага кантынгенту прадугледжана двухбаковым пагадненнем Мінска і Рыма<ref>[https://m.sputnik.by/defense_safety/20191016/1043013727/Belarus-uvelichit-kontingent-v-missii-OON-v-Livane.html?mobile_return=no Беларусь увеличит контингент в миссии ООН в Ливане]</ref>. На той момант там служыла 5 чалавек<ref name="Минобороны"/>. [[2 жніўня]] [[2020]] года ў Ліван накіравана трое вайскоўцаў: двое з іх праходзілі службу ў штабе сектара «Захад» на пасадах спецыялістаў штаба ў складзе італьянскага кантынгенту місіі, а трэці накіраваны ў рамках планавай замены беларускага лекара ў складзе вайсковага шпіталя місіі<ref>[https://www.mil.by/ru/news/103763/ Белорусские миротворцы направляются в миссию ООН в Ливане] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20201015054350/https://www.mil.by/ru/news/103763/ |date=15 кастрычніка 2020 }}</ref>. Такім чынам, кантынгент пашыраны да сямі міратворцаў: адзін афіцэр штаба, два спецыялісты штаба сектара «Захад» і чатыры медыцынскія спецыялісты вайсковага шпіталя<ref name="Минобороны">{{Cite web |url=https://www.mil.by/ru/military_policy/international/mir/ |title=Миротворческая деятельность на сайте Минобороны Белоруссии |access-date=2021-02-26 |archive-date=2021-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210517162155/https://www.mil.by/ru/military_policy/international/mir/ |url-status=live }}</ref>. Апошнія працавалі ў складзе хірургічнай брыгады — два лекары і дзве медыцынскія сёстры<ref name="лукашык">Ирина Лукашик. [https://www.sb.by/articles/belarus-prikhodit-na-pomoshch-stranam-kotorym-nuzhna-v-minske-nagradili-vypolnivshiy-missiyu-v-sirii.html Беларусь приходит на помощь странам, которым нужна — в Минске военных медиков наградили за работу в Сирии] // СБ. Беларусь сегодня : газета. — 24 марта 2023.</ref>. У тым жа годзе прадстаўнікі Мінабароны заявілі, што плануюць зноў павялічыць колькасць беларускіх міратворцаў за мяжой<ref>[https://www.kp.by/online/news/4100444/ Беларусь хочет увеличить число своих миротворцев в горячих точках мира]{{Недаступная спасылка}} // Комсомольская правда, 30 ноября 2020</ref>. Упершыню пра гэта стала вядома [[16 лістапада]], калі пра падобныя планы паведаміў журналістам старшы афіцэр аддзела міжнароднага ваеннага супрацоўніцтва і міратворчай дзейнасці камандавання сіл спецыяльных аперацый УС Беларусі Сяргей Тарасевіч<ref>[https://www.sb.by/articles/chislo-belorusskikh-mirotvortsev-v-livane-planiruyut-uvelichit.html Число белорусских миротворцев в Ливане планируют увеличить] // СБ. Беларусь Сегодня, 17 ноября 2020</ref>. == Быт і работа == У сферу дзейнасці афіцэра штаба ўваходзіла арганізацыя стратэгічнага дыялогу. Ён прадугледжваў рэгулярны ўсебаковы аналіз сухапутнага і марскога складнікаў баявога патэнцыялу часовых сіл і ліванскай арміі на поўдні краіны, удасканаленне пры садзейнічанні дзяржаў-донараў баявога патэнцыялу арміі Лівана ў інтарэсах выканання задач, вызначаных Рэзалюцыяй 1701. Непасрэдна беларускі бок займаўся планаваннем, падрыхтоўкай і дакументальным суправаджэннем мерапрыемстваў у рамках стратэгічнага дыялогу, у тым ліку арганізацыяй двухбаковых сустрэч кіраўніцтва місіі і ліванскіх узброеных сіл<ref name="Ливан">{{Cite web |url=http://www.dal.by/news/171/12-03-13-10/ |title=Белорусский офицер рассказал о своей службе в составе Временных сил ООН в Ливане |access-date=7 чэрвеня 2023 |archive-date=18 верасня 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210918183836/http://www.dal.by/news/171/12-03-13-10/ |url-status=dead }}</ref>. Па дапамогу да беларускіх урачоў звярталіся члены місіі і мясцовыя жыхары, уключаючы дзяцей. Медыкі часта мелі справу з траўмамі пасля ДТЗ з удзелам матацыклаў і скутэраў. Часта прывозілі пажылых з хранічнымі захворваннямі, якія паміралі ў шпіталі. Бывала, што ў беларусаў паміралі вайскоўцы з іншых краін<ref name="rub"/>. Рабочае месца беларускіх сіл было абсталявана ў офісе. У наяўнасці меўся камп’ютар, неабходная аргтэхніка, тэлефонны апарат. Акрамя таго, кожнаму вайскоўцу місіі выдаваўся тэлефон стандарту DECT, які працаваў у межах базы. Афіцэры штаба таксама мелі службовыя аўтамабілі падвышанай праходнасці. Міратворцы размяшчаліся ў зборна-шчытавым будынку, падзеленым на адсекі — тыпавыя пакоі. Афіцэры кантынгенту мелі асобныя пакоі, з некалькімі шафамі для адзення, ложкам, двума сталамі, крэсламі і тэлевізарам у кожнай з іх<ref name="Ливан"/>. На тэрыторыі ваеннай базы мелася некалькі крам, дзе можна набыць самае неабходнае. Былі таксама спартыўныя залы і тэнісны корт<ref name="rub"/>. Графік работы ў перыяд камандзіроўкі Ю. Малога (2012—2013, як афіцэр): з панядзелка па пятніцу з 8 раніцы да 18 гадзін вечара, а ў суботу — з 8 раніцы да 12 дня. У нядзелю ў міратворцаў быў выхадны<ref name="Ливан"/>. С. Рубанік (2012–2013, 2017–2018, 2021—2022, як медык) казаў, што працавалі з 8 да 16, плюс гадзіна на абед. А чацвёртай гадзіне ўсе сыходзілі, а дзяжурны лекар заставаўся. Дзяжурнаму дазвалялася сыходзіць у свой пакой — пры сабе ў яго было тры тэлефоны: адзін — мясцовы, другі — мабільны, і трэці, на які табе мог патэлефанаваць начальнік медыцынскай службы<ref name="rub">{{артыкул|спасылка=https://mlyn.by/30112022/pashu-my-vstretili-v-bomboubezhishhe-belorusskij-voenvrach-o-godovoj-missii-oon-v-livane/|загаловак=«Пасху мы встретили в бомбоубежище»: белорусский военврач о годовой миссии ООН в Ливане|выданне=[[Мінская праўда]]|тып=газета|год=2022|месяц=ноября|чысло=30}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Беларуска-ліванскія адносіны]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * ''Вераніка Канюта.'' [https://zviazda.by/be/news/20180119/1516371043-u-livane-vaennyya-medyki-chastavali-inshazemcau-stravami-z-bulby Як беларускія дзяўчаты частавалі ліванцаў стравамі з бульбы] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20230608034929/https://zviazda.by/be/news/20180119/1516371043-u-livane-vaennyya-medyki-chastavali-inshazemcau-stravami-z-bulby |date=8 чэрвеня 2023 }} // Звязда : газета. — 20 января 2018. * [https://news.un.org/ru/audio/2017/07/1319462 Чем занимаются белорусские миротворцы в Ливане?] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20241130033930/https://news.un.org/ru/audio/2017/07/1319462 |date=30 лістапада 2024 }}, 10 июля 2017 (новостной сайт ООН) {{Замежныя ваенныя місіі Беларусі}} [[Катэгорыя:Воінскія часці і фарміраванні Беларусі]] [[Катэгорыя:Міратворчыя місіі і аперацыі ААН]] [[Катэгорыя:Міжнароднае ваеннае супрацоўніцтва Рэспублікі Беларусь]] m6y88ua8voimh0n7trs56qklua7zsta 0 741408 5237859 5179244 2026-11-03T15:32:50Z Ellis Novak 30436 /* Вайна (1937—1945) */ 5237859 wikitext text/x-wiki {{Архітэктар}} '''Лінь Хуэйінь''' ({{Кітайская|林徽因|林徽因|Lín Huíyīn}}, ў [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] яе называлі ''Phyllis Lin'' або ''Lin Whei-yin''{{Sfn|Shih Shu-mei|2001|p=416}}, 10 чэрвеня 1904 — 1 красавіка 1955) — кітайская [[паэт]]эса і [[Пісьменнік|пісьменніца]], першая жанчына-[[архітэктар]] [[Кітай|Кітая]]. Дачка вядомага кітайскага палітыка {{нп3|Лінь Чанмінь|Лінь Чанміня|es|Lin Changmin}}; жонка архітэктара {{нп3|Лян Сычэн|Лян Сычэна|ru|Лян Сычэн}}, [[Сваяцтва|нявестка]] філосафа [[Лян Цічаа]]. Атрымала адукацыю архітэктара і мастака-афарміцеля ў Вялікабрытаніі і ЗША. Як [[дызайн]]ер і архітэктар працавала сумесна са сваім мужам над праектаваннем некалькіх універсітэцкіх гарадкоў і музеяў у [[Пекін]]е, [[Шэньян]]е, {{нп3|Гірын (горад)|Цзіліне|ru|Гирин (город)}} і [[Нанкін]]е. Самыя вядомыя яе самастойныя праекты — [[Герб Кітая|Герб КНР]] і афармленне {{нп3|Помнік народным героям|Помніка народным героям|ru|Памятник народным героям}}. Лінь Хуэйінь распрацоўвала перыядызацыю гісторыі традыцыйнай кітайскай архітэктуры, творча развітую Лян Сычэнам; у 1937 годзе выявіла і датавала найстарэйшы драўляны будынак на тэрыторыі Кітая — храм {{нп3|Фогуан||ru|Фогуан}}, узведзены ў IX стагоддзі. Памерла ад наступстваў шматгадовага захворвання на [[туберкулёз]]. На працягу 1930-х гадоў Лінь Хуэйінь апублікавала раман «Дзевяноста дзевяць градусаў», адзначаны уплывам заходняга [[мадэрнізм]]у, шэсць навел, дзве п’есы і больш за 60 лірычных вершаў. Яшчэ пры жыцці яна лічылася адной з самых прыгожых жанчын Кітая, і гэтая ацэнка неаднаразова паўтаралася ў розных біяграфіях і перыядычных выданнях аж да XXI стагоддзя. У прыватнасці, у 2009 годзе [[Гуанчжоу|гуанчжоўскі]] штотыднёвік «Наньфан жэньу чжаукань» уключыў яе ў лік 12 найпрыгажэйшых жанчын сучаснага Кітая з характарыстыкай: «Прыгажосць і мудрасць, якія ніколі не паўторацца». == Біяграфія == === Паходжанне, дзіцячыя гады (1904—1912) === Сямейства Лінь паходзіла з павета {{нп3|Міньхоу|Міньсянь|ru|Миньхоу}} правінцыі [[Фуцзянь]]. Дзед — {{Не перакладзена 5|Лінь Сяасюнь||zh|林孝恂}} — у маладосці практыкаваў як лекар, служыў прыватным настаўнікам і ў 1889 годзе ганараваўся вышэйшай канфуцыянскай ступенню {{нп3|Кэцзюй|цзіньшы|ru|Кэцзюй}}, зрабіўся членам {{нп3|Акадэмія Ханьлінь|Акадэміі Ханьлінь|ru|Академия Ханьлинь}}; у 1890 годзе ён падаў у адстаўку і перавёўся ў правінцыю; даслужыўся да начальніка павета {{нп3|Хайнін||ru|Хайнин}}. Вяршыняй яго кар’еры была пасада выконваючага абавязкі кіраўніка горада [[Ханчжоу]]. У яго жонкі — народжанай Ю — было сямёра сыноў і дачок. У сям’і культываваліся традыцыйныя дысцыпліны, уключаючы музыку і {{нп3|Стылі кітайскай каліграфіі|каліграфію|ru|Стили китайской каллиграфии}}, існавала сямейная школа. Першынец — {{Не перакладзена 5|Лінь Чанмінь|Чанмінь|zh|林长民}}, нарадзіўся ў 1876 годзе і атрымаў адукацыю ў Японіі (права і палітычныя навукі). Яго малодшы брат {{Не перакладзена 5|Лінь Цяньмінь|Цяньмінь|zh|林天民}} таксама навучаўся ў Японіі электратэхніцы і стаў інжынерам. Старэйшы з братоў ажаніўся з Хэ Сюэюань ({{Lang-zh2|何雪媛}}, 1882—1972) — неадукаванай дачкой купца; шлюб насіў {{нп3|Шлюб па дамоўленасці|дагаворны характар|ru|Брак по договорённости}}, і адносіны паміж мужам і жонкай былі складанымі{{Sfn|林徽因}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Дзед валодаў сямейнай сядзібай у Ханчжоу, у завулку Люгуань; менавіта ў гэтым доме 10 чэрвеня 1904 года нарадзілася старэйшая дачка, якой далі імя Хуэйінь ({{Lang-zh2|林徽音}}, адначасова азначае «Выдатная музыка», «Добрая рэпутацыя» або «Добрая вестка»). Нягледзячы на тое, што ў старым Кітаі да дачок ставіліся грэбліва, Лінь Сяасюнь напісаў верш, які адсылаў да канону «[[Шы цзін]]», у якім выказваў надзею, што ўнучка ўспадкуе выдатныя цноты{{Sfn|Чэнь Сіньхуа|2002}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. У 1909 годзе сям’я пераехала ў дом у завулку Цайгуань, дзе 5-гадовая Хуэйінь жыла пад наглядам дзеда, бабкі і цёткі, паколькі яе бацька ў гэты час сканчаў курс ва [[Універсітэт Васэда|ўніверсітэце Васэда]] (ён меў і найнізкую канфуцыянскую ступень {{нп3|Кэцзюй|сюцая|ru|Кэцзюй}}). Цётка — Лінь Цзэмінь (васьмю гадамі старэйшая за Чанміня) — таксама была адукаванай жанчынай, і старанна займалася навучаннем пляменніцы. У Японіі Чанмінь блізка сышоўся з асветнікамі і канстытуцыяналістамі, асабліва {{Не перакладзена 5|Сюй Фосу||zh|徐佛蘇}} і {{Не перакладзена 5|Тан Хуалун|Тан Хуалунам||Tang Hualong}}. Пасля вяртання ў Кітай Лінь Чанмінь абгрунтаваўся ў [[Фучжоў]], дзе разам з аднакашнікам заснаваў школу палітычных навук і з часам стаў яе дырэктарам. Пасля пачатку [[Сіньхайская рэвалюцыя|Сіньхайскай рэвалюцыі]] Лінь Чанмінь актыўна ўключыўся ў барацьбу; яго бліжэйшым саюзнікам стаў [[Лян Цічаа]]. Лінь Чанмінь узначаліў Сенат [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікі]], яго ўдовы бацька перабраўся ў [[Шанхай]], дзе 8-гадовую Хуэйінь аддалі адразу ў другі клас школы з еўрапейскай праграмай. Лінь Сяасюй уклаў сродкі ў выдавецкую справу; для вучонага-канфуцыянца ён адрозніваўся надзвычайнай адкрытасцю да інавацый. Для Хуэйінь нанялі хатніх настаўнікаў сучаснай гісторыі і геаграфіі (іх выкладала жанчына з [[Канада|Канады]]), [[Японская мова|японскай]] і [[Англійская мова|англійскай]] моў. Ужо ў шасцігадовым узросце яна авалодала [[Кітайскае пісьмо|кітайскай граматай]] і вяла перапіску з бацькам; сярод усіх дзяцей клана Лін менавіта Хуэйінь вылучалася найлепшымі здольнасцямі і памяццю. Мяркуючы па перапісцы, Лінь Чанмінь адразу стаў успрымаць дачку як роўную сабе асобу і выяўляў поўную шчырасць{{Sfn|Чэнь Сіньхуа|2002}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. У шлюбе ў Лінь Чанміня было трое дзяцей, у тым ліку сын, але з іх выжыла толькі Хуэйінь. У шэсць гадоў яна перахварэла [[Ветраная воспа|ветранай воспай]], што ў пэўнай ступені адбілася на яе паэтычных інтарэсах{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Яе маці траціравалі ў сям’і, паколькі яна не магла прынесці спадчынніка. У 1912 Лінь Чанмінь ўзяў сабе наложніцу па імені Чэн Гуйлінь ({{Lang-zh2|程桂林}}), ураджэнку Фуцзяні, з якой пазнаёміўся ў Шанхаі. У іх было пяцёра дзяцей, у тым ліку сын Лінь Хуан, які стаў пасля мастаком; другі сын Лінь Хэн зрабіўся ваенным лётчыкам і загінуў падчас вайны з Японіяй. [[Сюй Чжымо]], які меў зносіны з сямействам Лінь, выкарыстоўваў асабістую калізію Чанміня ў апавяданні «Неістотны ўспамін», апублікаваным у газеце «Нулі чжоўбаа» 11 лютага 1923 года; пасля ён быў перапрацаваны ў навэлу «Рана кахання» ({{Lang-zh2|春痕}}). Мяркуючы па звестках, прыводных біёграфамі, Лінь Хуэйінь наладзіла адносіны з Чэн Гуйлінь і называла абедзвюх жонак свайго бацькі «маці», што выклікала гнеў Хэ Сюэюань. Маці і дачка пасялілі ў флігелі на заднім двары, а вялікі дом быў заняты сям’ёй Лінь Чанміня і Чэн Гуйлінь. На думку пісьменніка і літаратуразнаўцы Мэн Сеяна, псіхалагічная нагрузка на Лінь Хуэйінь была непамерная яе ўзросту: для бацькі яна заставалася любімай дачкой, кінутая маці ўсяляк старалася адвадзіць яе ад новых сваякоў і пастаянна лаяла. У той жа час гэта прывучыла Хуэйінь прама выказваць свае думкі і пачуцці і выхавала ў ёй цвёрдасць характару{{Sfn|林徽因}}{{Sfn|Чэнь Сіньхуа|2002}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. <gallery heights="220" widths="170" caption="Сям’я Лінь Хуэйінь"> Файл:Lin Huiyin enfancy.png|alt=|Лінь Хуэйінь у маленстве Файл:Lin Huiyin portrait.jpg|alt=|Лінь Хуэйінь у дзяцінстве Файл:Lin Huiyin and Lin Changmin.jpg|alt=|Лінь Хуэйінь з бацькам у 1920 годзе Файл:LinHeng ChinaAirforce.jpeg|alt=|Лінь Хэн — малодшы брат </gallery> === Школьныя гады. Еўропа (1914—1923) === ==== Заручыны ==== Пасля скону Лінь Сяасюня (у 1914 годзе) Лінь Чанмінь, заняты палітычнай дзейнасцю ў Пекіне, перавёз сям’ю ў брытанскую канцэсію ў [[Цяньцзінь]], і 12-гадовай Лінь Хуэйінь прыйшлося займацца арганізацыяй перавозкі багажу. Пасля смерці цёткі псіхалагічная абстаноўка ў сям’і стала яшчэ складаней. Малалетні брат Лінь Хэн плакаў па начах, і Хуэйінь даводзілася яго супакойваць, пра што няўхільна паведамлялася ў перапісцы з бацькам. Нарэшце, у 1916 годзе Лінь Чанминь перавёз сваё вялікае сямейства ў [[Пекін]]; Лінь Хуэйінь аддалі ў англіканскую місіянерскую школу Пэйхуа, у якую затым паступілі і чацвёра яе братоў. Настаўнікі ўсе былі замежнікамі, і ўвесь навучальны працэс ішоў на англійскай мове; строгай была і дысцыпліна. Дома яе працягвалі навучаць каліграфіі. У 1918 годзе бацька, адпраўляючыся ў Японію, хацеў узяць з сабой і дачку, але абставіны тады не дазволілі гэтага зрабіць; у лістах, адрасаваных Хуэйінь, Лінь Чанмінь, апісваючы розныя славутасці, шкадаваў, што яна не суправаджала яго. Пакуль бацька адсутнічаў, дачка склала каталог хатняй калекцыі жывапісных і каліграфічных твораў{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Пачынаючы з 1917 года бліжэйшым палітычным паплечнікам Лінь Чанміня зрабіўся [[Лян Цічаа]]. З часам палітычны саюз было вырашана дапоўніць сямейным: была арганізавана сустрэча 17-гадовага {{нп3|Лян Сычэн|Лян Сычэна|ru|Лян Сычэн}} і 14-гадовай Лінь Хуэйінь, каб яны маглі пазнаёміцца адзін з адным. Жонка амерыканскага сінолага [[Вільма Фэрбэнк]], якая мела зносіны з імі, адзначала, што «гэта было прыкметным адыходам ад традыцыйнай практыкі, калі выбраныя праз пасярэднікаў жаніх і нявеста ўпершыню бачылі адзін аднаго толькі на вяселлі». Зрэшты, Лян Цічаа відавочна даў зразумець, што хоць бацькі і дамовіліся паміж сабой, канчатковае рашэнне будуць прымаць самі маладыя людзі{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. ==== Падарожжа ў Еўропу ==== На працягу 1919 года адбылося шмат падзей: Лян Цічаа прысутнічаў на [[Парыжская мірная канферэнцыя|Парыжскай мірнай канферэнцыі]], і яго паведамленні заахвоцілі Лін Чанміня разгарнуць шырокую кампанію ў прэсе, вынікам якой стаў «{{нп3|Рух 4 мая||ru|Движение 4 мая}}». Паколькі ён не змог прасоўваць сваю пазіцыю ў дыялогу з ваеннымі ўладамі, то ў 1920 годзе адправіўся ў Еўропу, каб вывучыць яе эканамічнае і палітычнае становішча на месцы, а таксама прадстаўляць Кітай у [[Ліга Нацый|Лізе Нацый]]. З сабой ён узяў дачку; марское падарожжа з Шанхая ў Францыю працягвалася каля двух месяцаў. 7 мая бацька і дачка Лінь дасягнулі [[Лондан]]а. Далей Хуэйінь аддалі ў каледж Сэнт-Мэры, у якім яна дасканала авалодала англійскай мовай і канчаткова стала двухмоўнай. Падчас летніх вакацый яна разам з бацькам пабывала ў [[Парыж]]ы, [[Жэнева|Жэневе]], [[Рым]]е, [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурце]], [[Берлін]]е, [[Брусель|Бруселі]] і іншых гарадах. Пасля таго, як Лін Чанмінь надоўга пасяліўся ў Лондане, яго 16-гадовая дачка (па-англійску яе называлі «Філіс») стала гаспадыняй салона, які стаў цэнтрам прыцягнення для вялікай кітайскай калоніі і заходніх знакамітасцяў. У доме Лінь бывалі [[Герберт Уэлс]] і [[Томас Хардзі]], {{Не перакладзена 5|Чжан Сіжо|||张奚若}}, {{нп3|Цзін Юэлінь||ru|Цзинь Юэлинь}}, {{Не перакладзена 5|Чжан Цзюньмай|||Carsun Chang}} і іншыя. Яна зацікавілася паэзіяй віктарыянскай эпохі (асабліва {{нп3|Альфрэд Тэнісан|Тэнісанам|ru|Теннисон, Альфред}} і {{нп3|Роберт Браўнінг|Браўнінгам|ru|Браунинг, Роберт}}), з сучасных пісьменнікаў ацаніла драматургію [[Джордж Бернард Шоу|Бернарда Шоу]]; першапачаткова чытанне разглядалася толькі як сродак навучання мове, але паступова Лінь Хуэйінь пераканалася ў неадэкватнасці кітайскіх уяўленняў аб заходняй культуры і няслушнасці перакладаў {{нп3|Лінь Шу||ru|Линь Шу}}. Пад уплывам англійскай паэзіі яна пачала пісаць уласныя вершы. Бацька дадаткова наняў для Хуэйінь настаўнікаў англійскай (нейкага Філіпа) і фартэпіяна, якія жылі ў тым жа доме 27, Альбіён-гейт, {{нп3|Уэст-Энд||ru|Вест-Энд}}{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. <gallery heights="220" widths="170" caption="Лінь Хуэйінь у гады навучання"> Файл:Lin Huiyin 11.jpg|Лінь Хуэйінь (справа) з кузінай і аднакласніцамі па Пэйхуа Файл:Lin huiyin.jpg|Лінь Хуэйінь у 15 гадоў Файл:Lin Huiyin 2.jpg|Фота школьных гадоў Файл:Lin Huiyin 3.jpg|Фота школьных гадоў </gallery> Канікулы 1921 года былі праведзены ў [[Брайтан]]е, сямейства Лінь спынілася ў доме доктара Берыта, у якога было пяцёра дачок-пагодкаў, двое з якіх былі аднагодкамі Хуэйінь. Па сямейным паданні, калі кітаянку навучылі будаваць {{нп3|Пясчаная скульптура|замкі з пяску|ru|Песчаная скульптура}}, яе новая сяброўка — 20-гадовая Дэйзі Бэрыт — стала распытваць Лінь аб кітайскай архітэктуры і патлумачыла, што [[архітэктура]] і [[будаўніцтва]] — не тое самае. Пазнаёмілі Хуэйінь і з жанчынай-архітэктарам, якая прыязджала ў Брайтан на эцюды{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=13—16}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=33—34}} ==== Сюй Чжымо і Лян Сычэн ==== [[Файл:Xu_Zhimo.jpg|міні|250px|Сюй Чжымо ў студэнцкія гады]] Знаёмства з 24-гадовым паэтам [[Сюй Чжымо]] адбылося 16 лістапада 1920 года, калі ён — студэнт-эканаміст — упершыню наведаў салон сям’і Лінь. Першапачаткова знаёмства падтрымлівалася з Лінь Чанмінам, які высока ацэньваў таленты Сюй Чжымо, але паступова адносіны з 16-гадовай Лінь Хуэйінь сталі самастойнай часткай іх жыцця. У Брайтане яны пачалі {{нп3|эпісталярны раман||ru|Эпистолярный роман}}, у якім Сюй Чжыма вёў перапіску ад імя замужняй жанчыны Чжун Чжаа, а Лінь Хуэйінь — жанатага мужчыны; гранічнай умовай развіцця сюжэту стала тое, што абодва несвабодныя і могуць мець зносіны толькі з дапамогай перапіскі. Сюй Чжымо быў жанаты і кінуў жонку з нованароджаным дзіцем{{Sfn|Fairbank|1994|p=12}}. Лінь Чанмінь таксама паверыў паэту свае сардэчныя перажыванні (яны бачыліся за пасляабедзенным чаем практычна кожны дзень), з-за чаго нават паўстаў скандал, калі паэт аддаў іх агалосцы ў друкаваным выглядзе{{Sfn|Чэнь Сіньхуа|2002|p=99—106}}. Часам, калі Лінь Чанміна не было, Сюй і Хуэйінь маглі мець зносіны сам-насам; Лінь-дачка размаўляла на {{нп3|Пекінскі дыялект|пекінскім дыялекце|ru|Пекинский диалект}} з {{нп3|Паўднёваміньская мова|фуцзяньскім акцэнтам|ru|Южноминьский язык}}, па-англійску ж размаўляла з оксфардскім акцэнтам. Узніклыя пачуцці спрыялі паэтычным інтарэсам абодвух і станаўленню Сюй Чжымо і Лінь Хуэйінь як самастойных паэтаў-лірыкаў Кітая. У Брайтане для перапіскі Сюй нават паставіў ля свайго дома спецыяльную паштовую скрыню. Прызнанне ў каханні Сюй Чжымо таксама апрануў у паэтычную форму{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=39—45, 51—52, 55}}. У біяграфіі Мэн Сеяна сцвярджаецца, што ад прызнанняў Сюй Чжымо Лінь Хуэйінь разгубілася і звярнулася да бацькі па дапамогу. Улічваючы дамоўленасці з Лян Цічаа і статус самога Сюя, Лінь Чанмінь палічыў яго дзеянні недарэчнымі, што і было выказана ў лісце ў адказ. У дадатак жонка Сюй Чжымо — Чжан Юі (сястра банкіра Чжан Цзяаа, якая жыла ў Берліне), чакала другога дзіцяці. Сюй заявіў аб намерах расстацца з Чжан дзеля адносін з Лінь Хуэйінь. Мяркуючы па сведчаннях Вільмы Фэрбэнк, Лінь Хуэйінь не ўспрымала Сюя як прадмет рамантычных памкненняў, у дадатак яна лічыла, што той нашмат старэй і назвала яго ў перапісцы «дзядзечка Сюй»{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=56—58, 62}}{{Sfn|Fairbank|1994|p=12—14}}. На гэтым ён не супакоіўся, пасварыўся з уласным бацькам і ўсяляк настойваў на прыярытэце сваіх пачуццяў і жаданняў. Вільма Фэрбэнк сцвярджала, што Лінь Хуэйінь не пажадала стаць прычынай разбурэння іншай сям’і, памятаючы пра перажыванні сваёй маці{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=64—65}}{{Sfn|Fairbank|1994|p=14}}. Тым часам місія Лінь Чанміня ў Еўропе скончылася, і 14 кастрычніка 1921 года бацька і дачка пакінулі Лондан{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=68}}. Пасля вяртання Лінь Чанмінь застаўся па справах у Шанхаі, а Лінь Хуэйінь у 1922 годзе заканчвала сярэднюю адукацыю ў ранейшай школе Пэйхуа на апецы Лян Цічаа. Вытрымаўшы экзамены, яна атрымала палавінную стыпендыю для навучання за мяжой{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=384—385}}. 7 студзеня 1923 года Лян Цічаа паведаміў у лісце жонцы, што іх сын Сычэн і Хуэйінь прынялі рашэнне ўступіць у шлюб, калі скончаць адукацыю. Філосаф таксама накіраваў ліст і Сюй Чжымо, у якім умаўляў, што немагчыма пабудаваць уласнае шчасце на няшчасці навакольных. Нягледзячы на разрыў, Сюй Чжымо не змірыўся з рашэннем Лінь Хуэйінь выйсці замуж за Лян Сычэна; яго не спыняла нават тое, што і члены сямейства Лянаў і Ліняў вельмі негатыўна да яго ставіліся. Некаторы час ён пераследваў Лінь Хуэйінь, аж да таго, што яна адправіла яму пісьмовую просьбу не турбаваць яе. Шмат пазней яна паведаміла свайму сыну Лян Цунцзе, што не змагла адказаць на пачуцці Сюй Чжымо таму, што яны былі толькі праекцыяй яго паэтычнага «Я». Зрэшты, на прэзентацыі першага паэтычнага зборніка Сюя ў 1922 годзе Лінь Хуэйінь пабывала. Лінь Чанмінь настойваў на неадкладных заручынах, Аднак Лян Цічаа лічыў, што лепш не спяшацца, каб маладыя людзі набылі прафесію і вопыт, неабходныя для паспяховага сямейнага жыцця. Лян Сычэн параіў Лінь Хуэйінь паспрабаваць сябе ў літаратурнай творчасці, і яна апублікавала свой першы твор — пераклад на кітайскую мову казкі [[Оскар Уайльд|Оскара Уайльда]] «{{нп3|Шчаслівы прынц (зборнік)|Салавей і ружа|ru|Счастливый принц (сборник)}}» У сваю чаргу, Лінь Хуэйінь параіла Ляну-малодшаму вучыцца на архітэктара: у чэрвені 1923 года ён сканчаў [[Універсітэт Цынхуа]] і павінен быў па дзяржаўнай стыпендыі ехаць у [[Пенсільванскі ўніверсітэт]]. 7 мая 1923 года Лян Сычэн, які кіраваў матацыклам, быў збіты на Пекінскай вуліцы машынай дзяржаўнага чыноўніка, які «падрэзаў» яго. Ён атрымаў цяжкі пералом правага сцягна, быў пашкоджаны пазваночнік, за 8 тыдняў Сычэн перанёс тры аперацыі ў {{Не перакладзена 5|Бальніца «Сехэ»|бальніцы «Сехэ»||Peking Union Medical College Hospital}}; кульгавасць засталася на ўсё жыццё, яму таксама даводзілася насіць гарсэт. Лінь Хуэйінь пастаянна была з ім у бальніцы і затым наведвала яго штодня. Зрэшты, маці і Ляна і Лінь былі шакаваныя «вольнасцю» (Хуэйінь адважвалася сядзець на краёчку ложка) і сумняваліся, ці зможа вестэрнізаваная дзяўчына ўвайсці ў сямейства канфуцыянскага філосафа. Ад’езд у ЗША было вырашана адкласці на лета 1924 года{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. === Вышэйшая адукацыя і замужжа (1924—1928) === ==== Рабіндранат Тагор ==== [[Файл:Lin_Tagore_Xu.png|міні|250px|Лінь Хуэйінь, [[Рабіндранат Тагор]] і Сюй Чжымо ў Пекіне]] Увесну 1924 года «{{Не перакладзена 5|Таварыства паўмесяца|||Crescent Moon Society}}», якое ўзначальвалі {{нп3|Ху Шы||ru|Ху Ши}} і Сюй Чжымо, запрасіла ў Кітай [[Рабіндранат Тагор|Рабіндраната Тагора]]; падрыхтоўкай візіту актыўна займаліся Лян Цічаа і [[Цай Юаньпэй]] ад імя асветніцкага таварыства Пекіна і [[Пекінскі ўніверсітэт|ўніверсітэта]]. Суправаджаць вялікага бенгальца папрасілі Сюй Чжымо, стэнаграфію ўсклалі на паэта {{Не перакладзена 5|Ван Тунчжаа||zh|王統照}}. Тагор прыбыў у Пекін 23 красавіка 1924 года, у сустрэчы, акрамя ўсіх пералічаных, удзельнічалі {{нп3|Лян Шумін||ru|Лян Шумин}}, {{Не перакладзена 5|Гу Хунмін|||Gu Hongming}}, {{Не перакладзена 5|Сюн Сілін|||Xiong Xiling}}. Нобелеўскі лаўрэат наведаў [[Пекінскі ўніверсітэт|Пекінскі]] і {{нп3|Яньцзінскі ўніверсітэт|Яньцзінскі|ru|Яньцзинский университет}} ўніверсітэты і [[Універсітэт Цынхуа|Цынхуа]], пабываў у гасцях у экс-імператара [[Пу І]]. Лінь Хуэйінь прысутнічала на ўсіх гэтых мерапрыемствах, забяспечваючы разам з Сюем паэтычны пераклад. 8 мая ў Таварыстве паўмесяца ўрачыста адсвяткавалі 64-годдзе Тагора, прысутнічала некалькі сотняў гасцей, у тым ліку [[Лу Сінь]]. Адным з сімвалічных падарункаў (акрамя каштоўнага фарфору і тузіна карцін) стала прысваенне яму кітайскага імя, якое правёў Лян Цічаа. Яно складалася з іерогліфаў Чжу Чжэньдань ({{Lang-zh2|竺震旦}}), якія абазначаюць назвы дзвюх краін — фамільны іерогліф «Чжу» быў усячэннем «Цяньчжу» (Індыя), а «Чжэньдань» было сярэднявечнай транскрыпцыяй [[санскрыт|санскрыцкай]] назвы Кітая ''Cinasthana''. Далей была пастаўлена на кітайскай мове тагораўская п’еса «{{нп3|Чытрангада|Чытра|d|Q87545677}}» на сюжэт «[[Махабхарата|Махабхараты]]», у якой гулялі Сюй Чжымо (бог кахання), Лін (прынцэса), яе бацька Лінь Чанминь (месяцовы бог) і Чжан Сіньхай; пастаноўку ажыццявіў {{нп3|Лян Сычэн||ru|Лян Сычэн}}. Хвалебныя рэцэнзіі акцёрскаму майстэрству бацькі і дачкі Лінь тады змясцілі многія кітайскія і індыйскія газеты; асабліва адзначалі цудоўную англійскую мову Хуэйінь. Яна суправаджала індыйскага класіка да канца яго знаходжання ў Кітаі{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. У гэты час Сюй Чжымо яшчэ далёка не адмовіўся ад сваіх матрыманіяльных планаў і нават прасіў Тагора пасадзейнічаць яму, але той мякка адмовіў. Нарэшце, 17 мая паміж Лінь Хуэйінь і Сюй Чжымо адбылася размова, падчас якой яна абвясціла, што з’язджае ў ЗША разам з Лян Сычэнам для атрымання вышэйшай адукацыі{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}.З’яжджаючы з Кітая 20 мая, Тагор прысвяціў Лін Хуэінь верш: {{Пачатак цытаты}}<poem>The blue of the sky fell in love with the green of the earth The breeze between them sighs «Alas!»{{sfn|Fairbank|1994|p=22}}</poem>{{Канец цытаты}} ==== Злучаныя Штаты ==== [[Файл:Lin_Huiyin_9.jpg|міні|250px|Лінь Хуэйінь — выпускніца Пенсільванскага ўніверсітэта]] У чэрвені 1924 года Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь праз Ціхі акіян адправіліся ў ЗША, дасягнуўшы Каліфорніі 7 ліпеня. У кампанію Ляна і Лінь уваходзіў таксама Чэнь Чжы — аднакашнік Сычэна па Цынхуа, з якім яны жылі ў адным пакоі інтэрната. У ЗША яны правялі чатыры гады. Мэтай быў [[Карнельскі ўніверсітэт]], дзе кітайцы павінны былі прайсці падрыхтоўчы курс, а далей перайсці ў [[Пенсільванскі ўніверсітэт]] (які ўваходзіць у «[[Ліга плюшчу|Лігу плюшчу]]») для заняткаў архітэктурай. Тут узніклі цяжкасці: Лінь Хуэйінь не дапусцілі ў архітэктурную школу, паколькі заняткі па маляванні праходзілі па вечарах, што лічылася непрыстойным для дзяўчыны. Таму яна была залічана на факультэт выяўленчых мастацтваў з правам наведвання заняткаў па архітэктуры. Тут у яе была магчымасць карыстацца малявальнай студыяй у любы час сутак. Да семестра 1926 года яна ўжо паўнавартасна займалася ў архітэктурнай школе, але не вядома, якім чынам удалося абысці забароны. Адносіны з Лян Сычэнам складваліся не лепшым чынам: 3 верасня 1924 года ад раку памерла яго маці Лі Хуэйсянь, а ён не меў магчымасці вярнуцца ў Пекін; памінальную службу па будыйскаму абраду правялі прама ў кампусе. З нявестай яны таксама часта сварыліся з-за несупадзення тэмпераментаў: Хуэйінь магла папрасіць суправаджаць яе на танцы, а Сычэн у гэты час сядзеў над чарцёжнай дошкай. «Філіс» Лінь хутка стала вельмі папулярнай у амерыканскай кампаніі, дзякуючы артыстызму і выдатнаму валоданню англійскай мовай, гэта таксама было прычынай для сварак. Згодна з Вільмай Фэрбэнк, Сычэн лічыў, што яна паводзіць сябе няўяўна статусу нарачонай, занадта вольная ў адносінах, і спрабаваў яе кантраляваць. Лян Цічаа ў адным з лістоў параўноўваў іх адносіны з «будыйскім пеклам». Аднак у выніку яны навучыліся супрацоўнічаць: падчас здачы залікаў па архітэктурных праектах Лян Сычэн прыводзіў у белавы выгляд эскізы Хуэйінь, што ў далейшым стала звычайным метадам іх сумеснай працы. На экзамене па дызайне Сычэн зрабіў для Хуэйінь бронзавае люстэрка на ўзор малюнкаў [[Юньган]]а з гравіроўкай «асабіста выраблена для Хуэйінь Сычэнам, каб яна разумела, што няма крыштальнага бляску без пары» ({{Lang-zh2|徽因自鉴之用，思成自镌并铸，喻其晶莹不珏也}}). Яна заявіла, што гэты прадмет нават знаўцу будзе нялёгка адрозніць ад старажытнага арыгінала; сапраўды, прафесар спачатку не зразумеў, што прадмет сучасны{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. У 1925 годзе Лінь Хуэйінь даведалася з ліста Лян Цічаа, што яе бацька загінуў у [[Шэньян]]е ад шалёнай кулі падчас бунту {{нп3|Го Сунлін|Го Сунліна|ru|Го Сунлин}}; яму было 49 гадоў. Затым дзядзька Лінь Цяньмінь даслаў вялікую падборку газет з апісаннямі і некралогамі. Хуэйінь, атрымаўшы весткі, страціла прытомнасць і некалькі дзён правяла ў прастрацыі. Родным і Лян Цічаа з вялікай цяжкасцю ўдалося ўгаварыць яе не вяртацца ў Кітай, давучыцца і прыехаць разам з Лян Сычэнам{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Важнай крыніцай для разумення яе дзеянняў і настрояў з’яўляецца інтэрв’ю, дадзенае ў студзені 1926 года для студэнцкай газеты. У прыватнасці, яна паведаміла, што маці і цётачкі не хацелі адпускаць яе ў Амерыку з асцярогі, што яна стане «{{нп3|Флэперы|флэперам|ru|Флэпперы}}». Шмат месца ў інтэрв’ю нададзена яе ўспамінам пра бацьку. На самай справе сітуацыя была больш сур’ёзная, паколькі ўтрыманне маці Хуэйінь падала на яе і Сычэна; Лян Цічаа неадкладна стаў шукаць для сына пастаяннае месца працы. У лютым 1927 года Сычэн абараніў праект на ступень бакалаўра, а ў чэрвені — магістарскую дысертацыю па архітэктуры; абодва яго праекты былі ўдастоены залатога медаля, што бывала вельмі рэдка. Лінь Хуэйінь ў лютым атрымала ступень бакалаўра выяўленчых мастацтваў з адзнакай, скончыўшы чатырохгадовы курс за тры гады. Абодва яны атрымалі пасады ў архітэктурнай фірме дэкана архітэктурнай школы — {{Не перакладзена 5|Пол Філіп Крэт|Пола Крэта||Paul Philippe Cret}}. У верасні Лін Хуэинь пераканала {{нп3|Ху Шы||ru|Ху Ши}}, які знаходзіўся тады ў ЗША, прачытаць публічную лекцыю ў Пенсільванскім універсітэце. Пасля сустрэчы ён адзначыў, што яна вельмі моцна змянілася. Паколькі будучыня Ляна і Лінь была нявызначанай, у асенне-зімовым семестры 1927 года яна паступіла ў {{нп3|Ельская школа драмы|Школу драмы|ru|Йельская школа драмы}} пры [[Ельскі ўніверсітэт|Ельскім універсітэце]], дзе на працягу шасці месяцаў вывучала рамяство тэатральнага мастака-афарміцеля ў прафесара {{Не перакладзена 5|Джордж Пірс Бейкер|Дж. П. Бейкера||George Pierce Baker}}; яна была першай кітаянкай, што атрымала гэтую спецыяльнасць. Лян Сычэн, усвядоміўшы, што нічога не ведае аб кітайскай архітэктуры, падаў заяву ў [[Гарвардскі ўніверсітэт]] на атрыманне доктарскай ступені па архітэктуры. У выніку напісаць дысертацыю яму не ўдалося, паколькі ў бібліятэках ЗША адсутнічалі неабходныя крыніцы{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. ==== Замужжа ==== [[Файл:Einstein_Tower_rear_view.jpg|міні|250px|{{нп3|Вежа Эйнштэйна||ru|Башня Эйнштейна}}. ''Фота 2008 года'']] Лян Цічаа, пасля таго як Сычэн і Хуэйінь атрымалі ступені, стаў настойваць на афіцыйных заручынах і заключэнні шлюбу па ўсіх рытуальных правілах. 18 снежня 1927 года прайшла цырымонія заручын, яе правялі завочна, у Пекіне. Замест бацькі Лінь Хуэйінь рытуал праводзіў яе дзядзька Цзюньюнь. Лян Цічаа настаяў, каб былі складзеныя {{нп3|Кітайскі гараскоп|гараскопы|ru|Китайский гороскоп}} жаніха і нявесты і трох пакаленняў іх бацькоў па мужчынскай лініі; былі замоўленыя рытуальныя ўпрыгажэнні і пячаткі з нефрыту двух колераў. Афіцыйным сватам быў сваяк нявесты Лінь Цайпін, які займаў тады высокую пасаду ў Міністэрстве юстыцыі. Другая жонка Лян Цічаа — Ван Гуйцюань — выбрала шчаслівы з пункту гледжання {{нп3|фэньшуй||ru|Фэншуй}} дзень, а сам Лян Цічаа правёў цырымонію апавяшчэння продкаў аб маючым адбыцца працягу роду ў фамільным храме. Днём быў праведзены афіцыйны банкет, ноччу — сямейная ўрачыстасць. Уласна вяселле Лян Сычэна і Лінь Хуэйінь прайшло 21 сакавіка 1928 года ў [[Атава|Атаве]], у Генеральным консульстве Кітайскай Рэспублікі; консулам быў зяць Лян Цічаа, жанаты са старэйшай сястрой Сычэна — Сышунь. Дату абралі сімвалічную: у пераліку з месяцовага календара дзень 21 сакавіка згадваўся на мемарыяльнай стэле архітэктара эпохі [[Сун]] [[Лі Цзе (архітэктар)|Лі Цзе]], трактат якога «{{нп3|Інцзаа Фашы||ru|Инцзао Фаши}}» бацька даслаў сыну з Кітая. Лінь Хуэйінь не захацела выходзіць замуж у белай еўрапейскай сукенцы, і ёй давялося распрацаваць уласны ўбор у кітайскім стылі, а таксама арыгінальны галаўны ўбор. Па чутках, гэты ўбор выклікаў цікавасць у канадскіх рэпарцёраў, некаторыя фатаграфіі друкавалі на першых палосах газет. Сын і нявестка падрабязна зрабілі справаздачу Лянь Цічаа аб усіх дэталях цырымоніі{{Sfn|Fairbank|1994|p=28—30}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=131—133}}. {{нп3|Мядовы месяц|Вясельнае падарожжа|ru|Медовый месяц}} было вырашана правесці ў Еўропе — гэта была адзіная сумесная паездка Ляна і Лінь на гэты кантынент. Лян Цічаа як узорны канфуцыянскага патрыярх распрацаваў для маладых маршрут навукова-адукацыйнага падарожжа, асабліва настойваючы, каб яны не вярталіся праз Савецкую Расію — «варварскую краіну, ахопленую хаосам». Лян настойваў, каб Сычэн і Хуэіінь праехалі Еўропу з поўначы на поўдзень, пачаўшы са Скандынавіі, працягнуўшы прыроднымі і рукатворнымі прыгажосцямі даліны [[Рэйн]]а і [[Швейцарыя|Швейцарыі]], і, нарэшце, завяршыць яго ў Італіі — калыскі мастацтваў. На самай справе маладыя {{нп3|Пакетбот|пакетботам|ru|Пакетбот}} прыбылі ў [[Лондан]], агледзець [[Сабор Святога Паўла]] і [[Крыштальны палац]], апошні Хуэйінь ацаніла ў сваім дзённіку як «сімвал эпохі найвялікшых пераменаў». Падарожжа працягнулася ў [[Парыж]]ы, дзе маладыя архітэктары аглядалі [[Сабор Парыжскай Божай Маці|Нотр-Дам]] і [[Луўр]]. Дабраўшыся да [[Рым]]у, пабывалі ў [[Сіксцінская капэла|Сікстынскай капэле]]. Паколькі Сычэн глыбока прасякнуўся ідэямі «[[Баўгауз|Баўгаўза]]» ў Амерыцы, яны з жонкай паехалі ў [[Патсдам]] агледзець рэвалюцыйную па сваёй архітэктуры {{нп3|Вежа Эйнштэйна|Вежу Эйнштэйна|ru|Башня Эйнштейна}}. Далей прыйшлі весткі ад Лян Цічаа, што ён уладкаваў сына прафесарам архітэктуры {{Не перакладзена 5|Паўночна-Усходні ўніверсітэт (Шэньян)|Паўночна-Усходняга ўніверсітэта||Northeastern University (China)}} з жалаваннем 265 юаняў у месяц. Паколькі ў жніўні кафедра ўжо павінна была адкрыцца, было вырашана заканчваць падарожжа і вяртацца ў Кітай{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Паколькі заканчваліся сродкі, а сыноўнія абавязкі патрабавалі прадставіцца і ў Пекіне, і ў Фучжоу, Сычэн і Хуэйінь вырашылі вяртацца [[Транссібірская магістраль|Транссібірскай дарогай]]. У [[Масква]] яны пазнаёміліся з маладой амерыканскай парай Чарльза і Фрэдэрыкі Чайлд, якія сталі іх спадарожнікамі. У мемуарах, надыктаваных для В. Фэрбэнк, Чайлды параўналі Ляна і Лінь з «матылькамі сярод кучы гною». Падарожжа скончылася ў [[Шэньян]]е, адкуль маладыя людзі праз [[Далянь]] праехалі морам у [[Цяньцзінь]], і толькі адтуль вярнуліся ў Пекін. Лінь Хуэйінь лёгка ўлілася ў даўно пакінутую ёю артыстычную супольнасць: па ўспамінах Ч. Чайлда, {{нп3|Мэй Ланьфань||ru|Мэй Ланьфан}} не адважваўся сядзець у яе прысутнасці. Лян Цічаа прыняў яе сардэчна і знайшоў, што Хуэйінь пазбаўленая як «крывадушнасці выхадцаў са старых сямействаў, так і агіднай легкадумнасці мадэрнізаваных кітайцаў»{{Sfn|Fairbank|1994|p=34—37}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=137—138}}. <gallery heights="220" widths="170" caption="Сям'я Лінь Хуэйінь і Лян Сычэна"> Файл:Wedding Liang Sicheng Lin Huiyin.jpg|alt=|Шлюбнае фота Файл:林徽因与梁启超在长城上.jpg|alt=|Лінь Хуэінь са [[свёкр]]ам [[Лян Цічаа]] на [[Вялікая Кітайская сцяна|Вялікай Кітайскай сцяне]] Файл:Liang Sucheng and Lin Huiyin.png|alt=|Лян Сычэн з жонкай і цешчай Хэ Сюэюань Файл:Lin Huiyin & Liang Congjie 3.jpg|alt=|Лінь Хуэйінь з сынам Лян Цунцзе </gallery> === Бэйпін-Шэньян-Бэйпін (1928—1937) === ==== Уладкаванне. Смерць Лян Цічаа ==== [[Файл:NEU_China,_old_logo_designed_by_Lin_Hui-Yin.jpg|міні|250px|Эмблема Універсітэта Паўночнага Усходу, распрацаваная Лін Хуэіінь]] Паколькі справы патрабавалі прысутнасці Сычэна ў [[Шэньян]]е, да сваякоў у [[Фучжоў]] Хуэйінь адправілася сама, і прывезла на поўнач сваю маці. Яна таксама прачытала некалькі лекцый пра Амерыку для вучняў школы, заснаванай яе бацькам. Далей Лінь Хуэйінь вярнулася ў Шэньян, дзе стала прафесарам Паўночна-ўсходняга ўніверсітэта, яна выкладала гісторыю мастацтваў і англійскую мову, а яе муж узначальваў кафедру і чытаў архітэктурны дызайн і гісторыю архітэктуры. Лінь праводзіла заняткі на натуры: у [[Мінскія магілы|Чжааліне]] і {{нп3|Мукдэнскі палац|Мукдэнскім палацы|ru|Мукденский дворец}}, дзе магла наглядна тлумачыць эстэтычныя катэгорыі. З выпуску Лінь Хуэйінь выйшла больш за 40 вядомых архітэктараў Новага Кітая, у тым ліку Лю Хундзянь, Чжан Фу, Чжао Чжэнчжы, Чэнь Іцынь. У Шэньяне ж Лінь і Лян ўпершыню на практыцы сутыкнуліся з кітайскімі архітэктурнымі помнікамі і ўпершыню набылі навыкі палявой працы. Аднакашнік Сычэна Чэн Чжы дапамог заснаваць архітэктурную фірму, якая адразу атрымала заказ на праектаванне кампуса {{нп3|Цзіліньскі ўніверсітэт|Цзіліньскага ўніверсітэта|ru|Цзилиньский университет}}; нядрэнны даход прыносіла праектаванне асабнякоў верхаводаў {{нп3|Фэнцяньская клика|Мукдэнскай клікі|ru|Фэнтяньская клика}}. Лінь Хуэйінь ўпершыню атрымала ўзнагароду. Калі дыктатар {{нп3|Чжан Сюэлян||ru|Чжан Сюэлян}}, які займаў адначасова пасаду прэзідэнта ўніверсітэта, абвясціў конкурс на эмблему ВНУ, Лінь конкурсе атрымала першае месца (белая гара [[Пэктусан|Байшань]], акружаная на блазоне чорнымі водамі), за якое належала прэмія ў 400 юаняў. {{нп3|Чжаа Юаньжэнь||ru|Чжао Юаньжэнь}} тады выйграў конкурс на ўніверсітэцкі гімн. У снежні 1928 года прыйшлося тэрмінова з’язджаць у [[Пекін|Бэйпін]] (як пасля рэвалюцыі называўся Пекін): стан Лян Цічаа зрабілася крытычным. У канцы ўласнага жыцця Лян Сычэн распавядаў, што ў дачыненні да яго бацькі была дапушчана медычная памылка: падчас аперацыі па выдаленні ракавай пухліны была выразаная здаровая нырка. 19 студзеня 1929 года ён памёр ва ўзросце 55 гадоў{{Sfn|Fairbank|1994|p=37—38, 42—43}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=139—141}}. У гэты час Хуэйінь была цяжарная, але, нягледзячы на гэта, разам з Сычэнам удзельнічала ў распрацоўцы надмагілля для магілы свёкра. 3 жніўня 1929 года (па іншай версіі, 21 жніўня) нарадзілася іх дачка {{Не перакладзена 5|Лян Цзайбін|Цзайбін||梁再冰}}, імя якой («Другая ледзяная») адсылала да літаратурнага псеўданіма нябожчыка Лян Цычаа («Глытальнік лёду»). У 1930 Лінь Хуэйінь быў пастаўлены дыягназ «[[туберкулёз лёгкіх]]» і было вырашана, што клімат паўночнага ўсходу не падыходзіць для яе; на гэтым, галоўным чынам, настойваў [[Сюй Чжымо]], які прыехаў у Шэньян. Летам і восенню Лінь праходзіла курс лячэння, падчас якога інтэнсіўна пісала вершы. Лян Сычэн прапрацаваў ва ўніверсітэце да вясновага семестра 1931 года, а далей вярнуўся да сям’і ў Пекін. Яны пасяліліся ў доме ў [[хутун]]е Бэйцзунбу, № 3, ля ўсходняй гарадской сцяны. Побач (у доме 12) кватараваў {{нп3|Цзінь Юэлінь||ru|Цзинь Юэлинь}}, які працаваў у Універсітэце Цынхуа{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. ==== Сям’я ==== [[Файл:Lin_Huiyin_&_Liang_Congjie_2.jpg|250px|міні|Лінь Хуэйінь з нованароджаным сынам Лян Цунцзе]] У паўночнай сталіцы сям’я Ляна — Лінь, разам з дзецьмі і цешчай на працягу сямі гадоў жыла ў тыповым пекінскім доме з унутраным дваром, акружаным чатырма аднапавярховымі флігелямі; вокны былі зацягнутыя белай паперай. Лян Сычэн засадзіў двор дрэвамі, а вокны цэнтральнай залы, якія выходзілі на двор, зашкліў, каб можна было любавацца відам. У зале размяшчалася і гаспадарская бібліятэка, кнігі былі па перавазе на англійскай мове, уключаючы працы па філасофіі, эстэтыцы, гарадскому планаванню, тэорыі архітэктуры; было нават выданне твораў [[Фрыдрых Энгельс|Энгельса]]. Лінь Хуэйінь не здавольвалася роляй хатняй гаспадыні, і Сычэн быў вымушаны пагадзіцца з тым, што яна мае ўласныя інтарэсы і круг зносін, у тым ліку мужчынскі ([[Сюй Чжымо]] зноў увайшоў у іх дом, пакуль не загінуў у авіякатастрофе), асабліва калі яна прафесійна занялася літаратурай. У тагачасным Пекіне Лінь Хуэйінь атрымала мянушку «першай з {{нп3|Чатыры вялікія прыгажуні Кітая|чатырох прыгажунь|ru|Четыре великие красавицы Китая}} сталіцы». Адносіны паміж мужам і жонкай не былі бясхмарнымі: Хуэйінь была эмацыйная і схільная да перападаў настрою, а таксама любіла бытавы камфорт і прыгожае адзенне. Пры гэтым у Ляна і Лінь было поўнае інтэлектуальнае супадзенне, і ў гэтых адносінах, на думку Вільмы Фэрбэнк і Мэн Сеяна, саюз іх быў гарманічны{{Sfn|Fairbank|1994|p=60—63}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=159}}. У 1932 годзе адбылася наступная неспадзяванка: калі Сычэн з’явіўся з чарговай палявой паездкі, жонка паведаміла, што адчувае пачуцці да {{нп3|Цзінь Юэлінь|Цзінь Юэліня|ru|Цзинь Юэлинь}} і запала ў дэпрэсію. Па сцвярджэнні В. Фэрбэнк, сам Цзінь, які ніколі не быў жанаты, завязваў адносіны толькі з еўрапейскімі жанчынамі. Пасля бяссоннай ночы Лян Сычэн заявіў, што не можа сілком утрымліваць яе, аднак і Цзінь Юэлінь сказаў Хуэйінь, што Сычэн шчыра любіць яе і ён не жадае іх растання. З тых часоў адносіны сталі давернымі настолькі, што да арбітражу Цзіня сталі звяртацца, калі Хуэйінь сварылася не толькі з мужам, але і з маці. 4 жніўня 1932 года нарадзіўся сын — {{Не перакладзена 5|Лян Цунцзе|||Liang Congjie}}, названы ў гонар [[Лі Цзе (архітэктар)|Лі Цзе]]. Па словах В. Фэрбэнк, нараджэнне сына святкавалася ўсімі членамі клана: хоць Лянь і Лін былі вестэрнізаваны, але нараджэнне спадчынніка ў кітайскай традыцыі гарантавала нябедную старасць яго бацькоў. У гэты перыяд Лінь Хуэйінь сышлася з сям’ёй маладых амерыканскіх кітаязнаўцаў — {{нп3|Джон Кінг Фэрбэнк|Джонам|ru|Фэрбэнк, Джон Кинг}} і Вільмай Фэрбэнк, якія абгрунтаваліся ў Пекіне для вывучэння імператарскіх архіваў. З Вільмай Хуэйінь сустракалася ці ледзь не штодня, магла размаўляць па-англійску, параўноўваць розныя вобразы жыцця і дзяліцца перажываннямі. Па суботах Лян Сычэн з жонкай прымалі наведвальнікаў, пераважна з ліку сяброў-інтэлектуалаў; уласна, гэта і быў знакаміты ў Пекіне «Салон мадам» ({{Lang-zh2|太太的客厅}}){{Sfn|Song|2014}}. В. Фэрбэнк адзначала, што «паэт у душы Хуэйінь» часта бунтаваў супраць прозы жыцця. Лінь Хуэйінь не любіла займацца хатнімі справамі, пры гэтым яна павінна была ўнікаць у дзеянні маці і слуг і даваць указанні; гэты час яна лічыла «страчаным». Па словах Вільмы, сын у літаральным сэнсе «прывязаў Хуэйінь да дома», у якім жылі 10 чалавек. Самая буйная сварка паміж мужам і жонкай адбылася ў 1936 годзе, калі Сычэн сабраў рэчы і з’ехаў у Шанхай; але потым Хуэйінь знайшла сілы з ім прымірыцца{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Пазней Лян Сычэн так апісваў іх адносіны: {{Пачатак цытаты}}Хуэінь асаблівы чалавек, яе таленты рознабаковыя, і быць яе мужам нялёгка. У прасталюдзінаў Сярэдняй дзяржавы існуе прымаўка: «Сачыніцельства дабро для сябе, жонка дабро для ўсіх». Але што тычыцца мяне, жонка дабро для мяне, складальніцтва — дабро для жонкі. Я не адмаўляю, што з Хуэінь было часам цяжка, таму што ў яе быў вельмі жывы розум, і каб жыць з ёй, трэба было адпавядаць, а то я рызыкаваў не паспець за ёю{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. {{Канец цытаты}} ==== Праца ==== [[Файл:Lin_Huiyin_8.jpg|злева|міні|250px|Лінь Хуэйінь у перыяд палявой экспедыцыі]] Пасля [[Японская інтэрвенцыя ў Маньчжурыю (1931)|японскай акупацыі Маньчжурыі]] Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь вымушаныя былі шукаць новае месца працы. Ім стала прыватнае «{{Не перакладзена 5|Кітайскае навуковае архітэктурнае таварыства||zh|中国营造学社}}», якое павінна было захоўваць класічную спадчыну. Яно было заснавана {{Не перакладзена 5|Чжу Ціцянь|Чжу Ціцянем|zh|朱启钤}} — буйным саноўнікам ранейшай дынастыі, які быў энтузіястам кітайскай архітэктуры і азелянення Пекіна. Лян Сычэн заняў у таварыстве пасаду начальніка даследчага аддзела. Галоўнай задачай стала распрацоўка тэорыі стадыяльнасці развіцця кітайскага дойлідства і формаў яго эвалюцыі; Лян Сычэн, у адрозненне ад супрацоўнікаў Чжу Ціцяня, атрымаў сучасную адукацыю і меў вопыт практыкуючага архітэктара. Так пачаўся новы этап прафесійнай дзейнасці Сычэна і Хуэйінь — гісторыкаў архітэктуры. У 1932 годзе, дзякуючы даследаванням сваіх японскіх калег, Лян Сычэн усвядоміў, што ў кітайскай глыбінцы павінны былі захавацца вельмі старажытныя традыцыйныя помнікі, што дазволіць стварыць, па яго ж ўласным выразе, «граматыку» кітайскага дойлідства, асновы якога — платформы з утрамбаванага грунту і драўляная стойкава-бэлечная канструкцыя, якая заставалася нязменнай не менш за 3000 гадоў. Адной з найвялікшых задач было выяўленне захаванага драўлянага збудавання часоў дынастыі [[Імперыя Тан|Тан]]; нягледзячы на вельмі малую верагоднасць такога адкрыцця, менавіта Лінь Хуэйінь здолела яго здзейсніць{{Sfn|Fairbank|1994}}. [[Файл:Lin_Huiyin_6.jpg|250px|міні|Лінь Хуэйінь вывучае статую Буды]] Чжу Ціцянь не разумеў неабходнасці палявых даследаванняў, паколькі быў па адукацыі і складу розуму кітайскім кніжнікам старога тыпу, і лічыў, што працы са старажытнымі тэкстамі будзе дастаткова. Аднак нават у ваколіцах Пекіна ўдавалася зрабіць выдатныя адкрыцці. Падчас першай паездкі 1932 года Лян Сычэн выявіў храм {{нп3|Гуаньінь||ru|Гуаньинь}}, пабудаваны ў 984 годзе. Ён лічыў, што архітэктура яго вельмі нагадвае ўзоры з [[Дуньхуан]]а. У тым жа годзе Таварыства і Лян Сычэн з яго хунаньскім калегам Лю Дунчжэнам атрымалі заказ на рэстаўрацыю павільёна {{нп3|Павільён літаратурнай глыбіні|Вэньюаньгэ||Belvedere of Literary Profundity}} ў [[Забаронены горад|Забароненым горадзе]], які калісьці прызначаўся для размяшчэння грандыёзнага рукапіснага збору «{{нп3|Сыку цюаньшу||ru|Сыку цюаньшу}}»{{Sfn|Fairbank|1994|p=55—60}}{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=389}}. Пасля 1933 года ў большасці пошукавых экспедыцый Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь працавалі разам, у тым ліку калі выявілі ў [[Хубэй|Хубэі]] храм 971 года. Асабліва цікавыя знаходкі адбыліся восенню 1933 года ў [[Датун]]е, дзе былі знойдзены будыйскія храмы дынастыі {{нп3|Ляа||ru|Ляо}}. Хуэйінь адправілася ў гэты ж час у [[Юньган]], разлічваючы сфатаграфаваць і замаляваць фрэскі і статуі. У 1934 годзе Лінь Хуэйінь апублікавала мноства вершаў і празаічных твораў, а таксама напісала прадмову да «Асноў цінскай архітэктуры» свайго мужа{{Sfn|Fairbank|1994|p=66—69}}{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=390}}. Усяго яны вывучылі больш за дзве тысячы {{нп3|Помнік архітэктуры|помнікаў архітэктуры|ru|Памятник архитектуры}} больш чым у 200 паветах Кітая{{Sfn|Fairbank|1994|p=71—72}}. У выніку цяжкіх экспедыцый, у 1935 годзе ў Лінь Хуэйінь адбылося абвастрэнне туберкулёзу, прычым лекары настойвалі на заключэнне яе ў гіпсавы гарсэт і на захаванне нерухомасці, па меншай меры, на працягу трох гадоў. Яна пагадзілася на шасцімесячны курс лячэння, і заставалася ў сябе дома, куды пасялілі спецыяльна навучаную сядзелку. Перыядычна яна выязджала для лячэння марскім паветрам у {{нп3|Бэйдайхэ||ru|Бэйдайхэ}}; такі лад жыцця спрыяў літаратурнай дзейнасці. Да 1937 Лінь Хуэйінь апублікавала больш за 60 вершаў, шэсць навэл, эсэ, крытычных артыкулаў і раман «Дзевяноста дзевяць градусаў». У выніку яе нават запрасілі чытаць курс англійскай літаратуры ў жаночым каледжы ў Бэйпіне і яна ўваходзіла ў рэдкалегію літаратурнага аддзела газеты «Дагунбаа»{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Лячэнне прынесла істотны вынік, аднак у сям’і выліўся новы крызіс: у дом Лянаў прыехаў малодшы брат Хуэйінь — Лінь Хэн (ад другога шлюбу яе бацькі), з намерам паступаць у Цінхуа. Супраць яго выступіла Хэ Сюэюань, якая ніколі не магла дараваць Лінь Чанміню наложніцы і нараджэння чатырох сыноў, і Лінь Хуэйінь апісвала абстаноўку ў доме як «апраметнае пекла». Збольшага з-за гэтага, а збольшага з-за збіцця паліцыяй падчас акцый 1935 года за ўсталяванне адзінага антыяпонскага фронту (Лянь Сычэн з цяжкасцю вызваліў яго), Лін Хэн паступіў у Акадэмію ваенна-паветраных сіл. Паступіўшая ў той жа дзень сястра Сычэна Лян Сюй (яе маці была Ван Гуйцюань) зрабілася актывістам Камуністычнай партыі{{Sfn|Fairbank|1994}}. Каб хоць неяк развеяцца, у лістападзе — снежні, напярэдадні непазбежнага, як тады здавалася, захопу Пекіна японцамі, Лінь Хуэйінь і В.Фэрбэнк займаліся перакладамі прац Лян Сычэна на англійскую мову, пакавалі архівы архітэктурнага таварыства і вучыліся верхавой яздзе. Тым не менш у маі 1936 года Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь паспелі здзейсніць экспедыцыю ў [[Лунмэнь]], [[Кайфэн]] і [[Лаян]], а ў пачатку 1937 года — абмяралі [[Малая пагада дзікіх гусей|Малую пагаду дзікіх гусей]] ў [[Сіянь|Сіяне]] і рыхтавалі праект яе рэстаўрацыі{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}. === Вайна (1937—1945) === [[Файл:Liang_Sicheng,_Lin_Huiyin,_Zhou_Peiyuan_and_others.jpg|міні|250px|Злева направа: {{нп3|Чжоу Пэйюань||ru|Чжоу Пэйюань}}, Лян Сычэн, {{нп3|Чэнь Дайсун||zh|陈岱孙}}, Лінь Хуэйінь з дачкой {{нп3|Лян Цзайбінь||zh|梁再冰}}, {{нп3|Цзінь Юэлінь||ru|Цзинь Юэлинь}}, {{нп3|У Юсюнь|||Wu Youxun}}, {{нп3|Лян Цунцзе|||Liang Congjie}} — сын Сычэна і Хуэйінь. ''Фота 1940 года'']] Улетку 1937 года муж і жонка Лян — Лінь знаходзіліся ў экспедыцыі ў гарах {{нп3|Утайшань||ru|Утайшань}}, дзе Хуэйінь цалкам выпадкова выявіла надпіс, які дазволіў датаваць пабудову будыйскага храма {{нп3|Фогуан||ru|Фогуан}} — адзінага захаванага збудавання дынастыі Тан{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=243}}. Калі яны выбраліся да цывілізацыі 12 ліпеня, аказалася, што ўжо пяць дзён [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|ідзе вайна з Японіяй]]. Яны паспелі вярнуцца ў Пекін, але 29 ліпеня ён быў акупаваны японцамі. Фэрбэнк паведаміла, што Лян Сычэну прапанавалі застацца і ўзначаліць Таварыства япона-кітайскай дружбы, фактычна, — перайсці на бок акупантаў, мабыць, на той падставе, што ён нарадзіўся і правёў дзяцінства ў Токіа. 5 верасня сямейства Лянаў па вадзе дабралася з Цяньцзіня ў [[Яньтай]], і адтуль праз [[Цзінань]] эвакуіравалася ў [[Чанша]]; аднак у кастрычніку хунаньскую сталіцу сталі бамбіць. 24 лістапада сілы СПА прапусцілі японскую армаду, і ў выніку нават не было абвесткі; у той дзень бомба разарвалася прама каля дома, у якім сям’я здымала тры пакоі. Мяркуючы па лісце В. Фэрбэнк, у доме знаходзіліся ўсе, уключаючы Хэ Сюэюань. У іх была дамоўленасць з калегамі, што калі ўдасца вырвацца на поўдзень, яны адновяць сталічныя вышэйшыя навучальныя ўстановы. Было вырашана рухацца ў [[Юньнань]], але ў Хуэйінь адбылося сур’ёзнае абвастрэнне, аднак жанчына — знаўца кітайскай медыцыны, якая апынулася побач, здолела за два тыдні падняць яе на ногі травалячэннем{{Sfn|Fairbank|1994|p=98, 101—102}}{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=392}}. Толькі ў студзені 1938 года сям’я Лянаў дасягнула [[Куньмін]]а, дзе ўдалося размясціцца ў доме былога гарадскога галавы па адрасе: завулак Суйху, № 9. Паступова прыбывалі калегі, якія прынялі рашэнне ствараць аб’яднаны Паўднёва-Заходні ўніверсітэт{{Sfn|Лінь Шань|2005}}. Аднак жыццё было цяжкім: мясцовае насельніцтва варожа ставілася да бежанцаў, грошы канчаліся, а з перспектывамі працы ўсё было незразумела. Лян Сычэн спрабаваў зарабляць, робячы праекты дамоў для мясцовых спекулянтаў і злачынных аўтарытэтаў (адзіным выключэннем быў студэнцкі інтэрнат), і ў выніку апынуўся захварэў на наймацнейшы [[артрыт ]]— ускладненне яго ранейшых траўмаў; спазмы не адпускалі яго на працягу паўгода. Тым не менш, неўзабаве ў Куньмін прыбыла ўся група Архітэктурнага таварыства, з’явіліся грошы, і Лян з Лін здолелі нават пабудаваць уласны дом, размешчаны на ўскраіне горада{{Sfn|Fairbank|1994}}. У Цзінь Юэліня была ў гэтым доме асобная кватэра пад самым дахам. Неўзабаве таварыства ўвайшло ў склад Інстытута гісторыі і філалогіі {{Не перакладзена 5|Academia Sinica}}, і ў выніку Міністэрства адукацыі выдала загад аб яго эвакуацыі ў {{нп3|Лунцюань||ru|Лунцюань}} — горад на [[Янцзы]] ў 200 мілях ад [[Чунцын]]а. Эвакуацыя завяршылася ў лістападзе 1940 года на адкрытых грузавіках, і працягвалася два тыдні. Лінь Хуэйінь адразу злегла; яе стан пагаршаўся тым, што Лян Сычэну прыйшлося з’ехаць у Чунцын і [[Чэнду]] на заробкі, а неўзабаве прыйшлі весткі, што 14 сакавіка 1941 года яе брат Лінь Хэн загінуў у паветраным баі з японцамі{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. У 1942 годзе Дзяржкамітэт па перакладах замовіў Лян Сычэну «Агульную гісторыю архітэктуры Кітая», у працу над якой актыўна ўключылася і прыкаваная да ложка Лінь Хуэйінь. Ёй давялося перачытаць усе «{{нп3|Дынастыйныя гісторыі|Дваццаць чатыры дынастычныя гісторыі|ru|Династийные истории}}», каб атрымаць з іх звесткі аб старажытных і сярэднявечных кітайскіх пабудовах. Яе асабліва зацікавілі рэльефы эпохі Хань, пра якія яна мела некаторае ўяўленне з экспедыцый 1930-х гадоў. 4 лістапада 1942 года Лінь Хуэйінь наведалі Фэрбэнкі, якія знаходзіліся ў Кітаі ў складзе амерыканскай ваеннай місіі. У наступным, 1943 годзе, да Сычэна і Хуэйінь дабраўся {{нп3|Джозеф Нідэм||ru|Нидэм, Джозеф}}, які працаваў тады брытанскім аташэ. Праца і зносіны дазвалялі адцягнуць увагу ад цяжкага тылавога побыту і недахопу ўсяго самага неабходнага. Тым не менш, Лян Сычэн зарабляў дастаткова, каб можна было нешта адкладаць, не марнуючы ўсіх сродкаў на ежу; аднак хвароба Хуэйінь прагрэсавала — адкрылася крывахарканне{{Sfn|Fairbank|1994|p=118—119, 128}}{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=393}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=258}}. Псіхалагічная абстаноўка ў сям’і зноў была цяжкай: нанятая служанкай сялянка была бесталковай і псавала рэчы, а Хэ Сюэюань была неспакойная і пастаянна сварылася з Хуэйінь. У адным з лістоў Лінь паведамляла, што «шыццё разарваных пры мыцці прасцінаў, — вось што з’яўляецца сапраўдным прадпрыемствам, а не архітэктурныя распрацоўкі дынастый Сун, Ляа і Цзінь»{{Sfn|Fairbank|1994|p=130—131}}. Пасля заканчэння вайны Фэрбэнкі змаглі перавезці Лінь Хуэйінь ў Чунцын. У лістападзе 1945 года быў праведзены медычны кансіліум з удзелам {{Не перакладзена 5|Леа Элаісер|Леа Элаісера||Leo Eloesser}}, які прызнаў становішча Лінь безнадзейным. Туберкулёз перайшоў у другасную фазу і пашкодзіў ныркі; лекары прагназавалі не больш за пяць гадоў жыцця. Вяртанне яе ў Лунцюань павінна было толькі наблізіць канец, таму ў студзені 1946 года было вырашана перавезці Хуэйінь ў Куньмін паветраным шляхам, гэта было яе першае падарожжа на самалёце. Зрэшты, юньнаньскае высакагор’е таксама не было асабліва карысным для яе здароўя{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. === Апошнія гады жыцця (1947—1955) === [[Файл:Liang_Sicheng_and_Lin_Huiyin.jpg|250px|міні|Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь ў 1949 годзе]] У канцы ліпеня 1947 года ўзнікла магчымасць вярнуць выкладчыкаў Паўднёва-Заходняга ўніверсітэта ў Пекін. Лян Сычэну прапанавалі ўзначаліць кафедру архітэктуры ў Цынхуа, а на 1948 год запланавалі камандзіроўку ў ЗША для вывучэння прагрэсу ў архітэктуры за час вайны і для ўдзелу ў праектаванні [[Штаб-кватэра ААН|Будынка ААН]]. [[Прынстанскі ўніверсітэт|Прынстанскі]] і [[Ельскі ўніверсітэт]] таксама запрашалі яго з курсамі лекцый. Пасля вяртання ў паўночную сталіцу Лінь Хуэйінь змясцілі ў цэнтральную бальніцу і зрабілі [[Нефрэктамія|нефрэктамію]]: меркавалася, што выдаленне аднаго ачага інфекцыі дазволіць некалькі разгрузіць арганізм; лёгкія таксама былі моцна пашкоджаны, і яна ўвесь час адчувала ўдушша. Пасля аперацыі працягваліся рэцыдывы ліхаманкі, спатрэбілася [[Гематрансфузія|пераліванне крыві]]. Добрыя вынікі дало прымяненне [[стрэптаміцын]]у, дастаўленага амерыканскімі вайскоўцамі, але аднаўленне заняло ўсю зіму 1947—1948 гадоў{{Sfn|Fairbank|1994}}{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Праз [[Грамадзянская вайна ў Кітаі|наступ камуністычных войскаў]] у другой палове 1948 года востра паўстала пытанне аб эвакуацыі [[гаміньдан]]аўскімі ўладамі Бэйпіна і захаванні яго культурных каштоўнасцяў. У горадзе пачаўся голад. 6 лістапада 1948 года выкладчыкі і студэнты Цынхуа абвясцілі ўсеагульны страйк, вывешваючы свае дэкларацыі і пракламацыі на так званай «сцяне дэмакратыі». Для падаўлення бунту была задзейнічана паліцыя, універсітэцкі кампус ўзялі ў аблогу. Нарэшце была абвешчана эвакуацыя. Чыноўніку, які прыйшоў да іх 24 лістапада, Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь рашуча заявілі, што застаюцца; гэта прывяло да абвінавачвання іх у «камунізме». Незадоўга да {{нп3|Пекін-Цяньцзіньская аперацыя|Пекін-Цяньцзіньскай аперацыі|ru|Пекин-Тяньцзиньская операция}} {{нп3|Цэнтральны камітэт КПК|ЦК КПК|ru|Центральный комитет КПК}} прыняў рашэнне аб мірным вызваленні Бэйпіна, захаванні яго пабудоў і культурных рэліквій. Чжан Сіжо аднойчы прывёў у дом Ляна — Лінь двух высокапастаўленых прадстаўнікоў [[Народна-вызваленчая армія Кітая|НВАК]] (з палітычнага ўпраўлення 13-й арміі). Яны папрасілі архітэктараў нанесці на карту мясцовасці раёны, у якіх непажадана весці бамбардзіроўкі і артылерыйскія абстрэлы, і запэўнілі Лян Сычэна, што паспрабуюць абараніць старажытныя пабудовы, наколькі гэта наогул магчыма. Пасля пераходу Пекіна пад уладу камуністаў (у студзені 1949 года) Лінь Хуэйінь, нягледзячы на варты жалю фізічны стан, стала запатрабаваным для новай улады спецыялістам. Яе адразу запрасілі заняць пасаду прафесара ў Цынхуа, дзе яна вяла курс гісторыі кітайскай архітэктуры, а для аспірантаў — «Увядзенне ў жыллёвае будаўніцтва». На працягу 1949 года яе ўвялі ў гарадскі камітэт па планаванні, разам з мужам, і амаль імгненна — у склад гарадскога камітэта {{нп3|Народны палітычны кансультатыўны савет Кітая|НПКСК|ru|Народный политический консультативный совет Китая}}. Лян і Лінь звярнуліся да архіваў Архітэктурнага таварыства і пры дапамозе калег з Цынхуа ўсяго за месяц склалі даведнік «Кароткае апісанне найважнейшых нацыянальных культурных рэліквій». Усяго ў яго было ўнесена 450 адзінак, з якіх 200 былі пазначаныя як тыя, што маюць агульнасусветнае значэнне ([[Забаронены горад]], гарадскі комплекс Пекіна, [[Дуньхуан]], [[Юньган]], [[Лунмэнь]], {{нп3|Храм Канфуцыя (Цюйфу)|Храм Канфуцыя ў Цюйфу|ru|Храм Конфуция (Цюйфу)}} і інш.). Кожны запіс быў дапоўнены падрабязнымі геаграфічнымі каардынатамі, даведкай аб характары помніка, указаннем на даты пабудовы, перабудовы і рэстаўрацыі. Лінь Хуэйінь была галоўным карэктарам гэтага выдання. У чэрвені 1949 года гэтая кніга была выпушчана Камітэтам вышэйшай адукацыі Паўночнага Кітая і распаўсюджвалася па вайсковых частках і партыйных камітэтах па меры прасоўвання войскаў на поўдзень{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. [[Файл:中華人民共和國國徽.svg|250px|злева|міні|[[Герб Кітая|Герб Кітайскай Народнай Рэспублікі]]]] 15 жніўня 1950 года было апошнім тэрмінам падачы заявак на ўсекітайскім конкурсе на выгляд [[Герб Кітая|герба]] і [[Сцяг Кітая|сцяга КНР]], а таксама [[Гімн Кітая|нацыянальнага гімна]]. На конкурс герба было пададзена больш за 900 заявак, у тым ліку з-за мяжы, але адборачная камісія забракавала ўсё. Крыху раней, 23 чэрвеня, у [[Чжуннаньхай|Чжуннаньхаі]] была сабрана спецыяльная сесія НПКСК, прысвечаная прыняццю нацыянальнага герба, старшынёй яе быў [[Маа Цзэдун]], у лік дэлегатаў уключылі і Лінь Хуэйінь. Па звестках, прыведзеных Мэн Сеянам, яна адразу адпрэчыла ўсе варыянты, якія імітавалі [[герб]]ы іншых краін, а таксама [[Таварны знак|гандлёвыя маркі]], і патлумачыла, што герб павінен адлюстроўваць гісторыю дзяржавы, волю народа і палітычнай улады. Яна патлумачыла прысутным сэнс гербаў [[Герб Шатландыі|Шатландыі]] і [[Герб Ірландыі|Ірландыі]], а таксама [[Герб Бельгіі|Бельгіі]]. Група па распрацоўцы герба прапанавала выкарыстоўваць сімвал [[Плошча Цяньаньмэнь|плошчы Цяньаньмэнь]], які і быў прыняты. Так Лінь Хуэйінь апынулася аўтарам новага герба Кітая. Яна даведалася пра гэта постфактум, бо ў дзень прыняцця канчатковага рашэння занадта дрэнна сябе адчувала{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=353—357}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=267}}. Стан здароўя Лінь Хуэйінь заставаўся стабільна цяжкім: выходзіла з дому толькі ў выключных выпадках; амаль не магла есці, спала 4-5 гадзін у суткі і толькі прымаючы [[Снатворныя сродкі|снатворнае]]. Аднак ёй давялося ўзяцца за выратаванне традыцыйнага рамяства {{нп3|Клуазанэ|перагародкавых эмаляў|ru|Клуазонне}} да візіту культурных дзеячаў СССР і дэлегатаў вялікай {{Не перакладзена 5|Азіяцка-Ціхаакіянская мірная канферэнцыя (1952)|канферэнцыі краін Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёна|zh|亚洲太平洋地区和平会议}}. У Пекінскім раёне Лаацянь удалося знайсці двух вопытных рамеснікаў, а ў Цынхуа была створана праектная група; Лінь Хуэйінь разнастаіла выгляд вырабаў і арнаментаў, запазычваючы іх з твораў мастацтва розных перыядаў гісторыі Кітая. Асаблівую групу вырабаў склалі выкананыя ў так званым «[[дуньхуан]]скім стылі», якія выклікалі захапленне [[Галіна Сяргееўна Уланава|Галіны Уланавай]]{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=355, 366—367}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=267—268}}. У 1951 Лінь Хуэйінь прыцягнулі да распрацоўкі выгляду {{нп3|Помнік народным героям|Помніка народным героям|ru|Памятник народным героям}}, ёй даручылі распрацаваць дызайн рэльефаў стэлы, гірлянд і вянкоў. Яна ўжо не магла ўставаць з ложка, таму чарцёжную дошку паставілі прама ў спальні; да яе таксама прыставілі выпускніка архітэктурнага факультэта Цынхуа для дапамогі. Лінь настойвала на выкарыстанні матываў эпохі Тан, стыль якой адначасова з’яўляецца манументальным, простым і вытанчаным. Гэтая праца заняла каля двух месяцаў; у гірляндах было вырашана выкарыстоўваць матывы трох нацыянальных кветак Кітая — [[Півоня|півоні]], [[лотас]]а і [[Хрызантэма|хрызантэмы]], якія сімвалізуюць высакароднасць, чысціню і цвёрдасць{{Sfn|Лінь Шань|2005|p=369—371}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013|p=270—271}}. [[Файл:建筑师林徽因墓_二墓区_东南近.jpg|міні|250px|Надмагілле Лінь Хуэйінь на {{нп3|Рэвалюцыйныя могілкі Бабаашань|рэвалюцыйных могілках Бабаашань||Babaoshan Revolutionary Cemetery}}]] Намаганні, выдаткаваныя на аднаўленне рамяства эмаляў і праектаванне помніка народным героям, канчаткова падарвалі сілы Лінь Хуэйінь. Яна з цяжкасцю перажыла халодную зіму 1953 года — любая прастуда магла апынуцца фатальнай. Яна выстаяла і гэтым разам: у чэрвені 1954 года яе абралі ў Пекінскі гарадскі [[Усекітайскі Сход Народных Прадстаўнікоў|сход народных прадстаўнікоў]], сесія якога адкрылася 10 жніўня; у кастрычніку таго ж года ўвайшла ў склад адроджанага архітэктурнага таварыства — у якасці ганаровага дырэктара. Да канца года яе стан стаў настолькі цяжкім, што Лінь Хуэйінь перавезлі ў {{Не перакладзена 5|Бальніца Тунжэнь|бальніцу Тунжэнь||Beijing Tongren Hospital}}. Разам з ёй апынуўся і Лян Сычэн, які падвяргаўся ў гэты перыяд жорсткай крытыцы як «рэакцыянер», акрамя таго, ён таксама заразіўся туберкулёзам. Пра гэта Лінь Хуэйінь не паведамлялі. Да канца сакавіка тэмпература ўжо не спадала, хворая знаходзілася ў паўзабыцці. 31 сакавіка яна папрасіла паклікаць Лян Сычэна, але медыкі не дазволілі ёй гэтага. У 6:20 раніцы 1 красавіка 1955 года Лінь Хуэйінь памерла на 51-м годзе жыцця. Некралог быў апублікаваны на наступны дзень у газеце «{{нп3|Бэйцзін жыбаа|||Beijing Daily}}», ён быў падпісаны {{нп3|Чжоу Пэйюань|Чжоу Пэйюанем|ru|Чжоу Пэйюань}}, {{нп3|Цзінь Юэлінь|Цзінь Юэлінем|ru|Цзинь Юэлинь}} і іншымі. Гэтыя ж асобы ўвайшлі ў склад Камітэта па пахаванні. У радавым храме сямейства Лянаў была праведзена памінальная служба, а цела пахавалі ў зямлі на {{Не перакладзена 5|Рэвалюцыйныя могілкі Бабаашань|Рэвалюцыйных могілках Бабаашань||Babaoshan Revolutionary Cemetery}}, у паўночна-заходняй яго частцы. Простае надмагілле, створанае Лян Сычэнам, імітуе малюнак рэльефаў з помніка народным героям, надпіс абвяшчае «Магіла архітэктара Лінь Хуэйінь» ({{Lang-zh|建筑师林徽因之墓}}). Пасля скону ў 1972 годзе Лян Сычэн быў крэміраваны, а урна з яго прахам была супакоена побач з пахаваннем яго жонкі{{Sfn|Лінь Шань|2005}}{{Sfn|Мэн Сеян|2013}}. Маці Лінь Хуэйінь перажыла нават свайго зяця Лян Сычэна, застаўшыся на апецы яго ўдавы Лінь Чжу{{Sfn|林徽因}}{{Sfn|Чэнь Сіньхуа|2002}}. == Лінь Хуэйінь — літаратар == === Культурны фон === [[Файл:Lin_Huiyin.png|міні|250px|Лінь Хуэйінь]] Тайваньская і амерыканская даследчыца {{Не перакладзена 5|Шы Шумэй||zh|史書美}} разглядала літаратурную спадчыну Лінь Хуэйінь у кантэксце ўсёй літаратурнай рэвалюцыі, распачатай «{{нп3|Рух 4 мая|4 мая|ru|Движение 4 мая}}». З пункту гледжання прасоўвання {{нп3|Гендарныя даследванні|гендарнымі даследчыкамі|ru|Гендерные исследования}}, {{нп3|Рух за новую культуру||ru|Движение за новую культуру}} не ставіў праблему вызвалення жанчын, што ілюструецца пазіцыяй [[Лу Сінь|Лу Сіня]], які разглядаў традыцыйную культуру як увасабленне жаночага пачатку, а сучасную заходнюю — мужчынскага. Такім чынам, мадэрнізацыя разглядалася як «культурнае амаладжэнне», падчас якога жанчыны будуць далучаныя да перадавой заходняй культуры. Іншымі словамі, праблема прыгнёту жанчын разглядалася як частка агульнай праблемы нацыянальнага прыгнёту, якая павінна была аўтаматычна знікнуць пасля стварэння новага Кітая. Палітычныя і эстэтычныя дыскусіі прадстаўнікоў «{{Не перакладзена 5|Цзінпай|сталічнага стылю|zh|京派}}» з «{{Не перакладзена 5|Хайпай|шанхайскімі мадэрністамі||Haipai}}» гэтага перыяду часцяком аперавалі [[Даасізм|даоскай]] тэрміналогіяй, паколькі гэта вучэнне трактавала чалавечы ідэал як {{нп3|Андрагінія|андрагінны|ru|Андрогиния}}, і працэс мадэрнізацыі часцяком разглядаўся як прышчэпка кітайскай «[[Жаноцкасць|жаноцкасці]]» да «ваяўнічай [[Маскуліннасць|мужнасцю]]» Захаду. У палітычным вымярэнні «рух 4 мая» раскалоў кітайскае грамадства па лініі «універсалізм-лакальнасць», гэта значыць прадстаўнікі «сталічнага» лагера адстойвалі каштоўнасці кітайскай нацыянальнай культуры перад агульнасусветным глабалізмам. Лінь Хуэйінь лічылася прадстаўніцай сталічнай школы, якая адстойвала традыцыйныя каштоўнасці як складовую частку сучаснасці{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}. Творчасць Лінь Хуэйінь разглядаецца звычайна ў кантэксце дзейнасці «{{Не перакладзена 5|Таварыства паўмесяца|||Crescent Moon Society}}», найбуйнейшымі прадстаўнікамі якога былі [[Сюй Чжымо]] і [[Вэнь Ідо]]. Для яе станаўлення як самастойнай паэтэсы і пісьменніцы, што валодае тонкім эстэтычным пачуццём, велізарную ролю адыграла шматгадовае знаходжанне ў Англіі і ЗША, якое дакладна пазначыла межы «кітайскага» ў яе свядомасці{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}. У біяграфіі Лінь Шань асабліва адзначана, што пра мінулае сваёй краіны Лінь Хуэйінь пачала задумвацца, калі ў калекцыі ўніверсітэцкага музея ў Філадэльфіі ўбачыла двух паліваных керамічных коней з грабніцы эпохі Тан, і ўпершыню адкрыла для сябе «Кітай, які мы страцілі»{{Sfn|Лінь Шань|2005}}. Падобны вопыт перажылі амаль усе яе калегі па руху ''цзінпай'', у тым ліку Лян Сычэн. Шы Шумэй называла гэта «абуджэннем уласнага „Я“ ва ўмовах падвойнага адчужэння», а Вільма Фэрбэнк параўноўвала сужэнцаў Ляна і Лін — «з парай {{нп3|Рып ван Вінкль|Рып ван Вінклей|ru|Рип ван Винкль}}», маючы на ўвазе тое, што кітайская і амерыканская культура не былі для іх ні той, што сама сабою разумеецца, ні безумоўна прыманай{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}. === Проза === [[Спіс крылатых лацінскіх выразаў|Magnum opus]] Лінь Хуэйінь звычайна лічыцца яе раман «Дзевяноста дзевяць градусаў» ({{Lang-zh2|《九十九度中》}}), апублікаваны ў першым нумары часопіса «Сюэвэнь» за 1934 год, для якога яна намалявала ілюстрацыю на вокладцы. {{Не перакладзена 5|Ван Цзэнці|||Wang Zengqi}} лічыў гэты тэкст першым прадстаўніком кітайскага «жаночага» {{нп3|Мадэрнізм у літаратуры|мадэрнісцкага пісьма|ru|Модернизм в литературе}}, як у [[Вірджынія Вульф|Вірджыніі Вульф]], маючы на ўвазе і дзвюхмоўнасць аўтара. Раман падзелены на 9 раздзелаў, у якія змешчаны 14 эпізодаў, што здаюцца не звязанымі адзін з адным; сюжэт нелінейны. Апавядальніку вядомыя ўсе сюжэтныя вузлы, але чытачу набор сцэн здаецца абраным наўздагад. Дзеянне ахоплівае адзін гарачы дзень у Пекіне, главы пазначаныя [[Градус Фарэнгейта|градусамі Фарэнгейта]] і {{нп3|Міліметр ртутнага слупа|міліметрамі ртутнага слупа|ru|Миллиметр ртутного столба}} — паказаннямі [[барометр]]а. Персанажы не знаёмыя адзін з адным і не перасякаюцца па ходзе дзеяння рамана; адзіны злучальны іх матыў — спякота і смага. Шы Шумэй лічыла, што Лінь у пэўным сэнсе выкарыстоўвала мову [[Нямое кіно|нямога кінематографа]], але без закадравага каментара або тлумачальных тытраў. Апісанне рухаў жанчыны, якая едзе на ровары, нагадвае {{нп3|Раскадроўка|раскадроўку|ru|Раскадровка}}. Не звязаны з папярэднім і наступным эпізод, у якім пара ў кафэ есць [[марозіва]], «працуе як кінакамера, што дазваляе стварыць жаданую атмасферу і фон дзеяння». У трэцяй главе адбываецца бойка паміж двума персанажамі (Ван Канам і Ян Санам), у пятай чале адна з гераінь мімаходам бачыць, як паліцыянты вядуць ва ўчастак двух дужых хлопцаў; у восьмай главе аб гэтай бойцы паведамляецца ў раздзеле навін мясцовай газеты. Гэты прыём — спадарожнай, мімалётнай згадкі — выкарыстоўваецца не аднойчы. Некаторыя крытыкі лічылі, што гэта ўсяго толькі стыль традыцыйнага кітайскага апавядання, дзе падзеі не ўвязаныя ў загадзя прадуманы сюжэт, утвараючы сеткавыя перапляценні ў сілу збегу абставінаў, а не прычыннасці. Такая пабудова была тыпова для [[Імперыя Цын|цынскіх]] раманаў; сапраўды гэтак жа вядучымі дзеючымі асобамі ў Лінь Хуэйінь з’яўляюцца навукоўцы. Зрэшты, ужо вядучы літаратурны крытык {{Не перакладзена 5|Лі Цзяньу|||Li Jianwu}} у 1935 годзе заявіў, што раман «праўдзіва сучасны» не толькі па структуры і тэхніцы пісьма, але і па глыбокай укаранёнасці ў кітайскай традыцыі{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}. Модны ў Кітаі таго часу вульгарны сацыялагічны падыход, збольшага, адбіўся на рамане Лінь Хуэйінь. Ва ўсіх эпізодах відавочна супрацьпастаўляюцца бяздзейнасць забяспечаных класаў і працавітасць прыгнечаных ніжэйшых саслоўяў. Напрыклад, адным з лейтматываў з’яўляецца апісанне потных разносчыкаў ў брудным абутку, або рыкшаў і насільшчыкаў з каромысламі. Спадар, які сядзіць у крэсле рыкшы, пры гэтым заклапочаны тым, што яму замовіць на абед. У адрозненне ад традыцыйных раманаў, аўтар не дае дыдактычнага каментара, але апісанні самадастатковыя. Такіх проціпастаўленняў досыць шмат: багатая сям’я рыхтуецца да дня нараджэння свайго матрыярха, у той час як бедны рыкша садзіцца ў турму. Насільшчык памірае ад халеры, ігнаруемы лекарамі, а Ван Кан і Ян Сан б’юцца прама на вуліцы, але на гэта не звяртае ўвагі нявеста А Шу ў традыцыйным чырвоным убранні. Яе сілком выдаюць замуж і яна ўпершыню ўбачыць свайго будучага мужа толькі на вяселлі. Пры гэтым сама яна — прыхільніца ідэй {{нп3|Вольнае каханне|вольнага кахання|ru|Свободная любовь}}, пра якую даведалася з кніг і часопісаў. Збольшага, гэтыя сцэны служаць і для дэманстрацыі бясплоднасці [[ідэалізм]]у на фоне традыцыйнага грамадства; ідэалы — усяго толькі пустыя лозунгі. Гэтая тэма была развіта ў некаторых іншых навэлах Лінь Хуэйінь, асабліва «Вэньчжэнь»(1936), і п’есах, прысвечаных рабскаму становішчу жанчын-служанак, якіх рэвалюцыя вызваліла толькі на паперы{{Sfn|Shih Shu-mei|2001|p=212—215}}. === Паэзія ===   На думку кітайскага даследчыка Сун Вэйцзе, для паэтычнага самавыяўлення Лінь Хуэйінь выключную важнасць складалі вобразы Пекіна як «жывога» горада, «суцэльнага» музея пад адкрытым небам. Дэманстрацыя яе сталасці як паэта супала са знаходжаннем у 1931 годзе ў санаторыі Шуанцын ў заходнім прыгарадзе паўночнай сталіцы; менавіта да гэтага перыяду ставяцца яе тэксты з характэрнымі меладычнымі і рытмічнымі асаблівасцямі, якія адсылаюць да «архітэктурных», прасторава шматмерных вобразаў. Такія яе вершы «Хто любіць неспакой пераменаў?», «Хваляванне», "Квіценне персіка"і «Ліхтар і лотас». У «Хваляванні» лірычны герой (у кітайскай мове няма граматычнага роду) схіляе калені перад чыстым спакоем прыроды; у «Ліхтары і лотасе» сэрца і розум паэта абяртаюцца ў лотас, асветлены ліхтарыкам, пушчаным па рацэ, спасцігаючы рок і прыгажосць жыцця і смерці. Верш 1935 года «Надбрамная вежа» прадстаўляе восеньскую пастараль, убачаную з вышыні гарадской сцяны, і перадае эстэтычнае задавальненне «на адлегласці». Падобна сваім таварышам па «Таварыству паўмесяца», Лінь Хуэйінь адпрэчыла калянасць формы класічнай кітайскай паэзіі. У "Надбрамнай вежы " свабодны памер дазваляе чляніць тэкст на фрагменты, якія прадстаўляюць моманты ўспрымання і ствараюць «візуальны эфект» апісання лесу з ірдзяным лісцем і яго адлюстраваннем у ясны восеньскі дзень. Збольшага, гэтыя вобразы адсылаюць да канцэпту «архітэктурнага водару», развітага ў артыкуле Ляна і Лінь «Аб прыгарадных пабудовах Бэйпіна». У 1937 годзе яна апяла Пекін у «Вясновай сцэне», што адлюстроўвае яе непрыманне мадэрнізацыі старажытнага горада, сімвалам якой з’яўляюцца дымлівыя фабрычныя трубы. Аўтары «Кембрыджскай гісторыі кітайскай літаратуры» таксама прыводзілі «Вясновую сцэну» як тыповую для паэтыкі Лінь Хуэйінь, што {{нп3|Рэпрэзентацыя|рэпрэзентуе|ru|Репрезентация}} ўсю школу ''цзінпай''. У першую чаргу, гэта чуласць да англа-амерыканскай версіі гуманізму, эстэтычнай вытанчанасці старой кітайскай культуры і напружаная ўвага да ўсіх праяў гарадскога жыцця, ад духоўнасці да пачуццёвых уражанняў. Сун Вэйцзе звярнуў увагу, што праўдзівы дух Пекіна ў «Надбрамнай вежы» перадае вобраз грашовых прысмакаў, што прадаюцца з латка каля гарадскіх варот{{Sfn|Song|2014|p=65—69}}<ref>{{кніга|загаловак=The Cambridge History of Chinese Literature|спасылка=https://books.google.ru/books?id=1jGz0qXPgM0C&pg=PA527&lpg=PA527&dq=lin+huiyin+cambridge+history+of+chinese+literature&source=bl&ots=Qq6TQntfbB&sig=ACfU3U2VSe4ehlQqPdHyklT-bdT42VBUIg&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjrue7Y5K7pAhVJ06YKHSYmABUQ6AEwAXoECAgQAQ#v=snippet&q=lin%20huiyin&f=false|адказны=Ed. by Kang-i Sun Chang, Stephen Owen|выдавецтва=Cambridge University Press|год=2010|isbn=978-0-521-85559-4|pages=527—528|allpages=793|volume=II: From 1375}}</ref>. == Лінь Хуэйінь — архітэктар і гісторык архітэктуры == === Самастойныя праекты === [[Файл:Geology_Building,_Peking_University.gif|міні|250px|Будынак геалагічнага факультэта Пекінскага ўніверсітэта, узведзены па праекце Лян Сычэна і Лінь Хуэйінь. ''Фота 1935 года'']] На думку {{Не перакладзена 5|Шы Шумэй||zh|史書美}}, уплыў Лінь Хуэйінь на архітэктурную творчасць яе мужа сістэматычна ігнаруецца даследчыкамі. Яе сын Лян Цунцзе катэгарычна сцвярджаў, што пераважная большасць праектаў, якія прыпісваюцца Лян Сычэну, на самай справе былі створаны Хуэйінь. Агульным месцам у гістарыяграфіі стала прадстаўленне тандэму «Лян-Лінь» як адзінага архітэктара, дзейнасць якога прывяла да «пераадкрыцця» будаўнічай спадчыны Кітая і сур’ёзнага прагрэсу ў архітэктурным дызайне ў гэтай краіне{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}{{Sfn|Kalman|2018}}. Праграма навучання, якую Лян і Лінь прайшлі ў Пенсільванскім універсітэце, была заснавана на курсе парыжскай {{нп3|Школа вытанчаных мастацтваў (Парыж)|Школы вытанчаных мастацтваў|ru|Школа изящных искусств (Париж)}}, і назаўжды сфармавала іх эстэтычнае крэда: «Вывучаць усе стылі, каб выкарыстоўваць іх для нацыянальных патрэб»{{Sfn|Kalman|2018}}. Першай самастойнай замовай маладых архітэктараў быў праект кампуса {{Не перакладзена 5|Паўночна-Усходні ўніверсітэт (Шэньян)|Паўночна-Усходняга ўніверсітэта||Northeastern University (China)}} ў [[Шэньян]]е, да распрацоўкі якога яны прыцягнулі сваіх калег, што таксама атрымалі адукацыю ў ЗША. Заснаваная імі фірма «Liang, Chen, Tong and Cai Partnership Co.» (імя Лінь Хуэйінь не згадвалася) атрымала таксама падрад на распрацоўку чарцяжоў універсітэцкіх гарадкоў у {{нп3|Цзіньчжоу||ru|Цзиньчжоу}} і {{нп3|Гірын (горад)|Цзілінь|ru|Гирин (город)}}. Універсітэцкі корпус знішчаны ў выніку японскіх бамбардзіровак у верасні-кастрычніку 1932 года. Мяркуючы па захаваных дакументах і фатаграфіях (у тым ліку аэрафотаздымцы), універсітэцкі гарадок быў пабудаваны як традыцыйны кітайскі горад-крэпасць прамавугольнай формы, арыентаваны па восі поўнач — поўдзень. Уваходныя вароты былі аформлены на ўзор рымскіх трыумфальных арак, і вялі да двухпавярховага цэнтральнага корпуса. Яшчэ ў перыяд працы ў Шэньяне, Лінь Хуэйінь і Лян Сычэн выпрацавалі ўласнае стаўленне да кітайскага дойлідства: базавыя для яго стоечна-бэлечныя канструкцыі гістарычна з’яўляліся драўлянымі, але, падобна антычнай архітэктуры, яны дапускаюць пераход да каменнага і жалезабетоннага будаўніцтва. Эталонам канструктыўнай мэтазгоднасці і эстэтыкі з’яўляюцца помнікі [[Імперыя Тан|эпохі Тан]]{{Sfn|Kalman|2018}}. [[Файл:Xuanwu,_Nanjing,_Jiangsu,_China_-_panoramio_(25).jpg|250px|злева|міні|Галоўны будынак Нанкінскага музея]] У Пекіне ў 1932 годзе Лян і Лінь правялі рэканструкцыю будынка шаўкаторгавай фірмы «Жэньлі», спраектаваўшы для яго трохпавярховы фасад і зноўку аформілі гандлёвыя залы. Упершыню ў Пекінскай архітэктуры яны ўжылі панарамныя вокны з ліставым шкленнем, аднак захаваўшы звыклыя элементы кітайскага ордара з васьмікутнымі калонамі, фрызам і галовамі драконаў, якія спалучаюцца са стылем [[ар-дэко]]. У гандлёвых залах былі захаваны драўляныя калоны, якімі замаскіравалі жалезабетонныя апорныя бэлькі; пры гэтым інтэр’ер мог мяняцца з перастаноўкай шырмаў, што было адкрытым рухам традыцыі. Дзвярныя праёмы былі забяспечаныя традыцыйнымі размаляванымі перамычкамі; усе дэталі архітэктурных упрыгажэнняў былі ярка размаляваныя ў стылі [[Сун|дынастыі Сун]]. Вядома, што аздабленнем інтэр’ераў кіравала менавіта Лінь Хуэйінь{{Sfn|Kalman|2018}}. Канадскі спецыяліст па гісторыі архітэктуры Гаральд Кальман сцвярджаў, што важнай ідэалагемай дзейнасці Ляна і Лінь было захаванне формулы, прапанаванай яшчэ ў XIX стагоддзі: {{Кітайская|体用|体用|tǐyòng|тиюн}} — баланс паміж кітайскай «асновай» і заходнім «прыкладным дзеяннем»{{Sfn|Kalman|2018}}. Ужо ў 1934 годзе, праектуючы будынак геалагічнага факультэта і жаночага інтэрната Пекінскага ўніверсітэта, Лян і Лін рашуча адмовіліся ад традыцыі на карысць мадэрнізму, відавочна улічваючы напрацоўкі [[Ле Карбюзье]] і [[Вальтэр Гропіус|Гропіуса]]. Тут відавочна выявіліся ўсе характэрныя рысы інтэрнацыянальнай мадэрнісцкай архітэктуры, блізкай «Баўгаўзу»: ўспрыманне будынка як суцэльнага аб’ёму, адсутнасць сіметрыі і мінімалісцкае мастацкае афармленне. Пазней і Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь лічылі, што гэты стыль павінен быць перароблены пад патрэбы кітайцаў{{Sfn|Kalman|2018}}. У выніку, калі Лян Сычэну прапанавалі пабудаваць новы будынак {{Не перакладзена 5|Нанкінскі музей|Нацыянальнага музея ў Нанкіне||Nanjing Museum}}, ён выканаў яго ў сунска-цзіньскім стылі, злучыўшы формы традыцыйнай кітайскай архітэктуры з сучаснымі жалезабетоннымі канструкцыямі. Лінь Хуэйінь лічыла яго не менш сучасным, чым карпусы Пекінскага ўніверсітэта, бо яно ўвасабляла кітайскі дух, арэчаўлённы пры дапамозе заходніх інавацый. У адным са сваіх артыкулаў яна пісала, што выкарыстанне сучасных матэрыялаў не павінна змяніць глыбінных асноў кітайскага дойлідства. У сілу гістарычных прычын, будынак Нанкінскага музея аказаўся апошнім будынкам, пабудаваным па ўласным праекце пары Ляна і Лінь{{Sfn|Kalman|2018}}. === Гісторыя архітэктуры === ==== Традыцыя і мадэрн ==== [[Файл:Wutai_Foguang_Si_2013.08.28_10-55-56.jpg|міні|250px|Канструкцыі даху павільёна Дундадзянь храма {{нп3|Фогуан||ru|Фогуан}}, збудаваныя ў 857 годзе. ''Датаваныя Лінь Хуэйінь ў 1937 годзе, фота 2013 года'']] У дысертацыі Ван Міньіна не праводзіцца адрозненняў паміж укладам Лян Сычэна і Лінь Хуэйінь пры стварэнні з гісторыі кітайскай архітэктуры сур’ёзнай навуковай дысцыпліны. Пры гэтым паказваецца, што многія артыкулы, якія выйшлі за подпісам Сычэна «неслі сляды натхнення Лінь» і атрыбутаваць індывідуальныя ідэі не заўсёды ўяўляецца магчымым{{Sfn|Wang|2010}}. Згодна з Ван Міньінам, метад даследавання Ляна-Лінь уключаў тры асноўныя кампаненты: прыняцце заходняга акадэмічнага пісьма, распрацоўка стадыйнай перыядызацыі на ўзор еўрапейскай, выкарыстанне марфалагічнага метаду стылявой датыроўкі. Перыядызацыю і падставы для марфалагічнага параўнальнага метаду трэба было распрацаваць у ходзе палявых даследаванняў на першасных крыніцах, то ёсць сапраўдных пабудовах з іх канструктыўнымі і мастацкімі асаблівасцямі. Яны былі атрыманы ў ходзе 22 экспедыцый на тэрыторыі правінцый [[Хэбэй]], [[Шаньсі]], [[Чжэцзян]], [[Шаньдун]], [[Хэнань]], [[Цзянсу]], [[Шэньсі]], [[Хунань]], [[Ляанін]], [[Юньнань]] і [[Сычуань]]. Само па сабе прымяненне эмпірычнага метаду не было рэвалюцыйным для Кітая: яго ўжо з поспехам выкарыстаў японскі архітэктар і гісторык {{Не перакладзена 5|Іта Цюта|||Itō Chūta}} у «Гісторыі кітайскай архітэктуры» ({{Lang-ja|支那建築史}}) 1925 года, напісанай на аснове сучаснага навуковага метаду{{Sfn|Wang|2010}}. Артыкулы і манаграфіі Ляна і Лінь рэзка адрозніваліся па стылі ад работ іх сучаснікаў: выклад быў пабудаваны па прынцыпе прадметнай прычыннасці, выкарыстоўваючы стандартную структуру «Уводзіны — бягучы стан пытання — гісторыя — апісанне пабудовы (планіроўка, канструкцыі, афармленне) — ілюстраваныя дапаўненні». Першае апісанне дадзеных, атрыманых «у полі», выйшла ў 1932 годзе: гэта быў артыкул «Пагада Гуаньінь ў Цзісяне». Разыходжанне паміж Сычэнам і Хуэйінь заключалася ў тым, што Лян імкнуўся апісваць пабудову ў комплексе, і, не адмаўляючыся ад важнасці упрыгажэнняў і арнаментаў, лічыў іх другараднымі для датыроўкі і характарыстыкі аб’екта. Выкарыстоўваючы граматычныя інтэнцыі, Лян Сычэн называў канструкцыю будынка «граматыкай», а арнаменты і ўпрыгажэнні — «лексікай» (сфармулявана гэта было ў 1945 годзе). Як вывучэнне граматыкі з’яўляецца абавязковай умовай асваення мовы, так і вызначэнне будаўнічых метадаў і архітэктурных структур з’яўляецца першым крокам да пазнання і вызначэнню архітэктурнага стылю. Дзякуючы сувязям пары Ляна-Лінь у ЗША і выданням іх работ па-англійску, з 1950-х гадоў структурны метад вывучэння гісторыі кітайскай архітэктуры шырока распаўсюдзіўся ў свеце. З іншага боку, і Лян Сычэн, і Лінь Хуэйінь лічылі, што кітайская архітэктура ў аснове сваёй драўляная, і мала звярталі ўвагі на каменнае, цаглянае і глінабітнае дойлідства, якое стала вывучацца пазней{{Sfn|Wang|2010}}. Асноўныя намаганні Ляна і Лінь былі накіраваны на вывучэнне палацава-храмавага дойлідства, формы і канструкцыі якога, як вынікала з палявых даследаванняў і пісьмовых крыніц, бесперапынна эвалюцыянавалі, па меншай меры, з эпохі {{нп3|Перыяд Вёснаў і Восеняў|Вёснаў і Восеняў|ru|Период Вёсен и Осеней}} (VIII—V стагоддзі да н.э.). Прынамсі, на працягу 1000 апошніх гадоў, кожная імператарская дынастыя выпускала афіцыйныя прадпісанні па будаўніцтве, якім найбольш дакладна вынікалі на поўначы краіны, блізу Цэнтра палітычнай улады{{Sfn|Wang|2010|p=188—189}}. У заяўцы на паступленне ў аспірантуру Гарвардскага ўніверсітэта (тэмай была абраная эвалюцыя кітайскага палацавага дойлідства) Лян Сычэн яшчэ ў 1927 годзе сфармуляваў сваё крэда, якога паслядоўна прытрымліваўся ўсё жыццё: калі для заходняй архітэктуры характэрная глыбокая рэвалюцыйная змена стыляў (антычны, раманскі, [[Готыка|гатычны]], і т. д.), то кітайская традыцыя эвалюцыянавала, не перарываючыся. Напісаць дысертацыю так і не ўдалося з-за адсутнасці ў ЗША неабходных крыніц. У артыкуле 1934 года найважнейшай марфалагічнай прыкметай былі пазначаныя разнавіднасці [[доу-гун]]аў — злучальных элементаў даху і апорных слупоў{{Sfn|Wang|2010|p=193—194}}. Лян Сычэн праводзіў паралелі паміж традыцыйнай стоечно-бэлечнай модульнай сістэмай кітайскага дойлідства і жалезабетоннымі канструкцыямі сучаснага мадэрнізму, падкрэсліваючы першапачатковую прагрэсіўнасць кітайскага стылю, які дазваляе свабоднае абыходжанне з ўнутранымі прасторамі, не абмежаванымі апорнымі сценамі{{Sfn|Wang|2010|p=197—198}}. ==== Праблема перыядызацыі ==== [[Файл:华林寺大殿丁字栱、月梁及驼峰.JPG|злева|міні|250px|[[Доу-гун]]ы, слупы і канструкцыі даху {{Не перакладзена 5|Хуалінь (храм)|храма Хуалінь||Hualin Temple (Fuzhou)}} ў [[Фучжоў|Фучжоу]]. ''[[Сун|Эпоха Сун]], фота 2015 года'']] Палявыя даследаванні, якія праводзіліся Лянам і Лінь, пераканалі іх у яшчэ адной тэорыі, заснаванай на традыцыйных кітайскіх поглядах. Гаворка ішла аб цыклічным успрыманні гістарычнага развіцця кітайскай архітэктуры; гэта значыць пры плаўнай эвалюцыі канструктыўных элементаў, стылявыя асаблівасці былі схільныя да ўздымаў і падзенняў. У артыкуле Лінь Хуэйінь «Аб асноўных характарыстыках кітайскай архітэктуры» (1932 год) была апісана адпаведнасць архітэктурных стыляў змене кітайскіх дынастый, заснаваная на найважнейшай марфалагічнай прыкмеце — сістэме доу-гунаў. Пасля дынастый [[Сун]] і [[Юань (імперыя)|Юань]] гэтая канструкцыя стала празмерна пераўскладненай, без практычнай неабходнасці. Апагей стылявой сталасці, мэтазгоднасці формаў, і адпаведнасці канструктыўнай ўстойлівасці і ўпрыгажэнняў быў дасягнута ў [[Імперыя Тан|эпоху Тан]]. Лінь Хуэйінь апісвала танскую архітэктуру ў тэрміналогіі велічы і «мужнасці». Дынастыя Сун, якая прыйшла ёй на змену дэманстравала камернасць і «жаноцкасць», што было прыкметай палітычнага заняпаду і прыгнёту іншаземцамі. Празмерна вычварны [[Імперыя Мін|мінскі]] і [[Імперыя Цын|цынскі]] стыль называўся «дэкадэнцкі». Палявыя экспедыцыі былі закліканы падвесці пад гэтую тэорыю эмпірычную базу, што і прывяло да адкрыцця храма [[Фогуан]] у павеце {{нп3|Утай (Сіньчжоў)|Утай|ru|Утай (Синьчжоу)}}, на адной з бэлек якога Лінь Хуэйінь выявіла дату, адпаведную 857 году, гэта значыць храм быў на 157 старэйшы за вядомае раней найстаражытнае драўлянае збудаванне ў Кітаі. Аб іпабудовах, якія існавалі раней, можна было судзіць як з літаратурных першакрыніц, так і з захаваных твораў жывапісу і невялікіх гліняных мадэляў пабудоў, якія знаходзіліся ў грабніцах шляхты эпох [[Імперыя Хань|Хань]] і Тан{{Sfn|Wang|2010}}. У «Ілюстраванай гісторыі кітайскай архітэктуры», як мінімум адна глава ў якой была цалкам напісана Лінь Хуэйінь, была прапанавана траістая перыядызацыя кітайскай драўлянай архітэктуры ад Тан да Цын: # «Энергічны перыяд» (850—1050 гады); # "Элегантны перыяд (1000—1400 гады); # «Грубы перыяд» (1400—1900 гады). Гэты падзел цалкам адпавядаў перыядызацыі, прапанаванай у артыкулах Ляна і Лінь у 1930-я гады. У вялікай гісторыі кітайскага дойлідства архітэктурных перыядаў было выдзелена 7 і яны суадносіліся з дынастыямі кітайскай палітычнай гісторыі{{Sfn|Wang|2010|p=200—201}}. == Памяць == [[Файл:Lin_Huiyin_4.jpg|міні|250px|Лінь Хуэйінь ў школьныя гады]] Лінь Хуэйінь засталася ў культурнай памяці перш за ўсё як сімвал жанчыны Новага Кітая. У розных рэйтынгах розных выданняў пры жыцці і ў XXI стагоддзі яе нязменна ўключаюць у лік «{{нп3|Чатыры вялікія прыгажуні Кітая|чатырох прыгажунь|ru|Четыре великие красавицы Китая}}» сучаснага Кітая або перыяду Рэспублікі<ref>{{Cite web|title=民国四大美女最真实图片，林徽因是最漂亮的|url=https://www.sohu.com/a/253296135_100099898|publisher=Sohu.com|date=2019-09-11|access-date=2020-05-12|lang=zh}}</ref>. Брыжыт Дзюзан адзначыла, што ў дачыненні да Лінь Хуэйінь звычайным стала выкарыстанне спалучэння {{Кітайская|一代才女|一代才女|yīdài cáinǚ|идай цайнюй}} — «таленавітая дзяўчына свайго пакалення» (аўтарам яго быў {{нп3|Ху Шы||ru|Ху Ши}}), у якім відавочна ўтрымліваецца адсылка да пісьменных жанчын ранейшых дынастый, якія пісалі ў затворы жаночых пакояў, пераважна пра няшчаснае каханне. У плане прафесійнай дзейнасці яна звычайна разглядаецца як памочніца свайго мужа Лян Сычэна, што таксама адпавядае кітайскай традыцыі{{Sfn|Brigitte Duzan}}<ref>{{Cite web|title=民國四大美女林徽因、陸小曼、周璇、阮玲玉，為何沒第一美人胡蝶 原文網|url=https://kknews.cc/history/z24xlyq.html|publisher=DMCA|date=2017-25-20|access-date=2020-05-12|lang=zh}}</ref>. Зборы паэтычных і навуковых твораў Лінь Хуэйінь пабачылі свет у 2000-я гады. «Ілюстраваная гісторыя кітайскай архітэктуры» Лян Сычэна і Лінь Хуэйінь упершыню была апублікавана ў 1953 годзе; у перакладзе Вільмы Фэрбэнк выйшла ў 1984 годзе ў англійскім варыянце, а новае кітайскае выданне рушыла ўслед ў 1988 годзе{{Sfn|Brigitte Duzan}}{{Sfn|Wang|2010}}. У 2014 годзе пад рэдакцыяй Лян Цунцзе — сына Лінь Хуэйінь — выйшаў яе збор твораў, які ўключаў усю спадчыну, у тым ліку тую, якая раней не выдавалася. Акрамя паэтычных твораў былі ўключаныя ўзоры аўтарскага почырку і некалькі сотняў фатаграфій<ref>{{Cite web|title=林徽因集：诗歌 散文|url=http://www.wsgph.com/bookshow.asp?id=730750|publisher=wsgph.com|access-date=2020-06-03}}</ref>. Першую падвойную біяграфію Лян Сычэна і Лінь Хуэйінь апублікавала ў 1982 годзе Вільма Фэрбэнк (перагледжанае выданне было ў 1994 годзе). Аб’ёмную біяграфію, напісаную ў лірычным ключы, апублікавала на Тайвані ў 1993 годзе Лінь Шань, яна некалькі разоў перавыдавалася. Затым рушылі ўслед і іншыя біяграфіі, выдадзеныя ў мацерыковым Кітаі і на Тайвані, у якіх, як правіла, падкрэслівалася роля Лінь Хуэйінь — прыгажуні і аб’екта натхнення вялікіх людзей, яе атачалі{{Sfn|Shih Shu-mei|2001}}. Папулярызацыі асобы Лінь Хуэйінь спрыяў тэлесерыял 2000 года «{{Не перакладзена 5|Красавіцкая рапсодыя (тэлесерыял)|Красавіцкая рапсодыя||April Rhapsody}}», прысвечаны, пераважна, [[Сюй Чжымо]]. Назва адсылала да аднаго з лірычных вершаў Лінь Хуэйінь, адрасатам якога з’яўляўся Сюй. Ролю Хуэйінь выканала {{нп3|Чжоу Сюнь||ru|Чжоу Сюнь}}. Дакладнасць адлюстраваных падзей і характараў падвяргалася крытыцы з боку сына Лінь Хуэйінь. 11 мая 2017 года ў Пекіне адбылася прэм’ера оперы «Лінь Хуэйінь», замоўленай кітайскім нацыянальным оперным тэатрам кампазітару {{Не перакладзена 5|Цзінь Пэйда|||Peter Kam}}. У вялікіх партыях — [[сапрана]] Чэнь Сяадо (Лінь) і [[барытон]] Гаа Пэн (Лян Сычэн). Лібрэтысты імкнуліся паказаць гістарычную рэальнасць, наколькі гэта магчыма ў оперным спектаклі. Вялікім поспехам карыстаецца камерная опера «Развітанне з Кембрыджам», выбудаваная ў рэчышчы сучасных плыняў у кітайскай музыцы і драматургіі. Лібрэта яе (аўтар — рэжысёр і драматург Чэнь Юй) пабудавана ад асобы Цзінь Юэліня, які прыйшоў на магілу Лінь Хуэйинь, і уваскрашае ў памяці яе жыццё. Арыі напісаны на вядомыя вершы самой Лінь Хуэйінь і Сюй Чжымо<ref>{{артыкул|аўтар=Чжу Линьцзи|загаловак=Черты постмодернизма в либретто китайской камерной оперы «Прощание с Кембриджем»|выданне=Вестник Кемеровского государственного университета культуры и искусств|год=2019|нумар=48|спасылка=https://cyberleninka.ru/article/n/cherty-postmodernizma-v-libretto-kitayskoy-kamernoy-opery-proschanie-s-kembridzhem|старонкі=157—164|doi=10.31773/2078-1768-2019-48-157-164|архіў дата=2021-01-26|архіў=https://web.archive.org/web/20210126064906/https://cyberleninka.ru/article/n/cherty-postmodernizma-v-libretto-kitayskoy-kamernoy-opery-proschanie-s-kembridzhem}}</ref>. Дом у Пекінскім [[хутун]]е, у якім у 1931—1937 гадах жылі Лян Сычэн і Лінь Хуэйінь, пачынаючы з 2002 года апынуўся пад пагрозай зносу — на яго месцы планавалася ўзвядзенне гандлёвага цэнтра. У 2010 годзе было абвешчана, што дом унесены ў спіс ахоўных аб’ектаў культурнай спадчыны і ў ім будзе ўладкаваны музей. У 2011 годзе будынак быў незаконна знесены, нягледзячы на свой статус. Абвешчаная рэканструкцыя да 2020 года так і не была даведзена да канца і працягваюцца разбіральніцтвы<ref>{{Cite web|title=Снесен дом Лян Сычэна и Линь Хуэйинь|url=http://russian.people.com.cn/31516/7714182.html|publisher=[[Жэньмінь жыбаа]]|date=2012-01-29|access-date=2020-05-11|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125103202/http://russian.people.com.cn/31516/7714182.html|url-status=live}}</ref>{{Sfn|Brigitte Duzan}}{{Sfn|Kalman|2018}}<ref>{{Cite web|title=梁思成、林徽因故居被拆除|url=http://news.cntv.cn/special/gujubeichai/shouye/index.shtml|publisher=CCTV|date=2020-01-26|access-date=2020-05-12|archive-date=2021-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123122527/http://news.cntv.cn/special/gujubeichai/shouye/index.shtml|url-status=live}}</ref>. == Выданні твораў == * Jiǔshíjiǔ dù zhòng: Lín Huīyīn xiǎoshuō : «Дзевяноста дзевяць градусаў»: раман Лінь Хуэйінь; Рэд. Чэнь Сюэюн / Biānxuǎn Chén Xuéyǒng. — Shànghǎi : Shànghǎi gǔjí chūbǎnshè: Fāxíng xīnhuá shūdiàn shànghǎi fāxíng suǒ, 1999. — 183 p. — Арыг.: 《九十九度中》 : 林徽因小说. 编选陈学勇. 上海古籍出版社 : 发行新华书店上海发行所, 1999. 183 页. — ISBN 7532526410. * Lín Huīyīn jiànzhú wénjí : Збор сачыненняў Лінь Хуэйінь па архітэктуры; Пад рэд. Лян Цунчэна / Liáng Cóngchéng biān. — Táiběi : Yìshùjiā, 2000. — 335 p. — Арыг.:《林徽音建築文集》梁從誠編. 臺北市：藝術家, 2000 (民89). 335 页. — ISBN 957-8273-63-0. * Lín Huīyīn shī wénjí : Збор паэтычных твораў Лінь Хуэйінь. — Shànghǎi : Shànghǎi lánlián shūdiàn, 2006. — 233 p. — Арыг.:《林徽因诗文集》上海：上海兰联书店，2006. 233 页. — ISBN 7-5426-2339-7. * Lín Huīyīn jí Liáng Cóngjiè biān : Збор сачыненняў Лінь Хуэйінь, складзены Лян Цунцзе. — Běijīng shì : Rénmín wénxué chūbǎnshè, 2014. — Т. 1—3. — Арыг.: 林徽因集, 梁从诫编. 北京市: 人民文学出版社, 2014. — ISBN 9787020104833. == Крыніцы == {{reflist}} == Літаратура == {{refbegin|2}} * {{кніга|аўтар=Chén Xīnhuá|загаловак=Bǎinián jiāzú: Lín Chǎngmín, Lín Huīyīn|інфа=[Сям'я стагоддзя: Лінь Чанмінь, Лінь Хуэйінь]|асноўны аўтар=[Чэнь Сіньхуа]|месца=Xīndiàn|выдавецтва=Lìxù wénhuà shìyè yǒuxiàn gōngsī|год=2002|isbn=957-0411-59-7|ref=Чэнь Сіньхуа|мова=zh|allpages=381|каментарый=陳新華著 《百年家族：林長民‧林徽因》新店市: 立緒文化事業有限公司, 2002 (民91). 381 页}} * {{кніга|аўтар=Lín Shān|загаловак=Yīdài cáinǚ Lín Huīyīn|месца=[[Пекін|Běijīng]]|выдавецтва=Zuòjiā chūbǎnshè|год=2005|isbn=7-5063-3343-0|ref=Лінь Шань|мова=zh|серыя=Jīngzhì nǚrén|інфа=[Таленавітая жанчына эпохі: Лін Хуэйінь]|асноўны аўтар=[Лінь Шань]|allpages=399|каментарый=林杉著 《一代才女林徽因》北京：作家出版社，2005. 399 页 (精致女人)}} * {{кніга|аўтар=Mèng Xiéyáng|загаловак=Yīshēng shèng fàng rú liánhuā|інфа=[Жыццё як кветка лотаса: Біяграфія Лінь Хуэйінь]|асноўны аўтар=[Мэн Сеян]|месца=[[Шанхай|Shànghǎi]]|выдавецтва=Wénhuì chūbǎnshè|год=2013|isbn=978-7-5496-0867-6|ref=Мэн Сеян|падзагаловак=Lín Huīyīn chuán|мова=zh|allpages=303|каментарый=孟斜阳著 《一生盛放如莲花林徽因传 》上海：文汇出版社，2013. 303 页}} * {{кніга|аўтар=Fairbank W.|загаловак=Liang and Lin: partners in exploring China's architectural past|адказны=foreword by {{iw|Jonathan Spence}}|месца=Philadelphia|выдавецтва=University of Pennsylvania Press|год=1994|isbn=978-0-8122-2040-7|ref=Fairbank|allpages=xvii, 207}} * {{артыкул|аўтар=Kalman H.|загаловак=‘Chinese Spirit in Modern Strength’: Liang Sicheng, Lin Huiyin, and Early Modernist Architecture in China|выданне=Journal of the Royal Asiatic Society Hong Kong Branch|год=2018|ref=Kalman|спасылка=https://www.jstor.org/stable/10.2307/26531708|volume=58|pages=154—188}} * {{кніга|аўтар=Shih Shu-mei|загаловак=The lure of the modern : writing modernism in semicolonial China, 1917—1937|месца=Berkeley and Los Angeles|выдавецтва=University of California Press|год=2001|isbn=0-520-22063-3|ref=Shih Shu-mei|allpages=xiii, 427}} * {{артыкул|аўтар=Song Weijie|загаловак=The Aesthetic versus the Political: Lin Huiyin and Modern Beijing|выданне=Chinese Literature: essays, articles, reviews (CLEAR)|год=2014|ref=Song|спасылка=https://www.jstor.org/stable/43490200|volume=36|pages=61—94}} * {{кніга|аўтар=Wang Min-Ying|загаловак=The Historicization of Chinese Architecture: The Making of Architectural Historiography in China, from the Late Nineteenth Century to 1953|выдавецтва=Columbia University|год=2010|ref=Wang|падзагаловак=Dissertation: for the degree of Doctor of Philosophy|allpages=xix, 429}} * {{артыкул|аўтар=Савинова Т. Б., Данчинова С. К.|загаловак=Традиционные и авторские символы в поэзии Линь Хуэйинь|спасылка=https://www.gramota.net/articles/issn_1997-2911_2020_8_16.pdf|выданне=Филологические науки. Вопросы теории и практики|год=2020|нумар=8|ref=Савинова, Данчинова|старонкі=76—80|doi=10.30853/filnauki.2020.8.16}} {{refend}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * {{cite web|title=林徽因的母亲太长寿，女儿女婿都病逝，她由女婿后妻照顾|url=https://www.sohu.com/a/351727347_100295163|publisher=搜狐|date=2019-06-11|access-date=2020-05-09|ref=林徽因}}{{Недаступная спасылка}} * {{cite web|author=Brigitte Duzan|title=Lin Huiyin 林徽因|url=http://www.chinese-shortstories.com/Auteurs_de_a_z_LinHuiyin.htm|publisher=Chinese-shortstories.com|date=2010-10-18|access-date=2020-05-10|lang=fr|ref=Brigitte Duzan|archive-date=2021-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210410181605/http://chinese-shortstories.com/Auteurs_de_a_z_LinHuiyin.htm|url-status=live}} * {{cite web|title=New opera turns spotlight on legendary Lin Huiyin|url=https://www.chinadaily.com.cn/culture/2017-05/16/content_29367787_2.htm|publisher=China Daily Information Co (CDIC)|date=2017-05-16|access-date=2020-05-10|archive-date=2020-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200416113032/https://www.chinadaily.com.cn/culture/2017-05/16/content_29367787_2.htm|url-status=live}} * {{cite web|title=Документальные фильмы: Лян Сычэн и Линь Хуэйинь|url=http://cctv.cntv.cn/lm/documentary_russian/linhuiyin/index.shtml|publisher=[[Цэнтральнае тэлебачанне Кітая]]|access-date=2020-05-11|archive-date=2020-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200311161036/http://cctv.cntv.cn/lm/documentary_russian/linhuiyin/index.shtml|url-status=live}} * {{cite web|title=Снесён дом Лян Сычэна и Линь Хуэйинь|url=http://russian.people.com.cn/31516/7714182.html|publisher=[[Жэньмінь жыбаа]]|date=2012-01-29|access-date=2020-05-11|archive-date=2021-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210125103202/http://russian.people.com.cn/31516/7714182.html|url-status=live}} {{продкі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Перакладчыкі Кітая]] [[Катэгорыя:Кітайскамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Кітайскамоўныя пісьменнікі]] [[Катэгорыя:Пісьменнікі Кітая]] [[Катэгорыя:Архітэктары Кітая]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Жанчыны Кітая]] [[Катэгорыя:Архітэктары Пекіна]] id5y5obypro9bblzldmxmdqlbdw6t4k 0 746818 5238192 5013107 2026-11-04T07:36:10Z Amherst99 6180 /* */ 5238192 wikitext text/x-wiki {{Гэты артыкул|аб мэтавых (працоўных) арбітах вышынёй да 2 000 км|Нізкая апорная арбіта|аб этапе, працэсе, тэхналогіі вываду КА на мэтавую арбіту}}[[Файл:Comparison satellite navigation orbits.svg|міні|Параўнанне [[GPS]], [[ГЛОНАСС]], [[Galileo]], Beidou-2 і [[Iridium (касмічны апарат)|Iridium]], [[Міжнародная касмічная станцыя|Міжнароднай касмічнай станцыі]], [[Хабл (тэлескоп)|касмічнага тэлескопа Хабла]] і параўнанне памераў [[Геастацыянарная арбіта|геастацыянарнай арбіты]] (і арбіты пахавання) з радыяцыйнымі паясамі Ван Алена і [[Зямля (планета)|Зямлёй]] у маштабе. Арбіта [[Месяц (спадарожнік Зямлі)|Месяца]] прыкладна ў 9 разоў большая за геастацыянарную арбіту.]] '''Нізкая калязямная арбіта''' (НКА, {{Lang-en|low Earth orbit, LEO}}) — гэта [[Геацэнтрычная арбіта|арбіта вакол Зямлі]] з перыядам 128 хвілін або менш (атрымліваецца не менш за 11,25 арбіт на дзень) і [[Эксцэнтрысітэт арбіты|эксцэнтрысітэтам]] менш за 0,25.<ref>{{Cite web|url=https://www.space-track.org/#/recent|title=Current Catalog Files|archive-url=https://web.archive.org/web/20180626190758/https://www.space-track.org/#/recent|archive-date=June 26, 2018|access-date=July 13, 2018|url-status=live|quote=LEO: Mean Motion > 11.25 & Eccentricity < 0.25}}</ref> Большасць штучных аб’ектаў у [[Касмічная прастора|касмічнай прасторы]] знаходзяцца на НКА, на вышыні не перавышаючай адну траціну радыуса Зямлі.<ref>{{cite journal|last1=Sampaio|first1=Jarbas|last2=Wnuk|first2=Edwin|last3=Vilhena de Moraes|first3=Rodolpho|last4=Fernandes|first4=Sandro|date=2014-01-01|title=Resonant Orbital Dynamics in LEO Region: Space Debris in Focus|url=https://www.researchgate.net/publication/273597440|journal=Mathematical Problems in Engineering|volume=2014|page=Figure 1: Histogram of the mean motion of the cataloged objects|doi=10.1155/2014/929810|doi-access=free|access-date=2018-07-13|archive-date=2021-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20211001030902/https://www.researchgate.net/publication/273597440_Resonant_Orbital_Dynamics_in_LEO_Region_Space_Debris_in_Focus|url-status=live}}</ref> Тэрмін ''вобласць'' ''НКА'' выкарыстоўваецца для вобласці космасу ніжэй вышыні 2 000 км (каля адной траціны радыуса Зямлі).<ref name="UNOOSA">{{Cite web|url=http://www.unoosa.org/documents/pdf/spacelaw/sd/IADC-2002-01-IADC-Space_Debris-Guidelines-Revision1.pdf|title=IADC Space Debris Mitigation Guidelines|date=September 2007|publisher=INTER-AGENCY SPACE DEBRIS COORDINATION COMMITTEE: Issued by Steering Group and Working Group 4|archive-url=https://web.archive.org/web/20180717154257/http://www.unoosa.org/documents/pdf/spacelaw/sd/IADC-2002-01-IADC-Space_Debris-Guidelines-Revision1.pdf|archive-date=2018-07-17|access-date=2018-07-17|url-status=live|quote=Region A, Low Earth Orbit (or LEO) Region – spherical region that extends from the Earth's surface up to an altitude (Z) of 2,000 km}}</ref> Аб’екты на арбітах, якія праходзяць праз гэтую зону, нават калі яны маюць [[Апацэнтр і перыцэнтр|апацэнтр]] вышэй або знаходзяцца [[Субарбітальны касмічны палёт|на субарбіце]], старанна адсочваюцца, паколькі яны ўяўляюць небяспеку сутыкнення для шматлікіх спадарожнікаў НКА. Усе пілатуемыя [[Арбітальная станцыя|касмічныя станцыі]] на сённяшні дзень знаходзіліся ў межах НКА. З 1968 па 1972 год месячныя місіі [[Апалон (касмічная праграма)|праграмы "Апалон"]] адправілі людзей за межы НКА. З моманту заканчэння праграмы "Апалон" ні адзін палёт чалавека ў космас не перавышаў НКА. == Вызначальныя характарыстыкі == Шматлікія крыніцы<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/low%20earth%20orbit|title=Definition of LOW EARTH ORBIT|website=Merriam-Webster Dictionary|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708162215/https://www.merriam-webster.com/dictionary/low%20earth%20orbit|archive-date=2018-07-08|access-date=2018-07-08|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=en-us|url=https://www.faa.gov/space/additional_information/faq/#s1|title=Frequently Asked Questions|publisher=FAA|archive-url=https://web.archive.org/web/20200602021356/https://www.faa.gov/space/additional_information/faq/#s1|archive-date=2020-06-02|access-date=2020-02-14|url-status=live|quote=LEO refers to orbits that are typically less than 2,400 km (1,491 mi) in altitude.}}</ref><ref>{{Cite news|date=2015-07-10|title=SCaN Glossary|publisher=NASA|url=https://www.nasa.gov/directorates/heo/scan/definitions/glossary/index.html#L|quote=Low Earth Orbit (LEO): A geocentric orbit with an altitude much less than the Earth's radius. Satellites in this orbit are between 80 and 2000 kilometers above the Earth's surface.|archivedate=https://web.archive.org/web/20200803122937/https://www.nasa.gov/directorates/heo/scan/definitions/glossary/index.html#L|url-status=live}} {{Cite web |url=https://www.nasa.gov/directorates/heo/scan/definitions/glossary/index.html |title=Архіўная копія |access-date=22 жніўня 2023 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200803122937/https://www.nasa.gov/directorates/heo/scan/definitions/glossary/index.html |archivedate=3 жніўня 2020 |url-status= }}</ref> вызначаюць НКА з пункту гледжання вышыні. Вышыня аб’екта на эліптычнай арбіце можа значна змяняцца ўздоўж арбіты. Нават на кругавых арбітах вышыня над зямлёй можа змяняцца да 30 км (асабліва для [[Палярная арбіта|палярных арбіт]]) з-за сплюшчанасці [[Фігура Зямлі|фігуры сфероіда Зямлі]] і мясцовага [[Тапаграфія|рэльефу]]. Хаця вызначэнні заснаваныя на вышыні па сваёй сутнасці неадназначныя, большасць з іх трапляе ў дыяпазон, вызначаны перыядам арбіты ў 128 хвілін, таму што згодна з трэцім законам Кеплера гэта адпавядае вялікай паўвосі 8 413 км. Для кругавых арбіт гэта, у сваю чаргу, адпавядае вышыні 2 042 км вышэй сярэдняга радыуса Зямлі, што ў цэлым адпавядае верхнім межам вышыні ў азначэннях НКА. Вобласць НКА вызначаецца некаторымі крыніцамі як вобласць у космасе, дзе знаходзяцца арбіты НКА.<ref name="UNOOSA"/><ref>{{Cite news|others=David Hitt : NASA Educational Technology Services, Alice Wesson : JPL, J.D. Harrington : HQ;, Larry Cooper : HQ;, Flint Wild : MSFC;, Ann Marie Trotta : HQ;, Diedra Williams : MSFC|date=2015-06-01|title=What Is an Orbit?|language=en|work=NASA|url=https://www.nasa.gov/audience/forstudents/5-8/features/nasa-knows/what-is-orbit-58.html|access-date=2018-07-08|quote=LEO is the first 100 to 200 miles (161 to 322&nbsp;km) of space.|archive-date=2018-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180327095840/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/5-8/features/nasa-knows/what-is-orbit-58.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Steele|first=Dylan|date=2016-05-03|title=A Researcher's Guide to: Space Environmental Effects|language=en|page=7|work=NASA|url=https://www.nasa.gov/connect/ebooks/researchers_guide_space_environment_detail.html|access-date=2018-07-12|quote=the low-Earth orbit (LEO) environment, defined as 200–1,000 km above Earth's surface|archive-date=2016-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20161117060640/http://www.nasa.gov/connect/ebooks/researchers_guide_space_environment_detail.html|url-status=live}}</ref> Некаторыя вельмі эліптычныя арбіты могуць праходзіць праз вобласць НКА паблізу [[Апацэнтр і перыцэнтр|перыцэнтра]], але не знаходзяцца на арбіце НКА, таму што іх [[Апацэнтр і перыцэнтр|апацэнтр]] перавышае 2 000 км. [[Субарбітальны касмічны палёт|Субарбітальныя]] аб’екты таксама могуць дасягаць вобласці НКА, але не знаходзяцца на НКА, таму што яны вяртаюцца ў атмасферу. Адрозненне паміж арбітамі НКА і вобласцю НКА асабліва важна для аналізу магчымых сутыкненняў паміж аб’ектамі, якія самі па сабе не знаходзяцца на НКА, але могуць сутыкнуцца са спадарожнікамі або абломкамі на арбітах НКА. [[Файл:Orbitalaltitudes.svg|цэнтр|700x700пкс]] == Арбітальныя характарыстыкі == Сярэдняя арбітальная хуткасць, неабходная для падтрымання стабільнай нізкай калязямной арбіты, складае каля 7,8 км/с, ці 28 000 км/г. Аднак дакладнае значэнне залежыць ад дакладнай вышыні арбіты. На кругавой арбіце 200 км вышынёй арбітальная хуткасць 7,79 км/с, але для больш высокіх 1 500 км арбіт хуткасць спадае да 7,12 км/с.<ref>{{Cite web|url=http://www.spaceacademy.net.au/watch/track/leopars.htm|title=LEO parameters|website=www.spaceacademy.net.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20160211202014/http://www.spaceacademy.net.au/watch/track/leopars.htm|archive-date=2016-02-11|access-date=2015-06-12|url-status=live}}</ref> Дэльта-V (характарыстычная хуткасць арбітальнага манеўра) [[Ракета-носьбіт|ракеты-носьбіта]], неабходная для дасягнення нізкай калязямной арбіты, пачынаецца ад 9,4 км/с. Сіла [[Гравітацыя|гравітацыі]] на НКА толькі крыху меншая, чым на паверхні Зямлі. Гэта таму, што адлегласць да НКА ад паверхні Зямлі значна меншая за радыус Зямлі. Аднак аб’ект на арбіце знаходзіцца ў пастаянным [[Свабоднае падзенне|свабодным падзенні]] вакол Зямлі, таму што на арбіце [[Гравітацыя|гравітацыйная]] і [[Цэнтрабежная сіла|цэнтрабежная сілы]] ўраўнаважваюць адна адну. У выніку касмічныя апараты на арбіце працягваюць заставацца на арбіце, і людзі ўнутры пастаянна адчуваюць [[бязважкасць]]. Аб’екты на НКА сутыкаюцца з атмасферным супраціўленнем ад [[Газ|газаў]] у [[Тэрмасфера|тэрмасферы]] (прыкладна 80–600&nbsp;км над паверхняй) або [[Экзасфера|экзасферы]] (прыкладна 600 км і вышэй), у залежнасці ад вышыні арбіты. Арбіты спадарожнікаў, якія трапляюць на вышыні ніжэй за 300 км хутка зніжаюцца з-за атмасфернага супраціву. Аб’екты на НКА круцяцца вакол Зямлі паміж больш шчыльнай часткай атмасферы і ніжэй унутранага радыяцыйнага пояса Ван Алена. Экватарыяльныя нізкія калязямныя арбіты можна вылучыць у асобную падгрупу НКА. Гэтыя арбіты з нізкім нахілам да экватара дазваляюць хутка наведваць нізкашыротныя месцы на Зямлі і маюць найменшую патрэбу ў дэльта-v (г.зн. расход паліва, каб да іх трапіць) сярод усіх арбіт пры ўмове, што яны маюць прамую (не рэтраградную) арыентацыю адносна кручэння Зямлі. Арбіты з вельмі вялікім вуглом нахілу да экватара звычайна адпаведна называюць [[Палярная арбіта|палярнымі]] або [[Сонечна-сінхронная арбіта|сонечна-сінхроннымі арбітамі]]. Вышэйшыя арбіты ўключаюць [[Сярэдняя калязямная арбіта|сярэднюю калязямную арбіту]] (СКА), якую часам называюць прамежкавай кругавой арбітай, і вышэй [[Геастацыянарная арбіта|геастацыянарную арбіту]] (ГСА). Арбіты вышэй нізкіх могуць прывесці да ранняга выхаду з ладу электронных кампанентаў з-за інтэнсіўнага [[Выпраменьванне|апраменьвання]] і назапашвання зарада праз знаходжанне над радыяцыйнымі паясамі Зямлі. == Выкарыстанне == [[Файл:Sunrise_To_Sunset_Aboard_The_ISS.OGG|міні| Прыкладна палова арбіты [[Міжнародная касмічная станцыя|Міжнароднай касмічнай станцыі]]]] Нізкая калязямная арбіта патрабуе найменшай колькасці энергіі для вывядзення на яе спадарожніка. Яна забяспечвае высокую прапускную здольнасць і нізкую затрымку сувязі. Спадарожнікі і касмічныя станцыі на НКА лягчэй даступныя для экіпажа і абслугоўвання. Паколькі для вывядзення спадарожніка на НКА патрабуецца менш [[Энергія|энергіі]], а спадарожніку патрэбны менш магутныя ўзмацняльнікі для сувязі, НКА выкарыстоўваецца для многіх камунікацыйных сэрвісаў, такіх як [[Iridium (касмічны апарат)|тэлефонная сістэма Iridium]] ці інтэрнэт-спадарожнікі [[Starlink]]. Некаторыя [[Спадарожнік сувязі|спадарожнікі сувязі]] выкарыстоўваюць значна больш высокія [[Геастацыянарная арбіта|геастацыянарныя арбіты]] і рухаюцца з той жа вуглавой хуткасцю, што і Зямля, каб выглядаць нерухомымі над адным месцам на планеце, але гэта прыводзіць да павелічэння затрымкі сувязі. === Недахопы === У адрозненне ад геасінхронных спадарожнікаў, спадарожнікі на НКА маюць невялікае поле зроку і таму могуць адначасова назіраць і мець камунікацыю толькі з часткай Зямлі. Гэта азначае, што для забеспячэння пастаяннага пакрыцця на значнай плошчы паверхні адначасова, патрабуецца сетка (або "сузор’е") спадарожнікаў. Спадарожнікі ў ніжніх рэгіёнах НКА таксама пакутуюць ад хуткага тармажэння аб атмасферу і патрабуюць альбо перыядычнага паўторнага пад’ёму арбіты, альбо запуску спадарожнікаў на замену, калі старыя сыходзяць з арбіты. === Прыклады === * [[Міжнародная касмічная станцыя]] знаходзіцца на НКА ад 400 км да 420 км над паверхняй Зямлі<ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition26/iss_altitude.html|title=Higher Altitude Improves Station's Fuel Economy|publisher=NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20150515050746/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition26/iss_altitude.html|archive-date=2015-05-15|access-date=2013-02-12|url-status=live}}</ref> і патрабуе падвышэння арбіты некалькі разоў на год з-за зніжэння арбіты праз супраціў атмасферы. * Арбіта [[Iridium (касмічны апарат)|тэлекамунікацыйных спадарожнікаў Iridium]] мае вышыню каля 780 км. * Спадарожнікі назірання за Зямлёй, таксама вядомыя як спадарожнікі [[Дыстанцыйныя метады даследавання|дыстанцыйнага зандзіравання]], у тым ліку спадарожнікі-шпіёны і іншыя спадарожнікі для здымкі Зямлі, выкарыстоўваюць НКА, паколькі адтуль яны могуць больш выразна бачыць паверхню Зямлі, знаходзячыся бліжэй да яе. Большасць штучных [[Штучны спадарожнік Зямлі|спадарожнікаў]] Зямлі размешчаны на НКА.<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://earthobservatory.nasa.gov/Features/OrbitsCatalog/|title=NASA Earth Observatory|author=Holli|first=Riebeek|website=earthobservatory.nasa.gov|date=2009-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180527202627/https://earthobservatory.nasa.gov/Features/OrbitsCatalog/|archive-date=2018-05-27|access-date=2015-11-28|url-status=live}}</ref> Спадарожнікі таксама могуць выкарыстоўваць перавагі паслядоўнага асвятлення паверхні з дапамогай [[Сонечна-сінхронная арбіта|сонечна-сінхронных арбіт НКА]] на вышыні каля 800 км і каляпалярнага нахілу. * Арбіта [[Хабл (тэлескоп)|касмічнага тэлескопа "Хабл"]] складае каля 540 км над Зямлёй. * Кітайская касмічная станцыя Tiangong была запушчана ў красавіку 2021 года і ў цяперашні час знаходзіцца на арбіце вышынёй ад 340 км да 450 км. * Гравіметрычная місія GRACE-FO знаходзіцца на вышышні каля 500 км, як і яе папярэднік, GRACE. == Касмічнае смецце == Навакольнае асяроддзе НКА мае праблему наяўнасці [[Касмічнае смецце|касмічнага смецця]] з-за частаты касмічных запускаў.<ref>{{Cite web|url=https://www.iadc-home.org/documents_public/view/search_field/eNortjI2tlJy1CsuTcpKTS7RdtTLS8xNBVIlielAMjk_ryQ1r6RYyRpcMAypDUU~/page/1/id/126#u|title=Space Debris Mitigation Guidelines of the Committee on the Peaceful Uses of Outer Space|author=United Nations Office for Outer Space Affairs|website=Inter-Agency Space Debris Coordination Committee (IADC)|date=2010|access-date=October 19, 2021|url-status=dead|archive-date=19 жніўня 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220819141746/https://www.iadc-home.org/documents_public/view/search_field/eNortjI2tlJy1CsuTcpKTS7RdtTLS8xNBVIlielAMjk_ryQ1r6RYyRpcMAypDUU~/page/1/id/126#u}}</ref> У апошнія гады гэта выклікае ўсё большую занепакоенасць, бо сутыкненні на арбітальных хуткасцях могуць мець фатальныя вынікі. Сутыкненні могуць выклікаць стварэнне новага касмічнага смецця, ствараючы эфект даміно, вядомы як сіндром Кеслера. Orbital Debris Program [[НАСА|NASA]], адсочвае больш за 25 000 аб’ектаў памерам больш за 10 см на НКА, ацэначная колькасць аб’ектаў ад 1 да 10 см у дыяметры складае 500 000 адзінак. Колькасць часціц памерам больш за 1 мм перавышае 100 мільёнаў.<ref>{{Cite web|url=https://www.orbitaldebris.jsc.nasa.gov/faq/|title=ARES {{!}} Orbital Debris Program Office {{!}} Frequently Asked Questions|website=NASA.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20220902133204/https://www.orbitaldebris.jsc.nasa.gov/faq/|archive-date=2022-09-02|access-date=2022-09-02}}</ref> Часціцы рухаюцца з хуткасцю да 7,8 км/с, таму нават сутыкненне з невялікай часціцай можа сур’ёзна пашкодзіць [[касмічны апарат]].<ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/mission_pages/station/news/orbital_debris.html|title=Space Debris and Human Spacecraft|author=Garcia|first=Mark|website=NASA.gov|date=2015-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908122950/https://www.nasa.gov/mission_pages/station/news/orbital_debris.html|archive-date=2022-09-08|access-date=2022-09-02}}</ref>   == Зноскі == {{Reflist|30em}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Арбіты]] n764qgw4nlwnud0ywcrxi84kadjd65e 100 753274 5237890 5236670 2026-11-03T16:51:19Z NirvanaBot 40832 +3 новых 5237890 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Сакскае возера|2026-11-02T21:54:28Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Салгір|2026-11-02T21:42:35Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Панскае возера|2026-11-02T21:02:39Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Есік|2026-11-02T13:50:38Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Кірысіма (горад)|2026-11-02T07:10:28Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Кірысіма (вулкан)|2026-11-02T07:03:09Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Тардокі-Яні|2026-11-02T06:43:55Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Масан|2026-11-02T06:34:58Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Сіманасекі (праліў)|2026-11-02T06:19:59Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Саікі|2026-11-02T06:09:07Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Усукі|2026-11-02T06:04:11Z|Autumndancer}} {{Новы артыкул|Бунга (праліў)|2026-11-02T05:57:33Z|Autumndancer}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 2v08ju88fibsckjsy6jvolb0xksvc8m 100 753287 5237887 5236667 2026-11-03T16:50:43Z NirvanaBot 40832 +1 новых 5237887 wikitext text/x-wiki {{Новы артыкул|Пятро Пятровіч Шашкель|2026-11-02T22:55:23Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мікалай Іванавіч Федзюковіч|2026-11-02T09:25:34Z|JerzyKundrat}} {{Новы артыкул|Іван Феліксавіч Пашковіч|2026-11-01T16:04:47Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Эдмунд Іосіфавіч Дзяржынскі|2026-11-01T14:11:25Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Казімір Эдмундавіч Дзяржынскі|2026-11-01T13:40:27Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Уладзіслаў Эдмундавіч Дзяржынскі|2026-11-01T12:51:27Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Мікалай Феліксавіч Пашковіч|2026-11-01T11:56:21Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Хвядос Рыгоравіч Іваноў|2026-11-01T10:10:28Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Мемарыяльны комплекс «Чонкі»|2026-10-31T23:30:13Z|SilieT}} {{Новы артыкул|Таццяна Васільеўна Кузьмініч|2026-10-31T23:17:18Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Капліца Святога Язафата (Глыбокае)|2026-10-31T22:54:31Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Аляксандр Міхал Пацей|2026-10-31T22:38:03Z|Aliaksei Lastouski}} {{Новы артыкул|Генрык Віньча|2026-10-31T22:18:13Z|Чаховіч Уладзіслаў}} {{Новы артыкул|Вілейскі завод «Зеніт»|2026-10-31T21:51:13Z|Slabada}} {{Новы артыкул|Каранёўская сядзіба|2026-10-31T19:30:36Z|SilieT}} {{Новы артыкул|Сяргей Міронавіч Мялешка|2026-10-31T08:19:07Z|Чаховіч Уладзіслаў}} <noinclude> [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Спісы новых артыкулаў паводле тэм|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 6y8th884h9xusvlcsh170j7sjya3uo0 0 754157 5237807 5191011 2026-11-03T13:02:25Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237807 wikitext text/x-wiki {{універсальная картка}} '''Нанкінская разня''' ({{Кітайская|南京大屠殺|南京大屠杀|nánjīng dàtúshā}}) — эпізод [[Другая япона-кітайская вайна (1937—1945)|Другой япона-кітайскай вайны]], падчас якога ў [[Нанкін]]е, [[Сталіца|сталіцы]] [[Кітайская Рэспубліка (1912—1949)|Кітайскай Рэспублікі]], [[Японія|японскія]] вайскоўцы здзейснілі масавыя [[Забойства|забойствы]] і [[Згвалтаванне|згвалтаванні]] грамадзянскага насельніцтва. Гвалт працягваўся на працягу шасці тыдняў, пачаўшыся 13 снежня 1937 года, у дзень, калі японцы {{нп3|Бітва за Нанкін|авалодалі горадам|ru|Битва за Нанкин}}. За гэты перыяд салдаты {{нп3|Імператарская армія Японіі|Японскай імператарскай арміі|ru|Императорская армия Японии}} забілі, па розных ацэнках, ад 40 000 да больш за 500 000 кітайскіх грамадзянскіх асоб і раззброеных салдат<ref>Levene, Mark and Roberts, Penny. ''The Massacre in History''. 1999, page 223—224</ref><ref name="tot">Totten, Samuel. ''Dictionary of Genocide''. 2008, 298—299.</ref>, а таксама здзейснілі мноства згвалтаванняў і актаў [[марадзёрства]]<ref>Iris Chang, ''The Rape of Nanking'', p. 6.</ref><ref>{{cite news|url=http://www.salon.com/2010/03/31/as_film_japan_massacre_documentary/|author=Lee, Min|title=New film has Japan vets confessing to Nanjing rape|publisher=Salon/Associated Press|date=2010-03-31|access-date=2016-02-05|archive-date=2017-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170401212422/http://www.salon.com/2010/03/31/as_film_japan_massacre_documentary/}}</ref>. Некалькі галоўных вінаватых гэтых злачынстваў былі асуджаныя [[Такійскі працэс|Міжнародным ваенным трыбуналам для Далёкага Усходу]] і {{нп3|Нанкінскі трыбунал па ваенных злачынствах|Нанкінскім трыбуналам па ваенных злачынствах|ru|Нанкинский трибунал по военным преступлениям}} і пакараныя. Аднак меркаваны ключавы віноўнік, {{нп3|Прынц Ясухіка|прынц Асака|ru|Принц Ясухико}}, які з’яўляўся членам японскай імператарскай сям’і, пазбег суда, бо раней атрымаў ад [[Антыгітлераўская кааліцыя|саюзнікаў]] па антыгітлераўскай кааліцыі імунітэт ад пераследу. Так як большасць японскіх ваенных запісаў, прысвечаных падзеям Нанкінскай разні, была засакрэчана і знішчана неўзабаве пасля {{нп3|Капітуляцыя Японіі|капітуляцыі Японіі|ru|Капитуляция Японии}} ў 1945 годзе, гісторыкам невядома дакладная колькасць ахвяр гвалту. [[Такійскі працэс|Міжнародны ваенны трыбунал для Далёкага Усходу]] ў 1948 годзе выказаў ацэнку, згодна з якой больш за 200 000 кітайцаў былі забітыя<ref name="IMTFE">{{Cite web|url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html|title=Judgement: International Military Tribunal for the Far East|website=Chapter VIII: Conventional War Crimes (Atrocities)|date=1948-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html|archive-date=2018-08-04|access-date=2016-02-05|url-status=live}}</ref>. Афіцыйная пазіцыя КНР кажа пра больш чым 300 000 і грунтуецца на ацэнцы Нанкінскага трыбунала па ваенных злачынствах 1947 года. З 1980-х гадоў агульная колькасць ахвяр з’яўляецца прадметам пастаянных навуковых дыскусій<ref name="Berghahn Books">{{кніга |загаловак=The Nanking Atrocity, 1937–38: Complicating the Picture |выдавецтва={{Нп3|Berghahn Books}} |старонкі=362 |isbn=1845451805 |мова=en |адказны=Bob Tadashi Wakabayashi |год=2008}}</ref><ref>{{артыкул|загаловак=Forgetting and Denying: Iris Chang, the Holocaust and the Challenge of Nanking |спасылка=http://www.palgrave-journals.com/ip/journal/v42/n4/full/8800111a.html |выданне=International Politics |выдавецтва=Palgrave Macmillan |том=42 |старонкі=403—427 |doi=10.1057/palgrave.ip.8800111 |access-date=2014-02-23 |мова=en |тып=journal |аўтар=MacDonald, David B. |месяц=12 |год=2005 |archive-date=2014-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140302182559/http://www.palgrave-journals.com/ip/journal/v42/n4/full/8800111a.html }}</ref>. У снежні 2007 года былі прадстаўлены раней засакрэчаныя амерыканскія дакументы, уключаючы тэлеграму пасла [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] ў [[Трэці рэйх|Германіі]], пасланую праз дзень пасля ўзяцця горада японцамі, у якой ён піша, што чуў, як пасол [[Японская імперыя|Японіі]] ў Берліне казаў пра 500 000 кітайцаў, знішчаных на маршы ад [[Шанхай|Шанхая]] да Нанкіна. Паводле архіўнага даследавання, тэлеграма, пасланая амерыканскім дыпламатам, кажа пра паўмільёна кітайцаў у Шанхаі і яшчэ шасці правінцыях<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=turn&id=FRUS.FRUS1937v03&entity=FRUS.FRUS1937v03.p0813|title=FRUS: Foreign relations of the United States diplomatic papers, 1937. The Far East: Undeclared war between Japan and China|publisher=digicoll.library.wisc.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042245/http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=turn&id=FRUS.FRUS1937v03&entity=FRUS.FRUS1937v03.p0813|archive-date=2016-03-04|access-date=2018-03-01|url-status=live}}</ref>. Нанкінская разня застаецца і пытаннем палітычнага парадку дня, бо дыскусіі вакол яе рэгулярна закранаюць адчувальныя тэмы [[Гістарычны рэвізіянізм|гістарычнага рэвізіянізму]] і {{нп3|Японскі нацыяналізм|японскага нацыяналізму|ru|Японский национализм}}<ref name="tot"/>, прыхільнікі якіх заяўляюць, што трагедыя была перабольшаная або цалкам сфабрыкаваная ў мэтах прапаганды<ref>Fogel, Joshua A. ''The Nanjing Massacre in History and Historiography''. 2000, page 46-48.</ref><ref name="dillon">Dillon, Dana R. ''The China Challenge''. 2007, page 9-10</ref><ref>Tokushi Kasahara, «数字いじりの不毛な論争は虐殺の実態解明を遠ざける,» in 南京大虐殺否定論１３のウソ, ed. Research Committee on the Nanking Incident (Tokyo: Kashiwa Shobo, 1999), 74-96.</ref>. Так ці інакш, яна застаецца каменем перапоны ў адносінах Японіі як з [[Кітай|Кітаем]], так і з іншымі краінамі Азіяцка-Ціхаакіянскага рэгіёну, такімі, як [[Паўднёвая Карэя]] і [[Філіпіны]]<ref name="gall">Gallicchio, Marc S. ''The Unpredictability of the Past''. 2007, page 158.</ref>. Хаця {{нп3|Кабінет міністраў Японіі|ўрад Японіі|ru|Кабинет министров Японии}} прызнаў забойства вялікай колькасці {{нп3|Некамбатанты|некамбатантаў|ru|Некомбатанты}}, [[марадзёрства]] і іншыя праявы гвалту ў захопленым японскай арміяй Нанкіне<ref name="mofa_jp">{{Cite web|url=http://www.mofa.go.jp/policy/q_a/faq16.html#q8|title=Q8: What is the view of the Government of Japan on the incident known as the "Nanjing Massacre"?|website=Foreign Policy Q&A (page content changed to "Under construction following the Statement by Prime Minister Shinzo Abe on August 14, 2015"|publisher=Ministry of Foreign Affairs of Japan|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213205234/http://www.mofa.go.jp/policy/q_a/faq16.html#q8|archive-date=2014-12-13|access-date=2012-12-18|url-status=live}}</ref><ref name="I'm Sorry2">{{cite episode|title=I'm Sorry?|series=NewsHour with Jim Lehrer|airdate=1998-12-01|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html|access-date=8 снежня 2023|archive-date=22 лютага 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080222005155/http://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html|url-status=dead}} {{Cite web |url=https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html |title=Архіўная копія |access-date=8 снежня 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080222005155/https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html |archive-date=22 лютага 2008 |url-status=dead }}</ref>, а японскія ветэраны, якія служылі там, пацвердзілі, што жорсткасці мелі месца, невялікая, але гучная меншасць у японскім істэблішменце і грамадстве працягвала заяўляць, што нанесены ўрон быў чыста ваенным, а злачынствы не здзяйсняліся. Адмаўленне масавага забойства і рэвізіянісцкі падыход да гэтай гістарычнай падзеі сталі складовай часткай японскага [[нацыяналізм]]у<ref name="yoshida">Yoshida, Takashi. ''The Making of the «Rape of Nanking»''. 2006, page 157—158.</ref>. У самой Японіі існуе рознае стаўленне да Нанкінскай разні, але толькі нешматлікія асобы адмаўляюць сам факт таго, што яна адбылася<ref name="yoshida" />. == Ваенныя абставіны == У жніўні 1937 японская армія {{нп3|Другая Шанхайская бітва|ўступіла ў Шанхай|ru|Второе Шанхайское сражение}}, дзе сустрэла жорсткае супраціўленне і панесла вялікія страты. Бітва была крывавай, бо абодва бакі ўпарта змагаліся ў {{нп3|Вулічны бой|блізкім баі ва ўмовах гарадской забудовы|ru|Уличный бой}}. Да сярэдзіны лістапада японцы захапілі Шанхай пры дапамозе бамбардзіроўкі з мора. З-за вялікіх страт і нізкага ўзроўню баявога духу войскаў {{нп3|Генеральны штаб Імператарскай арміі Японіі|Генеральны штаб у Токіа|ru|Генеральный штаб Императорской армии Японии}} вырашыў не пашыраць ваенныя дзеянні. 1 снежня ён загадаў {{нп3|Цэнтральна-Кітайскі фронт (Японія)|Цэнтральна-кітайскаму фронту|ru|Центрально-Китайский фронт (Япония)}} які складаўся з дзвюх армій — {{нп3|Шанхайская экспедыцыйная армія (Японія)|Шанхайскай экспедыцыйнай арміі|ru|Шанхайская экспедиционная армия (Япония)}} і {{нп3|10-я армія (Японія)|10-й|ru|10-я армия (Япония)}} — захапіць [[Нанкін]], які быў у той момант сталіцай [[Тайвань|Кітайскай Рэспублікі]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=38|title=Battle of Nanjing and the Rape of Nanjing|author=C. Peter Chen|website=World War II Database|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812114224/https://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=38|archive-date=2022-08-12|access-date=2022-08-25|url-status=live|quote=1 Dec 1937 The Imperial General Headquarters in Tokyo, Japan ordered the Japanese Central China Area Army to advance toward Nanjing, China.}}</ref>. === Перанос сталіцы === Пасля паражэння ў бітве за Шанхай [[Чан Кайшы]] разумеў, што падзенне Нанкіна з’яўляецца пытаннем часу. Ён і яго паплечнікі палічылі, што не могуць дазволіць сабе рызыкаваць лепшымі войскамі ў палітычна важнай, але безнадзейнай абарончай бітве за сталіцу. Каб захаваць войска для будучых бітваў, вялікая яго частка была выведзена з горада. Стратэгіяй Чан Кайшы стала прытрымліванне рэкамендацый яго нямецкіх дарадцаў па прыцягненні японскай арміі ўглыб Кітая і выкарыстанні затым яго шырокай тэрыторыі ў якасці асноўнага абароннага актыву. Чан планаваў весці зацяжную [[Вайна на знясіленне|вайну на знясіленне]] і выматаць японцаў у глыбіні Кітая<ref name="Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro 2005 author=Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro">{{Cite web|url=http://www.sdh-fact.com/CL02_1/26_S4.pdf|title=Analyzing the "Photographic Evidence" of the Nanking Massacre (originally published as Nankin Jiken: "Shokoshashin" wo Kenshosuru)|author=Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro|format=PDF|location=Tokyo, Japan|publisher=Soshisha|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028040727/http://www.sdh-fact.com/CL02_1/26_S4.pdf|archive-date=2017-10-28|access-date=2010-11-04|url-status=live|year=2005}}</ref>. Пакінуўшы генерала {{нп3|Тан Шэнчжы||ru|Тан Шэнчжи}} адказным за горад з прычыны {{нп3|Бітва за Нанкін|бітвы|ru|Битва за Нанкин}}, якая набліжалася, сам Чан і большасць яго дарадцаў накіраваліся ва [[Ухань]], дзе заставаліся аж да {{нп3|Бітва пры Ухані|нападзення на яе ў 1938|ru|Сражение при Ухане}}. === План абароны Нанкіна === У прэс-рэлізе для замежных рэпарцёраў генерал {{нп3|Тан Шэнчжы|Тан|ru|Тан Шэнчжи}} заявіў, што горад не капітулюе і будзе змагацца да смерці. У распараджэнні генерала было каля 100 000 салдат, у асноўным неавучаных, частка з іх прымала ўдзел у нядаўняй бітве за Шанхай. Каб спыніць уцёкі насельніцтва з горада, ён, у адпаведнасці з інструкцыяй, атрыманай ад Чан Кайшы, загадаў салдатам ахоўваць порт. Армія блакавала дарогі, знішчала лодкі і спальвала навакольныя вёскі, процідзейнічаючы маштабнай эвакуацыі. Кітайскі ўрад пакінуў Нанкін 1 снежня, прэзідэнт з'ехаў 7-га. Лёс горада быў пакінуты на апеку {{нп3|Міжнародны камітэт Нанкінскай зоны бяспекі|Міжнароднага камітэта||International Committee for the Nanking Safety Zone}} {{нп3|Нанкінская зона бяспекі|Нанкінскай зоны бяспекі||Nanking Safety Zone}}, які ўзначальваў [[Ён Рабэ|Ёнам Рабэ]]. План абароны даволі хутка быў дыскрэдытаваны ўцёкамі са сваіх пазіцый кітайскіх частак, якія раней пацярпелі паражэнне ад японцаў у Шанхаі. Гэта не лепшым чынам адбілася на баявым духу абаронцаў горада, многія з якіх затым загінулі ў бітве за яго і падчас японскай акупацыі Нанкін. == Набліжэнне японскай арміі == === Японскія ваенныя злачынствы, учыненыя на подступах да горада === [[Файл:Contest To Cut Down 100 People.jpg|thumb|Артыкул «{{нп3|Змаганне ў забойстве ста чалавек мячом||ru|Состязание в убийстве ста человек мечом}}», апублікаваная ў {{нп3|Tokyo Nichi Nichi Shimbun|||Tokyo Nichi Nichi Shimbun}}. Заголавак прамаўляе: «'Неімаверны рэкорд' (у змаганні па сечцы ста чалавек) — Мукаі 106—105 Нода — абодвум другім лейтэнантам патрабуюцца дадатковыя [[Бейсбол#Терміны|інінгі]]»<ref>{{cite web | url = http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/fl20080810x1.html | title = War and reconciliation: a tale of two countries | publisher = The Japan Times Online - Search.japantimes.co.jp | access-date = 2011-03-06 | archive-date = 2012-06-04 | archive-url = https://archive.today/20120604200643/http://www.japantimes.co.jp/text/fl20080810x1.html | url-status = live }}</ref>.]] Хоць часовыя рамкі разні звычайна ўсталёўваюцца ў шэсць тыдняў пасля падзення Нанкіна, японская армія здзяйсняла злачынствы і за межамі гэтага перыяду. Многія злачынствы, як паведамлялася, былі здзейснены японскім войскам на маршы з [[Шанхай|Шанхая]] ў Нанкін. Паводле японскага журналіста, прыкамандзіраванага да імперскай арміі ў гэты час, «прычына таго, што [10-я армія] прасоўваецца ў бок Нанкіна даволі хутка, у маўклівым разуменні салдатамі і афіцэрамі таго, што яны па шляху могуць рабаваць і гвалтаваць, як і каго хочуць»<ref>Cummins, Joseph. ''The World’s Bloodiest History''. 2009, p. 149.</ref>. Раманіст {{нп3|Тацудза Ісікава||ru|Исикава, Тацудзо}} у сваёй кнізе «{{Нп3|Жывыя салдаты||ja|生きてゐる兵隊}}» ярка апісвае жорсткасці, якія здзяйсняліся салдатамі 16-й дывізіі {{нп3|Шанхайская экспедыцыйная армія (Японія)|Шанхайскай экспедыцыйнай арміі|ru|Шанхайская экспедиционная армия (Япония)}} на маршы з Шанхая ў Нанкін. Яго апісанні грунтуюцца на серыі інтэрв’ю з вайскоўцамі, якія пісьменнік запісаў у студзені 1938 ў Нанкін<ref>Katsuichi Honda, Frank Gibney, The Nanjing massacre: a Japanese journalist confronts Japan’s national shame, pp. 39-41</ref>. Магчыма, найбольш вядомым са зверстваў стала {{нп3|Змаганне ў забойстве ста чалавек мячом|спаборніцтва ў забойстве людзей паміж двума японскімі афіцэрамі|ru|Состязание в убийстве ста человек мечом}}, артыкулы аб якім з’явіліся ў такійскай «{{нп3|Tokyo Nichi Nichi Shimbun|||Tokyo Nichi Nichi Shimbun}}» і англамоўным «Japan Advertiser». Спаборніцтва складалася ў тым, што два афіцэры імкнуліся як мага хутчэй забіць сто чалавек, выкарыстоўваючы толькі мячы, і змагаліся адзін з адным у дасягненні выніку на хуткасць. Асвятлялася яно японскай прэсай як спартыўная падзея са штодзённымі справаздачамі аб набраных балах<ref>Tokyo Nichi Nichi, 13 December 1937 article on the killing contest.</ref><ref>Japan Advertiser, 7 December 1937 (an American owned and edited English-language daily paper in Tokyo)</ref>. Ад 1967 года ў Японіі не цішэюць спрэчкі аб праўдзівасці газетных паведамленняў аб гэтым конкурсе<ref>{{Cite news|title=War and reconciliation: a tale of two countries|first=Jeff|last=Kingston|url=http://www.japantimes.co.jp/life/2008/08/10/to-be-sorted/war-and-reconciliation-a-tale-of-two-countries|work=The Japan Times Online|date=2008-08-10|access-date=2017-05-31|language=en|archive-date=2016-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20161005152123/http://www.japantimes.co.jp/life/2008/08/10/to-be-sorted/war-and-reconciliation-a-tale-of-two-countries/}}</ref>. У 2000-х гісторык Вакабаясі кінуў выклік тым японскім даследчыкам, якія заяўляюць аб выдуманым характары дадзенай падзеі, якая, нібыта, у рэальнасці была прадстаўлена як сапраўдная, дзякуючы змове з салдатамі для павышэння баявога духу нацыі ({{нп3|Дух Ямата|ямата|ru|Дух Ямато}})<ref name="Wakabayashi Summer 2000 307">{{артыкул|аўтар=Wakabayashi, Bob Tadashi|загаловак=The Nanking 100-Man Killing Contest Debate: War Guilt Amid Fabricated Illusions, 1971–75|мова=en|выданне={{Нп3|Journal of Japanese Studies|The Journal of Japanese Studies||Journal of Japanese Studies}}|тып=journal|том=26|нумар=2|старонкі=307|jstor=133271}}</ref>. У 2005 акруговы суд у [[Токіа]] адхіліў пазоў ад сем’яў афіцэраў, якія зладзілі «спаборніцтва», заключыўшы, што «лейтэнанты прызнавалі свой намер забіць 100 чалавек» і што гісторыя не можа быць прызнана безумоўна выдуманай<ref>{{Cite web|url=http://jurist.law.pitt.edu/paperchase/2005/08/japanese-court-rules-newspaper-didnt.php|title=Jurist - Paper Chase: Japanese court rules newspaper didn't fabricate 1937 Chinese killing game|date=2005-08-23|publisher=Jurist.law.pitt.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20110225011506/http://jurist.law.pitt.edu/paperchase/2005/08/japanese-court-rules-newspaper-didnt.php|archive-date=2011-02-25|access-date=2011-03-06|url-status=live}}</ref>. Суддзя таксама засноўваўся на тым, што арыгінальныя публікацыі былі ўжо больш, чым шасцідзесяцігадовай даўнасці<ref>{{Cite web|url=http://andesfolklore.hp.infoseek.co.jp/intisol/hyakunin/hanketu4.htm|title=楽天が運営するポータルサイト ： 【インフォシーク】Infoseek|website=infoseek.co.jp|archive-url=https://web.archive.org/web/20060512091852/http://andesfolklore.hp.infoseek.co.jp/intisol/hyakunin/hanketu4.htm|archive-date=2006-05-12|access-date=2016-02-05|url-status=dead}}</ref> Гістарычнасць гэтай падзеі ў Японіі застаецца дыскусійнай<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/news/world/asia/the-scars-of-nanking-memories-of-a-japanese-outrage-764827.html|location=London|work=The Independent|title=The scars of Nanking: Memories of a Japanese outrage|date=2007-12-13|access-date=2017-09-30|archive-date=2012-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20120128210201/http://www.independent.co.uk/news/world/asia/the-scars-of-nanking-memories-of-a-japanese-outrage-764827.html}}</ref>. === Уцёкі цывільнага насельніцтва === З набліжэннем японскай арміі да Нанкіна кітайскае насельніцтва ў паніцы пакідала горад, асцерагаючыся не толькі небяспек маючай адбыцца бітвы, але таксама і наступстваў прымянення [[Тактыка выпаленай зямлі|тактыкі выпаленай зямлі]], якую выкарыстоўвалі кітайскія войскі. Кітайцы падпальвалі будынкі ў паўночнай частцы горада, а таксама каля некалькіх гарадскіх варот. Спальваліся аб’екты ўнутры і па-за гарадскімі сценамі, будынак аднаго з міністэрстваў, вайсковыя баракі, лясы і іншая маёмасць, кошт якой склаў ад 20 да 30 мільёнаў [[Долар ЗША|долараў ЗША]] у цэнах 1937 года<ref name="doomed">{{Cite web|url=http://www.geocities.com/nankingatrocities/Fall/fall_01.htm|title=Five Western Journalists in the Doomed City|archive-url=https://web.archive.org/web/20050325115933/http://www.geocities.com/nankingatrocities/Fall/fall_01.htm|archive-date=2005-03-25|access-date=2006-04-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/1937-12-08-NewYorkTimesTillmanDurdin.html|title=Chinese Fight Foe Outside Nanking; See Seeks's Stand|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703035524/http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/1937-12-08-NewYorkTimesTillmanDurdin.html|archive-date=2017-07-03|access-date=2006-04-19|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/1937-12-09-NewYorkTimesHallettAbend.html|title=Japan Lays Gain to Massing of Foe|archive-url=https://web.archive.org/web/20050913064732/http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/1937-12-09-NewYorkTimesHallettAbend.html|archive-date=2005-09-13|access-date=2006-04-19|url-status=live}}</ref>. === Стварэнне Нанкінскай зоны бяспекі === {{Main|Нанкінская зона бяспекі}} У Нанкіне таго часу пражывала шмат еўрапейцаў, якія займаліся гандлем і місіянерскай дзейнасцю. Пры набліжэнні японскай арміі большасць з іх пакінулі горад. Засталіся толькі 27 замежнікаў. Пяцёра з іх былі журналістамі, якія затрымаліся ў горадзе на некалькі дзён пасля яго падзення і пакінулі Нанкін 16 снежня. Пятнаццаць з астатніх дваццаці двух сфармавалі ў заходнім квартале камітэт, названы {{Не перакладзена 5|Міжнародны камітэт Нанкінскай зоны бяспекі|Міжнародным камітэтам Нанкінскай зоны бяспекі||International Committee for the Nanking Safety Zone}}<ref>{{артыкул|аўтар=Askew, David|загаловак=The International Committee for the Nanking Safety Zone: An Introduction|мова=en|тып=journal}}</ref>. Кіраўніком Камітэта стаў нямецкі бізнесмен [[Ён Рабэ]], абраны, сярод іншага, таму, што ён быў членам [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|НСДАП]], а паміж Германіяй і Японіяй быў заключаны і дзейнічаў [[Антыкамінтэрнаўскі пакт]]. Японскі ўрад загадзя пагадзіўся не атакаваць тыя часткі горада, у якіх не будуць знаходзіцца кітайскія вайскоўцы, а члены Камітэта змаглі пераканаць кітайскія ўлады прыбраць войскі з гэтай зоны. 1 снежня 1937 мэр Нанкіна {{Нп3|Ма Чаацзюнь||zh|马超俊}} загадаў усім пакінутым у горадзе кітайцам сабрацца ў «зоне бяспекі». 7 снежня многія, уключаючы прадстаўнікоў улады, пакінулі горад, і Міжнародны камітэт стаў [[дэ-факта]] кіруючым органам у Нанкіне. === Прызначэнне прынца Асакі камандуючым === [[Файл:Asakanomiya_yasuhiko.jpg|міні|{{нп3|Прынц Ясухіка|Прынц Ясухіка Асака|ru|Принц Ясухико}} ў 1940]] Пасля путча маладых афіцэраў імператар [[Хірахіта]] сваім мемарандумам аддаліў прынца Асаку ад двара, негатыўна адгукнуўшыся аб яго паводзінах. Ён прызначыў апальнага прынца ў Нанкін для таго, каб той мог «зрабіць высновы»<ref>{{кніга |загаловак=Japan's Imperial Conspiracy |старонкі=23 |ref=Bergamini |аўтар=Bergamini, David }}</ref>. Лічыцца, што Хірахіта не ведаў пра ролю прынца ў Нанкінскай разні ці не пажадаў прызнаць такую<ref>{{артыкул|загаловак=Emperor Hirohito on Localized Aggression in China |выданне=Sino-Japanese Studies |том=4 |нумар=1 |старонкі=6 |спасылка=http://chinajapan.org/articles/04.1/04.1wakabayashi4-27.pdf |access-date=2016-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721021647/http://chinajapan.org/articles/04.1/04.1wakabayashi4-27.pdf |archive-date=2011-07-21 |url-status=dead |аўтар=Wakabayashi, Bob Tadashi |год=1991 }}</ref>. 5 снежня Асака вылецеў на самалёце з Токіа і трыма днямі пазней прыбыў на фронт. Ён сустрэўся з камандзірамі дывізій генерал-лейтэнантамі {{нп3|Кэсаго Накадзіма|Кэсаго Накадзімай|ru|Накадзима, Кэсаго}} і {{нп3|Хэйсукэ Янагава|Хэйсукэ Янагавай|ru|Янагава, Хэйсукэ}}, якія праінфармавалі яго, што японцы практычна акружылі 300 000 кітайскіх салдат у ваколіцах Нанкіна, а папярэднія перамовы дазваляюць выказаць здагадку, што кітайцы здадуцца<ref>{{кніга |загаловак=Japan's Imperial Conspiracy |старонкі=24 |ref=Bergamini |аўтар=Bergamini, David }}</ref>. Прынца Асаку абвінавачваюць у тым, што ён выдаў загад «забівайце ўсіх палонных», тым самым, падаўшы фармальную падставу для злачынстваў, учыненых падчас бітвы і пасля яе<ref name="Chen, World War II Database">Chen, World War II Database</ref>. Некаторыя аўтары згодныя з тым, што прынц падпісаў для японскіх салдат у Нанкіне загад «забіць усіх палонных»<ref>David Bergamini, ''Japan’s imperial Conspiracy'', 1971, p. 24</ref>. Іншыя ж лічаць, што генерал-лейтэнант {{нп3|Ісаму Цё||ru|Тё, Исаму}} разаслаў такі загад за подпісам прынца, але без ведама апошняга<ref>Iris Chang, ''The Rape of Nanking'', 1997, p. 40</ref>. Аднак нават калі гэта было ініцыятывай знізу, прынц заставаўся камандуючым, то ёсць адказным за дзеянні даручаных яму войскаў, і не зрабіў нічога, каб спыніць бойню. Калі ж генерал {{нп3|Іванэ Мацуі||ru|Мацуи, Иванэ}} прыбыў праз чатыры дні пасля яе пачатку, аднаго строгага загаду аказалася дастаткова, каб спыніць разню. Хоць доля адказнасці прынца Асакі ў разні застаецца прадметам спрэчак, галоўная санкцыя, якая зрабіла гэта масавае забойства і іншыя ваенныя злачынствы Японіі ў Кітаі магчымым, была дадзена імператарам [[Хірахіта]], які 5 жніўня 1937 года ўхваліў прапанову прадстаўнікоў японскай арміі не ўжываць пры абыходжанні з кітайскімі палоннымі абмежаванняў, {{нп3|Жэнеўская канвенцыя аб абыходжанні з ваеннапалоннымі (1929)|што накладаюцца міжнародным правам|ru|Женевская конвенция об обращении с военнопленными (1929)}}<ref>Akira Fujiwara, ''Nitchû Sensô ni Okeru Horyo Gyakusatsu'', Kikan Sensô Sekinin Kenkyû 9, 1995, p. 22</ref>. == Бітва за Нанкін == {{main|Бітва за Нанкін}} === Аблога горада === Японскія войскі працягвалі прасоўвацца наперад, прарваўшы апошнія рубяжы абароны кітайцаў. 9 снежня яны апынуліся пад сценамі Нанкіна. === Ультыматум аб капітуляцыі === Апоўдні 9 снежня японскія вайскоўцы раскідалі над горадам улёткі, патрабуючы яго здачы на працягу 24 гадзін і пагражаючы знішчэннем у выпадку адмовы<ref name="shanghai">{{Cite web|url=http://www.geocities.com/nankingatrocities/Introduction/introduction.htm|title=Battle of Shanghai|first=Masato|last=Kajimoto|archive-url=https://web.archive.org/web/20060205002859/http://www.geocities.com/nankingatrocities/Introduction/introduction.htm|archive-date=2006-02-05|access-date=2006-04-19}}</ref>. Тым часам сябры Камітэта звязаліся з генералам Танам і прапанавалі яму план трохдзённага спынення агню, падчас якога кітайскія сілы маглі б адысці, не ўступаючы ў бой, а японскія заставаліся б на сваіх ранейшых пазіцыях. Генерал Тан пагадзіўся, пры ўмове, што Камітэт змог бы атрымаць згоду на гэта Чан Кайшы, які ўжо адбыў у [[Ухань|Ханькоу]] і перанёс туды сваю штаб-кватэру. [[Ён Рабэ]] 9 снежня падняўся на борт амерыканскага ваеннага судна {{нп3|USS Panay (PR-5)|USS Panay|ru|USS Panay (PR-5)}} і адправіў тэлеграмы Чан Кайшы і амерыканскаму пасланніку ў Ханькоу, а таксама японскім ваенным уладам у Шанхаі. На наступны дзень яго праінфармавалі, што Чан, які раней заяўляў, што Нанкін трэба абараняць «да апошняга чалавека», адхіліў прапанову. === Штурм горада і авалоданне Нанкінам === [[Файл:Iwane Matsui rides into Nanjing.jpg|thumb|250px|{{нп3|Іванэ Мацуі||ru|Мацуи, Иванэ}} заязджае ў Нанкін]] Японцы чакалі адказу на свой ультыматум, але адказу ад кітайскага боку да апошняга тэрміну, гэта значыць да 10 снежня, не было. Генерал {{нп3|Іванэ Мацуі||ru|Мацуи, Иванэ}} чакаў яшчэ гадзіну, а затым загадаў узяць горад штурмам. Японская армія атакавала з некалькіх напрамкаў адначасова. 16-я дывізія {{нп3|Шанхайская экспедыцыйная армія (Японія)|Шанхайскай экспедыцыйнай арміі|ru|Шанхайская экспедиционная армия (Япония)}} накіравалася да трох усходніх варот, 6-я дывізія 10-й арміі напала на заходнюю сцяну, а 9-я дывізія ШЭА пачала наступаць на ўчастку паміж імі<ref name="Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro 2005 author=Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro"/>. 12 снежня, падвяргаючыся цяжкаму артабстрэлу і бамбардзіроўцы з паветра, генерал Тан загадаў сваім падначаленым адступаць. Аднак замест арганізаванага адыходу пачаўся хаос. Некаторыя кітайскія салдаты пераапраналіся ў цывільнае адзенне, а многія іншыя былі застрэленыя кітайскімі ж сіламі аховы парадку пры спробах пакінуць горад<ref name="doomed"/>. 13 снежня 6-я і 116-я дывізіі японскай арміі першымі ўвайшлі ў Нанкін, сустракаючы толькі нязначны супраціў яго абаронцаў. 9-я і 16-я дывізіі ў той жа самы час праніклі ў горад праз розныя вароты. Каля поўдня таго ж дня {{нп3|Імператарскі флот Японіі|два невялікія атрады японскіх караблёў|ru|Императорский флот Японии}} прысталі да абодвух берагоў ракі [[Янцзы]]. === Пераслед і аперацыі па зачыстцы горада === == У культуры і мастацтве == Японскія войскі пераследвалі адыходныя кітайскія часткі, асабліва на поўнач і на ўсход ад гарадскіх сцен. Хоць большасць крыніц кажа пра тое, што апошняя фаза бітвы была аднабаковым збіццём дэмаралізаванага і беглага праціўніка, некаторыя японскія гісторыкі лічаць, што пакінутыя кітайскія часткі ўсё яшчэ прадстаўлялі небяспеку для японцаў. Прынц Асака, даючы інтэрв’ю ваеннаму карэспандэнту, заявіў пазней, што трапіў у вельмі небяспечнае становішча, калі яго [[штаб]] трапіў у засаду, уладкаваную адступаючымі на ўсход ад горада кітайцамі. А з іншага боку ад горада японцы ў гэты час сустрэлі каля 20 000 кітайскіх салдат, якія спрабавалі выбрацца з раёна {{Не перакладзена 5|Сягуань (район Нанкина)|Сягуань|zh|下关区}}<ref name="Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro 2005 author=Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro"/>. Японская армі яправодзіла зачысткі ўнутры і па-за [[Нанкінская зона бяспекі|Нанкінскай зоны бяспекі]]. Так як частка горада па-за гэтай зонай была практычна цалкам эвакуіравана, японцы засяродзілі свае намаганні на ёй. Нанкінская зона бяспекі плошчай 3,85 км² была перапоўненая, увабраўшы ў сябе амаль усё пакінутае ў горадзе насельніцтва. Японскае камандаванне падзяліла гэтую зону на сектары адказнасці розных частак, каб выявіць унутры яе кітайскіх салдат, якія змянілі форму на цывільнае адзенне<ref name="Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro 2005 author=Higashinakano Shudo, Kobayashi Susumu & Fukunaga Shainjiro" />. == Масавыя забойствы == Сведкі, еўрапейцы і кітайцы, якія апынуліся ў Нанкін пасля яго падзення, паведамлялі аб тым, што на працягу наступных шасці тыдняў японцы здзяйснялі згвалтаванні, забойствы, акты марадзёрства, падпалы і іншыя злачынствы. Некаторыя з гэтых сведчанняў, такія, як дзённікі [[Ён Рабэ|Ёна Рабэ]] і амерыканкі {{нп3|Міні Вотрын||ru|Вотрин, Минни}}, зыходзяць ад замежнікаў, якія імкнуліся выратаваць кітайскае грамадзянскае насельніцтва. Іншыя прадстаўляюць сабой паказанні кітайцаў, журналістаў (заходніх і японскіх), якія выжылі ў разні, а таксама палявыя запісы ваенных. Амерыканскі місіянер {{нп3|Джон Магіі|||John Magee (priest)}} зняў {{нп3|16-мм кінаплёнка|16-міліметровы|ru|16-мм киноплёнка}} фільм і зрабіў фатаграфіі Нанкінскай разні. 22 лістапада група з 15 замежнікаў на чале з Рабэ сфармавала Міжнародны камітэт і ўстанавіла Нанкінскую зону бяспекі, каб абараніць пакінутае грамадзянскае насельніцтва горада, якое налічвала ад 200 000 да 250 000 чалавек. Рабэ і амерыканскі місіянер [[Льюіс Смайт]], сакратар Камітэта і прафесар сацыялогіі ў Нанкінскім універсітэце, запісалі дзеянні японскіх войскаў і накіравалі скаргі ў пасольства Японіі. === Змаганне ў забойстве === {{Main|Змаганне ў забойстве ста чалавек мячом}} У 1937 афіляваныя японскія газеты ''Osaka Mainichi Shimbun'' і ''Tokyo Nichi Nichi Shimbun'', асвятлялі «конкурс» паміж двума японскімі афіцэрамі, Тасіякі Мукаі і Цуесі Надой з 16-й дывізіі. Гэта адбывалася ў перыяд да ўзяцця Нанкіна і афіцэры апісваліся як асобы, што жадалі высветліць, хто з іх першым засек 100 чалавек мячом. Па шляху з {{Нп3|Цзюйжун (Цзянсу)|Цзюйжуна|zh|句容市}} у Таншань (абодва горада размешчаны ў [[Цзянсу]]), Мукаі забіў 89 чалавек, а Нода — 78. Паколькі ніхто не забіў сотні, спаборніцтва працягвалася. Калі яны прыбылі да гары {{нп3|Цзыцзінь||ru|Цзыцзинь}}, Мукаі ўжо забіў 106, а Нода — 105 чалавек. Абодва афіцэры забілі сваіх сотых ахвяр у разгар бітвы, што не дазваляла ўсталяваць, хто з іх справіўся першым. Аднак журналісты Асамі Кадзуа і Судзукі Дзіра 13 снежня паведамілі ў ''Tokyo Nichi-Nichi Shimbun'' пра тое, што афіцэры вырашылі пачаць новае спаборніцтва, прысвечанае забойству ўжо 150 чалавек<ref name="Wakabayashi Summer 2000 307"/>. Пасля {{нп3|Капітуляцыя Японіі|капітуляцыі|ru|Капитуляция Японии}} абодва афіцэры былі арыштаваныя, асуджаныя, названыя «ворагамі цывілізаваных людзей» і [[Расстрэл|расстраляныя]] ў Нанкіне<ref>国防部审判战犯军事法庭对战犯向井敏明等人的判决书. 民国史档案资料丛书——侵华日军南京大屠杀档案. 1947年12月18日: 616—621.</ref>. === Згвалтаванні === [[Файл:Killednanjing.jpg|міні|250px|Фатаграфія, зробленая ў {{нп3|Сюйчжоу||ru|Сюйчжоу}}, цела жанчыны, з якой паступілі гэтак жа, як з дзяўчынай-падлеткам з выпадку № 5 у дакументальным фільме, знятым місіянерам Джонам Магіі]] [[Файл:Horrible_death,_Nanking_Massacre.jpg|міні|250px|Выпадак № 5 з фільма місіянера: 13 снежня 1937 каля 30 японскіх салдат забілі 9 з 11 кітайцаў у доме нумар 5 у Сіньлункоу. Жанчына і яе дзве дачкі-падлеткі былі згвалтаваныя, прычым японцы засунулі ёй у похву бутэльку і кій. Васьмігадовая дзяўчынка атрымала колатае раненне, але яны з сястрой выжылі. Праз два тыдні пасля забойстваў іх выявіла пажылая жанчына (бачная на фота). Таксама на фатаграфіі бачныя целы загінулых<ref>{{кніга|спасылка=https://books.google.com/books?ei=rvZpTKKsM8TflgeO16SfBQ|загаловак=John Rabe, Erwin Wickert. ''The good man of Nanking: the diaries of John Rabe''. A.A. Knopf, 1998. page 281-282|год=2008|мова=en|выдавецтва=Books.google.com|дзень=8|месяц=9|archive-date=2023-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923141944/https://books.google.com/?ei=rvZpTKKsM8TflgeO16SfBQ&hl=en}}</ref>]] [[Такійскі працэс|Міжнародны ваенны трыбунал для Далёкага Усходу]] ацаніў колькасць згвалтаваных у 20 000, не лічачы дзяцей і старых жанчын<ref>[http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html Paragraph 2, p. 1012, Judgment International Military Tribunal for the Far East] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html |date=4 жніўня 2018 }}.</ref>. Перад здзяйсненнем значнай часткі з іх салдаты шукалі жанчын у дамах мясцовага насельніцтва. Жанчын часта выкрадалі і затым падвяргалі групавым згвалтаванням.<ref>{{cite web | url = http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ | title = Japanese Imperialism and the Massacre in Nanjing: Chapter X: Widespread Incidents of Rape | publisher = Museums.cnd.org | access-date = 2011-03-06 | archive-date = 2014-08-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140807040825/http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ | url-status = live }}</ref>. Часта адразу пасля згвалтавання жанчын забівалі, нярэдка шляхам выдасканаленых здзекаў<ref>"A Debt of Blood: An Eyewitness Account of the Barbarous Acts of the Japanese Invaders in Nanjing, " 7 February 1938, Dagong Daily, Wuhan edition [http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/njm-ch10.htm Museums.cnd.org] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20120324084900/http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/njm-ch10.htm |date=24 сакавіка 2012 }}</ref> або праз засоўванне ў палавыя органы штыкоў, бутэлек, бамбукавых палак і іншых прадметаў. Для дзяцей выключэння не рабілася, злачынцы ўспорвалі іх, каб здзейсніць гвалт<ref>{{кніга |спасылка=http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/njm-ch10.htm |загаловак=Japanese Imperialism and the Massacre in Nanjing |серыя=Chapter X: Widespread Incidents of Rape |выдавецтва=Museums.cnd.org |мова=en |аўтар=Gao Xingzu, Wu Shimin, Hu Yungong, Cha Ruizhen |archive-date=2012-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120324084900/http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/njm-ch10.htm }}</ref>. 19 снежня 1937 святар Джэймс Макалум запісаў у сваім дзённіку: <blockquote>Я не ведаю, дзе спыніцца. Ніколі я не чуў і не чытаў пра такую жорсткасці. Згвалтаванне! Згвалтаванне! Згвалтаванне! Мы налічылі як мінімум 1000 выпадкаў за ноч і шмат днём. У выпадку супраціву і нават намёку на незадавальненне яны наносяць штыкавое раненне або пасылаюць кулю. … Людзі ў істэрыцы … жанчын выносяць кожную раніцу, дзень і вечар. Здаецца, усёй японскай арміі дазволена тварыць усё, што заўгодна, чаго б яны ні захацелі<ref>Hua-ling Hu, ''[[American Goddess at the Rape of Nanking: The Courage of Minnie Vautrin]]'', 2000, p.97</ref></blockquote> 7 сакавіка 1938 Роберт Уілсан, хірург у кіраваным амерыканцамі Універсітэцкім шпіталі ў зоне бяспекі, напісаў у лісце сваёй сям’і: «Паводле кансерватыўных ацэнак, халаднакроўна забіта 100 000 чалавек, у тым ліку тысячы салдат, якія склалі зброю»<ref>Documents on the Rape of Nanking, 254.</ref>. Ніжэй прыведзены дзве вытрымкі з яго лістоў сям’і ад 15 і 18 снежня 1937: <blockquote>Разня грамадзянскіх жахае. Я б мог запоўніць цэлыя старонкі апісаннямі згвалтаванняў і жорсткасці, у якія амаль немагчыма паверыць. Ад сямі вулічных прыбіральшчыкаў, якія сядзелі ў сваёй канторы, калі на іх без прычыны напалі японскія салдаты, засталіся толькі два сколатыя штыкамі, якім удалося дабрацца да шпіталя, а пяцёра іх таварышаў былі забітыя на месцы</blockquote> <blockquote>Дазвольце мне аднавіць у памяці некалькі выпадкаў, якія адбыліся за апошнія два дні. Мінулай ноччу ў дом кітайскага супрацоўніка шпіталя ўварваліся, і дзве жанчыны, яго сваячкі, былі згвалтаваныя. Дзве шаснаццацігадовыя дзяўчыны былі да смерці згвалтаваныя ў адным з лагераў бежанцаў. У сярэднюю школу пры ўніверсітэце, дзе знаходзіцца 8000 чалавек, япошкі прыходзілі 10 разоў за апошнюю ноч, перабіраючыся праз сцяну, крадучы ежу, вопратку і гвалтуючы, пакуль не адчулі задавальнення. Яны калолі штыкамі хлопчыка васьмі гадоў, нанёсшы яму пяць раненняў, у тым ліку адно, якое закранае страўнік, частка сальніка знаходзілася па-за брушнай паражніны. Думаю, ён будзе жыць<ref>Zhang, Kaiyuan. ''Eyewitness to Massacre: American Missionaries Bear Witness to Japanese Atrocities in Nanjing''. M. E. Sharpe, 2001.</ref>.</blockquote> У дзённіку [[Ён Рабэ|Ёна Рабэ]], які ён вёў падчас бітвы за горад і яго акупацыі {{нп3|Імператарская армія Японіі|японскай арміяй|ru|Императорская армия Японии}}, апісаны шматлікія выпадкі жорсткасці японцаў. Запіс ад 17 снежня:<blockquote>Двое японскіх салдат перабраліся праз сцяну і збіраліся ўламіцца ў мой дом. Калі я паказаўся, яны сказалі, што, нібыта, бачылі, як сцяну пералазяць двое кітайскіх салдат. Калі я паказаў ім партыйны значок, яны схаваліся тым жа спосабам. У адным з дамоў на вузкай вуліцы за сцяной майго саду жанчына была згвалтаваная, а затым параненая ў шыю штыком. Мне ўдалося выклікаць хуткую дапамогу, і мы адправілі яе ў шпіталь … кажуць, што мінулай ноччу каля 1000 жанчын і дзяўчат былі згвалтаваныя, каля ста дзяўчынак у адным толькі каледжы Цзіньлін… не чуваць нічога, акрамя згвалтаванняў. Калі мужы або браты ўступаюцца, іх прыстрэльваюць. Усё, што ты бачыш і чуеш — гэта жорсткасць і зверствы японскіх салдат<ref>{{кніга|ref=Woods|аўтар=Woods, John E.|загаловак=The Good man of Nanking, the Diaries of John Rabe|год=1998|мова=en|старонкі=77}}</ref>.</blockquote>Існуюць таксама сведчанні таго, што японцы прымушалі сем’і здзяйсняць [[інцэст]]<ref name="RapeOfNankingP95">P. 95, The Rape of Nanking, Iris Chang, Penguin Books, 1997.</ref>. Сыноў прымушалі гвалтаваць маці, а бацькоў — дачок. Адна з цяжарных жанчын была згвалтаваная групай японскіх салдат і нарадзіла ўсяго праз некалькі гадзін пасля гэтага; дзіця выглядала фізічна цэлым (Robert B. Edgerton, ''Warriors of the Rising Sun''). Манахаў, якія прынялі [[цэлібат]], таксама прымушалі гвалтаваць жанчын. === Забойствы цывільных асоб === [[Файл:Boy_killed_in_Nanking_massacre.jpg|міні|Хлопчык, забіты японскім салдатам ударам прыклада за тое, што не зняў перад японцам капялюш]] Пасля заняцця Нанкіна японскай арміяй учыненыя яе салдатамі масавыя забойствы каштавалі жыцця 60 000 жыхароў горада, аднак дакладную колькасць ахвяр прывесці цяжка, паколькі многія целы былі спалены, выкінутыя ў раку [[Янцзы]] або закапаныя ў брацкіх магілах<ref name="ChristianScienceMonitor">Marquand, Robert (August 20, 2001) [http://www.csmonitor.com/2001/0820/p1s3-woap.html «Why the Past Still Separates China and Japan»] {{Wayback}}, ''[[Christian Science Monitor]]'' настойвае на лічбе ў 300 000 забітых.</ref><ref name="IMTftFE">{{Cite web|url=http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html|title=HyperWar: International Military Tribunal for the Far East (Chapter 8) (Paragraph 2, p. 1015, Judgment International Military Tribunal for the Far East)|archive-url=https://web.archive.org/web/20180804062413/http://www.ibiblio.org/hyperwar/PTO/IMTFE/IMTFE-8.html|archive-date=2018-08-04|access-date=2007-12|url-status=live}}</ref><ref name="Hata">Больш падрабязна пункты гледжання розных даследчыкаў можна даведацца з «умеранага» паводле яго ўласнай заявы артыкула гісторыка {{Нп3|Ікухіка Хата|Ікухіка Хаты||Ikuhiko Hata}} [http://www.wellesley.edu/Polisci/wj/China/Nanjing/nanjing2.html ''The Nanking Atrocities: Fact and Fable''] {{Wayback}}</ref>. Японскія ультра-нацыяналісты аспрэчваюць такія лічбы страт, некаторыя з іх нават сцвярджаюць, што ўсяго было забіта некалькі сотняў грамадзянскіх<ref name="Tanaka">Masaaki Tanaka заяўляе аб вельмі малой колькасці забітых грамадзянскіх і фактычнай фальсіфікацыі разні ў сваёй кнізе ''[http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/whatreally/ «Nankin gyakusatsu» no kyokÙ] {{Wayback}} (The «Nanking Massacre» as Fabrication)''.</ref>. Б. Кэмпбэл ({{Lang-en|B. Campbell}}) у артыкуле ў часопісе {{Нп3|Sociological Theory|||Sociological Theory (journal)}} апісаў Нанкінскую разню як [[генацыд]], паказваючы, што знішчэнне насельніцтва працягвалася на працягу доўгага часу пасля відавочнай і упэўненай перамогі японцаў у бітве за горад<ref>{{артыкул|загаловак=Genocide as social control |спасылка=https://archive.org/details/sim_sociological-theory_2009-06_27_2/page/154 |выданне=Sociological Theory |том=27 |нумар=2 |старонкі=154 |jstor=40376129 |doi=10.1111/j.1467-9558.2009.01341.x |аўтар=Campbell, Bradley |месяц=6 |год=2009 }}. — «Also, genocide may occur in the aftermath of warfare when mass killings continue after the outcome of a battle or a war has been decided. For instance, after the Japanese occupied Nanking in December 1937, Japanese soldiers massacred over 250,000 residents of the city.».</ref>. 13 снежня 1937 года Ён Рабэ запісаў у сваім дзённіку: <blockquote>Толькі праехаўшы па горадзе, мы змаглі ацаніць маштаб шкоды. Кожныя 100—200 метраў ляжала мёртвае цела. Трупы цывільных, якія я агледзеў, мелі агнястрэльныя раненні ў спіну. Гэтыя людзі былі застрэленыя ззаду, калі спрабавалі ўцячы. Японцы хадзілі па горадзе групамі па 10-20 чалавек і рабавалі крамы… я на ўласныя вочы бачыў, як яны рабуюць кафэ нашага нямецкага пекара Гер Кіслінга. Гасцініца Хемпеля таксама была ўзламаная, як і амаль усе крамы па вуліцах Чуншан і Тайпін<ref>{{кніга |загаловак=The Good man of Nanking, the Diaries of John Rabe |год=1998 |старонкі=67 |ref=Woods |мова=en |аўтар=Woods, John E.}}</ref>.</blockquote> 10 лютага 1938 года сакратар Пасольства Германіі Разэн напісаў у Міністэрства замежных спраў пра фільм, зняты вялебным Джонам Магіі, рэкамендуючы набыць яго. Вытрымкі з яго ліста, які захоўваўся ў палітычным архіве ў [[Берлін]]е: <blockquote>Падчас тэрору на аснове японскага валадарства ў Нанкіне — які ў значнай ступені працягваецца і цяпер — вялебны Джон Магіі, місіянер [[Епіскапальная царква|Амерыканскай Епіскапальнай Царквы]], які знаходзіцца тут ужо амаль чвэрць стагоддзя, зняў фільм, што змяшчае красамоўныя сведчанні зверстваў японцаў… варта праглядзець яго і вызначыць, ці спрабавалі вышэйшыя чыны прадухіліць акты гвалту, якія працягваюцца і сёння<ref>{{кніга |загаловак=The Good man of Nanking, the Diaries of John Rabe |год=1998 |старонкі=187 |ref=Woods |мова=en |аўтар=Woods, John E.}}</ref>.</blockquote> <blockquote>13 снежня каля 30 японскіх салдат прыйшлі да кітайскага домаўладання па адрасе Сінлюгу #5 у паўднёва-ўсходняй частцы Нанкіна і запатрабавалі ўпусціць іх. Дзверы адчыніў домаўладальнік, {{нп3|Іслам у Кітаі|магаметанін|ru|Ислам в Китае}} па імені Ha. Яны застрэлілі яго з рэвальвера, а затым і сп-ню Ha, якая пасля забойства Ha на каленях прасіла іх больш нікога не забіваць. С-ня Ha спытала іх, за што яны забілі яе мужа, і была таксама забітая. Сп-ня Ся была выцягнутая з-пад стала ў пакоі для гасцей, дзе яна спрабавала схавацца разам са сваім гадавалым дзіцем. Яна была распранутая і згвалтаваная адным ці больш з мужчын, а затым заколатая штыком у грудзі, а ў яе похву засунулі бутэльку. Дзіця было забіта штыком. Некаторыя салдаты затым перайшлі ў наступны пакой, дзе [знаходзіліся] бацькі сп-ні Ся, іх узрост — 76 і 74 гады, і дзве яе дачкі 16 і 14 гадоў. Яны збіраліся згвалтаваць дзяўчынак, калі бабуля паспрабавала абараніць іх. Салдаты застрэлілі яе з рэвальвера. Дзядуля абхапіў яе цела і быў забіты. Дзяўчынкі былі згвалтаваныя, старэйшая — 2-3, а малодшая — 3 мужчынамі. Старэйшая дзяўчынка затым была зарэзана, а ў яе похву засунулі кій. Малодшая таксама была заколатая, але пазбегла жудаснай долі сваёй сястры і маці. Затым салдаты закалолі штыком іншую сястру ва ўзросце 7-8 гадоў, якая таксама знаходзілася ў пакоі. Апошнімі ў доме забілі двух дзяцей Ha, 4 і 2 гадоў ад роду. Старэйшы быў заколаты, а галава малодшага рассечана мячом<ref>John E. Woods,''The Good man of Nanking, the Diaries of John Rabe'', p. 281. 5 лютага 2009 года Вярхоўны суд Японіі пастанавіў {{нп3|Шуда Хігасінакана|||Shūdō Higashinakano}} і выдаўца ''Tendensha'' выплаціць чатыры мільёны ен кампенсацыі шкоды Сп-ні Ся Шуцынь, якая сцвярджала, што яна 7- ці 8-гадовая дзяўчынка, якая з’яўляецца ў фільме Магіі. Хігасінакана не змог даказаць, што яна і дзяўчына розныя людзі і што яна не была сведкай разні ў Нанкіне, насуперак таму, што ён сцвярджаў у сваёй кнізе, ''Chinese hail Nanjing massacre witness' libel suite victory'', [http://english.peopledaily.com.cn/90001/90776/90883/6587967.html english.peopledaily.com.cn] {{Wayback}}, ''Author on Nanjing loses libel appeal'', [http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20090207b2.html search.japantimes.co.jp] {{Wayback}}</ref>.</blockquote> [[Файл:Bodies_of_Chinese_massacred_by_Japanese_troops_along_a_river_in_Nanjing_(Murase_Moriyasa's_photo)_01.jpg|міні|Целы кітайцаў, забітых японскімі войскамі каля ракі ў Нанкіне]] На цяжарных жанчын палявалі спецыяльна, іх жываты праколвалі штыкамі, часта пасля згвалтавання. Тан Цзюньшань — сведка масавых забойстваў, якія здзяйсняліся адной з японскіх армій, што застаўся ў жывых, сведчыць: <blockquote>Сёмай і апошняй у першым шэрагу была цяжарная жанчына. Салдат вырашыў, што можа згвалціць яе перад забойствам і, аддзяліўшы ад групы, адцягнуў прыкладна на дзесяць метраў у бок. Калі ён паспрабаваў здзейсніць згвалтаванне, жанчына аказала адчайны супраціў … салдат рэзка ўдарыў яе ў жывот штыком. Яна выдала апошні стогн, калі яе кішачнік вываліўся вонкі. Затым салдат зарэзаў плод, было выразна відаць яго пупавіну, і адкінуў яго ў бок<ref>{{Cite web|url=http://bootheprize.stanford.edu/0506/PWR-Yang.pdf|title=The Memorial Hall for the Victims of the Nanjing Massacre: Rhetoric in the Face of Tragedy|first=Celia|last=Yang|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612003745/http://bootheprize.stanford.edu/0506/PWR-Yang.pdf|archive-date=2007-06-12|access-date=2016-02-05|url-status=dead|page=310&nbsp;KB|year=2006}}</ref>.</blockquote> Па словах ветэрана флоту Сё Мітані, «Армія выкарыстала сігнал трубы, які азначаў „Забівайце ўсіх кітайцаў, што ўцякаюць“»<ref>[https://news.yahoo.com/s/afp/20100516/wl_asia_afp/japanchinahistoryfilmnanking Japan’s Last Vets of Nanking Massacre Open Up], Yahoo News! </ref>. Тысячы людзей былі адведзеныя да ямы і забітыя ў месцы, якое стала вядома як «Роў дзесяці тысяч трупаў», траншэі даўжынёй каля 300 і шырынёй 5 метраў. Паколькі запісы не вяліся, колькасць закапаных там ацэньваецца ў 4000 — 20 000. Аднак большасць гісторыкаў лічыць, што іх было больш за 12 000<ref>{{Cite web|url=http://bootheprize.stanford.edu/0506/PWR-Yang.pdf|title=The Memorial Hall for the Victims of the Nanking Massacre: Rhetoric in the Face of Tragedy|first=Celia|last=Yang|format=PDF|archive-url=https://web.archive.org/web/20070612003745/http://bootheprize.stanford.edu/0506/PWR-Yang.pdf|archive-date=2007-06-12|access-date=2016-02-05|url-status=dead|page=310&nbsp;KB|year=2006}} Author refers to source as Yin, James. (1996) ''The Rape of Nanking: An Undeniable History in Photographs''. Chicago: Innovative Publishing Group. p. 103.</ref>. [[Хуэй|Народ хуэй]], кітайская пераважна мусульманская меншасць, таксама пацярпеў у разні, пасля якой адна мячэць была разбурана, а іншыя «запоўненыя трупамі». Валанцёры і імамы пахавалі па мусульманскім абрадзе больш за 100 сваіх супляменнікаў<ref>{{артыкул|загаловак=The Chinese Islamic "Goodwill Mission to the Middle East" During the Anti-Japanese War |спасылка=http://www.academia.edu/4427135/The_Chinese_Islamic_Goodwill_Mission_to_the_Middle_East_-_Japonyaya_Karsi_Savasta_Cinli_Muslumanlarin_Orta_Dogu_iyi_Niyet_Heyeti_-_Wan_LEI |выданне=DÎVÂN DİSİPLİNLERARASI ÇALIŞMALAR DERGİSİ |том=cilt 15 |нумар=sayı 29 |старонкі=139—141 |access-date=2014-06-19 |мова=en |тып=journal |аўтар=LEI, Wan |год=February 2010 |archive-date=2015-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151018024342/http://www.academia.edu/4427135/The_Chinese_Islamic_Goodwill_Mission_to_the_Middle_East_-_Japonyaya_Karsi_Savasta_Cinli_Muslumanlarin_Orta_Dogu_iyi_Niyet_Heyeti_-_Wan_LEI }}</ref>. === Бяссудныя пакаранні кітайскіх ваеннапалонных === 6 жніўня 1937 імператар Хірахіта асабіста ўхваліў прапанову арміі ліквідаваць перашкоды, што абмяжоўваюць свабоду дзеянняў у дачыненні да кітайскіх ваеннапалонных рамкамі міжнароднага права. Дырэктыва таксама рэкамендавала штабным афіцэрам спыніць выкарыстанне самога тэрміна «{{нп3|Палонлен|ваеннапалонны|ru|Плен}}»<ref>{{артыкул|аўтар=Fujiwara, Akira|загаловак=Nitchû Sensô ni Okeru Horyotoshido Gyakusatsu|год=1995|выданне=Kikan Sensô Sekinin Kenkyû|том=9|старонкі=22}}</ref>. [[Файл:Chinese_to_be_beheaded_in_Nanking_Massacre.jpg|злева|міні|Кітайскі ваеннапалонны перад абезгалоўліваннем, якое рыхтуецца вырабіць японскі афіцэр падчас Нанкінскай разні]] Большая частка дэбатаў прыйшлася на 1970-я гады. У гэты час японцы абрыналіся на кітайскія заявы з нагоды Нанкіна з крытыкай, тлумачачы, што Пекін занадта верыць у асабістыя сведчанні і апісанні. Выказваліся сумневы ў карэктнасці запісаў аб пахаваннях і фатаграфій, прадстаўленых на Такійскім працэсе, якія аб’яўляліся сфабрыкаванымі урадам Кітая, штучна вырабленымі або няправільна адносяцца да падзей у Нанкіне<ref name="ne.jp">{{Cite web|url=http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/fiction/index.html|title=The Nanking Massacre: Fact Versus Fiction|archive-url=https://web.archive.org/web/20080420162000/http://www.ne.jp/asahi/unko/tamezou/nankin/fiction/index.html|archive-date=2008-04-20|access-date=2008-05-06|url-status=live}}</ref>. Японцы сагналі 1 300 кітайцаў — салдат і цывільных — да Тайпінскай брамы і забілі іх там. Ахвяр спачатку падарвалі пры дапамозе мін, а затым аблілі гаручым і спалілі. Тых, хто пасля гэтага выжыў, закалолі штыкамі. Амерыканскія карэспандэнты {{нп3|Фрэнк Цілман Дурдзін|||F. Tillman Durdin}} і {{нп3|Арчыбальд Сціл|||Archibald Steele}} паведамілі, што бачылі гару трупаў вышынёй у шэсць футаў ля гарадскіх варот Yijiang. Дурдзін, які працаваў на «[[The New York Times]]», праехаў па Нанкіне перад тым, як пакінуць горад. Ён чуў пастаянную кулямётную стральбу і стаў сведкам расстрэлу японцамі 200 кітайцаў на працягу дзесяці хвілін. Праз два дні ў сваім рэпартажы для ''The New York Times'' журналіст паведаміў, што вуліцы былі заваленыя трупамі, уключаючы жаночыя і дзіцячыя<ref> Hua-ling Hu, [[American Goddess at the Rape of Nanking: The Courage of Minnie Vautrin]], 2000, p.77.</ref>. Паводле сведчання місіянера Ральфа Л. Філіпса, прадстаўленага амерыканскаму камітэту, што праводзіў расследаванне (U. S. State Assembly Investigating Committee), яго «прымусілі глядзець, як джапы вытрыбушылі кітайскага салдата», а таксама «засмажылі і з’елі яго сэрца і печань»<ref>''CBI Roundup'', 16 December 1943, ''Rape of Nanking described by Missionary'', [http://cbi-theater-1.home.comcast.net/~cbi-theater-1/roundup/roundup121643.html cbi-theater-1.home.comcast.net] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110723045856/http://cbi-theater-1.home.comcast.net/~cbi-theater-1/roundup/roundup121643.html |date=23 ліпеня 2011 }}</ref>. === Рабаванні і падпалы === Траціна горада была знішчана ў выніку пажараў, выкліканых падпаламі. Паведамлялася, што японскія войскі закідвалі паходнямі як свежавыбудаваныя ўрадавыя будынкі, так і жылыя дамы. Сур’ёзна разбураныя былі і тэрыторыі за межамі гарадскіх сцен. Салдаты рабавалі і багатых і бедных. Адсутнасць супраціву кітайцаў азначала, што яны маглі браць усё, што хочуць, што вылілася ў шырокамаштабнае марадзёрства і рабаванні<ref name="RapeOfNankingP162">P. 162, The Rape of Nanking, Iris Chang, Penguin Books, 1997.</ref>. 17 снежня старшыня Ён Рабэ накіраваў у адрас Кіёшы Фукуі, другога сакратара японскага пасольства, скаргу. Вось вытрымка з яе: <blockquote>Іншымі словамі, 13-га чысла, калі вашы сілы ўвайшлі ў горад, мы сабралі амаль усё насельніцтва ў Зоне, вельмі мала пашкоджанай агнём артылерыі і без усякай шкоды ад марадзёрства кітайскіх салдат нават пры падзенні горада … усе 27 ураджэнцаў Захаду і наша кітайскае насельніцтва на той момант былі ўражаны маштабам рабаванняў, згвалтаванняў і забойстваў, ініцыяваных вашымі салдатамі 14-га. Усё, пра што мы просім у нашым пратэсце, гэта аднаўленне парадку ў вашых частках і вяртанне горада да нармальнага жыцця як мага хутчэй. У гэтай справе мы гатовыя супрацоўнічаць з вамі і дапамагаць усім, чым толькі зможам. Але нават мінулым вечарам паміж 8 і 9 гадзінамі, калі восем еўрапейцаў з нашага камітэта прайшлі па Зоне, мы не выявілі ні аднаго японскага патруля ні ў яе межах, ні на ўваходах у яе!<ref name="GoodMan(271-274)2">{{кніга|ref=Woods|загаловак=The Good man of Nanking, the Diaries of John Rabe|год=1998|мова=en|старонкі=271|аўтар=Woods, John E.}}</ref>. </blockquote> === Нанкінская зона бяспекі і роля замежнікаў === Нешматлікія еўрапейцы, якія засталіся ў Нанкіне, імкнуліся выратаваць кітайскае насельніцтва. Быў арганізаваны Міжнародны камітэт, на чале якога стаў [[Ён Рабэ]]. Камітэт арганізаваў {{нп3|Нанкінская зона бяспекі|Нанкінскую зону бяспекі||Nanking Safety Zone}}, у якой схавалася каля 200 тысяч чалавек. Японскія часткі да некаторай ступені паважалі статут зоны; да пачатку акупацыі ў ёй разарваліся ўсяго некалькі выпадковых снарадаў. У хаосе штурму горада ў зоне бяспекі таксама адбываліся забойствы, але маштаб гвалту ў іншых частках Нанкіна быў не ў прыклад значнейшым. Японскія салдаты здзяйснялі ў межах зоны акцыі, якія былі часткай больш буйных масавых забойстваў. Міжнародны камітэт апеляваў да японскай арміі, прычым Рабэ выкарыстаў для гэтага свой статус члена [[Нацыянал-сацыялістычная нямецкая рабочая партыя|нацысцкай партыі]], але безвынікова. Рабэ пісаў, што час ад часу японцы пранікалі ў зону па сваім жаданні, вывелі адтуль некалькі сотняў мужчын і жанчын і ці забівалі іх усіх разам, або гвалтавалі і забівалі потым<ref>{{кніга|ref=Woods|загаловак=The Good man of Nanking, the Diaries of John Rabe|год=1998|мова=en|старонкі=274|аўтар=Woods, John E.}}</ref>. Да 5 лютага 1938 камітэт прадставіў японскаму пасольству ўсе 450 выпадкаў забойстваў, згвалтаванняў і іншых парушэнняў парадку японскімі салдатамі, пра якія было паведамлена, калі амерыканскія, брытанскія і нямецкія дыпламаты вярнуліся ў свае пасольствы<ref name="Woods275-278">{{кніга|ref=Woods|аўтар=Woods, John E.|загаловак=The Good man of Nanking, the Diaries of John Rabe|год=1998|мова=en|старонкі=275—278}}</ref>. : «Выпадак 5 — ноччу 14 снежня было шмат выпадкаў, калі японскія салдаты ўваходзілі ў дамы і гвалтавалі жанчын, альбо адводзілі іх з сабой. Гэта выклікала паніку сярод насельніцтва і сотні жанчын схаваліся ўчора ў кампусе {{нп3|Цзіньлінскі каледж|Цзіньлінскага каледжа|no|Ginling College}}» : «Выпадак 10 — ноччу 15 снежня група японскіх салдат ўварвалася ў будынкі [[Нанкінскі ўніверсітэт|Універсітэта Нанкіна]] у ''Tao Yuen'' і згвалтавала там 30 жанчын, некаторых з іх гвалтавалі па шэсць мужчын.» : «Выпадак 13 — 18 снежня, 4 гадзіны дня, у доме No. 18 у I Ho Lu, японскія салдаты хацелі адабраць у мужчыны {{нп3|партабак||ru|Портсигар}}, а калі ён завагаўся, адзін з іх ударыў яго штыком у галаву. Мужчына цяпер ва Універсітэцкім шпіталі і мы не чакаем, што ён выжыве.» : «Выпадак 14 — 16 снежня, сем дзяўчат (узрост ад 16 да 21) былі забраныя з Ваеннага каледжа. Вярнуліся пяць. Кожную з іх штодня гвалтавалі па 6-7 разоў — паведамлена 18 снежня.» : «Выпадак 15 — каля 540 бежанцаў сабраліся па адрасе #83 і 85 па Кантонскай дарозе … больш за 30 жанчын і дзяўчынак згвалтаваныя. Жанчыны і дзеці плачуць усю ноч. Становішча ў кампаундзе горшае, чым мы можам апісаць. Калі ласка, акажыце нам дапамогу.» : «Выпадак 16 — кітайская дзяўчынка па імені Loh, якая жыла разам з маці і братам у адным з цэнтраў для бежанцаў ўнутры Зоны бяспекі застрэленая японскім салдатам у галаву. Ёй было 14. Інцыдэнт адбыўся каля Kulin Ssu, вядомага храма на мяжы зоны для бежанцаў …» : «Выпадак 19-30 студзеня, каля 5 гадзін вечара. {{нп3|Хъюберт Лафает Сонэ|Мистэр Сонэ||Hubert Lafayette Sone}} (з Нанкінскай тэалагічнай семінарыі) быў акружаны некалькімі сотнямі жанчын, якія прасілі яго не прымушаць іх вяртацца ў свае дамы 4 лютага. Яны казалі, што могуць быць згвалтаваны або забітыя ў гэтым выпадку … адна 62-гадовая жанчына пайшла да сябе дадому ў раёне Hansimen і японскія салдаты з’явіліся ноччу, каб згвалціць яе. Яна сказала, што занадта старая. Тады салдаты засунулі ў яе палку. Але яна выжыла і вярнулася.»<ref name=Woods275-278 /> Лічыцца, што Рабэ выратаваў ад 200 000 да 250 000 кітайцаў<ref>[http://www.moreorless.au.com/heroes/rabe.html John Rabe] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20130722090333/http://www.moreorless.au.com/heroes/rabe.html |date=22 ліпеня 2013 }}, moreorless</ref> <ref>[http://www.jiyuu-shikan.org/nanjing/tpopu.html «John Rabe’s letter to Hitler, from Rabe’s diary»], Population of Nanking, Jiyuu-shikan.org {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20101229013854/http://www.jiyuu-shikan.org/nanjing/tpopu.html |date=29 снежня 2010 }}</ref>. === Прычыны === {{нп3|Джонатан Спенс||ru|Спенс, Джонатан}} піша, што "адназначнага тлумачэння гэтай трагічнай падзеі знайсці не атрымліваецца. Японскія салдаты, якія чакалі лёгкай перамогі, замест гэтага месяцамі ваявалі і панеслі куды больш сур’ёзныя страты, чым меркавалі. Яны былі стомлены, азлоблены, адчувалі фрустрацыю і стомленасць. Кітайскіх жанчын не было каму абараніць, мужчыны ці адсутнічалі, ці былі бяссільныя. У вайны, да гэтага часу не абвешчанай, не было ясных і вымерна мэтаў. Магчыма, яны лічылі ўсіх кітайцаў незалежна ад полу і ўзросту прыдатнымі на ролю ахвяры<ref>Spence, Jonathan D. (1999) ''The Search for Modern China'', W.W. Norton and Company. p. 424. ISBN 0-393-97351-4.</ref>. <gallery class="center" caption="" widths="150px" heights="150px" perrow="4"> File:Photo 02 in Nanjing Massacre (Itou Kaneo's Album).jpg|Фатаграфія з нанкінскага альбома Itou Kaneo з ваенна-паветранага падраздзялення японскага флота File:Child killed in Nanking massacre.jpg|Мёртвае дзіця. Фатаграфія, верагодна, была зроблена {{нп3|Бернхард Арп Сіндберг|Бернардам Сіндбергам||Bernhard Arp Sindberg}} File:Chinese_civilians_to_be_buried_alive.jpg|Захопленых у палон кітайцаў закопваюць у зямлю жыўцом.<ref>{{cite web |url=http://www.history.ucsb.edu/faculty/marcuse/classes/133p/133p04papers/JChapelNanjing046.htm |first=Joseph |last=Chapel |title=Denial of the Holocaust and the Rape of Nanking |year=2004 |access-date=2016-02-05 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175232/http://www.history.ucsb.edu/faculty/marcuse/classes/133p/133p04papers/JChapelNanjing046.htm |url-status=live }}</ref> File:Victims in Nanjing massacre.jpg|[[Шкілет]]ы ахвяр Нанкінскай разні. </gallery> == Рэакцыя Мацуі на масавыя забойствы == 18 снежня 1937 генерал {{нп3|Іванэ Мацуі||ru|Мацуи, Иванэ}} пачаў разумець маштабы згвалтаванняў, забойстваў і марадзёрства ў горадзе. Ён станавіўся ўсё больш устрывожаным з-за таго, што адбывалася. Паведамлялася, што генерал сказаў аднаму са сваіх грамадзянскіх памагатых: "Цяпер я ўсведамляю, што мы, самі таго не жадаючы, прывялі да самага сумнага эфекту. Калі я думаю пра пачуцці многіх маіх кітайскіх сяброў, якія пакінулі Нанкін і пра будучыню дзвюх краін, я магу адчуваць толькі дэпрэсію. Я вельмі самотны і не магу нават радавацца гэтай перамозе. Ён дазволіў адценню шкадавання пратачыцца ў сваю прамову для прэсы: «Асабіста я адчуваю шкадаванне з-за пакут людзей, але войска павінна працягваць, пакуль Кітай не раскаецца. Цяпер зіма і пара года дае нам час для рэфлексіі. Я выказваю сваё шчырае і глыбокае спачуванне мільёнам нявінных людзей.» У дзень Новага Года Мацуі ўсё яшчэ быў прыгнечаны з-за паводзінаў японскіх салдат у Нанкіне. Вось вытрымка з тоста, які ён прапанаваў японскаму дыпламату: «Мае людзі зрабілі нешта вельмі няправільнае і вартае шкадавання.»<ref>{{кніга|ref=Chang|аўтар=Chang, Iris|загаловак=The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust|мова=en|старонкі=51—52}}</ref>. == Спыненне гвалту == У канцы студзеня 1938 японская армія прымусіла ўсіх бежанцаў з [[Нанкінская зона бяспекі|Нанкінскай зоны бяспекі]] вярнуцца ў свае дамы, тут жа заявіўшы, што «парадак адноўлены». Пасля пачатку працы ''weixin zhengfu'' (калабарацыянісцкага ўрада) у 1938 годзе, парадак сапраўды вярнуўся ў Нанкін і колькасць зверстваў з боку японскіх салдат сур’ёзна зменшылася. 18 лютага 1938 года Міжнародны камітэт быў прымусова перайменаваны ў «Нанкінскі міжнародны камітэт выратавання» ({{Lang-en|Nanking International Rescue Committee}}) і Зона бяспекі фактычна спыніла функцыянаваць. Апошні лагер бежанцаў зачыніўся ў маі таго ж года. == Водгук Мацуі і прынца Асака == У лютым 1938 прынц Асака і генерал Мацуі былі адкліканы ў Японію. Мацуі выйшаў у адстаўку, але Асака заставаўся членам Вышэйшага ваеннага савета да заканчэння вайны ў жніўні 1945. У жніўні 1939 ён атрымаў званне генерала, хоць больш ніколі не камандаваў войскамі<ref name="Chen, World War II Database"/>. == Колькасць загіблых == {{Main|Ацэнкі колькасці загінуўшых у Нанкінскай разні}} {{нп3|Ацэнкі колькасці ахвяр Нанкінскай разні||ru|Оценки количества погибших в Нанкинской резне}} адрозніваюцца ў залежнасці ад таго, якой тэрыторыяй і якім прамежкам часу прапануецца абмяжоўваць геаграфічныя і часовыя рамкі дадзенай падзеі. Ступень гвалту з’яўляецца прадметам дыскусіі, з лічбамі, якія вар'іруюцца ад некалькіх сотняў чалавек у некаторых японскіх даследчыкаў<ref name="Tanaka"/> да 300 000 загінулых. Гісторык Такусі Касахара лічыць, што ахвяр было "больш за 100 000 і бліжэй да 200 000, або, магчыма больш", спасылаючыся на сваю ўласную кнігу<ref>Iwanami Shinsho, Fujiwara Akira (editor). ''Nankin jiken O Dou Miruka'', 1998, Aoki shoten, ISBN 4-250-98016-2, p. 18.</ref>. Гэтая ацэнка ўключае тэрыторыю за межамі Нанкіна, вызначаную самім аўтарам<ref>Там жа, с. 146.</ref>. Хіросі Ёсіда ў сваёй кнізе піша пра "больш чым 200 000»<ref>Yoshida, Hiroshi. ''Nankin jiken o dou miruka'' p. 123, ''Tennou no guntai to Nankin jiken'' 1998, Aoki shoten, p. 160, ISBN 4-250-98019-7.</ref>. Таміё Хора - пра 50 000 - 100 000 загінулых. Гісторыкі, якія прытрымліваюцца мэйнстрымных пазіцый, кажуць пра колькасць забітых ад 40 000 да больш чым 300 000. Паводле высноў [[Такійскі працэс|Міжнароднага ваеннага трыбунала для Далёкага Усходу]], ацэнка колькасці забітых у Нанкіне і яго ваколіцах складае каля 200 тысяч чалавек. Гэтая ацэнка грунтуецца на дадзеных пахавальных і іншых арганізацый, якія далі паказанні аб 155 тысячах пахаваных цел. Яна не ўключае патопленых, спаленых і тых, хто быў закапаны ў агульныя магілы<ref name="IMTftFE"/>. Згодна з вердыктам {{нп3|Нанкінскі трыбунал па ваенных злачынствах|Нанкінскага трыбунала па ваенных злачынствах|ru|Нанкинский трибунал по военным преступлениям}} ад 10 сакавіка 1947 года, гаворка ідзе пра «больш чым 190 тысячах забітых грамадзянскіх і расстраляных з кулямётаў кітайскіх салдатах, чые целы былі спалены з мэтай знішчэння доказаў. Акрамя таго ўлічаны больш за 150 тысяч ахвяр варварскіх актаў, пахаваных дабрачыннымі арганізацыямі. Агулам выходзіць больш за 300 тысяч ахвяраў»<ref name="Kasahara">[[Tokushi Kasahara]]. {{Cite web|lang=fr|url=http://www.ihtp.cnrs.fr/IMG/pdf_interventionsnankin-francais.pdf|title=Le massacre de Nankin et les mécanismes de sa négation par la classe politique dirigeante|website=ihtp.cnrs.fr|format=PDF|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20111213221754/http://www.ihtp.cnrs.fr/IMG/pdf_interventionsnankin%2Dfrancais.pdf|archive-date=2011-12-13|access-date=2016-02-05|url-status=dead}}</ref>. Аднак, гэтая ацэнка ўлічвае абвінавачванне японскай арміі ў забойстве 57 418 кітайскіх ваеннапалонных у Муфушане, а апошнія даследаванні кажуць пра тое, што там знайшлі сваю смерць ад 4 000 да 20 000<ref>Masahiro Yamamoto, Nanking: Anatomy of an Atrocity (Westport, Connecticut: Praeger, 2000), 193.</ref><ref>Ono Kenji, "Massacre Near Mufushan, " in The Nanking Atrocity, 1937-38: Complicating the Picture, ed. Bob Tadashi Wakabayashi (New York: Berghahn Books, 2008), 85.</ref>, а таксама ўключае 112 266 целаў, пахаваных арганізацыяй ''Chongshantang'', чые дадзеныя сучасныя гісторыкі схільныя лічыць перабольшанымі, калі не зусім выдуманымі<ref>Masahiro Yamamoto, Nanking: Anatomy of an Atrocity (Westport, Connecticut: Praeger, 2000), 112.</ref><ref name="consensus1" /><ref>David Askew, "The Scale of Japanese Atrocities in Nanjing: An Examination of the Burial Records, " Ritsumeikan Journal of Asia Pacific Studies, June 2004, 7-10.</ref>. Боб Вакабаясі робіць з гэтага выснову, што ацэнка ў 200 000 няпэўная<ref name="consensus1">Bob Tadashi Wakabayashi, "Leftover Problems, " in The Nanking Atrocity, 1937-38: Complicating the Picture, ed. Bob Tadashi Wakabayashi (New York: Berghahn Books, 2008), 382—384.</ref>. {{Не перакладзена 5|Ікухіка Хата|||Ikuhiko Hata}} лічыць лічбу ў 300 000 "сімвалічнай" і закліканай апісаць пакуты кітайцаў у гады вайны, а не вынікам рэальных падлікаў<ref>Masahiro Yamamoto, Nanking: Anatomy of an Atrocity (Westport, Connecticut: Praeger, 2000), 252.</ref>. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што было забіта ад 40 000 да 60 000 чалавек, што супадае з дадзенымі з трох крыніц - афіцыйнага часопіса Чырвонай Арміі тых гадоў, запісаў членаў Міжнароднага камітэта і лістом Ёна Рабэ.<ref name="Wellesley.edu">{{cite web|url=http://www.wellesley.edu/Polisci/wj/China/Nanjing/nanjing2.html |title=''The Nanking Atrocities: Fact and Fable'' |publisher=Wellesley.edu |access-date=2011-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228031202/http://www.wellesley.edu/Polisci/wj/China/Nanjing/nanjing2.html |archive-date=2011-02-28 }}</ref>. Ён Рабэ, старшыня Міжнароднага камітэта Нанкінскай зоны бяспекі, сапраўды, пісаў пра 50-60 тысяч загінуўшых.<ref name="nankingatrocities.net">{{cite web|url=http://www.nankingatrocities.net/1990s/nineties_01.htm |title=Nanking Atrocities – In the 1990s |work=nankingatrocities.net |archive-url=https://web.archive.org/web/20131026021444/http://www.nankingatrocities.net/1990s/nineties_01.htm |archive-date=2013-10-26 }}</ref>. Аднак {{нп3|Эрвін Вікерт|||Erwin Wickert}}, выдавец "Дзённікаў Ёна Рабэ", паказвае, што «верагодна, ацэнка Рабэ прыніжаная, бо ён не меў магчымасці ведаць абстаноўку ва ўсёй зоне муніцыпалітэта падчас найбольшага размаху забойстваў, больш за тое, многія кітайскія часткі адводзіліся японцамі да [[Янцзы]] і знішчаліся за горадам. Але ніхто пры гэтым не займаўся падлікамі колькасці забітых.» Лічба ў 300 000 была ўпершыню агучана ў 1938 годзе {{нп3|Гаральд Цімперслі|Гаральдам Цімперслі|ru|Тимперсли, Гарольд}}, журналістам, які засноўваў свае дадзеныя на прамых сведчаннях ахвяр разні<ref name="nankingatrocities.net"/>. Іншыя крыніцы, у тым ліку {{нп3|Айрыс Чан||ru|Чан, Айрис}}, аўтара кнігі "{{нп3|Згвалтаванне Нанкіна||ru|Изнасилование Нанкина}}", таксама заключаюць, што агульная колькасць ахвяр дасягала 300 000. У снежні 2007 былі прадстаўлены раней засакрэчаныя амерыканскія дакументы, уключаючы тэлеграму амбасадара ЗША ў Германіі, дасланую праз дзень пасля ўзяцця горада японцамі, у якой ён піша, што чуў, як пасол Японіі ў Берліне казаў аб 500 000 кітайцаў, знішчаных на маршы ад Шанхая да Нанкіна. Паводле архіўнага даследавання, тэлеграма, дасланая амерыканскім дыпламатам, кажа пра паўмільёна кітайцаў у Шанхаі і яшчэ шасці правінцыях<ref name="December 2007">[http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/12/content_7236237.htm U.S. Archives Reveal War Massacre of 500,000 Chinese by Japanese Army] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20071213073944/http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/12/content_7236237.htm |date=13 снежня 2007 }}.</ref><ref name="FRUS1937v03_p806">{{кніга |загаловак=Foreign relations of the United States diplomatic papers, 1937. The Far East |том=3 |выдавецтва=U.S. Government Printing Office |год=1954 |старонкі=806 |спасылка=http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=turn&id=FRUS.FRUS1937v03&entity=FRUS.FRUS1937v03.p0813 |мова=en |адказны=United States Department of State |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304042245/http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/FRUS/FRUS-idx?type=turn&id=FRUS.FRUS1937v03&entity=FRUS.FRUS1937v03.p0813 }}</ref>. У 2010 годзе Сумесны япона-кітайскі камітэт гістарычных даследаванняў ({{Lang-en|Japan-China Joint History Research Committee}}) арганізаваў сустрэчу, на якой японскія даследчыкі назвалі максімальную колькасць у 200 000 ахвяр з іншымі ацэнкамі ў 40 і 20 тысяч. Кітайскія ж прытрымліваліся лічбы ў 300 000<ref name="autogenerated2">{{Cite web|url=http://mainichi.jp/english/english/newsselect/news/20151106p2a00m0na006000c.html|title=Japanese statement protesting UNESCO registration of Nanjing Massacre docs backfires|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126035804/http://mainichi.jp/english/english/newsselect/news/20151106p2a00m0na006000c.html|archive-date=2015-11-26|access-date=2015-11-25|url-status=dead}}</ref>. === Геаграфія і працягласць Нанкінскай разні === Найбольш кансерватыўны пункт гледжання абмяжоўвае вобласць разні некалькімі км^² часткі горада, вядомай як Зона бяспекі, дзе грамадзянскае насельніцтва апынулася засяроджаным пасля ўварвання. Многія японскія гісторыкі паказваюць на той факт, што падчас японскай акупацыі ў Нанкіне знаходзіліся 200 000 - 250 000 чалавек, першакрыніцай з’яўляюцца запісы [[Ён Рабэ|Ёна Рабэ]]. Такім чынам, яны лічаць, што ацэнка страт у 300 000 змяшчае буйное перабольшанне. Аднак многія гісторыкі ўключаюць у свае разлікі найшмат больш шырокую тэрыторыю вакол горада. Гэта, напрыклад, раён Сягуань (паўночныя прадмесці Нанкін плошчай каля 31 км², а таксама іншыя зоны і ўскраіны. Насельніцтва гэтага "вялікага Нанкіна" складала ад 535 000 да 635 000 мірных жыхароў і салдат непасрэдна перад пачаткам японскай акупацыі<ref>{{Cite web|url=http://www.china.org.cn/english/2003/Dec/83437.htm|title=Data Challenges Japanese Theory on Nanjing Population Size|archive-url=https://web.archive.org/web/20050205082717/http://www.china.org.cn/english/2003/Dec/83437.htm|archive-date=2005-02-05|access-date=2006-04-19|url-status=live}}</ref>. Некаторыя гісторыкі ўключаюць сюды і шэсць акругаў вакол горада, вядомых як спецыяльны муніцыпалітэт Нанкін ({{Lang-en|Nanking Special Municipality}}). Прамежак часу, у які ўклаліся падзеі, звычайна таксама абумоўліваюць іх геаграфіяй: чым раней японскія войскі ўступалі на тую ці іншую тэрыторыю, тым ён для яе аказваецца больш працяглым. {{нп3|Бітва за Нанкін||ru|Битва за Нанкин}} скончылася 13 снежня, калі дывізіі японскай арміі аказаліся ўнутры гарадскіх сцен. Такійскі ваенны трыбунал зыходзіў з працягласці разні ў шэсць тыдняў. Больш кансерватыўныя адзнакі кажуць аб пачатку збіцця 14 снежня, калі японцы ўварваліся ў Зону бяспекі. Аднак некаторыя гісторыкі адлічваюць пачатак забойстваў з сярэдзіны лістапада - пачатку снежня, калі японцы праніклі ўнутр правінцыі [[Цзянсу]], а іх канчатак да канца сакавіка 1938 года. === Розныя ацэнкі === Японскія гісторыкі, у залежнасці ад прыманага імі ў кожным выпадку прамежку часу і геаграфічных абмежаванняў, даюць шырокі роскід ацэнак колькасці загінулых грамадзянскіх ад некалькіх тысяч да 200 000 чалавек<ref name="japanesestudies">{{Cite web|url=http://www.japanesestudies.org.uk/articles/Askew.html|title=Electronic journal of contemporary japanese studies (ejcjs): The Nanjing Incident: Recent Research and Trends|publisher=japanesestudies.org.uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180405031715/http://www.japanesestudies.org.uk/articles/Askew.html|archive-date=2018-04-05|access-date=2011-03-06|url-status=dead}}</ref>. Ацэнка знізу, якая зыходзіць ад аднаго з іх, складае 40 000<ref>{{кніга|ref=White|спасылка=https://archive.org/details/greatbigbookofho0000whit|аўтар={{Нп3|Matthew White (atrocitologist)|White, Matthew|en|Matthew White (atrocitologist)}}|загаловак=The Great Big Book of Horrible Things|год=2012|выдавецтва=[[W. W. Norton & Company|W. W. Norton]]|старонкі=[https://archive.org/details/greatbigbookofho0000whit/page/377 377]|isbn=9780393081923}}</ref>. Крыніцы на кітайскай мове схіляюцца да таго, што ахвяр было больш за 200 000<ref name="japanesestudies"/>. Напрыклад, пасляваеннае расследаванне Нанкінскага гарадскога суда выдала вынік у 295 525 чалавек, 76 % з якіх былі мужчынамі, 22 % жанчынамі і 2 % дзецьмі. Тайваньская дакументальная праца з 42 частак, якая ўбачыла свет у 1995—1997 гадах пад назвай «[[Цаля]] крыві за цалю зямлі» (''An Inch of Blood For An Inch of Land'')<ref>{{Cite web|url=http://www.huanghuagang.org/library/heshan.htm|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20070415104726/http://www.huanghuagang.org/library/heshan.htm|archive-date=2007-04-15|access-date=2016-02-05|url-status=dead}}</ref> (一寸河山一寸血), змяшчае выснову пра 340 000 кітайцаў, якія загінулі ў Нанкіне ў выніку японскага ўварвання: 150 000 ад бамбардзіровак і артылерыйскіх абстрэлаў за пяць дзён самой бітвы і 190 000 падчас масавых забойстваў. Гэтыя даследаванні грунтуюцца на матэрыялах [[Такійскі працэс|Такійскага працэсу]]. == Трыбуналы па ваенных злачынствах == Неўзабаве пасля капітуляцыі Японіі вышэйшыя афіцэры японскай арміі ў Нанкіне былі аддадзены пад суд. {{нп3|Іванэ Мацуі|Генерал Мацуі|ru|Мацуи, Иванэ}} паўстаў перад [[Такійскі працэс|Міжнародным ваенным трыбуналам для Далёкага Усходу]] па абвінавачванні ў «наўмысным і безразважным» ігнараванні свайго абавязку «распачаць адэкватныя крокі для належнага захавання і прадухілення парушэнняў» [[Гаагскія канвенцыі і дэкларацыі (1899 і 1907)|Гаагскіх канвенцый]]. {{нп3|Хісаа Тані||ru|Тани, Хисао}}, генерал-лейтэнант 6-й дывізіі японскай арміі ў Нанкіне, стаў падсудным {{нп3|Нанкінскі трыбунал па ваенных злачынствах|Нанкінскага трыбуналу па ваенных злачынствах|ru|Нанкинский трибунал по военным преступлениям}}. Іншых японскіх вайскоўцаў, адказных за Нанкінскую разню, не судзілі. {{нп3|Кан'ін-но-мія Катахита|Прынц Катахіта|ru|Канъин-но-мия Котохито}}, начальнік штаба імператарскай арміі Японіі падчас разні, памёр да завяршэння вайны ў маі 1945. Прынц Асака атрымаў імунітэт як член імператарскай сям’і<ref>[[Herbert Bix]], ''[[Hirohito and the Making of Modern Japan]]'', 2000, p.583, [[John W. Dower]], ''[[Embracing Defeat: Japan in the Wake of World War II]]'', 1999, p.326.</ref>. {{нп3|Ісаму Цё||ru|Тё, Исаму}}, яго памочнік, якога многія гісторыкі лічаць адказным за мемарандум, які заклікаў «забіваць захопленых», здзейсніў самагубства падчас абароны Акінавы<ref>Thomas M. Huber, ''Japan’s Battle of Okinawa, April-June 1945'', Leavenworth Papers Number 18, Combat Studies Institute, 1990, p.47</ref>. <gallery class="center" caption="" widths="150px" heights="150px" perrow="3"> File:International Military Tribunal Ichigaya Court.jpg|[[Такійскі працэс|Міжнародны ваенны трыбунал для Далёкага Усходу]], вядомы як Іцігайскі суд («Ichigaya Court»), паколькі праводзіўся ў былой штаб-кватэры японскай арміі ў {{нп3|Іцігая||uk|Ітігая}}, [[Токіа]] File:Iwane Matsui.jpg|Генерал {{нп3|Іванэ Мацуі|Генерал Мацуі|ru|Мацуи, Иванэ}}<ref>{{cite web|url=http://www.history.gr.jp/~koa_kan_non/16-4.html|title=「松井石根研究会」の必要性について|work=history.gr.jp|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721122627/http://www.history.gr.jp/~koa_kan_non/16-4.html|archive-date=2011-07-21|access-date=2016-02-05|url-status=dead}}</ref> File:Tani Hisao.jpg|Генерал {{нп3|Хісаа Тані||ru|Тани, Хисао}}<ref>{{Cite web|url=http://www.people.com.cn/media/200112/12/NewsMedia_147412.jpg|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20100218182317/http://www.people.com.cn/media/200112/12/NewsMedia_147412.jpg|archive-date=2010-02-18|access-date=2016-02-05|url-status=dead}}</ref> </gallery> === Прадастаўленне імунітэту {{нп3|Прынц Ясухіка|прынцу Асака|ru|Принц Ясухико}} === 1 мая 1946 прадстаўнікі Вярхоўнага камандавання саюзнікаў дапыталі {{нп3|Прынц Ясухіка|Ясухіка Асака|ru|Принц Ясухико}}, былога камандуючага войскамі ў горадзе на грэбні гвалту, аб яго датычнасці да Нанкінскай разні. Справаздача аб гэтым была прадстаўлена Міжнароднай секцыі абвінаваўцаў Такійскага трыбунала. Асака адмаўляў здзяйсненне масавых забойстваў і заяўляў, што ніколі не атрымліваў скаргаў на дзеянні сваіх войскаў<ref>Awaya Kentarô, Yoshida Yutaka, ''Kokusai kensatsukyoku jinmonchôsho'', dai 8 kan, Nihon Tosho Centâ, 1993., Case 44, pp. 358-66.</ref>. Незалежна ад яго рэальнай вінаватасці, прынц так ніколі і не паўстаў перад [[Такійскі працэс|Міжнародным ваенным трыбуналам для Далёкага Усходу]], — як мінімум, часткова, з-за пакта, заключанага паміж [[Дуглас Мак-Артур|генералам Макартурам]] і [[Хірахіта]], паводле якога самому імператару і членам яго сям’і быў прадастаўлены імунітэт ад пераследу. === Доказы і паказанні === [[Файл:Nanking_telegram_Harold_John_Timperley.gif|міні|Тэлеграма {{нп3|Гаральд Джон Цімперслі|Гаральда Цімперлі||Harold John Timperley}} ад 17 студзеня 1938 года, якая апісвае зверствы.]] Нанкінская фаза працэсу пачалася ў ліпені 1946 года. Доктар {{нп3|Роберт Уілсан|||Robert O. Wilson}}, хірург і член {{нп3|Міжнародны камітэт Нанкінскай зоны бяспекі|Міжнароднага камітэта||International Committee for the Nanking Safety Zone}} {{нп3|Нанкінская зона бяспекі|Нанкінскай зоны бяспекі||Nanking Safety Zone}}, выступаў першым сведкам абвінавачвання. Выступалі і іншыя члены Камітэта, уключаючы выкладчыка {{нп3|Майнер Сирл Бэйтс|Бэйтса||Miner Searle Bates}} і місіянера {{нп3|Джон Магіі|Джона Магіі||John Magee (missionary)}}. {{нп3|Джордж Ашмар Фітч|||George Ashmore Fitch}}, Льюіс Сміт і Джэймс Макалум запісалі свае паказанні, прыклаўшы да іх дзённікі і лісты. Іншым доказам абвінавачвання стала тэлеграма, адпраўленая {{нп3|Гаральд Джон Цімперслі|Гаральдам Цімперлі||Harold John Timperley}}, перахопленая і расшыфраваная амерыканцамі 17 студзеня 1938. Адна з кніг аўтара па імені Hsü, «Дакументы Нанкінскай зоны бяспекі», таксама была прадстаўлена ўвазе суда. Паводле асабістага дзённіка Мацуі, праз дзень пасля таго, як ён 17 снежня 1937 года здзейсніў цырыманіяльны ўрачысты ўезд у Нанкін, ён праінструктаваў камандзіраў узмацніць вайсковую дысцыпліну і пастарацца выкараніць сярод салдат пагардлівае стаўленне да кітайцаў. 7 лютага 1938 Мацуі прамовіў прамову на памінальнай службе па японскіх афіцэрах і салдатах Шанхайскіх экспедыцыйных сіл, якія загінулі ў бітвах. [[Domei News Agency]] паведаміла, што ён у прысутнасці афіцэраў высокага рангу адстойваў неабходнасць «пакласці канец розным правінам, якія наносяць шкоду дысцыпліне японскай арміі.» Запіс у дзённіку Мацуі за гэты дзень абвяшчае: «Сёння я мог толькі адчуваць сум і адказнасць, якія перапаўняюць маё сэрца. Прычына гэтага ў няправільных паводзінах арміі пасля падзення Нанкіна і неплацежаздольнасці аўтаномнага ўрада і іншых палітычных планаў.» === Абарона Мацуі === Абарона Мацуі вар’іравалася ад адмаўлення масавых актаў гвалту да пазбягання ўласнай адказнасці за тое, што ўсё ж адбылося. У рэшце рэшт ён зрабіў мноства ўзаемавыключальных сцвярджэнняў. Падчас допытаў у турме Сугама на дасудовым этапе Мацуі паказаў, што даведаўся пра мноства злачынстваў сваіх падначаленых ад японскіх дыпламатаў, якія прыехалі ў Нанкін 17 снежня 1937. У судзе ён адмаўляў, што быў афіцыйна азнаёмлены з дзейнасцю консулаў, такіх, як Фукуа Кіёсі (Fukui Kiyoshi) і [[аташэ]] {{нп3|Фукуда Такуясу||de|Fukuda Tokuyasu}}, якія мелі справу з пратэстамі, што падаюцца Міжнародным камітэтам Нанкіна. У судзе ён адмаўляў, што быў афіцыйна азнаёмлены з дзейнасцю консулаў, такіх, як Фукуі Кіёсі (Fukui Kiyoshi) і аташэ Фукуда Токуясу (Fukuda Tokuyasu), якія мелі справу з пратэстамі, што падаюцца Міжнародным камітэтам Нанкіна. На дасудовым этапе Мацуі казаў, што адзін афіцэр і тры салдаты былі судзімыя за свае злачынствы палявым судом, прычым афіцэр прысуджаны да смяротнага пакарання. У сваіх пісьмовых паказаннях Мацуі ўказаў, што загадаў сваім афіцэрам расследаваць масавыя забойствы і распачаць неабходныя дзеянні. Аднак на судзе ён заявіў, што паводзіны салдат знаходзіліся па-за ягонай юрысдыкцыяй, бо ён не займаў пасады, да кампетэнцыі якой ставіліся б дысцыпліна і мараль у войсках. Мацуі сцвярджаў, што ніколі не загадваў пакараць смерцю кітайскіх [[Ваеннапалонныя|ваеннапалонных]]. Ён таксама паведаміў суду, што загадваў сваім камандзірам дывізій караць салдат за дысцыплінарныя парушэнні і не ведаў, што гэтыя дырэктывы не былі імі выкананы. На судзе, спрабуючы абараніць прынца Асака, Мацуі вінаваціў ва ўсім камандзіраў дывізій<ref name=Bix>{{артыкул|загаловак=Hirohito and the Making of Modern Japan |спасылка=https://archive.org/details/hirohitomakingmo00bixh |выданне=Perennial |старонкі=[https://archive.org/details/hirohitomakingmo00bixh/page/n754 734] |аўтар=Bix, Herbert |год=2001 }}</ref>. === Вердыкт === У рэшце рэшт Трыбунал асудзіў за Нанкінскую разню толькі дваіх падсудных. Мацуі быў асуджаны па п. 55, у якім абвінавачваўся, што, будучы адным з вышэйшых афіцэраў «наўмысна і безразважна занядбаў сваім прававым абавязкам [у дачыненні да падпарадкаваных яму афіцэраў] распачаць адэкватныя крокі для захавання [законаў і звычаяў вайны] і прадухіліць іх парушэнне. у выніку чаго яны былі парушаныя.» [[Кокі Хірота]], які быў міністрам замежных спраў, калі Японія захапіла Нанкін, быў асуджаны за ўдзел у «фармуляванні або выкананні агульнага плана або змовы» (п.1), вядзенні «агрэсіўнай вайны і вайны, якая парушае міжнародныя законы, дагаворы, пагадненні і гарантыі супраць Кітайскай Рэспублікі» (п. 27) і па пункце 55. Мацуі быў асуджаны рашэннем большасці суддзяў Трыбунала за «оргію злачынстваў» у Нанкіне, таму што «Ён не зрабіў нічога, ці нічога эфектыўнага, каб спыніць гэтыя жахі.» <blockquote> Арганізаванае і масавае забойства мужчын-некамбатантаў было здзейснена з відавочнай санкцыі камандзіраў на падставе таго, што кітайскія салдаты знялі форму і змяшаліся з насельніцтвам. Групы грамадзянскіх былі сабраны разам, выведзены за сцены горада і забіты кулямётным агнём і штыкамі. — з рашэння Міжнароднага ваеннага трыбунала </blockquote> {{нп3|Радхабінод Пал||ru|Пал, Радхабинод}}, член трыбунала ад Індыі, не пагадзіўся з абвінавачваннем, даказваючы, што камандуючы павінен спадзявацца на сваіх афіцэраў у справе зацвярджэння сярод салдат належнай дысцыпліны. «Імя правасуддзя», — напісаў упаў у сваім пярэчанні, — «не павінна быць дазволена выкарыстоўваць толькі для … помсты.» === Пакаранне === 12 лістапада 1948 года Мацуі і Хірота разам з пяццю іншымі ваеннымі злачынцамі «класа А» былі прысуджаныя да смяротнага пакарання праз [[павешанне]]. Васямнаццаць іншых падсудных атрымалі менш строгія пакаранні. Смяротны прысуд у дачыненні да Хіроты, прыняты шасцю галасамі супраць пяці, шакіраваў грамадства і выклікаў рэакцыю ў выглядзе петыцыі, падпісанай 300 000 чалавек, якая, аднак, не мела ніякага эфекту<ref>{{кніга |загаловак=Embracing defeat: Japan in the wake of World War II |год=2000 |выдавецтва=Norton |месца=New York |isbn=978-0-393-32027-5 |старонкі=459 |выданне=Paperback |ref=Dower |мова=en |аўтар={{Нп3|John W. Dower|Dower, John|en|John W. Dower}}}}</ref><ref>{{кніга |загаловак=The other Nuremberg: the untold story of the Tokyo war trials |год=1988 |выдавецтва=Quill |месца=New York |isbn=0-688-07957-1 |старонкі=395 |ref=Brackman |мова=en |аўтар=Brackman, Arnold C.}}</ref>. Генерал {{нп3|Хісаа Тані||ru|Тани, Хисао}} быў прысуджаны да смерці {{нп3|Нанкінскі трыбунал па ваенных злачынствах|трыбуналам па ваенных злачынствах|ru|Нанкинский трибунал по военным преступлениям}})<ref name=Bix />. == Памяць == У 1985 годзе ў памяць аб ахвярах разні і для павелічэння інфармаванасці пра яе муніцыпалітэтам Нанкіна была пабудавана {{нп3|Мемарыяльная зала ахвяр Нанкінскай разні японскіх захопнікаў||ru|Memorial Hall of the Victims in Nanjing Massacre by Japanese Invaders}}. Яна знаходзіцца каля месца, дзе былі пахаваныя тысячы целаў, вядомага як «Яма дзесяці тысяч трупаў» (''wàn rén kēng''). У 1995, Дэніэл Кван ({{Lang-en|Daniel Kwan}}) правёў у [[Лос-Анджэлес]]е фотавыстаўку пад назвай «Забыты Халакост». У 2005 былы дом Ёна Рабэ ў Нанкіне быў адрамантаваны і стаў «Мемарыяльнай залай Ёна Рабэ і Нанкінскай зоны бяспекі». Ён быў адкрыты ў 2006 годзе. 13 снежня 2014 Кітай правёў свой першы Дзень памяці аб Нанкінскай разні<ref>{{Cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/11291820/China-holds-first-Nanjing-Massacre-memorial-day.html|title=China holds first Nanjing Massacre memorial day|author=AFP|website=Telegraph.co.uk|date=2014-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925182352/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/china/11291820/China-holds-first-Nanjing-Massacre-memorial-day.html|archive-date=2015-09-25|access-date=2016-02-05|url-status=live}}</ref>. 9 кастрычніка 2015 дакументы, якія тычацца разні, былі ўключаныя [[ЮНЕСКА]] у спіс аб’ектаў спадчыны {{нп3|Памяць свету (Азія і Ціхаакіянскі рэгіён)|Памяць свету|ru|Память мира (Азия и Тихоокеанский регион)}}<ref>{{Cite web|url=http://www.globalpost.com/article/6665980/2015/10/09/documents-nanjing-massacre-added-unescos-memory-world-register|title=Documents of Nanjing Massacre added to UNESCO's Memory of World Register|author=Xinhua|website=Global Post|date=2015-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010044621/http://www.globalpost.com/article/6665980/2015/10/09/documents-nanjing-massacre-added-unescos-memory-world-register|archive-date=2015-10-10|access-date=2016-02-05|url-status=live}}</ref>. <gallery class="center" widths="150" heights="150" perrow="4" classes="center"> Файл:Sekihi02.jpg|Yanziji Nanjing Massacre Memorial в 2004. Файл:NanjingMassacre Yanziji stone.jpg|Мемарыяльны камень у Yanziji у [[Нанкін]]е ў памяць пра ахвяр Нанкінскай разні. Файл:John Rabe House.JPG|Былы дом [[Ён Рабэ|Ёна Рабэ]] ў Нанкіне, зараз мемарыял, у ліпені 2008. </gallery> == Палеміка == {{Main|Адмаўленне Нанкінскай разні}} І [[Кітай]], і [[Японія]] прызнаюць гістарычнасць ваенных злачынстваў. Аднак спрэчкі з-за таго, як менавіта іх малююць і апісваюць розныя гісторыкі і палітыкі, усё яшчэ выклікаюць напружанне ў двухбаковых адносінах гэтых краін, а таксама ствараюць праблемы паміж Японіяй і іншымі краінамі рэгіёну, напрыклад, [[Паўднёвая Карэя|Паўднёвай Карэяй]]. === Халодная вайна === Да 1970-х гадоў Кітай нячаста нагадваў свету пра Нанкінскую разню. У сваёй кнізе «Згвалтаванне Нанкіна» {{нп3|Айрыс Чан||ru|Чан, Айрис}} тлумачыць гэта тым, што ва ўмовах [[Халодная вайна|Халоднай вайны]] гандлёвыя адносіны з Японіяй былі для [[Маа Цзэдун|Маа]] важны. Аднак бакі перыядычна выкарыстоўвалі расправу, каб дэманізаваць адзін аднаго. === Дэбаты ў Японіі === Меркаванне японцаў аб Нанкінскай разні змянялася з гадамі ад поўнага адмаўлення і ўтойвання ў гады вайны праз прызнанні і дакументы, выходныя ад японскіх удзельнікаў падзей, якія пачалі з’яўляцца ў 1950-я і 1960-я гады, да мінімізацыі і пераменшвання маштабаў разні ў 1970—1980. Затым прыйшоў час перапісвання і скажэння гісторыі, а некаторыя афіцыйныя асобы ў 90-я гады XX стагоддзя і зусім адмаўлялі гістарычнасць гвалту ў Нанкіне<ref>{{Cite web|url=http://www.cnd.org/mirror/nanjing/NMNJ.html|title=Basic facts on the Nanking Massacre and the Tokyo War Crimes Trial|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923205030/http://www.cnd.org/mirror/nanjing/NMNJ.html|archive-date=2015-09-23|access-date=2016-02-05|url-status=live|year=1990}}</ref>. Большая частка дэбатаў прыйшлася на 1970-я гады. У гэты час японцы абрыналіся на кітайскія заявы з нагоды Нанкіна з крытыкай, тлумачачы, што Пекін занадта належыць на асабістыя сведчанні і апісання. Выказваліся сумневы ў карэктнасці запісаў аб пахаваннях і фатаграфій, прадстаўленых на Такійскім працэсе, якія аб’яўляліся сфабрыкаванымі урадам Кітая, штучна вырабленымі або няправільна датыканымі да падзей у Нанкіне<ref name="ne.jp"/>. У 1970-я гады {{Нп3|Кацуіці Хонда|||Katsuichi Honda}} напісаў для газеты «{{нп3|Asahi Shimbun||ru|Асахи симбун}}» серыю артыкулаў пра ваенныя злачынствы, учыненыя японскімі салдатамі падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] (у тым ліку аб Нанкінскай разні)<ref>{{артыкул|загаловак=Chūgoku no Tabi" (中国の旅), "Travels in China" |выданне={{нп3|Asahi Shimbun||ru|Asahi Shimbun}} |мова=ja |аўтар=Honda, Katsuich}}</ref>. Гэтыя публікацыі выклікалі крытыку з боку вельмі правых аўтараў. У адказ на іх {{Нп3|Сіціхэй Ямамота||ja|山本七平}}<ref>{{артыкул|загаловак=Reply to Katsuichi Honda |выданне=Every Gentlemen |аўтар=Yamamoto, Shichihei |месяц=3 |год=1972 }}</ref> і Акіра Судзукі<ref>{{артыкул|загаловак=The Phantom of The Nanjing Massacre |выданне=Every Gentlemen |аўтар=Suzuki, Akira |месяц=4 |год=1972 }}</ref> напісалі дзве супярэчлівыя і да гэтага часу часта цытаваныя працы, якія натхнілі рух адмоўнікаў Нанкінскай разні. У 1984, спрабуючы абвергнуць абвінавачванні ў ваенных злачынствах у Нанкіне, Асацыяцыя ветэранаў японскай арміі (Kaikosha) інтэрв’юявала японскіх салдат, якія праходзілі службу ў горадзе ў 1937—1938. Але замест абвяржэння абвінавачванняў, ветэраны пацвердзілі, што масавыя забойствы мелі месца і адкрыта апісалі іх, прызнаўшыся ў сваім удзеле. Вынікі апытанняў былі апублікаваныя ў часопісе асацыяцыі, ''Kaiko'', у 1985 разам з выбачэннямі: «Нягледзячы на нягоды вайны і асаблівасці ваеннай псіхалогіі, мы проста не знаходзім слоў, калі чуем пра гэтыя злачынныя масавыя забойствы. Усе мы, якія маюць дачыненне да даваеннай арміі, прыносім прабачэнні народу Кітая. Гэта быў сапраўды годны шкадавання акт варварства.»<ref>Kingston, Jeff, «[http://www.japantimes.co.jp/opinion/2014/03/01/commentary/japans-reactionaries-waging-culture-war/#.UxMH8o1WF9A Japan’s reactionaries waging culture war] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20210116034251/http://www.japantimes.co.jp/opinion/2014/03/01/commentary/japans-reactionaries-waging-culture-war/#.UxMH8o1WF9A |date=16 студзеня 2021 }}», ''[[Japan Times]]'', 1 March 2014</ref>. === Прабачэнні і спачуванні Прэм’ер-міністра і імператара Японіі === {{main|Спіс выбачэнняў Японіі за вайну}} 15 жніўня 1995 года, у дзень пяцідзясятай гадавіны {{нп3|Капітуляцыя Японіі|капітуляцыі Японіі|ru|Капитуляция Японии}}, прэм’ер-міністр краіны [[Тамііці Мураяма]] упершыню фармальна і ясна папрасіў прабачэння за дзеянні Японіі падчас вайны. Ён папрасіў прабачэння за японскую агрэсію і пакуты, якія яна прычыніла народам Азіі. Ён прапанаваў усім выжылым, а таксама сваякам і сябрам ахвяр прыняць свае сардэчныя спачуванні. У той дзень прэм’ер-міністр і імператар [[Акіхіта]] прамовілі жалобныя прамовы на Такійскай арэне «{{нп3|Ніпон Будакан||ru|Ниппон Будокан}}». Імператар выказаў свае спачуванні і надзею, што падобныя жорсткасці ніколі не паўторацца зноў. {{нп3|Айрыс Чан||ru|Чан, Айрис}}, аўтар кнігі «{{нп3|Згвалтаванне Нанкіна||ru|Изнасилование Нанкина}}», крытыкавала Мураяму за непрадастаўленне пісьмовых выбачэнняў, якіх ад яго чакалі. Яна сказала, што кітайцы «не вераць, што … адназначныя і шчырыя прабачэнні будуць калі-небудзь прынесены Кітаю Японіяй» і што пісьмовыя прабачэнні ад Японіі сталі б лепшым сігналам для міжнароднай супольнасці<ref name="I'm Sorry">{{Cite episode|title=I'm Sorry?|series=NewsHour with Jim Lehrer|airdate=1998-12-01|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html|access-date=8 снежня 2023|archive-date=7 лістапада 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131107011256/http://www.pbs.org/newshour/bb/asia/july-dec98/china_12-1.html|url-status=dead}}</ref>. === Адмаўленне разні японскімі афіцыйнымі асобамі === У маі 1994 года міністр юстыцыі Японіі {{нп3|Сігэта Нагана||ja|永野茂門}} назваў Нанкінскую разню «фальсіфікацыяй»<ref>{{cite news|url=http://www.japantimes.co.jp/text/nn20120223a5.html|author=Jun Hongo|title=Nagoya mayor won't budge on Nanjing remark|publisher=Japan Times|date=2012-02-23|access-date=2016-02-05|archive-date=2012-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20120713031230/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20120223a5.html}}</ref>. 19 чэрвеня 2007 група з прыкладна 100 дэпутатаў ад [[Ліберальна-дэмакратычная партыя (Японія)|Ліберальна-дэмакратычнай партыі Японіі]] абвясцілі Нанкінскую разню фальсіфікацыяй, заявіўшы аб адсутнасці доказаў датычнасці японскіх салдат. Яны абвінавацілі Пекін у выкарыстанні яе для «палітычнай рэкламы»<ref>{{Cite web|url=http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/T214128.htm|title=Japan ruling MPs call Nanjing massacre fabrication|date=2007-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090522051839/http://www.alertnet.org/thenews/newsdesk/T214128.htm|archive-date=2009-05-22|access-date=2009-03-19|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=f8RRqyRlRV4|title=Subcommittee on Nanjing Issues Press Conference (YouTube)|date=2007-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140625104511/http://www.youtube.com/watch?v=f8RRqyRlRV4|archive-date=2014-06-25|access-date=2010-11-23|url-status=live}}</ref>. 24 лютага 2012 губернатар [[Токіа]] {{нп3|Сінтара Ісіхара||ru|Исихара, Синтаро}} заявіў, што ён таксама не верыць, што Нанкінская разня мела месца. Ён казаў, што забіць так шмат людзей за такі невялікі прамежак часу немагчыма<ref>{{cite news|url=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gqqzO2hCm4p_W9kawUJsV85RS1RA?docId=CNG.55872017a52d4f3c1e40d17a3ebe2909.561|title=Tokyo governor backs Nanjing massacre denial|publisher=AFP|date=2012-02-24|access-date=2016-02-05|archive-date=2013-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502062304/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5gqqzO2hCm4p_W9kawUJsV85RS1RA?docId=CNG.55872017a52d4f3c1e40d17a3ebe2909.561}}</ref>. На яго думку, у рэальнасці загінула 10 000 чалавек<ref>{{кніга|ref=Kasahara|аўтар=Kasahara, Tokushi|загаловак=The Nanking atrocity, 1937-38 : complicating the picture|год=2007|частка=The Nanking 100-man killing contest debate|мова=en|месца=Oxford|выдавецтва={{Нп3|Berghahn Books|Berghahn|en|Berghahn Books}}|старонкі=143|isbn=1845451805}}</ref>. 3 лютага 2014 {{нп3|Наокі Хякута|||Naoki Hyakuta}}, член Савета кіраўнікоў японскай тэлекамунікацыйнай кампаніі {{нп3|NHK||ru|NHK}}, быў працытаваны як чалавек, што сцвярджаў быццам разні не было. Ён казаў, што асобныя інцыдэнты мелі месца, але масавае забойства — не, і крытыкаваў лічбу 200 000, названую [[Такійскі працэс|Такійскім трыбуналам]]. == Спадчына == === Уплыў на міжнародныя адносіны === Памяць аб Нанкінскай разні заставалася каменем перапоны {{нп3|Кітайска-японскія адносіны|кітайска-японскіх адносін|ru|Китайско-японские отношения}} з пачатку 1970-х. Двухбаковае супрацоўніцтва ў галіне адукацыі і культуры, міжнародны гандаль значна выраслі з тых часоў, як гэтыя краіны нармалізавалі свае кантакты пасля вайны, Японія стала галоўным гандлёвым партнёрам КНР<ref>Yuan 2004</ref>. Аб’ём гандлю паміж дзвюма краінамі пераўзыходзіць $ 200 мільярдаў долараў ЗША штогод. Хоць многія [[кітайцы]] да гэтага часу адчуваюць пачуцці недаверу і непрыязнасці да японцаў, якія вынікаюць з ваенных злачынстваў, учыненых у гады Другой сусветнай вайны, у тым ліку Нанкінскай разні. Гэта пачуццё недаверу падсілкоўваецца меркаваннем, што [[японцы]] не жадаюць прызнаваць зверствы, якія адбыліся, і прасіць прабачэння за іх<ref>{{артыкул|спасылка=http://www.oycf.org/oycfold/httpdocs/Perspectives2/30_09302005/2c_Pu_NankingMassacre.pdf|аўтар=Pu, Xiaoyu|загаловак=The Nanking Massacre, Justice and Reconciliation: A Chinese Perspective|год=2005|мова=en|выданне=Perspectives|тып=journal|месяц=9|дзень=30|том=6|нумар=3|archive-url=https://www.webcitation.org/5pxfMlhJa?url=http://www.oycf.org/oycfold/httpdocs/Perspectives2/30_09302005/2c_Pu_NankingMassacre.pdf|archive-date=2010-05-24|access-date=2009-03-21|url-status=dead}}</ref>. Такасі Ёсіда (Takashi Yoshida) апісвае, як змены палітычнага ландшафту і ўяўленняў аб «нацыянальных інтарэсах» у Кітаі, Японіі і краінах Захаду змянілі калектыўную памяць аб Нанкінскай разні<ref>Nanking 1937: Memory and Healing, edited by Fei Fei Li, Robert Sabella and David Liu (M.E. Sharpe, 2002).</ref>. Многія прэм’ер-міністры Японіі наведвалі храм [[Ясукуні]], свяцілішча ў гонар воінаў-абаронцаў Японіі, у тым ліку ў гады Другой сусветнай вайны і, сярод іншых, удзельнікаў Нанкінскай разні. У музеі пры храме стэнды інфармуюць наведвальнікаў аб тым, што разні не было, але пераапранутыя ў грамадзянскую вопратку кітайскія салдаты сустракаліся з «суровым стаўленнем». У 2006 годзе былы прэм’ер-міністр Японіі [[Дзюн’іціра Каідзумі]] здзейсніў паломніцтва ў гэты храм, нягледзячы на папярэджанні не рабіць гэтага, якія паступілі ад Кітая і Паўднёвай Карэі. Яго рашэнне ўсё роўна здзейсніць гэты візіт было сустрэта міжнароднай супольнасцю без энтузіязму. Каідзумі, аднак, адмаўляў, што збіраўся сваім учынкам праславіць вайну ці {{нп3|Палітыка японскага мілітарызму (1920—1945)|японскі мілітарызм|ru|Политика японского милитаризма (1920—1945)}}. Аднак Міністэрства замежных спраў Кітая абвінаваціла яго ў «падрыве палітычнай асновы япона-кітайскіх адносін». А прадстаўнік Паўднёвай Карэі заявіў, што пасол Токіа ў краіне будзе выкліканы для ўручэння пратэсту<ref>{{cite news|url=http://www.theage.com.au/news/world/fury-as-koizumi-honours-war-dead/2006/08/15/1155407790276.html|location=Melbourne|work=The Age|title=Fury as Koizumi honours war dead|date=2006-08-15|access-date=2016-02-05|archive-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816100010/http://www.theage.com.au/news/world/fury-as-koizumi-honours-war-dead/2006/08/15/1155407790276.html}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://english1.people.com.cn/english/200106/01/eng20010601_71508.html|title=Japanese Leader's Decision to Visit Yasukuni Shrine Puzzling: FM Spokesman|date=2001-06-01|publisher=English1.people.com.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20110707021107/http://english1.people.com.cn/english/200106/01/eng20010601_71508.html|archive-date=2011-07-07|access-date=2011-03-06|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.csmonitor.com/2007/1214/p04s01-woap.html|title=In Japan, denial over Nanjing still holds sway after 70 years|publisher=The Christian Science Monitor - CSMonitor.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630214229/https://www.csmonitor.com/2007/1214/p04s01-woap.html|archive-date=2018-06-30|access-date=2011-03-06|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.china.org.cn/english/features/135371.htm|title=The 14 Class-A War Criminals Enshrined at Yasukuni|publisher=China.org.cn|archive-url=https://web.archive.org/web/20110124070512/http://china.org.cn/english/features/135371.htm|archive-date=2011-01-24|access-date=2011-03-06|url-status=live}}</ref>. === Нанкінская разня і нацыянальная ідэнтычнасць === Такасі Ёсіда сцвярджае, што «Нанкін высвяціў спробы ўсіх трох нацый [Кітая, Японіі і ЗША] захаваць і зноўку сфармаваць асновы для этнічнага гонару і ідэнтычнасці, мяркуючы розныя віды значнасці ў залежнасці ад зменлівага набору ўнутраных і знешніх ворагаў дзяржавы.»<ref name="Yoshida2">{{кніга|ref=Yoshida|спасылка=https://archive.org/details/makingrapenankin00yosh|аўтар=Yoshida, Takashi|загаловак=The Making of the "Rape of Nanking|год=2006|старонкі=[https://archive.org/details/makingrapenankin00yosh/page/5 5]}}</ref>. ==== У Японіі ==== {{Main|Спрэчкі аб падручніках японскай гісторыі}} В Японіі Нанкінская разня кранае важныя для нацыянальнай ідэнтычнасці пачуцці — «гордасць, гонар і сорам». Ёсіда піша, што «Нанкін выкрышталізоўвае значна буйнейшы канфлікт наконт таго, што павінна складаць ідэальную рэакцыю нацыі: Японія як нацыя прызнае свае мінулыя памылкі і шкадуе пра іх; … ці цвёрда сустракае ўсе абвінавачванні і міжнародны ціск, вучачы японскую моладзь таму, што ёй папярэднічала пакаленне ахвярных герояў, якія змагаліся ў справядлівай вайне за Азію без заходняга ўплыву.»<ref name=autogenerated1>{{кніга |загаловак=The Making of the "Rape of Nanking |год=2006 |ref=Yoshida |аўтар=Yoshida, Takashi }}</ref>. Прызнанне Нанкінскай разні можа быць палічана некаторымі коламі ў японскім грамадстве або «траўляй Японіі» (калі гаворка ідзе аб замежніках), або «самабічаваннем» (калі аб японцах). Большасць японцаў ведае, што армія краіны здзяйсняла жорсткасці падчас Нанкінскай разні. Некаторыя афіцыйныя асобы і пісьменнікі адкрыта адмаўлялі інцыдэнт, абвяшчаючы яго прапагандысцкай выдумкай, якая была патрэбна для развіцця антыяпонскага руху. Шмат у чым, стаўленне да разні стала лініяй падзелу японскіх левых і правых. Першыя лічылі «жорсткасці» ўласцівымі імператарскай арміі і годнымі асаблівай увагі. Другія ж аб’яўлялі «адкрыццё» Японіі {{нп3|Мэцью Колбрайт Пэры|Пэры|ru|Перри, Мэтью Колбрайт (военный деятель)}} і {{нп3|Атамныя бамбардзіроўкі Хірасімы і Нагасакі|атамныя бамбардзіроўкі|ru|Атомные бомбардировки Хиросимы и Нагасаки}}< значна больш важнымі падзеямі. Урад Японіі лічыць, што немагчыма адмаўляць, што забойствы вялікай колькасці мірных жыхароў, рабаванні і іншыя акты гвалту здзяйсняліся японскай арміяй. Аднак агульную колькасць ахвяр назваць, на яго думку, цяжка<ref>{{Cite web|url=http://www.mofa.go.jp/policy/q_a/faq16.html#q8|title=MINISTRY OF FOREIGN AFFAIRS OF JAPAN|archive-url=https://web.archive.org/web/20141213205234/http://www.mofa.go.jp/policy/q_a/faq16.html#q8|archive-date=2014-12-13|access-date=2015-06-15|url-status=live}}</ref>. На сустрэчы Япона-кітайскага аб’яднанага клуба гістарычных даследаванняў (Japan-China Joint History Research Committee) у 2010 годзе японскі бок казаў пра максімальную колькасць загінулых цывільных каля 200 000 з ацэнкамі ў 40 000 і ў 20 000. Кітайскі ж бок казаў пра, як мінімум, 300 000 ахвяр разні<ref name="autogenerated2"/>. Згодна з кароткім згадваннем Нанкіна ў музеі [[Ясукуні]] ў Токіа, японскі генерал выдаў сваім людзям карты, на якіх былі адзначаны замежныя паселішчы і «бяспечная зона» для цывільных і загадаў выконваць строгую ваенную дысцыпліну. Наведвальнік павінен заключыць, што яны так і паступілі. Музей толькі адзначае, што «кітайскія салдаты, злоўленыя ў цывільным адзенні, сустракалі суровае стаўленне». Гэты нацыяналістычны погляд на рэчы, аднак, не адлюстроўвае шырока распаўсюджанага разумення таго, што адбылося ў Нанкіне, як гэта праілюстравана становішчам спраў з апісаннем Нанкінскай разні ў японскіх падручніках. У асноўных версіях яны падобныя на прадукты працы сумеснага з кітайцамі гістарычнага камітэта, але ў розных іх версіях аўтары па-рознаму трактуюць масавыя забойствы, хоць звычайна прызнаюць падпалы і іншыя злачынствы, аднак не артыкулююць сексуальную прыроду многіх з іх і акцэнтуюць увагу на тым, што вінаватыя былі пакараныя пасляваеннымі трыбуналамі. «У перыяд акупацыі Нанкіна японскай арміяй, яна забіла вялікую колькасць кітайцаў і здзяйсняла марадзёрства, рабаванні, падпалы і напады. Колькасць ахвяр Нанкінскай разні… Такійскі трыбунал па ваенных злачынствах затым вызначыў у 200 000 і строга пакараў датычных японцаў» напісана ў адным з японскіх падручнікаў<ref>{{Cite web|url=http://www.straitstimes.com/opinion/the-spin-in-history-textbooks|title=The spin in history textbooks|archive-url=https://web.archive.org/web/20150817021248/http://www.straitstimes.com/opinion/the-spin-in-history-textbooks|archive-date=2015-08-17|access-date=2015-09-15|url-status=live}}</ref>. ==== У Кітаі ==== Нанкінская разня стала краевугольным каменем у стварэнні сучаснай кітайскай нацыянальнай ідэнтычнасці<ref name="Askew">{{Cite web|url=http://www.japanesestudies.org.uk/articles/Askew.html#_edn2|title=The Nanjing Incident – Recent Research and Trends|first=David|last=Askew|date=2002-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180405031715/http://www.japanesestudies.org.uk/articles/Askew.html#_edn2|archive-date=2018-04-05|access-date=2009-03-21|url-status=dead}}</ref>. Сучасныя кітайцы (уключаючы грамадзян КНР, Тайваня і кітайцаў дыяспары) звяртаюцца да Нанкінскай разні, каб растлумачыць некаторыя пазіцыі або ідэі, якіх яны прытрымліваюцца. Гэты элемент, які аб’ядноўвае нацыю, адзіны для адукаваных сялян і буйных дзяржаўных функцыянераў. == У культуры і мастацтве == === Электронны архіў === * {{cite web|title=The Nanking Massacre Project: A Digital Archive of Documents & Photographs from American Missionaries Who Witnessed the Rape of Nanking|website=The Special Collections of the Yale Divinity School Library|url=http://divinity-adhoc.library.yale.edu/Nanking/Photographs.html}} === У кінематографе === * «Nanking» (1938), вайсковы прапагандысцкі фільм, зняты па замове японскага ўрада. Ізноў адкрыты ў 1995 годзе, ён закліканы паказаць мірнае жыццё ў акупаваным Нанкін, але кінаэксперт прафесар Jinshi Fujii сумняваецца ў тым, што ён зняты ў Нанкін і ў змесце фільма ў цэлым.<ref>藤井仁子「上海・南京・北京―東宝文化映画部〈大陸都市三部作〉の地政学」 岩本憲児・編『日本映画史叢書②　映画と「大東亜共栄圏」』森話社、2004年　所収、111ページ</ref> * «{{нп3|Бітва за Кітай|||The Battle of China}}» (1944) [[дакументальны фільм]] амерыканскага кінарэжысёра [[Фрэнк Капра|Фрэнка Капры]]<ref>Уключаны ў цыкл «Why We Fight», даступны на DVD</ref>. Некаторыя кадры, магчыма, узятыя з кітайскага дакументальнага фільма, які [[прынц Мікаса]] дэманстраваў [[Хірахіта]], але затым быў страчаны<ref>「闇に葬られた皇室の軍部批判」、『This is 読売』、一九九四年八月号57ページ</ref>. * «{{нп3|Чорнае сонца: Бойня ў Нанкіне|||Black Sun: The Nanking Massacre}}» (1995), карціна кітайскага рэжысёра {{нп3|Моу Тун-фэй|||Mou Tun-fei}}. * «{{нп3|Не плач, Нанкін|||Don't Cry, Nanking}}», ён жа ''Nanjing 1937'' (1995), зняты {{нп3|У Цзыню|||Wu Ziniu}} і апавядае аб змяшанай япона-кітайскай сям’і падчас разні. * «{{нп3|Жах на ўсходзе|||Horror in the East}}» (2000),<ref>IMDb: ''[[Horror in the East]]'' [http://www.imdb.com/title/tt0309685/?ref_=fn_al_tt_1] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20200126121133/http://www.imdb.com/title/tt0309685/?ref_=fn_al_tt_1 |date=26 студзеня 2020 }}</ref> дакументальны фільм, зняты для [[BBC]]. Сярод іншага ўключае здымкі Джона Магіі. * «{{нп3|Такійскі працэс (фільм)|||The Tokyo Trial (film)}}» (2006). Фільм пра [[Такійскі працэс|Міжнародны ваенны трыбунал для Далёкага Усхода]]. * «{{нп3|Дзеці Хуаншы||ru|Дети Хуанг Ши}}» (2008). Фільм, натхнёны гісторыяй брытанскага журналіста і шукальніка прыгод {{нп3|Джордж Хог|Джорджа Хога|ru|Хогг, Джордж}}. * {{нп3|Нанкін (фільм, 2007)|Нанкін|ru|Нанкин (фильм, 2007)}}" (2007), уключае архіўныя кадры, інтэрв’ю з выжылымі і лісты эпохі. * «{{нп3|Праўда пра Нанкін|||The Truth About Nanjing}}» (2007)<ref> {{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070125a3.html|title=Filmmaker to paint Nanjing slaughter as just myth|publisher=The Japan Times| author=Jun Hongo | date=2007-01-25 | archive-url=https://web.archive.org/web/20071211234004/http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20070125a3.html | archive-date=2007-12-11}} </ref>, дакументальны фільм японскага нацыяналіста {{нп3|Сатору Мідзусіма|||Satoru Mizushima}}, у якім праводзіцца ідэя, што Нанкінскай разні {{нп3|Адмаўленне Нанкінскай разні|насамрэч не было|ru|Отрицание Нанкинской резни}}. * «{{нп3|Горад жыцця і смерці||ru|Город жизни и смерти}}» (2009), рэжысёр {{нп3|Лу Чуань||ru|Lu Chuan}}. * «{{нп3|Ён Рабэ (фільм)|Ён Рабэ|ru|Йон Рабе (фильм)}}» (2009), рэжысёр {{нп3|Фларыян Галенбергер||ru|Галленбергер, Флориан}}, дакументальны фільм нямецка-кітайскай вытворчасці<ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/11/content_7231106.htm|title="John Rabe" cast meets with Media _English_Xinhua|work=xinhuanet.com|access-date=2016-02-05|archive-date=2007-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20071215051202/http://news.xinhuanet.com/english/2007-12/11/content_7231106.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ff20071206r1.html|title=The Japan Times - News on Japan, Business News, Opinion, Sports, Entertainment and More|work=The Japan Times|access-date=2016-02-05|archive-date=2012-06-29|archive-url=https://archive.today/20120629184230/search.japantimes.co.jp/cgi-bin/ff20071206r1.html|url-status=live}}</ref> * «{{нп3|Разарваныя ўспаміны пра Нанкін|||Torn Memories of Nanjing}}» (2009), рэжысёр {{нп3|Тамакі Мацуока|||Tamaki Matsuoka}}. Фільм заснаваны на сведчаннях японскіх салдат, якія прызналіся ва ўдзеле ў згвалтаваннях і забойствах, і кітайцаў, якія выжылі ў разні. * «{{нп3|Кветкі вайны||ru|Цветы войны}}» (2011), рэжысёр {{нп3|Чжан Імоу||ru|Чжан Имоу}}, у фільме здымаліся [[Крысціян Бейл]] і {{нп3|Сігэа Кабаясі|||Shigeo Kobayashi}}. Фільм заснаваны на кнізе «The 13 Women of Nanjing» {{нп3|Янь Гэлін||ru|Янь Гэлин}}. === Літаратура === ==== Мастацкая літаратура ==== * {{кніга |загаловак=A Choice of Evils |месца=London |выдавецтва=The Orion Publishing Company |аўтар=Meira Chand |год=1996 }} * {{кніга |загаловак=The Devil of Nanking |выданне=First |месца=Britain |выдавецтва=Bantam Press/Transworld Publishers |аўтар=Mo Hayder |год=2005 }} * {{кніга |загаловак=Nanjing Requiem |спасылка=https://archive.org/details/nanjingrequiem00jinh |месца=New York |выдавецтва=Pantheon |аўтар=Ha Jin |год=2011 }} * {{кніга |загаловак=When the Purple Mountain Burns: A Novel |спасылка=https://archive.org/details/whenpurplemounta00qish |месца=San Francisco |выдавецтва=Long River Press |аўтар=Qi, Shouhua |год=2005 }} * {{кніга |загаловак=Purple Mountain: A Story of the Rape of Nanking |выданне=English Chinese Bilingual |мова=en |аўтар=Qi, Shouhua |год=2009}} * {{кніга |загаловак=Purple Mountain: A Story of the Rape of Nanking |выданне=Paperback |мова=en |аўтар=Qi, Shouhua |год=2010}} * {{кніга |загаловак=Shanghai Girls: A Novel |спасылка=https://archive.org/details/shanghaigirlsnov00seel_0 |выдавецтва=[[Random House|Random House Publishing Group]] |аўтар=See, Lisa |год=2010 }} * {{кніга |загаловак=The Tent of Orange Mist |спасылка=https://archive.org/details/tentoforangemist00west_1 |аўтар=West, Paul |год=1995 }} * {{кніга |загаловак=The Flowers of War |год=2013 |спасылка=https://archive.org/details/flowersofwar0000yang |аўтар=Geling Yan }} * ''Dave Davies.'' The Storm Flower: A World War II Thriller. — 2016. ==== Дакументальная літаратура ==== * {{кніга |загаловак={{нп3|Згвалтаванне Нанкіна|The Rape of Nanking|ru|Изнасилование Нанкина (книга)}} |мова=bg |аўтар={{нп3|Айрыс Чан|Айрис Чан|ru|Чан, Айрис}} |год=1997}} * {{кніга |загаловак=Nankin Jiken Gyakusatsu no kozo(南京事件―「虐殺」の構造) |isbn=4-12-100795-6 |аўтар={{нп3|Кацуіці Хонда|||Ikuhiko Hata}} }} * {{кніга |загаловак=The Nanjing Massacre. A Japanese Journalist Confronts Japan's National Shame |мова=en |аўтар=Katsuichi Honda |год=1998}} * {{кніга |загаловак=The Undaunted Women of Nanking: The Wartime Diaries of Minnie Vautrin and Tsen Shui-fang |isbn=0-8093-2963-8 |мова=en |аўтар=Hu, Hua-ling (Editor) & Zhang, Lian-hong |год=2010}} * {{кніга |загаловак=The Alleged "Nanking Massacre" – Japan's rebuttal to China's forged claims |мова=en |аўтар=Takemoto, Tadao & Ohara, Yasuo |год=2000}} * {{кніга |загаловак=The Good German of Nanking – The Diaries of John Rabe |isbn=0-349-11141-3 |мова=en |аўтар=Wickert, Erwin (Editor) |год=1998}} === Музыка === * Нарвежская [[трэш-метал]] група [[Blood Tsunami]] прысвяціла Нанкінскай разні песню «The Rape of Nanking» * Амерыканская [[трэш-метал]] група Exodus напісала пра інцыдэнт песню «Nanking», якая ўваходзіць у альбом ''[[Exhibit B: The Human Condition]]'' (2010). * Амерыкана-кітайскі кампазітар [[Брайт Шэнг]] напісаў п’есу ''Nanking! Nanking! (A Threnody for Orchestra and Pipa)'' (2000); ён паведаміў, што п’еса была «ў памяць пра ахвяр, а не пра варварства»<ref>{{cite web |url=http://brightsheng.com/programnotes/Nanking.html |title=Nanking! Nanking! |publisher=Bright Sheng |date=2000-01-02 |access-date=2013-06-17 |archive-date=2013-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131101234019/http://www.brightsheng.com/programnotes/Nanking.html |url-status=live }}</ref>. * Кітайская [[блэк-метал]] група [[Black Kirin]] выпусціла альбом «Nanking Massacre» (2017), прысвечаны інцыдэнту. === Тэлебачанне === * «{{нп3|Вайна і лёс|||War and Destiny}}» (2007) — карціна пра жыццё ў Нанкіне да і пасля японскага ўварвання. == Публікацыя матэрыялаў == У снежні 2007 года ўрад КНР апублікаваў імёны 13,000 чалавек, забітых японцамі падчас Нанкінскай разні. Паводле даных агенцтва [[Сіньхуа]], гэта быў найболей поўны пералік імёнаў з існавалых на той момант<ref name="2007report">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7126455.stm|title=Nanjing massacre victims named|publisher=BBC News|date=2007-12-04|access-date=2007-12-04|archive-date=2007-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20071206012016/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7126455.stm}}</ref>. Васьмітомны даклад быў апублікаваны да 70-й гадавіны пачатку разні ў Нанкін. У ім таксама змяшчаецца спіс японскіх частак і злучэнняў, адказных за забойствы і прычыны смерці загінуўшых. Чжан Сяньвэнь ({{lang-en|Zhang Xianwen}}), галоўны рэдактар-складальнік дакладу, сцвярджае, што інфармацыя для яго была ўзятая з «кітайскіх, японскіх і заходніх першакрыніц, якія аб'ектыўныя, справядлівыя і вытрымаюць суд гісторыі.»<ref name="2007report" />. Гэты даклад з’яўляецца часткай 55-томнай «Калекцыі гістарычных матэрыялаў па тэме Нанкінскай разні» ({{lang-en|Collection of Historical Materials of Nanjing Massacre}} (гл. [[:zh:南京大屠殺史料集|南京大屠杀史料集]])), збору, прысвечанага гэтаму масаваму забойству. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == {{refbegin|colwidth=30em}} * Askew, David. «The International Committee for the Nanking Safety Zone: An Introduction» ''Sino-Japanese Studies'' Vol. 14, April 2002 (Article outlining membership and their reports of the events that transpired during the massacre) * Askew, David, «The Nanjing Incident: An Examination of the Civilian Population» ''Sino-Japanese Studies'' Vol. 13, March 2001 (Article analyzes a wide variety of figures on the population of Nanking before, during, and after the massacre) * Bergamini, David, "Japan’s Imperial Conspiracy, " William Morrow, New York; 1971. * [[Timothy Brook (historian)|Brook, Timothy]], ed. ''Documents on the Rape of Nanjing'', Ann Arbor: The University of Michigan Press, 1999. ISBN 0-472-11134-5 (Does not include the Rabe diaries but does include reprints of «[[Hsu Shuhsi]], ''Documents of the [[Nanking Safety Zone]]'', [[Kelly & Walsh]], 1939».) * [[Hua-ling Hu]], ''[[American Goddess at the Rape of Nanking: The Courage of Minnie Vautrin]]'', Foreword by Paul Simon; March 2000, ISBN 0-8093-2303-6 * Fujiwara, Akira «[https://web.archive.org/web/20071213162138/http://japanfocus.org/products/details/2553 The Nanking Atrocity: An Interpretive Overview]» Japan Focus October 23, 2007. * Galbraith, Douglas, ''A Winter in China'', London, 2006. ISBN 0-09-946597-3. A novel focussing on the western residents of Nanking during the massacre. * Harmsen, Peter. ''Nanjing 1937: Battle for a Doomed City''. Philadelphia: Oxford: Casemate, 2015. ISBN 978-1-61200-284-2 * Higashinakano, Shudo, ''[https://web.archive.org/web/20070928193746/http://www.sdh-fact.com/CL02_1/result.php?word=ZW The Nanking Massacre: Fact Versus Fiction: A Historian’s Quest for the Truth]'', Tokyo: Sekai Shuppan, 2005. ISBN 4-916079-12-4 * Higashinakano, Kobayashi and Fukunaga, ''[https://web.archive.org/web/20070928193746/http://www.sdh-fact.com/CL02_1/result.php?word=ZW Analyzing The 'Photographic Evidence' of The Nanking Massacre]'', Tokyo: Soshisha, 2005. ISBN 4-7942-1381-6 * {{iw|Кацуіці Хонда|||Katsuichi Honda}}, Sandness, Karen trans. ''The Nanjing Massacre: A Japanese Journalist Confronts Japan’s National Shame'', London: M.E. Sharpe, 1999. ISBN 0-7656-0335-7 * Hsū Shuhsi, ed. (1939), Documents of the Nanking Safety Zone (reprinted in ''Documents on the Rape of Nanjing'' Brook ed. 1999) * Kajimoto, Masato «Mistranslations in Honda Katsuichi’s the Nanjing Massacre» ''Sino-Japanese Studies'', 13. 2 (March 2001) pp. 32–44 * Lu, Suping, ''They Were in Nanjing: The Nanjing Massacre Witnessed by American and British Nationals'', Hong Kong University Press, 2004. * Murase, Moriyasu,''Watashino Jyugun Cyugoku-sensen''(My China Front), Nippon Kikanshi Syuppan Center, 1987 (revised in 2005).(includes disturbing photos, 149 page photogravure) ISBN 4-88900-836-5 ({{lang|ja|村瀬守保,''私の従軍中国戦線''}}) * Qi, Shouhua. «When the Purple Mountain Burns: A Novel» San Francisco: Long River Press, 2005. ISBN 1-59265-041-4 * Qi, Shouhua. ''Purple Mountain: A Story of the Rape of Nanking'' (A Novel) English Chinese Bilingual Edition (Paperback, 2009) ISBN 1-4486-5965-5 * Rabe, John, ''[[The Good Man of Nanking (book)|The Good Man of Nanking: The Diaries of John Rabe]]'', Vintage (Paper), 2000. ISBN 0-375-70197-4 * Robert Sabella, Fei Fei Li and David Liu, eds. Nanking 1937: Memory and Healing (Armonk, NY: M.E. Sharpe, 2002). ISBN 0-7656-0817-0. * Takemoto, Tadao and Ohara, Yasuo ''The Alleged «Nanking Massacre»: Japan’s rebuttal to China’s forged claims'', Meisei-sha, Inc., 2000, (Tokyo Trial revisited) ISBN 4-944219-05-9 * Tanaka, Masaaki, ''[https://web.archive.org/web/20070928193746/http://www.sdh-fact.com/CL02_1/result.php?word=ZW What Really Happened in Nanking: The Refutation of a Common Myth]'', Tokyo: Sekai Shuppan, 2000. ISBN 4-916079-07-8 * Wakabayashi, Bob Tadashi «The Nanking 100-Man Killing Contest Debate: War Guilt Amid Fabricated Illusions, 1971-75»,''The Journal of Japanese Studies'', Vol.26 No.2 Summer 2000. * Wakabayashi, Bob Tadashi ''The Nanking Atrocity, 1937—1938: Complicating the Picture'', Berghahn Books, 2007, ISBN 1-84545-180-5 * Yamamoto, Masahiro ''Nanking: Anatomy of an Atrocity'', Praeger Publishers, 2000, ISBN 0-275-96904-5 * Yang, Daqing. «Convergence or Divergence? Recent Historical Writings on the Rape of Nanjing» ''American Historical Review'' 104, 3 (June 1999)., 842—865. * Young, Shi; Yin, James. «Rape of Nanking: Undeniable history in photographs» Chicago: Innovative Publishing Group, 1997. * Zhang, Kaiyuan, ed. ''Eyewitnesses to Massacre'', An East Gate Book, 2001 (includes documentation of American missionaries M.S. Bates, G.A. Fitch, E.H. Foster, J.G. Magee, J.H. MaCallum, W.P. Mills, L.S.C. Smyth, A.N. Steward, Minnie Vautrin and R.O. Wilson.) ISBN 0-7656-0684-4 {{refend}} == Спасылкі == {{Навігацыя}} * [https://www.youtube.com/watch?v=NE6SGFboKYg Ночь японских солдат]. Фильм [[Леанід Млечын|Леонида Млечина]] о Нанкинской резне * [https://www.youtube.com/watch?v=Q-NjDZqGwws The Rape of Nanking — Nanjing Massacre — documentary] * [http://www.google.com/search?tbm=vid&hl=en&source=hp&q=rape+of+nanking Rape of Nanking videos] * [http://www.library.yale.edu/div/Nanking/index.html The Nanking Massacre Project: A Digital Archive of Documents & Photographs from American Missionaries Who Witnessed the Rape of Nanking From the Special Collections of the Yale Divinity School Library] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110410022021/http://www.library.yale.edu/div/Nanking/index.html |date=10 красавіка 2011 }} * [http://www.unesco.org/new/en/communication-and-information/flagship-project-activities/memory-of-the-world/register/full-list-of-registered-heritage/registered-heritage-page-2/documents-of-nanjing-massacre/ Documents of Nanjing Massacre] — [[UNESCO]] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7140357.stm BBC News: Nanjing remembers massacre victims] * [https://web.archive.org/web/20190824225845/http://www.nankingatrocities.net/ Online Documentary: The Nanking Atrocities] * [https://web.archive.org/web/20140807040825/http://museums.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ English translation of a classified Chinese document on the Nanjing Massacre] * [http://www.cnd.org/njmassacre/njm-tran/ Japanese Imperialism and the Massacre in Nanjing] by Gao Xingzu, Wu Shimin, Hu Yungong, & Cha Ruizhen * [https://web.archive.org/web/20080106184114/http://japanfocus.org/products/details/2547 Kirk Denton, «Heroic Resistance and Victims of Atrocity: Negotiating the Memory of Japanese Imperialism in Chinese Museums»] * [https://web.archive.org/web/20180405031715/http://www.japanesestudies.org.uk/articles/Askew.html The Nanjing Incident: Recent Research and Trends] by David Askew in the Electronic Journal of Contemporary Japanese Studies, April 2002 * [https://web.archive.org/web/20110926075902/http://www.nanking-massacre.com/Home.html Nanjing Massacre history site: History, Photos and Articles ] * [http://www.iht.com/articles/2007/06/19/news/nanking.php 'No massacre in Nanking,' Japanese lawmakers say]{{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20070621083354/http://www.iht.com/articles/2007/06/19/news/nanking.php |date=21 чэрвеня 2007 }} * [http://www.history.ucsb.edu/faculty/marcuse/classes/133p/133p04papers/JChapelNanjing046.htm "Denying Genocide: The Evolution of the Denial of the Holocaust and the Nanking Massacre, "] college research paper by Joseph Chapel, 2004 * [http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/The_Rape_of_Nanking/ Rape of Nanking] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20110629141404/http://www.timesonline.co.uk/tol/system/topicRoot/The_Rape_of_Nanking/ |date=29 чэрвеня 2011 }} Оригиналы репортажей в [[The Times]] * [http://search.japantimes.co.jp/rss/fl20080810x1.html War and reconciliation: a tale of two countries] * [http://www.hartford-hwp.com/archives/55/481.html Review of Iris Chang, The Rape of Nanking: The Forgotten Holocaust of World War II] * [http://www.azalert.com/mogollonconnection/?p=1168 The Ghosts of Nanking: Mogollon Connection Special Series by Jesse Horn] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20190415095956/http://www.azalert.com/mogollonconnection/?p=1168 |date=15 красавіка 2019 }} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Аб’екты рэестра Памяць свету]] [[Катэгорыя:Гісторыя Азіі]] [[Катэгорыя:Япона-кітайскія адносіны]] [[Катэгорыя:Генацыд]] [[Катэгорыя:Япона-кітайская вайна (1937—1945)]] [[Катэгорыя:Кітай у Другой сусветнай вайне]] [[Катэгорыя:Нанкінская разня| ]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы Другой япона-кітайскай вайны]] [[Катэгорыя:Антыкітайскія настроі ў Японіі]] [[Катэгорыя:Антыкітайскі гвалт у Азіі]] [[Катэгорыя:1937]] [[Катэгорыя:1938]] [[Катэгорыя:Ваенныя злачынствы ў Кітаі]] [[Катэгорыя:Забойствы 1937 года]] [[Катэгорыя:Забойствы 1938 года]] [[Катэгорыя:Рэестр памяці свету ў Кітаі]] [[Катэгорыя:Месцы Другой сусветнай вайны ў Кітаі]] [[Катэгорыя:Генацыды ў Азіі]] [[Катэгорыя:Забойствы жанчын]] [[Катэгорыя:Генацыдныя згвалтаванні]] [[Катэгорыя:Масавыя забойствы, учыненыя Японіяй]] [[Катэгорыя:Генацыдныя масавыя забойствы]] hb03t9fctwknplm3lgois035zpxvw21 10 757016 5237910 4663616 2026-11-03T17:28:51Z JerzyKundrat 174 5237910 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent = Nectriaceae|rang = Род|latin = Nectria|name=Нектрыя}} g56o9dss9mvsvdkvd0kc4ad64a5lwq3 0 761414 5237876 5236665 2026-11-03T15:44:54Z Ellis Novak 30436 /* Педагагічная дзейнасць */ 5237876 wikitext text/x-wiki {{Тэатральны дзеяч}} {{цёзкі2|Тургунбаева}} '''Мукарам Тургунбаева''' (31 мая 1913, [[Фергана|Скобелеў]] — 26 лістапада 1978, [[Ташкент]]) — узбекская савецкая {{танцоўшчыца|Узбекістана|СССР|XX стагоддзя}}, {{балетмайстар|Узбекістана|СССР|XX стагоддзя}}, {{балерына|Узбекістана|СССР|XX стагоддзя}}, {{актрыса|Узбекістана|СССР|XX стагоддзя}}, {{харэограф|Узбекістана|СССР|XX стагоддзя}}, {{балетны педагог|Узбекістана|СССР|XX стагоддзя}}, фалькларыст, заснавальніца ўзбекскага публічнага сцэнічнага танца. [[Народны артыст Узбекскай ССР|Народная артыстка Узбекскай ССР]] (1937). [[Народны артыст СССР|Народная артыстка СССР]] (1959). Лаурэат дзвюх [[Сталінская прэмія|Сталінскіх]] (1946, 1951) і [[Дзяржаўная прэмія СССР|Дзяржаўнай прэміі СССР]] (1973). == Біяграфія == Нарадзілася {{OldStyleDate|13|мая|1913|30|красавіка}} года (паводле іншых крыніц — 31 мая<ref>[http://natlib.uz/rus/sana_12008.htm MILLIY KUTUBXONA]{{Недаступная спасылка|date=Чэрвень 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>) у [[Фергана|Скобелеве]] (цяпер [[Фергана]], [[Узбекістан]]) (паводле іншых крыніц — у [[Шахрыхан]]е<ref>{{Cite web|url=http://www.muzei-tashkenta.narod.ru/Mukarram-Turgunbaeva2.htm|title=Музей Мукаррам Тургунбаевой|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522062022/http://www.muzei-tashkenta.narod.ru/Mukarram-Turgunbaeva2.htm|archive-date=2015-05-22|access-date=2015-05-21|url-status=live}}</ref>) Выхоўвалася ў Фергане, у сям’і сваякоў. Пасля заканчэння школы ў 1927 годзе вучылася ў педагагічным тэхнікуме (1927—1929), дзе ўдзельнічала ў аматарскім гуртку танца. У 1928 годзе па конкурсе была прынята ў канцэртна-этнаграфічны ансамбль пад кіраўніцтвам {{нп3|Мухітдзін Кары-Якубаў|М. Кары-Якубава|ru|Кари-Якубов, Мухитдин}}. У 1929—1933 гадах працавала ў {{нп3|Самаркандскі абласны тэатр музыкі і драмы імя Хаміда Алімджана|Самаркандскім музычна-драматычным тэатры|ru|Самаркандский областной театр музыки и драмы имени Хамида Алимджана}} (з 1931 — у [[Ташкент|Ташкенце]], рэарганізаваны ва {{нп3|Узбекскі тэатр музычнай драмы і камедыі імя Мукімі|Узбекскі музычна-драматычны тэатр|ru|Узбекский театр музыкальной драмы и комедии имени Мукими}}. У 1929—1933 гадах вучылася ў тэатральнай студыі Узбекскага музычна-драматычнага тэатра. Класічным і нацыянальным танцам займалася ў [[Канстанцін Аляксандравіч Бек|К. Бека]]<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://collectiononline.gctm.ru/entity/PERSON/366242|title=Бек Константин Александрович, 1873-1950|website=collectiononline.gctm.ru|access-date=2024-03-16}}</ref>, {{нп3|Уста Алім Камілаў|У. А. Камілава|uz|Usta Olim Komilov}}, {{нп3|Юсуфжон кызык Шакаржонаў|Ю. Шакаржонава|uz|Yusufjon qiziq Shakarjonov}}, [[Тамара Ханум|Тамары Ханум]], [[Валянціна Іосіфаўна Вільтзак|В. І. Вільтзак]] і іншых. У студыі вывучала асновы народнага, класічнага танца, спеваў і акцёрскага майстэрства. З 1929 па 1954 год — актрыса, салістка (з 1931), балетмайстар (з 1937) Узбекскага музычна-драматычнага тэатра (з 1939 — Дзяржаўны ўзбекскі тэатр оперы і балета, цяпер — [[Вялікі тэатр імя Алішэра Наваі]]) ([[Самарканд]], з 1931 — у [[Ташкент|Ташкенце]]). Сваё акцёрскае майстэрства прадэманстравала ролямі Асьі, Зебо («{{нп3|Аршын мал алан||ru|Аршин мал алан}}» [[Узеір Гаджыбекаў|У. Гаджыбекава]]), Айніса, Халджон хала («Халіма» {{нп3|Гулом Зафарый|Г. Зафарыя|uz|Gʻulom Zafariy}}), Асалхон («Ічкарыда» {{нп3|Каміль Яшэн|К. Яшэна|ru|Яшен, Камиль}}). З часам стала больш увагі надзяляць танцавальнаму майстэрству. Займаючыся ў спецыяльных танцавальных класах {{нп3|Уста Алім Камілаў|У. А. Камілава|uz|Usta Olim Komilov}} і [[Тамара Ханум|Тамары Ханум]], яна навучылася асновам народнага танца і стала выконваць агульныя танцы «{{нп3|Дучава|Duchava|uz|Duchava}}», «{{нп3|Вялікая гульня (танец)|Katta oʻyin|uz|Katta oʻyin (raqs)}}», «Usmoniya», «Sadr», «Ufori soxta» і сольны танец «{{нп3|Дылхірож|Dilxiroj|uz|Dilxiroj}}». Выконвала танцы у спектаклях «Аскепкі травы», «Kimga», «{{нп3|Хасроў і Шырын|Фархад і Шырын|ru|Хосров и Ширин}}», «{{нп3|Лейлі і Маджнун||ru|Лейли и Маджнун}}» і інш.). У 1935 годзе паставіла балет «Бавоўна» (у сааўтарстве з {{нп3|Уста Алім Камілаў|У. А. Камілавым|uz|Usta Olim Komilov}} і [[Канстанцін Аляксандравіч Бек|К. Бекам]]). У 1935 годзе пачала ствараць самастойныя танцы. Першай працай стала музычная драма «Гульсара» {{нп3|Каміль Яшэн|К. Яшэна|ru|Яшен, Камиль}} (кампазітары {{нп3|Тахтасын Джалілаў|Т. Джалілаў|ru|Джалилов, Тохтасын}} і {{нп3|Мікалай Назаравіч Міронаў|М. Міронаo|uz|Nikolay Mironov}}). У 1937 разам з {{нп3|Уста Алім Камілаў|У. А. Камілавым|uz|Usta Olim Komilov}} ставіла танцавальныя нумары да спектакляў «Гульсара» ({{нп3|Каміль Яшэн|К. Яшэна|ru|Яшен, Камиль}} (кампазітары {{нп3|Тахтасын Джалілаў|Т. Джалілаў|ru|Джалилов, Тохтасын}}, {{нп3|Таліб Садыкавіч Садыкаў|Т. Садыкаў|ru|Садыков, Талиб Садыкович}}, [[Рэйнгольд Морыцавіч Гліэр|Р. Гліэр]]), «{{нп3|Хасроў і Шырын|Фархад і Шырын|ru|Хосров и Ширин}}» {{нп3|Хуршыд|Хуршыда|uz|Xurshid}} (кампазітары {{нп3|Віктар Аляксандравіч Успенскі|В. Успенскі|ru|Успенский, Виктор Александрович}}, {{нп3|Георгій Аляксандравіч Мушэль|Г. Мушэль|ru|Мушель, Георгий Александрович}}, С. Свейфель). У 1937 годзе ўдзельнічала ў Дэкадзе ўзбекскага мастацтва ў Маскве і атрымала высокую ацэнку як танцоўшчыца і балетмайстар. З 1939 года працавала ў Тэатры оперы і балета імя Наваі. Вучылася балету ў [[Аляксандр Раманавіч Томскі|А. Томскага]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://mytashkent.uz/2018/05/25/baletmejster-aleksandr-romanovich-tomskij-1905-1970/|title=Балетмейстер Александр Романович Томский (1905 — 1970)|first=Лидия|last=Козлова|website=Письма о Ташкенте|date=2018|access-date=2024-03-16}}</ref>, [[Ілья Ільіч Арбатаў|І. Арбатава]]<ref>{{Cite web|url=https://www.kino-teatr.ru/teatr/acter/m/sov/300921/bio/|title=Илья Арбатов|website=Кино-Театр.Ру|access-date=2024-03-16}}</ref>, [[Вера Мікалаеўна Губская|В. Губскай]], {{нп3|Павел Канстанцінавіч Ёркін|П. Ёркіна|uz|Pavel Yorkin}}. Паставіла балет «Шахіда» (кампазітар [[Фрыдрых Таль|Ф. Таль]]), дзе сама выканала галоўную партыю. У стварэнні такіх вобразаў, як Гуландом («Гуландом» [[Яўген Рыгоравіч Брусілоўскі|Я. Брусілоўскага]]), Акбіляк («Акбіляк» {{нп3|Сяргей Нічыпаравіч Васіленка|С. Васіленкі|uk|Василенко Сергій Никифорович}}, Зарэма («{{нп3|Бахчысарайскі фантан (балет)|Бахчысарайскі фантан|ru|Бахчисарайский фонтан (балет)}}» [[Барыс Уладзіміравіч Асаф’еў|Б. Асаф’ева]]), прадстаўніца Індыі («Балерына» {{нп3|Георгій Аляксандравіч Мушэль|Г. Мушэля|ru|Мушель, Георгий Александрович}}) творча выкарыстоўвала еўрапейскія балетныя прыёмы (хадзьба на дыбачках і інш.). Працавала балетмайстрам у шэрагу опер. У час Вялікай Айчыннай вайны бывала на Закаўказскіх франтах з канцэртнымі брыгадамі. Да пачатку 50-х гадоў Тургунбаева паднялася да ўзроўню самай вядомай танцоўшчыцы і вядучага балетмайстра Узбекістана. Яна была вядома як майстэрская выканаўца сольных танцаў і стваральніца папулярных узбекскіх танцаў. Разам з калегамі яна ставіла ўнікальныя сцэнічныя танцы на аснове танцаў уйгурскага, таджыкскага, індыйскага, афганскага, мангольскага, карэйскага народаў. У 1951 і 1959 гадах удзельнічала ў Дэкадзе ўзбекскай літаратуры і мастацтва, якая праходзіла [[Масква|ў Маскве]]. У 1957 годзе арганізавала і ўзначаліла (мастацкі кіраўнік і галоўны балетмайстар) [[Бахор (ансамбль)|жаночы ансамбль народнага танца «Бахор»]] (з 1960 — Дзяржаўны ансамбль народнага танца Узбекскай ССР «Бахор»). Адначасова ставіла і выконвала танцы ў Вялікім тэатры оперы і балета ім. А. Наваі. Гастралявала па многіх гарадах СССР і за мяжой: [[Іран]] (1942), [[Кітай|КНР]] (1950), [[Індыя]], [[Албанія]], [[Італія]], [[Аўстрыя]] (усе — 1955), [[Камбоджа]], [[Тайланд]], [[Паўночная Карэя|КНДР]], [[Афганістан]] (усе 1956), [[Лівія]], [[Судан]], [[Марока]], [[Алжыр]], [[Егіпет]], [[Туніс]] (усе— 1965), [[Пакістан]], [[Сінгапур]], [[Малайзія]], [[Венгрыя]] (усе — 1967), [[Германская Дэмакратычная Рэспубліка|ГДР]], [[Германія|ФРГ]] (абедзве — 1971), [[Польшча]], [[Чэхаславакія]] (абедзве — 1972), [[Балгарыя]] (1973), [[Швецыя]] (1975), [[Лаос]], [[Ангола]] (абедзве— 1976), [[Фінляндыя]], [[Мальта]] (абедзве— 1978). Памерла 26 лістапада 1978 года ў [[Ташкент|Ташкенце]]. Пахавана на [[Чытагайскія могілкі|Чыгатайскіх могілках]]. === Сям’я === * Першы муж (з 1929) — Нізам Халдаравіч Халдараў (1904 — ?), артыст тэатра<ref>{{Cite web |url=http://www.turgunbaeva.ru/cgi-bin/page.cgi?lang=rus&p=6 |title=Официальный сайт Мукаррам Тургунбаевой |accessdate=2015-05-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304114423/http://www.turgunbaeva.ru/cgi-bin/page.cgi?lang=rus&p=6 |archivedate=2016-03-04 |url-status=dead }}</ref>, загінуў на фронце падчас Вялікай Айчыннай вайны<ref>[https://ziyouz.uz/ru/2012-09-02-11-31-22/45-2012-09-02-10-29-35/540---1913-1978 Мукаррам Тургунбаева (1913—1978)] {{ref-ru}}</ref> ** Сын — Тэльман Нізамавіч Халдараў (1934—1985) *** Унукі — Алішэр (1961—1990), Гуля (Гульбахор) (нар. 1964), Цімур (нар. 1972) * Другі муж (з красавіка 1945) — Б. Мірзаеў, артыст тэатра (шлюб распаўся) ** Сын (памёр 5 жніўня 1946 года) == Творчасць == Выканаўца ўзбекскіх народных і сучасных танцаў, адна са стваральнікаў узбекскага масавага сцэнічнага танца, сістэмы авалодання харэаграфічным майстэрствам, названым «Дойра даро», знаўца і збіральніца узбекскага танцавальнага фальклору. Аўтар пастановак больш за 200 нацыянальных танцаў. Стварыла індывідуальныя і агульныя танцы: «Uygʻurcha raqs», «Jonon», «{{нп3|Рахат (песня)|Rohat|uz|Rohat}}», «Raqqosa», «{{нп3|Танавор|Tanavor|uz|Tanavor}}», «Nogʻora», «Buxorocha», «Gulsara», у 1947 годзе аднавіла танец «Doyra darsi» пастаноўкі {{нп3|Уста Алім Камілаў|У. А. Камілава|uz|Usta Olim Komilov}} і [[Тамара Ханум|Тамары Ханум]]. Таксама паставіла танцы «Dilbar», «{{нп3|Андыжанская полька|Andijon polkasi|ru|Андижанская полька}}», «Pilla». Мукарам Тургунбаева — балетмайстар опер «Тахір і Зухра» [[Сабір Абдула|С. Абдулы]] (кампазітары {{нп3|Тахтасын Джалілаў|Т. Джалілаў|ru|Джалилов, Тохтасын}}, {{нп3|Барыс Васільевіч Броўцын|Барыс Броўцын|uz|Boris Brovsin}}<ref>[https://tashkentpamyat.ru/brovcin-boris-vasilevich-kompozitor-.html Бровцын Борис Васильевич] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240316130103/https://tashkentpamyat.ru/brovcin-boris-vasilevich-kompozitor-.html |date=16 сакавіка 2024 }} {{ref-ru}}</ref>), «Гульсара» ({{нп3|Каміль Яшэн|К. Яшэна|ru|Яшен, Камиль}} (кампазітары {{нп3|Тахтасын Джалілаў|Т. Джалілаў|ru|Джалилов, Тохтасын}}, {{нп3|Таліб Садыкавіч Садыкаў|Т. Садыкаў|ru|Садыков, Талиб Садыкович}}, [[Рэйнгольд Морыцавіч Гліэр|Р. Гліэр]]). Разам з {{нп3|Павел Канстанцінавіч Ёркін|П. Ёркіным|uz|Pavel Yorkin}} паставіла балет «Прыемны твар». === Ролі === * [[1929 год у тэатры|1929]] — «{{нп3|Аршын мал алан||ru|Аршин мал алан}}» [[Узеір Гаджыбекаў|У. Гаджыбекава]] — ''Зебо'', ''Асья'' * [[1930 год у тэатры|1930]] — «Уртаклар» {{нп3|Каміль Яшэн|К. Яшэна|ru|Яшен, Камиль}} — ''Анархон'' * [[1931 год у тэатры|1931]] — «Утдан парчалар» А. Кадырова — ''Ялмагыз бану'' * [[1932 год у тэатры|1932]] — «Кімга» А. Кадырова — ''Ялмагыз кампыр'' * [[1933 год у тэатры|1933]] — «Ічкарыда» {{нп3|Каміль Яшэн|К. Яшэна|ru|Яшен, Камиль}} і {{нп3|Музафар Мухамедаў|М. Мухамедава|uz|Muzaffar Muhamedov}} — ''Асальхон'', ''Азадахон'' * [[1935 год у тэатры|1935]] — «Гульсара» {{нп3|Каміль Яшэн|К. Яшэна|ru|Яшен, Камиль}} і {{нп3|Музафар Мухамедаў|М. Мухамедава|uz|Muzaffar Muhamedov}} — ''Асаль'' * [[1937 год у тэатры|1937]] — «Гульсара» {{нп3|Каміль Яшэн|К. Яшэна|ru|Яшен, Камиль}} і {{нп3|Музафар Мухамедаў|М. Мухамедава|uz|Muzaffar Muhamedov}} — ''Гульсара'' * [[1938 год у тэатры|1938]] — «{{нп3|Палавецкія пляскі||ru|Половецкие пляски}}» [[Аляксандр Парфіравіч Барадзін|А. Барадзіна]] — ''Палаўчанка'' * [[1939 год у тэатры|1939]] — «[[Наргіз (опера)|Наргіз]]» {{нп3|Муслім Магаметавіч Магамаеў (старэйшы)|М. Магамаева|ru|Магомаев, Муслим Магометович (старший)}} — ''Дзільбар'' * [[1942 год у тэатры|1942]] — «Шэралі» {{нп3|Хамід Гулям|Х. Гуляма|ru|Хамид Гулям}} і Б. Халілава — ''Вера'' * «Халіма» {{нп3|Гулом Зафарый|Г. Зафарыя|uz|Gʻulom Zafariy}} — ''Айніса'', ''Халжон-халя'' === Балетные партыі === * {{Год у тэатры|1939}} — «Шахіда» [[Фрыдрых Таль|Ф. Таля]] — ''Шахіда'' * {{Год у тэатры|1943}} — «Ак-Біляк» {{нп3|Сяргей Нічыпаравіч Васіленка|С. Васіленкі|uk|Василенко Сергій Никифорович}} — ''Ак-Біляк'' * {{Год у тэатры|1945}} — «{{нп3|Бахчысарайскі фантан (балет)|Бахчысарайскі фантан|ru|Бахчисарайский фонтан (балет)}}» [[Барыс Уладзіміравіч Асаф’еў|Б. Асаф’ева]] — ''Зарэма'' * {{Год у тэатры|1946}} — «Гуляндом» [[Яўген Рыгоравіч Брусілоўскі|Я. Брусілоўскага]] — ''Гуляндом'' * {{Год у тэатры|1949}} — «Балерына» {{нп3|Георгій Аляксандравіч Мушэль|Г. Мушэля|ru|Мушель, Георгий Александрович}} — ''прадстаўніца Індыі'' * {{Год у тэатры|1952}} — «{{нп3|Эсмеральда (балет)|Эсмеральда|ru|Эсмеральда (балет)}}» [[Цэзар Пуні|Ц. Пуні]], дадатковыя нумары {{нп3|Сяргей Нічыпаравіч Васіленка|С. Васіленкі|uk|Василенко Сергій Никифорович}} ў рэдакцыі [[Рэйнгольд Морыцавіч Гліэр|Р. Гліэра]] — ''Цыганка'' === Удзел у пастаноўках === * {{Год у тэатры|1939}} — «Шахіда» [[Фрыдрых Таль|Ф. Таля]] (сумесна з [[Аляксандр Раманавіч Томскі|А. Томскім]] і {{нп3|Уста Алім Камілаў|У. А. Камілавым|uz|Usta Olim Komilov}}) * {{Год у тэатры|1943}} — «Ак-Біляк» {{нп3|Сяргей Нічыпаравіч Васіленка|С. Васіленкі|uk|Василенко Сергій Никифорович}} (сумесна з [[Фёдар Васілевіч Лапухоў|Ф. В. Лапуховым]] і {{нп3|Уста Алім Камілаў|У. А. Камілавым|uz|Usta Olim Komilov}}) * {{Год у тэатры|1946}} — «Ак-Біляк» {{нп3|Сяргей Нічыпаравіч Васіленка|С. Васіленкі|uk|Василенко Сергій Никифорович}} (сумесна з {{нп3|Яўген Мікалаевіч Бараноўскі|Я. М. Бараноўскім|uz|Yevgeniy Baranovskiy}} і {{нп3|Уста Алім Камілаў|У. А. Камілавым|uz|Usta Olim Komilov}}) * {{Год у тэатры|1949}} — «Балерына» {{нп3|Георгій Аляксандравіч Мушэль|Г. Мушэля|ru|Мушель, Георгий Александрович}} (сумесна з {{нп3|Павел Канстанцінавіч Ёркін|П. Ёркіным|uz|Pavel Yorkin}}) === Дзейнасць у ансамблі «Бахор» === Стварыла 15 канцэртных праграм для калектыву, у тым ліку паставіла такія агульныя, сольныя і дуэтныя танцы, як «Bahor», «Ufori sanam», «Qoʻgʻirchoq», «Fargʻona ruboyisi», «Oʻynasin», «Munojot», «Oʻzbek valsi», «Gulnoz», «Aylanma», «Beshqarsak», «Gʻayratli qiz», «Yetti goʻzal», «Toshkent piyolasi», «Shabadalar», «Ey, shoʻx jonon», «Alyor», «Qari navo», «Bayot», «Zang», «Shoʻx qiz», «Xorazmcha», «Paxta», «Katta oʻyin», «Uchrashuv», «Lazgi», «Dildor», «Jonon», «Dilbar». У 1957 г. ансамбль заваяваў залаты медаль Сусветнага фестывалю моладзі і студэнтаў. У 1960 годзе ў сувязі з наданнем «Бахору» статуса Дзяржаўнага ансамбля Тургунбаева ўзмацніла калектыў таленавітымі маладымі танцорамі, удасканальвала іх майстэрства, стварала новыя танцы і танцавальныя праграмы, падтрымлівала нязменна высокі мастацкі ўзровень, праводзіла гастролі высокага ўзроўню, для чаго да канца жыцця займалася вывучэннем узбекскай танцавальнай спадчыны і пытаннямі пастаноўкі танцаў народаў свету. == Педагагічная дзейнасць == У 1934—1957 гадах — педагог {{нп3|Ташкенцкая дзяржаўная вышэйшая школа нацыянальнага танца і харэаграфіі|Узбекскай рэспубліканскай балетнай школы|uz|Toshkent milliy raqs va xoreografiya oliy maktabi}} (з 1947 Узбекскае харэаграфічнае вучылішча, цяпер — Ташкенцкая дзяржаўная вышэйшая школа нацыянальнага танца і харэаграфіі). Сярод вучаніц М. Тургунбаевай [[Галія Баязітаўна Ізмайлава|Галія Ізмайлава]], {{нп3|Кундуз Міркарымава||ru|Миркаримова, Кундуз}}, {{нп3|Гульнора Нізамаўна Маваева|Гульнора Маваева|ru|Маваева, Гульнора Низамовна}}, [[Рано Хашымаўна Нізамава|Рано Нізамава]], [[Валянціна Мікалаеўна Раманава|Валянціна Раманава]], {{нп3|Тамара Юнусава|Тамара Юнусава|uz|Tamara Yunusova}}, [[Раўшаной Шарыпава]], [[Мамура Закірджанаўна Эргашава|Мамура Эргашава]], [[Насіба Мадрахімава]], [[Угілой Нізамаўна Мухамедава|Угілой Мухамедава]]. == Грамадская дзейнасць == Член [[КПСС]] з 1953 года. Дэпутат [[Вярхоўны Савет Узбекскай ССР|Вярхоўнага Савета Узбекскай ССР]] 3—5 сазываў. == Узнагароды і званні == * [[Народная артыстка Узбекскай ССР]] (1937) * [[Народная артыстка СССР]] (1959) * [[Сталінская прэмія]] другой ступені (1946) — за выдатныя дасягненні ў выкананні ўзбекскіх танцаў * [[Сталінская прэмія]] трэцяй ступені (1951) — за ўдзел у пастаноўцы опернага спектакля «Гюльсара» Т. С. Садыкава і Р. М. Гліэра * [[Дзяржаўная прэмія СССР]] (1973) — за канцэртныя праграмы (1971—1972) ДААНТ УзССР «Бахор» * [[Дзяржаўная прэмія Узбецкай ССР імя Хамзы]] (1967) * [[Ордэн Леніна]] (1951) * Два [[ордэн Чырвонага Сцяга|ордэны Працоўнага Чырвонага Сцяга]] (31.05.1937 — ''за выдатныя заслугі ў справе развіцця ўзбекскага музычнага і танцавальнага мастацтва'', 1950) * Два [[ордэн «Знак Пашаны»|ордэны «Знак Пашаны»]] (1957, 1965) * {{нп3|Ордэн «За выдатныя заслугі» (Узбекістан)||ru|Орден «За выдающиеся заслуги» (Узбекистан)}} (2001) — ''пасмяротна''<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref> * [[Медаль «За працоўную доблесць»]] (1941) * [[Медаль «За працоўную адзнаку»]] (1945) * [[Медаль «За доблесную працу ў Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (1945) == Памяць == Імя Мукарам Тургунбаевай носяць творчае аб’яднанне «Uzbekraqs» і {{нп3|Вуліца Мукарам Тургунбаевай (Ташкент)|адна з вуліц|uz|Mukarram Turgʻunboyeva koʻchasi (Toshkent)}}. Жыццю і творчасці Тургунбаевай прысвечаны фільмы «Прывітанне, Бахор» (1962), «Жыццё, прысвечанае мастацтву» (1971), «Сястра Мукарам і сорак прыгажунь» (1977). Музей Тургунбаевай быў адкрыты 10 верасня 1993 года. Ён займаецца захаваннем і прапагандай творчай спадчыны і дзейнасці Тургунбаевай. З 1993 года праводзіцца конкурс юных танцораў імя Тургунбаевай. {{зноскі}} == Літаратура == * Mayya Merkel, Mukarrama opa i sorok krasavets, Moskva, 1980 * Avdeyeva L. A., Balet Uzbekistana, T., 1973 * Tanets Mukarramoʻ Turgunbayevoy, T., 1989 == Спасылкі == * [https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-nov-28-1978-2164218/ Mukarram Turgʻunboyevaga ta’ziyanoma], «Sovet Oʻzbekistoni» gazetasi {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Тургунбаева Мукарам}} [[Катэгорыя:Фалькларысты Узбекістана]] [[Катэгорыя:Фалькларысты СССР]] jvpbucig9r5h70ghk1atg4ztl4s2mns 0 769681 5237897 4821545 2026-11-03T16:58:50Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237897 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = |ранейшыя назвы = |тып = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = |гістарычны раён = |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = |індэкс = |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = |пакрыццё = |рух = |класіфікатар = |на карце openstreetmap = |на карце яндэкс = |на карце гугл = |Commons = |sort = }} '''Нафтавая вуліца''' — [[вуліца]] ў [[Кастрычніцкі раён (Мінск)|Кастрычніцкім раёне]] [[Мінск]]а. Знаходзіцца побач з [[Аэрадромная вуліца (Мінск)|Аэрадромнай вуліцай]] і былым [[Мінск-1 (аэрапорт)|старым аэрапортам]] (цяпер жылы раён [[Мінск-Свет]]). На вуліцы знаходзяцца 7 дамоў сядзібнай забудовы, якія знаходзяцца на яе цотным баку<ref>[https://ato.by/street/668 Нафтавая вуліца на АТО.ВУ]</ref>. Будынкі адносяцца да архітэктуры 1948 і прыблізна 1952 гг<ref>[https://photobuildings.com/list.php?uid=60554 Минск, Нефтяная улица. Список зданий] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20240722125034/https://photobuildings.com/list.php?uid=60554 |date=22 ліпеня 2024 }} // PhotoBuildings. Архитектурная фотобаза</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://ato.by/street/668 Нафтавая вуліца на АТО.ВУ] {{Вуліцы Мінска:Кастрычніцкі}} [[Катэгорыя:Кастрычніцкі раён (Мінск)]] [[Катэгорыя:Вуліцы Мінска]] bzixwi0b994k7r1ormnyg1o6o6a6748 0 774778 5238070 5203394 2026-11-04T00:27:15Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238070 wikitext text/x-wiki {{Арганізацыя}} {{Nihongo|'''Японская канфедэрацыя арганізацый пацярпелых ад атамных і вадародных бомб'''|日本原水爆被害者団体協議会|Nihon gensuibaku higaisha dantai kyōgi-kai}}, скарочана {{Nihongo|'''Ніхон Хіданкё'''|日本被団協|Nihon Hidankyō}} — арганізацыя, створаная [[хібакуся]] ў 1956 годзе для ціску на японскі ўрад, каб лабіраваць адмову ад [[Ядзерная зброя|ядзернай зброі]] і паляпшэнне падтрымкі пацярпелых ад яе<ref>{{Cite web|url=http://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/rn_page/english/index_english/index_english.html|title=Welcome to HIDANKYO|publisher=Japan Confederation of A- and H-Bomb Sufferers Organization (Nihon Hidankyo) website|access-date=2007-08-31|archive-date=7 верасня 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907193450/http://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/rn_page/english/index_english/index_english.html|url-status=dead}}</ref>. Дзейнасць арганізацыі ўключала прадстаўленне тысяч паказанняў сведак, выданне рэзалюцый і публічных зваротаў, а таксама штогадовую адпраўку дэлегацый у розныя міжнародныя арганізацыі, у тым ліку [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|Арганізацыю Аб’яднаных Нацый]], каб выступаць за глабальнае [[ядзернае раззбраенне]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nobelprize.org/press-release-peace-2024/|title=Press release|author=Royen|first=Ulrika|website=NobelPrize.org|date=2024-10-11|access-date=2024-10-11}}</ref>. У 2024 годзе арганізацыя атрымала [[Нобелеўская прэмія міру|Нобелеўскую прэмію міру]] за ''«намаганні па стварэнні свету, свабоднага ад ядзернай зброі, і за дэманстрацыю сведчанняў, што ядзерная зброя больш ніколі не павінна выкарыстоўвацца»''<ref name=":0">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nobelprize.org/press-release-peace-2024/|title=Press release|author=Royen|first=Ulrika|website=NobelPrize.org|date=2024-10-11|access-date=2024-10-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/world/nobel-peace-prize-awarded-to-the-japanese-organisation-nihon-hidankyo-of-survivors-of-the-world-war-ii-atomic-bombings/cid/2054712|title=Nobel Peace Prize awarded to the Japanese organisation Nihon Hidankyo of survivors of the World War II atomic bombings|publisher=telegraphindia}}</ref>. == Агляд == Ніхон Хіданкё — агульнанацыянальная арганізацыя, створаная групамі тых, хто выжыў пасля атамнай бамбардзіроўкі [[Хірасіма|Хірасімы]] і [[Нагасакі]]<ref name=":1">{{Cite web|lang=ja|url=https://www.nishinippon.co.jp/item/n/630110/|title=被団協機能不全に 「はっちゃん」の努力 原爆を背負って(42)|website=西日本新聞me|access-date=2024-10-11}}</ref>. У выніку выпрабавання тэрмаядзернай зброі, праведзенага [[ЗША]] на [[Бікіні (атол)|атоле Бікіні]] ў 1954 годзе, ападкі з [[Кастл Брава]] выклікалі востры радыяцыйны сіндром у жыхароў суседніх атолаў і 23 членаў экіпажа японскага рыбалоўнага судна [[Дайго Фукуру Мару]]. Гэта прывяло да фарміравання Японскага савета супраць атамнай і вадароднай бомбаў у Хірасіме ў наступным годзе<ref>{{Cite web|lang=ja|url=https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=26316|title=ヒロシマの記録１９５５ ９月|website=中国新聞ヒロシマ平和メディアセンター|access-date=2024-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241110174133/https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=26316|archive-date=10 лістапада 2024|url-status=dead}}</ref>. Аднак салідарнасць руху была пастаўлена пад пагрозу, калі ў 1959 годзе арганізацыя стала актыўна ўдзельнічаць у антыамерыканска-японскім руху супраць дагавора аб бяспецы разам з левай {{нп3|Сацыялістычная партыя (Японія)|Сацыялістычнай партыяй Японіі|de|Sozialistische Partei Japans}}<ref>{{Cite web|lang=ja|url=https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=26262|title=ヒロシマの記録１９５９ ３月|website=中国新聞ヒロシマ平和メディアセンター|access-date=2024-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241110174131/https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=26262|archive-date=10 лістапада 2024|url-status=dead}}</ref>. У 1961 годзе, калі [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР]] аднавіў ядзерныя выпрабаванні, камуністычнае крыло арганізацыі адмовілася іх асудзіць, што прывяло да рознагалоссяў унутры структуры<ref>{{Cite web|lang=ja|url=https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=26244|title=ヒロシマの記録１９６１ ９月|website=中国新聞ヒロシマ平和メディアセンター|access-date=2024-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20230702005256/https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=26244|archive-date=2 ліпеня 2023|url-status=dead}}</ref>. Пры падтрымцы кансерватыўнай [[Ліберальна-дэмакратычная партыя (Японія)|Ліберальна-дэмакратычнай партыі]] была створана новая арганізацыя на чале з Масатосі Мацусіта, лідарам цвёрда антыкамуністычнай {{нп3|Партыя дэмакратычнага сацыялізму (Японія)|Партыі дэмакратычнага сацыялізму|ru|Партия демократического социализма (Япония)}}<ref>{{Cite web|lang=ja|url=https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=26246|title=ヒロシマの記録１９６１ １１月|website=中国新聞ヒロシマ平和メディアセンター|access-date=2024-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004033017/https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=26246|archive-date=4 кастрычніка 2023|url-status=dead}}</ref>. Гэтыя ўнутраныя супярэчнасці ў антыядзерных рухах прывялі да таго, што некаторыя прэфектурныя Хіданкё раскалоліся і на мясцовым узроўні, як, напрыклад, у Хірасіме, дзе была Хіданкё, якую падтрымлівала сацыялістычная партыя, і Хіданкё, якія падтрымлівала [[Камуністычная партыя Японіі|Камуністычная партыя]], з аднолькавай назвай<ref name=":1" />. Сама агульнанацыянальная арганізацыя вырашыла не далучацца да аніякіх палітычных рухаў у 1965 годзе, пасля таго як яны сталі вельмі палітызаванымі<ref name=":1" />. Па стане на кастрычнік 2024 года, дзейнасць Ніхон Хіданкё ўключала<ref>{{Cite web|url=https://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/about/about1-01.html|title=日本被団協|website=www.ne.jp|access-date=2024-10-11|archive-date=1 лістапада 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241101212140/https://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/about/about1-01.html|url-status=dead}}</ref> прапаганду адмены ядзернай зброі, высоўванне патрабаванняў дзяржаўных кампенсацый, хадайніцтвы пра дзеянні да ўрада Японіі, ААН і іншых урадаў, лабіраванне ліквідацыі ядзернай зброі і заключэння міжнароднага дагавора аб ядзерным раззбраенні, правядзенне міжнародных канферэнцый, лабіраванне прыняцця законаў супраць ядзернай зброі і ў падтрымку хібакуся, павышэнне дасведчанасці пра рэальнасць атамных бамбаванняў як у Японіі, так і за яе межамі, даследаванні, публікацыі, выставы і сходы па шкодзе ад атамных бомб, кансультацыі і падтрымку для хібакуся. == Узнагароды == * 2003 — [[Міжнароднае бюро міру|Прэмія міру імя Шона Макбрайда]]<ref>[https://ipb.org/sean-macbride-peace-prize/ Seán MacBride Peace Prize — IPB]</ref>. * 2010 — Прэмія за грамадскую актыўнасць ад Сусветнага саміту лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі міру. * 2024 — [[Нобелеўская прэмія міру]]<ref>[https://www.nobelprize.org/press-release-peace-2024/ Press release — Nobel Peace Prize 2024]</ref>. Перад прысуджэннем Нобелеўскай прэміі міру Ніхон Хіданкё таксама намінавалася на яе ў 1985, 1994 і 2015 гадах [[Міжнароднае бюро міру|Міжнародным бюро міру]]<ref>[http://www.japantimes.co.jp/opinion/2015/08/01/commentary/atomic-bomb-survivors-nominated-nobel-prize/#.Vdtc7yWqqkp Atomic bomb survivors nominated for Nobel prize | The Japan Times]. They were awarded the Nobel Peace Price in 2024. </ref>. == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/ Ніхон Хіданкё] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20050804022817/http://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/ |date=4 жніўня 2005 }} * [https://www.un.org/disarmament/content/slideshow/hibakusha/ HIBAKUSHA — Выжылыя пасля атамнай бамбардзіроўкі] * [https://www.un.org/sg/statements/index.asp?nid=8885 Заявы генеральнага сакратара ААН Пан Гі Муна] {{Нобелеўская прэмія міру 2001—2025}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі з Японіі]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты Нобелеўскай прэміі міру]] o6nm8avjqa0wqkxx49urmzbfuc5mdfh 4 780455 5238159 5210878 2026-11-04T04:32:39Z MBHbot 91410 5238159 wikitext text/x-wiki {{popular pages}}{{floating table header}}<center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" style="text-align:center" !Артыкул!!Пік!!Медыяна!!Дата піка |- |[[Галоўная старонка]]||1731||1307||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[-]]||786||436||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Дзмітрый Міхайлавіч Карзюк]]||506||6||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Steam]]||386||1||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Валянціна Іванаўна Гаявая]]||313||3||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Сяргей Іванавіч Дарошка]]||209||1||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Алена Альбертаўна Скрыпель]]||206||5||{{~|1025}}25 кастрычніка |- |[[Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях]]||174||24||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[Ян Баршчэўскі]]||157||33||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Секс]]||141||38||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Вадзянік]]||138||16||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Беларуская народная песня]]||135||1||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Віталь Канстанцінавіч Цвірка]]||127||9||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Рубон (рака)]]||122||2||{{~|1025}}25 кастрычніка |- |[[Тбілісі]]||120||0||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Францішак Багушэвіч]]||118||26||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Дзіцячае Еўрабачанне]]||115||1||{{~|1024}}24 кастрычніка |- |[[Дыялекты беларускай мовы]]||112||13||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Пярун]]||111||6||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Дамавік]]||107||5||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[Паркоўка]]||103||9||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Мікола Гусоўскі]]||100||38||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Парнаграфія]]||98||41||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[Францыск Скарына]]||98||46||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[Вера Аляксандраўна Палякова-Макей]]||96||7||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Акцябрскі раён (Калмыкія)]]||95||1||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Аляксей Андрэевіч Лузгін]]||94||1||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Даждзьбог]]||88||4||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Гусіна (вёска, Краснінскі раён)]]||86||1||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Анжэліка Яўгенаўна Курчак]]||85||2||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Алексус Грынкевіч]]||84||2||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Якаў Рыгоравіч Анапрэенка]]||83||0||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Іосіф Фаміч Пажарскі]]||82||0||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[Казімір Вікенцьевіч Камейша]]||80||4||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Янка Купала]]||80||37||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Канстытуцыйны крызіс у Польшчы (2026)]]||79||79||{{~|1031}}31 кастрычніка |- |[[Якуб Колас]]||79||34||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Беларуская міфалогія]]||76||10||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Кірыла Тураўскі]]||73||8||{{~|1025}}25 кастрычніка |- |[[Міхаіл Драпаты]]||72||0||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Сяргей Пархаць]]||72||2||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Ян Чачот]]||72||15||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Янка Брыль]]||71||8||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Наталля Мікалаеўна Дашкевіч]]||70||0||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Барыслаў Мікалаевіч Брандукоў]]||69||1||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Дзяржаўная Дума Расійскай Федэрацыі]]||69||0||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Старая Рудня (Астравецкі раён)]]||69||0||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Алаіза Пашкевіч]]||68||16||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Фрыцьёф Нансен]]||68||0||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[2+2 (тып кузава)]]||67||5||{{~|1025}}25 кастрычніка |- |[[Глеб Аляксандравіч Лапіцкі]]||67||3||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Дзяды]]||66||6||{{~|1031}}31 кастрычніка |- |[[Беларусь]]||65||44||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Ефрасіння Полацкая]]||64||28||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Латарэя]]||63||1||{{~|1024}}24 кастрычніка |- |[[Уладзімір Караткевіч]]||63||18||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Кепска будзе!]]||62||9||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[Мара (міфалогія)]]||62||3||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Васіль Быкаў]]||60||18||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Масавы расстрэл дзеячаў Беларусі ў 1937 годзе]]||60||4||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Уладзімір Валер’евіч Громаў]]||60||6||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Беларуская мова]]||59||28||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Сафія Гройсман]]||58||1||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Францыск Фердынанд Сенчыкоўскі]]||58||5||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Валерый Леанідавіч Цюніс]]||57||2||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Адам Міцкевіч]]||56||16||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Антон Данілавіч Трусаў]]||56||0||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Дзень маці]]||56||1||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Node.js]]||55||12||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Брэст-Літоўская чыгунка]]||55||0||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[.ne]]||54||1||{{~|1024}}24 кастрычніка |- |[[Богдан Задура]]||54||0||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Эн Карсан]]||54||3||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[Андрэй Макаёнак]]||53||22||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Марк Шагал]]||53||7||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Раскіданае гняздо (п’еса)]]||53||10||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Ядвігін Ш.]]||52||9||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Вінніца]]||51||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Еўрапейскі выбар]]||51||2||{{~|1025}}25 кастрычніка |- |[[Лясун]]||51||3||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Песня пра зубра]]||51||13||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Цёця (багіня)]]||51||1||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Максім Багдановіч]]||50||29||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Пакровы Прасвятой Багародзіцы]]||50||1||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Хэлаўін]]||50||2||{{~|1031}}31 кастрычніка |- |[[Ярыла]]||50||4||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Huawei]]||49||1||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Аляксандр Уладзіміравіч Зінгман]]||49||5||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[БРІКС]]||49||1||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Сварог]]||49||3||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Спіс беларускіх імён]]||49||27||{{~|1017}}17 кастрычніка |- |[[Язэп Драздовіч]]||48||7||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[Аляксандр Уладзіміравіч Якоўчыц]]||47||1||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Валерый Станіслававіч Мянжынскі]]||47||1||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Летапіс]]||47||2||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Васіль Фёдаравіч Пятроў]]||46||0||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Пошукавая аптымізацыя]]||46||8||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[Юрый Уладзіміравіч Цыгалка]]||45||1||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Гробарг]]||44||9||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Настасся Сяргееўна Роўда]]||44||3||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Пранчакі]]||44||1||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Штадлер Мінск]]||44||3||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Галіна Гаўрыілаўна Голубева]]||43||0||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Міхась Чарот]]||43||5||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Сэрца на далоні]]||43||10||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Агюст Вестрыс]]||42||42||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Віцебская вобласць]]||42||7||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Брызгліна]]||41||3||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Вялікае Княства Літоўскае]]||41||13||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Хойнікі]]||41||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Адольф Уунона]]||40||4||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Вікіпедыя]]||40||12||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Генадзь Пятровіч Пашкоў]]||40||3||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Мужчына]]||40||1||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Сафія Валадараўна]]||40||2||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Герб Цырына]]||39||0||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Гу га]]||39||2||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Жыж]]||39||3||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[30 кастрычніка]]||38||1||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Мінск]]||38||20||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Першамайскі раён (Віцебск)]]||38||6||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Беларускі фальклор]]||37||5||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Бостан]]||37||1||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Дзеяслоў]]||37||9||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Пастава на каленях]]||37||20||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Баба-Яга]]||36||3||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[Генадзь Аркадзьевіч Казакевіч]]||36||3||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Мастурбацыя]]||36||20||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Пріорбанк]]||36||4||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[M8L8TH]]||35||18||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Вольга Аляксандраўна Лабачэўская]]||35||1||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Гомель]]||35||6||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Спадчына (верш)]]||35||3||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Юзаф Чаховіч (фатограф)]]||35||0||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Іван Сяргеевіч Мігулін]]||34||0||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Аляксандр Ружанцоў]]||34||1||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Аляксандр Сяргеевіч Карпіцкі]]||34||3||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Балград]]||34||0||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Ганна Давыскіба]]||34||2||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Мікіта Мелказёраў]]||34||10||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[Павел Куклінскі]]||34||0||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Расія]]||34||15||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Сексуальныя практыкі паміж мужчынамі]]||34||13||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Алесь Мікус]]||33||3||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Белсат]]||33||17||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Вагінальны секс]]||33||16||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Паласаты рэйс (фільм)]]||33||0||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Уладзімір Мінавіч Мазго]]||33||3||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Vue.js]]||32||4||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Алана Гебрэмарыям]]||32||0||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Вялес]]||32||3||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Крухмал]]||32||0||{{~|1031}}31 кастрычніка |- |[[Лада (міфалогія)]]||32||3||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Спіс акадэмікаў НАН Беларусі]]||32||0||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[HTML]]||31||1||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Аляксандр Паўлавіч Глеб]]||31||12||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Анальны секс]]||31||14||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Анатоль Ільіч Вярцінскі]]||31||5||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Брэсцкі (спартыўны комплекс)]]||31||0||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Гербы гарадоў Беларусі]]||31||4||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Гродна]]||31||8||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Зюзя]]||31||2||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Камянец-Падольскі]]||31||0||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Нароўля]]||31||11||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[РИА Новости]]||31||0||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Чырвонае Вяселле]]||31||0||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[Берасцейскія друкарні]]||30||0||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Віленская беларуская гімназія]]||30||1||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Кастрычнік]]||30||9||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Мара (багіня)]]||30||2||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Прыметнік]]||30||6||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Украіна]]||30||10||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[.tg]]||29||1||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Інтэрнэт-цкаванне]]||29||0||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Алесь Дудар]]||29||3||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Баляслаў Длускі]]||29||0||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Брэст]]||29||8||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Магілёў]]||29||7||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Ніл Гілевіч]]||29||8||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Спіс краін з некалькімі сталіцамі]]||29||0||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Тадэвуш Касцюшка]]||29||6||{{~|1016}}16 кастрычніка |- |[[Трансакцыя]]||29||0||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Алешкі]]||28||0||{{~|1031}}31 кастрычніка |- |[[Беларуская літаратура першай паловы XX стагоддзя]]||28||3||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[Галька (опера)]]||28||1||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Зеўс]]||28||1||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Лаўрэнційскае ўзвышша]]||28||0||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Партызанская мадонна (Мінская)]]||28||2||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Сяргей Міронавіч Мялешка]]||28||28||{{~|1031}}31 кастрычніка |- |[[Тарас Рыгоравіч Шаўчэнка]]||28||1||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Тэпладар]]||28||0||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Уна (Лёзненскі раён)]]||28||0||{{~|1024}}24 кастрычніка |- |[[Якуб Фалькоўскі]]||28||1||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[1 кастрычніка]]||27||1||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[JavaScript]]||27||4||{{~|1016}}16 кастрычніка |- |[[Аднародныя члены сказа]]||27||6||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[Алейжадынью]]||27||0||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Асмалоўская]]||27||0||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Беларуская Народная Рэспубліка]]||27||9||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Піўдэннэ]]||27||0||{{~|1017}}17 кастрычніка |- |[[Сяргей Уладзіміравіч Чэрачань]]||27||2||{{~|1025}}25 кастрычніка |- |[[Украінская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка]]||27||0||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Хахуля]]||27||1||{{~|1024}}24 кастрычніка |- |[[2020]]||26||2||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[21 кастрычніка]]||26||1||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[27 кастрычніка]]||26||1||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Аляксандраўскі раён]]||26||0||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Англійская мова]]||26||5||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Антон Антонавіч Грыневіч]]||26||1||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Арганічная архітэктура]]||26||0||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Беларусізацыя]]||26||2||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Гарады Беларусі]]||26||5||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[Дэмбрава]]||26||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Максім Гарэцкі]]||26||7||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Месэнджар]]||26||1||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Міхась Зарэцкі]]||26||4||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Рэспубліка Крым]]||26||0||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Трайпл]]||26||1||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[13 кастрычніка]]||25||1||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[21vek.by]]||25||4||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Інстытут сацыялогіі НАН Беларусі]]||25||0||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Аляксандр Васілевіч Гаўк]]||25||0||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Бостанскі сімфанічны аркестр]]||25||0||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Докшыцы]]||25||9||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Дональд Трамп]]||25||2||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Лінус Торвальдс]]||25||0||{{~|1017}}17 кастрычніка |- |[[Мірскі замак]]||25||4||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Міхаіл Вячаслававіч Грыб]]||25||6||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Паца-Ваца]]||25||7||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Песня пра князя Вітаўта]]||25||3||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Пятрусь Броўка]]||25||6||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Сяргей Новік-Пяюн]]||25||1||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Шлях з варагаў у грэкі]]||25||4||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[Ян Булгак]]||25||2||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[361-я асобная база аховы і абслугоўвання]]||24||5||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Kraj]]||24||3||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Ірына Іванаўна Петрусевіч]]||24||1||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Васіль Цяпінскі]]||24||4||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Вольга Гапеева]]||24||2||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Вітаўт]]||24||8||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Глыбокая глотка (секс)]]||24||8||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[Дзяржаўная інспекцыя па ахове гісторыка-культурнай спадчыны]]||24||11||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Дняпро]]||24||4||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Злучаныя Штаты Амерыкі]]||24||10||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Кніга Юдзіф (Скарына)]]||24||1||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Мікалай Радзівіл (1751—1811)]]||24||0||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Ніна Гедэванаўна Ананіяшвілі]]||24||0||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Паўночна-ўсходні дыялект беларускай мовы]]||24||1||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Сяргей Аляксандравіч Малевіч]]||24||0||{{~|1016}}16 кастрычніка |- |[[Сімон Вірсаладзэ]]||24||24||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Юрый Сямёнавіч Мартынаў]]||24||0||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Яўген Міхайлавіч Бабосаў]]||24||1||{{~|1016}}16 кастрычніка |- |[[8 кастрычніка]]||23||1||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[App Store]]||23||1||{{~|1017}}17 кастрычніка |- |[[Love Story (песня Тэйлар Свіфт)]]||23||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Алег Сяргеевіч Мацкевіч]]||23||1||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Аляксандр Пятровіч Барсукоў]]||23||0||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Беларуская літаратура]]||23||4||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Беларускі лацінскі алфавіт]]||23||12||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Валянціна Аляксандраўна Гарцуева]]||23||1||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Гаянска-венесуэльскі крызіс (2023)]]||23||0||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Грэцыя]]||23||1||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Карла Блазіс]]||23||5||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Курган Славы (мемарыяльны комплекс)]]||23||3||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[Ледавік]]||23||1||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Новая Чара]]||23||0||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[Пагоня]]||23||3||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Паўднёва-заходні дыялект беларускай мовы]]||23||1||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Полацк]]||23||4||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Рык Дэрксен]]||23||0||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Скланенне назоўнікаў у беларускай мове]]||23||7||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Слуцкі пояс]]||23||5||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Старакожаўка]]||23||0||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[1-ы Падшыпнікавы завулак (Мінск)]]||22||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[7 кастрычніка]]||22||1||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Ідзі і глядзі]]||22||4||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты]]||22||4||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Агітплакат]]||22||0||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Альберт Лясковіч]]||22||0||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Арыяніды]]||22||0||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Ванкувер (востраў)]]||22||0||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Віцебск]]||22||7||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Гваякол]]||22||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Добры, дрэнны, злы]]||22||0||{{~|1024}}24 кастрычніка |- |[[Зубр у Беларусі]]||22||3||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Зямля]]||22||4||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Каляды]]||22||7||{{~|1031}}31 кастрычніка |- |[[Кузьма Мінін]]||22||0||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Курган (паэма)]]||22||4||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Мудрамер (фільм)]]||22||2||{{~|1024}}24 кастрычніка |- |[[Нарач (возера)]]||22||4||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[Паставы]]||22||2||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Рына Зялёная]]||22||0||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Спіс памерлых у 2026 годзе]]||22||11||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Уладзімір Уладзіміравіч Макей]]||22||2||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Фядот Андрэевіч Кудрынскі]]||22||4||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Ханс Бельтынг]]||22||9||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Юрый Анатольевіч Рыдкін]]||22||0||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[.xxx]]||21||6||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[14 кастрычніка]]||21||1||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Sputnik]]||21||0||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[The Walt Disney Company]]||21||1||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[Іван Андрэевіч Муравейка]]||21||4||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Іван Шамякін]]||21||8||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Інцыдэнт з Boeing 737 над Саудаўскай Аравіяй]]||21||1||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Абаронцы Брэсцкай крэпасці (карціна Івана Ахрэмчыка)]]||21||0||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Аблятова]]||21||0||{{~|1031}}31 кастрычніка |- |[[Акцябрскі раён (Курская вобласць)]]||21||0||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Алесь Вініцкі]]||21||0||{{~|1016}}16 кастрычніка |- |[[Анучная лялька]]||21||0||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Аркадзь Куляшоў]]||21||4||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Баўцэн]]||21||0||{{~|1016}}16 кастрычніка |- |[[Белавежская пушча]]||21||2||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Бітва пад Хацінам (1621)]]||21||1||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Ванілін]]||21||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Жан-Мішэль Баскія]]||21||0||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Зборная Харватыі па футболе]]||21||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Калон (тэатр)]]||21||0||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Канстанцін Арсенавіч Сімяонаў]]||21||0||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Крулеўшчына]]||21||1||{{~|1016}}16 кастрычніка |- |[[Купалінка (песня)]]||21||6||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Ліда]]||21||4||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Марыс Гіндус]]||21||0||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Мікалай Аўсійка]]||21||0||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Надзея Мікалаеўна Каткавец]]||21||8||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Наша Ніва (1906)]]||21||4||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Пагоня Руская]]||21||0||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[Помнік літары «Ў»]]||21||3||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[П’ер Мары Франсуа дэ Саль Баё]]||21||0||{{~|1016}}16 кастрычніка |- |[[Раман Сымановіч]]||21||0||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Секс без пранікнення]]||21||11||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Советский спорт]]||21||0||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Сымон Будны]]||21||8||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Тодар Кляшторны]]||21||2||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Фістынг]]||21||7||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Эротыка]]||21||9||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[16 кастрычніка]]||20||1||{{~|1016}}16 кастрычніка |- |[[Police in Paris]]||20||7||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Азербайджанская ЦЭС]]||20||0||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Аляксандр Рыгоравіч Гарашкін]]||20||0||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Асмалоўка]]||20||1||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Аўстралійская лейбарысцкая партыя]]||20||0||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Барысаў камень (Полацк)]]||20||1||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Бракар і Ко]]||20||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Вацлаў Пшыбыльскі]]||20||0||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Вужыны Кароль]]||20||3||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[Генадзь Бураўкін]]||20||3||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Жанчына зверху]]||20||11||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Калыбань]]||20||1||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Кунілінгус]]||20||8||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Максім Танк]]||20||7||{{~|1025}}25 кастрычніка |- |[[Масква]]||20||5||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Мастацтва]]||20||3||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Музей валуноў]]||20||1||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Нацыянальныя сельсаветы Беларускай ССР]]||20||3||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Нью-Ёркскі філарманічны аркестр]]||20||0||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Паданне аб паходжанні Гомеля]]||20||2||{{~|1025}}25 кастрычніка |- |[[Парыж]]||20||3||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Свабодныя матэрыялы]]||20||3||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Слуцк]]||20||2||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Тарашкевіца]]||20||9||{{~|1024}}24 кастрычніка |- |[[Ты мне вясною прыснілася]]||20||1||{{~|1025}}25 кастрычніка |- |[[Цію Рандвійр]]||20||2||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Шарль Агюст дэ Берыо]]||20||0||{{~|1016}}16 кастрычніка |- |[[Эякуляцыя]]||20||7||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[AP$ENT]]||19||10||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Google]]||19||10||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Kufar.by]]||19||6||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Алесь Разанаў]]||19||4||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Аляксандр Надсан]]||19||1||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Аўстра-Венгрыя]]||19||1||{{~|1016}}16 кастрычніка |- |[[Беларускі моладзевы хаб]]||19||0||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Блядка]]||19||1||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[Вейшнорыя]]||19||7||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[Віктар Анатолевіч Шніп]]||19||2||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)]]||19||3||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Капліца-пахавальня Шукевічаў]]||19||0||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Кірыл Андрэевіч Маскевіч]]||19||2||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Лонданскі філарманічны аркестр]]||19||0||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Лявонавічы (Нясвіжскі раён)]]||19||0||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Мабільная праграма]]||19||1||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[Майсей Саламонавіч Кульбак]]||19||1||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Манітоба]]||19||0||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Мэцью Бултан]]||19||0||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Мікола Латушкін]]||19||0||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Новасібірскае дзяржаўнае харэаграфічнае вучылішча]]||19||0||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Нізіна Гудзонава заліва]]||19||0||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Нітрат натрыю]]||19||0||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Павел Уладзіміравіч Калаур]]||19||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Палітычны гвалт у Іспаніі (1931—1936)]]||19||0||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Пекін]]||19||7||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Раман Іосіфавіч Шухевіч]]||19||0||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Роза Маратаўна Турарбекава]]||19||3||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Спіс аб’ектаў Сусветнай спадчыны ЮНЕСКА ў Беларусі]]||19||1||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Стэфан Баторый]]||19||3||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Тарас Канстанцінавіч Хадкевіч]]||19||5||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Уладзімір Вячаслававіч Белакураў]]||19||0||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Фрыдэрык Лукомскі]]||19||0||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Футджоб]]||19||5||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Харошкі]]||19||0||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Эрых Клейбер]]||19||0||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Юрый Нікадзімавіч Кішык]]||19||1||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[100 найвялікшых беларускіх песень]]||18||7||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[12 кастрычніка]]||18||1||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[13 мая]]||18||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[15 кастрычніка]]||18||1||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[2013 год у гісторыі літаратуры]]||18||0||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[21 лістапада]]||18||1||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[22 кастрычніка]]||18||1||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Apple Tea]]||18||0||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Іван Рыгоравіч Бурлыка]]||18||0||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Ірына Міхайлаўна Палякова]]||18||3||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Італія]]||18||3||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Алена Барысаўна Спірыдовіч]]||18||2||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Андрэй Ануфрыевіч Бембель]]||18||1||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Андрэй Бароўскі]]||18||0||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Армія абароны Ізраіля]]||18||0||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Афоня (фільм)]]||18||0||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Багач]]||18||2||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Брагін]]||18||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Будзёнаўскі раён (Стаўрапольскі край)]]||18||0||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Валерый Дзмітрыевіч Маракоў]]||18||1||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Веснік Чэрыкаўшчыны]]||18||0||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Волат]]||18||3||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Вікісховішча]]||18||12||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[Георг Нагель]]||18||0||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Гунарс Асарыс]]||18||0||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Гісторыя Нароўлі]]||18||3||{{~|1017}}17 кастрычніка |- |[[Дачка Радзімы]]||18||0||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Доктар Уотсан]]||18||0||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Дыятаміт]]||18||0||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Кракаў]]||18||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Курыла-Камчацкі жолаб]]||18||0||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Люцічы]]||18||0||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Лявонцій (Тумоўскі)]]||18||1||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Маладзечна]]||18||3||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Музей Янкі Купалы (Пячышчы)]]||18||0||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Ордэн «За службу Радзіме»]]||18||1||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Пеніс чалавека]]||18||7||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Сербія]]||18||3||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Сергубоўшчына]]||18||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Сяргей Кнырэвіч]]||18||2||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[Сётоку Тайсі]]||18||0||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Тожабеларус]]||18||0||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[Трыалізм]]||18||6||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Уладзімір Уладзіміравіч Пуцін]]||18||6||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Шарль-Луі Дзідло]]||18||18||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Шры-Ланка]]||18||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Яраслаў Сільвестравіч Пархута]]||18||2||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Ясень (Асіповіцкі раён)]]||18||0||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[4 кастрычніка]]||17||1||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[7 жніўня]]||17||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[BioWare]]||17||0||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Gmail]]||17||11||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[IPhone]]||17||1||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Іван Чыгрынаў]]||17||2||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Ілья Капіевіч]]||17||1||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Аляксандр Серафімавіч Якабсон]]||17||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Аляксандр Шамілевіч Мелік-Пашаеў]]||17||0||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Анілінгус]]||17||6||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[Аральны секс]]||17||8||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Баярская дума]]||17||0||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Брачыслаў Ізяславіч]]||17||5||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Валянціна Адамаўна Выхота]]||17||0||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Васіль Аляксандравіч Шырко]]||17||0||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Гдыня]]||17||0||{{~|1017}}17 кастрычніка |- |[[Глыбокае]]||17||2||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[Дагмар Багемская]]||17||1||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Даданыя члены сказа]]||17||3||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Данецкая вобласць]]||17||0||{{~|1024}}24 кастрычніка |- |[[Кастусь Каліноўскі]]||17||8||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Кацярына Шабельская]]||17||0||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Квэнья]]||17||6||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[Крыж Дагмар]]||17||0||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Леанід Лявонцьевіч Лаўрэш]]||17||2||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Лоеў]]||17||1||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Лужкі (Шаркаўшчынскі раён)]]||17||0||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Лукаш Калюга]]||17||1||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Лютэранская кірха (Мінск)]]||17||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Літва]]||17||4||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Макруха яловая]]||17||0||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Маскоўская дзяржаўная акадэмія харэаграфіі]]||17||0||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Мікалай Георгіевіч Казлоў]]||17||0||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Мікалай Дудчанка]]||17||1||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Мікалай Мяноўскі]]||17||0||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Наві Пілэй]]||17||3||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Нарвасадата]]||17||5||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Пакровы]]||17||1||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Прамова Мялешкі]]||17||1||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Пінск]]||17||4||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Рубон]]||17||0||{{~|1025}}25 кастрычніка |- |[[Руская мова]]||17||6||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Рускія]]||17||2||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Скіргайла]]||17||0||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Слуцкія ткачыхі]]||17||4||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Старабеларуская мова]]||17||9||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Торнгат]]||17||0||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Уладзімір Іванавіч Карызна]]||17||2||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Уладзімір Станіслававіч Пучынскі]]||17||0||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Уладзіслаў Галубок]]||17||3||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Урэчча (Вілейскі раён)]]||17||0||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Уільям Эдуард Пары]]||17||0||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Юрка Гаўрук]]||17||1||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Яблыневая выемчатакрылая моль]]||17||1||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[1600]]||16||1||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[18 кастрычніка]]||16||1||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[2003]]||16||1||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[2005 год у гісторыі літаратуры]]||16||0||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[2014 год у гісторыі літаратуры]]||16||0||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[3 ліпеня]]||16||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[8 мая]]||16||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Ірына Аляксандраўна Калпакова]]||16||2||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Агат — электрамеханічны завод]]||16||2||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Азёры Беларусі]]||16||5||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Алена Леанідаўна Богдан]]||16||3||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Алесь Гібок-Гібкоўскі]]||16||0||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Аляксандр Аляксандравіч Азараў]]||16||1||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Аляксандраўскі раён (Томская вобласць)]]||16||0||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Аляксей Мікалаевіч Арастовіч]]||16||0||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[Антон Сцяпанавіч Арэнскі]]||16||0||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Бегемот]]||16||1||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Беларускае будаўніцтва ў Венесуэле]]||16||0||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Беларуская фанетыка]]||16||4||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Беларуская цэнтральная рада]]||16||2||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Беларусы]]||16||8||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[Берлін]]||16||2||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Бягомль]]||16||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Бялоўскі раён (Курская вобласць)]]||16||0||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Валерый Пятровіч Каўтун]]||16||0||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Ваўкалак]]||16||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Вольга Славаміраўна Бондарава]]||16||2||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Вуліца Прытыцкага (Мінск)]]||16||0||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Выдавецтва Антона Грыневіча]]||16||0||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Вышэйшая ліга чэмпіянату Беларусі па футболе]]||16||1||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Віцебскае акруговае таварыства краязнаўства]]||16||0||{{~|1031}}31 кастрычніка |- |[[Віялета Максімаўна Боўт]]||16||2||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Гадзічава]]||16||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Гарлачык белы]]||16||1||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[Гасан Канапацкі]]||16||1||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Генрык Віньча]]||16||16||{{~|1031}}31 кастрычніка |- |[[Грэчанята]]||16||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Гісторыя Беларусі]]||16||5||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Дашырак]]||16||0||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Другая сусветная вайна]]||16||9||{{~|1017}}17 кастрычніка |- |[[Друйка (вёска)]]||16||0||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Дэміург]]||16||0||{{~|1031}}31 кастрычніка |- |[[Жыдабальшавізм]]||16||0||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Займеннік]]||16||2||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Запрашэнне (фільм)]]||16||1||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Зянон Арлоўскі]]||16||0||{{~|1016}}16 кастрычніка |- |[[Каардынацыйная рада (Беларусь)]]||16||4||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Калінкавічы]]||16||2||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Канада]]||16||6||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Кандрат Крапіва]]||16||5||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Клаўдзій Пталемей]]||16||0||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Кот свойскі]]||16||3||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Людміла Антонаўна Кебіч]]||16||1||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Лявонавіцкі народны хор]]||16||0||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Літаратура і мастацтва (газета)]]||16||2||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Мерчыцкі сельсавет]]||16||0||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[Мора Герадота]]||16||2||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі]]||16||2||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Падвойнае пранікненне]]||16||7||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Палет Дзюбо]]||16||0||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Патрык Сцюарт]]||16||0||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Паўстанне 1863—1864 гадоў]]||16||7||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Рада Беларускай Народнай Рэспублікі]]||16||2||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Райсн]]||16||1||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Рыгор Барадулін]]||16||6||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[Рыфейскія горы]]||16||7||{{~|1031}}31 кастрычніка |- |[[Рэпрадуктыўная сістэма чалавека]]||16||7||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Станіслаў Нікадзімавіч Булак-Балаховіч]]||16||1||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Сяргей Васілевіч Бабіч]]||16||1||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Тамара Васільеўна Міронава]]||16||1||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Тураў]]||16||2||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Фелікс Іосіфавіч Янушкевіч]]||16||2||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Францыя]]||16||5||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Часціны мовы]]||16||3||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Шыман Забела (сын Антонія)]]||16||1||{{~|1007}}07 кастрычніка |- |[[Эдвард Адамавіч Вайніловіч]]||16||3||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Эдуард Эйхвальд]]||16||0||{{~|1023}}23 кастрычніка |- |[[Эміліа Агінальда]]||16||0||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Юбілейны медаль «65 год вызвалення Рэспублікі Беларусь ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў»]]||16||0||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Якуб Харэўскі]]||16||1||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Януары Філіповіч]]||16||10||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Яўхім Фёдаравіч Карскі]]||16||4||{{~|1024}}24 кастрычніка |- |[[11 кастрычніка]]||15||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[14 ліпеня]]||15||2||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[1947]]||15||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[2007]]||15||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[2026]]||15||9||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[20 жніўня]]||15||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[49-я радыётэхнічная брыгада]]||15||3||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[5 чэрвеня]]||15||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[6 студзеня]]||15||0||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[8 жніўня]]||15||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Aegithalos concinnus]]||15||2||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Bet365]]||15||1||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[Mediacube]]||15||1||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Івашкевіч]]||15||0||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Інстытут беларускай культуры]]||15||2||{{~|1031}}31 кастрычніка |- |[[Алесь Чумакоў]]||15||2||{{~|1031}}31 кастрычніка |- |[[Альбан Берг]]||15||0||{{~|1016}}16 кастрычніка |- |[[Аляксандр Васілевіч Кохан]]||15||3||{{~|1028}}28 кастрычніка |- |[[Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка]]||15||9||{{~|1009}}09 кастрычніка |- |[[Амністыя (фільм)]]||15||2||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Аповесць мінулых часоў]]||15||2||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Арабі-паша]]||15||0||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Асамскія горы]]||15||0||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Асенізацыя]]||15||0||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Асіповічы]]||15||3||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Барад-дур]]||15||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Барысфен (рака)]]||15||3||{{~|1025}}25 кастрычніка |- |[[Беларускі алфавіт]]||15||8||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Беларускі расследавальніцкі цэнтр]]||15||2||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Белая Русь]]||15||2||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Берасцяныя граматы]]||15||2||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Васіль Міхайлавіч (князь друцкі)]]||15||0||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Вацлаў Ластоўскі]]||15||6||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Вялікабрытанія]]||15||6||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Вячаслаў Антонавіч Селях-Качанскі]]||15||2||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч]]||15||5||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Георгіеўскі раён]]||15||0||{{~|1026}}26 кастрычніка |- |[[Германія]]||15||6||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Дзікае паляванне караля Стаха]]||15||4||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Жанчына]]||15||2||{{~|1006}}06 кастрычніка |- |[[Жуль Перо]]||15||15||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Забелы (род)]]||15||1||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Зверапошук]]||15||0||{{~|1004}}04 кастрычніка |- |[[Камісія Часовага ўрада Вялікага Княства Літоўскага]]||15||6||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Канстытуцыя 3 мая 1791 года]]||15||1||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Ланкастэр (праліў)]]||15||0||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Леў Ісаакавіч Хаюцін]]||15||0||{{~|1014}}14 кастрычніка |- |[[Леў Сапега]]||15||3||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[Малоткавіцкі сельсавет]]||15||0||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[Мікалай Радзівіл Чорны]]||15||2||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Міндоўг]]||15||2||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Мінет]]||15||6||{{~|1013}}13 кастрычніка |- |[[Міхалова (вёска, Мінск)]]||15||0||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Міхаіл Якаўлевіч Ручко]]||15||0||{{~|1020}}20 кастрычніка |- |[[Никита Чижик]]||15||2||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Она Батлье Паскуаль]]||15||0||{{~|1002}}02 кастрычніка |- |[[Орша]]||15||3||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Павел Враніцкі]]||15||0||{{~|1016}}16 кастрычніка |- |[[Падзільскі раён]]||15||0||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Пансексуальнасць]]||15||0||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Папараць-кветка]]||15||4||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Персідская мова]]||15||1||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Пратэсты ў Беларусі (2020—2021)]]||15||3||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Рагачоў]]||15||2||{{~|1018}}18 кастрычніка |- |[[Радзівілы]]||15||2||{{~|1011}}11 кастрычніка |- |[[Расстралянае адраджэнне]]||15||3||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Раёны Украіны]]||15||1||{{~|1021}}21 кастрычніка |- |[[Рэч Паспалітая]]||15||7||{{~|1010}}10 кастрычніка |- |[[Сонечнае зацьменне 8 красавіка 1921 года]]||15||0||{{~|1003}}03 кастрычніка |- |[[Сяргей Мірзоевіч Авакаў]]||15||1||{{~|1005}}05 кастрычніка |- |[[Сяргей Пятровіч Іваноў]]||15||0||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Татарка (Асіповіцкі раён)]]||15||0||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Уладзімір Дубоўка]]||15||4||{{~|1012}}12 кастрычніка |- |[[Фашчы герба «Прус ІІ»]]||15||0||{{~|1022}}22 кастрычніка |- |[[Фелікс Віславух]]||15||0||{{~|1001}}01 кастрычніка |- |[[Фінгерынг]]||15||5||{{~|1017}}17 кастрычніка |- |[[Цмок (беларуская міфалогія)]]||15||2||{{~|1008}}08 кастрычніка |- |[[Эрнэст Ансермэ]]||15||0||{{~|1015}}15 кастрычніка |- |[[Юльян Цітыюс]]||15||2||{{~|1019}}19 кастрычніка |- |[[Юрый Мікалаевіч Валеваты]]||15||2||{{~|1027}}27 кастрычніка |- |[[Язэп Юр’евіч Лёсік]]||15||3||{{~|1029}}29 кастрычніка |- |[[Яндэкс Пошта]]||15||15||{{~|1030}}30 кастрычніка |- |[[Яўстах Адам Слушка]]||15||0||{{~|1005}}05 кастрычніка |} 2sou30sscx9p01bx18linx4rba4kkse 0 781145 5238173 5092784 2026-11-04T05:59:02Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238173 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} [[21 студзеня]] [[2025]] года ў гатэлі Grand Kartal на гарналыжным курорце Карталкая ў правінцыі [[Балу (правінцыя)|Балу]] ([[Турцыя]]) адбыўся пажар. Агулам 78 чалавек загінулі, яшчэ 51 быў паранены<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/turkce/articles/c5y6p433665o|title=Kartalkaya'da otel yangını: 78 kişi hayatını kaybetti, 11 kişi gözaltında|lang=tr|website=BBC News Türkçe|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/six-dead-31-injured-ski-resort-hotel-fire-turkey-state-broadcaster-says-2025-01-21|title=Turkish ski resort fire kills 66, forces guests to jump from windows|lang=en|date=2024-01-21|publisher=[[Reuters]]|access-date=2024-01-21|last1=Ozkan|first1=Mert|last2=Hayatsever|first2=Huseyin}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/turkey-ski-resort-fire-grand-kartal-hotel-kartalkaya-deaths/|title=Fire tears through Turkey ski resort hotel, killing at least 76 people and injuring dozens more|lang=en|website=|date=2025-01-21|publisher=[[CBS News]]|access-date=2025-01-21}}</ref>. == Перадгісторыя == Карталкая — гарналыжны курорт у турэцкай правінцыі (глеі) Балу<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://lenta.ru/news/2025/01/21/raskryty-novye-dannye-o-chisle-zhertv-pozhara-v-otele-na-gornolyzhnom-kurorte-turtsii/|title=Раскрыты новые данные о числе жертв пожара в отеле на горнолыжном курорте Турции|website=|date=2025-01-21|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2025-01-21}}</ref>. Знаходзіцца ў гарах на вышыні 2200 метраў над узроўнем мора<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://rtvi.com/news/cherez-okna-po-svyazannym-prostynyam-chto-izvestno-o-pozhare-na-gornolyzhnom-kurorte-turczii/|title=«Через окна по связанным простыням»: что известно о пожаре на горнолыжном курорте Турции|first=Елена|last=Лепехина|website=Главные новости в России и мире - RTVI|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref>. Пажар адбыўся ў 12-павярховым (па іншых даных — 11-павярховым) гатэлі Grand Kartal<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.bbc.com/russian/articles/cjexwgg1v45o|title=Пожар на популярном лыжном курорте в Турции: уже 76 погибших|website=BBC News Русская служба|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref>, фасад якога пакрыты дрэвам<ref name=":0" />. У гэты момант там адпачывалі 238 чалавек пры агульным нумарным фондзе ў 161<ref name=":2"/>. Катастрофа прыйшлася на школьных канікулах, калі многія сем’і з дзецьмі з [[Стамбул|Стамбула]] і [[Анкара|Анкары]] едуць у Балу на горныя курорты<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.interfax.ru/world/1003971|title=В Турции число жертв пожара на курорте Карталкая достигло 66|date=2025-01-21|publisher=[[Интерфакс]]|access-date=2025-01-21}}</ref>. == Пажар == Пажар пачаўся каля 3:27 TRT (UTC+3). Паводле папярэдніх звестак, узгаранне адбылося ў рэстараннай зоне на чацвёртым паверсе, а затым распаўсюдзілася на верхнія паверхі<ref name="cnn">{{Cite news|title=Dozens killed as fire breaks out at ski resort hotel in northwestern Turkey|url=https://edition.cnn.com/2025/01/21/europe/turkey-kartalkaya-hotel-fire-bolu-intl-hnk/index.html|work=CNN|date=21 January 2025|access-date=21 January 2025}}</ref><ref name="bbc">{{Cite news|title=Scores killed as fire engulfs Turkish ski hotel|url=https://www.bbc.com/news/articles/c4g375x0zpwo|work=BBC|date=21 January 2025|access-date=21 January 2025}}</ref>. На месца былі накіраваныя каля 267 супрацоўнікаў экстранных службаў<ref name="cnn" />, 30 пажарных машын і 28 карэт хуткай дапамогі. Губернатар правінцыі Балу Абдулазіз Айдын заявіў, што ратавальнікі прыбылі толькі каля 4:15<ref name=":2"/>. Затрымка ўзнікла з-за аддаленасці гатэля ад горада [[Балу]] і марознага надвор’я<ref name="bbc" />. Размяшчэнне будынка на схіле скалы таксама негатыўна адбілася на намаганнях па тушэнні<ref name=":2" />. У якасці меры засцярогі быў таксама эвакуіраваны суседні гатэль<ref name="bbc" />. Аперацыя па тушэнні працягвалася 12 гадзін<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c4g375x0zpwo|title=Turkey fire: Dozens killed as hotel engulfed by flames in ski resort of Bolu|website=BBC News|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref>. Некаторыя людзі спрабавалі пакінуць будынак з вокнаў па вяроўках, зробленых з пасцельнай бялізны<ref name=":1"/>. Па словах відавочцаў, ні сістэма выяўлення пажару, ні [[пажарная сігналізацыя]] не спрацавалі, і гасцям давялося прабірацца па задымленых калідорах у поўнай цемры<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/turkey-detains-nine-people-over-ski-resort-hotel-fire-that-killed-76-2025-01-22/|title=Turkey detains nine people over ski resort hotel fire that killed 76|date=2025-01-22|publisher=Reuters|access-date=2025-01-22}}</ref>. Выжылы паскардзіўся на адсутнасць якіх-небудзь мер бяспекі, такіх як пажарныя лесвіцы або датчыкі дыму<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.cbsnews.com/news/turkey-ski-resort-fire-grand-kartal-hotel-kartalkaya-deaths/|title=Fire tears through Turkey ski resort hotel, killing at least 76 people and injuring dozens more|website=|date=2025-01-21|publisher=CBS News|access-date=2025-01-22}}</ref>. == Ахвяры == У выніку пажару загінулі прынамсі 78 чалавек<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/turkey-ski-resort-fire-safety-hotel-kartalkaya-3f1643306b8971ee79d7625dbce0ac4d|title=Waitress dies from Turkish ski resort blaze, one of 78 lives lost as concerns over safety revive|lang=en|date=2025-01-23|publisher=AP News|access-date=2025-01-23}}</ref>, у тым ліку двое, якія ў спробе выратавацца выскачылі з вокнаў. Яшчэ 51 чалавек быў паранены, адзін у цяжкім стане<ref name=":2">{{Cite web|lang=en|url=https://apnews.com/article/turkey-ski-resort-hotel-fire-dead-ec925fbe132455d4bf13e470aca79f0d|title=At least 76 people killed in a hotel fire at a ski resort in Turkey|website=AP News|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref><ref name=":1"/>. Большасць смерцяў, верагодна, былі выкліканыя [[Асфіксія|ўдушшам]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://abcnews.go.com/International/66-dead-turkish-ski-resort-hotel-fire/story?id=117932829|title=At least 76 dead in Turkish ski resort hotel fire|first=Morgan|last=Winsor|website=ABC News|access-date=2025-01-21|last2=Bas|first2=Engin}}</ref>. == Рэакцыя == Прэзідэнт Турцыі [[Рэджэп Таіп Эрдаган]] заявіў, што для каардынацыі неабходных работ на месца накіраваныя міністры ўнутраных спраў, аховы здароўя, працы і сацыяльнага забеспячэння, культуры і турызму. Расследаванне прычын катастрофы даручана групе з шэсць пракурораў і экспертнай камісіі з пяці чалавек<ref name=":3">{{Cite web|lang=ru|url=https://www.trtrussian.com/novosti/pozhar-v-turcii-66-pogibshih-18256214|title=Пожар в Турции: 76 погибших|last=|website=|date=2025-01-21|publisher=[[TRT]]|access-date=2025-01-21}}</ref>. Міністр турызму Мехмет Нуры Эрсой заявіў, што пажарная служба не выявіла сур’ёзных праблем у дачыненні да пажарнай бяспекі ў гатэлі падчас праверак у 2021 і 2024 гадах<ref name=":2"/>. Эрдаган абвясціў сераду, 22 студзеня, Днём нацыянальнай жалобы<ref name=":2"/>. Дзень жалобы таксама быў абвешчаны на [[Паўночны Кіпр|Паўночным Кіпры]]<ref>{{Cite web|lang=tr|url=https://giynikgazetesi.com/bakanlar-kurulundan-bir-gunluk-ulusal-yas-karari/|title=Bakanlar Kurulu'ndan bir günlük ulusal yas kararı|first=Refiye|last=Kahraman|website=Giynik Gazetesi|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref>. Свае спачуванні накіравалі [[Еўрапейскі Саюз]]<ref>{{Cite web|url=https://www.anews.com.tr/world/2025/01/21/ski-resort-fire-leaves-dozens-of-people-dead-in-northern-turkiye|title=Ski resort fire leaves dozens of people dead in northern Türkiye|website=www.anews.com.tr|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref>, [[Азербайджан]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.apa.az/foreign-policy/azerbaijan-mfa-express-condolences-to-turkiye-458570|title=Azerbaijan MFA express condolences to Türkiye|website=Apa.az|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref>, [[Пакістан]]<ref>{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.nation.com.pk/21-Jan-2025/pm-expresses-grief-over-deadly-hotel-fire-in-turkiye|title=PM expresses grief over deadly hotel fire in Turkiye|website=The Nation|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref>, [[Грэцыя]]<ref>{{Cite web|lang=English|url=https://www.ekathimerini.com/news/1259248/pm-expresses-sorrow-over-deadly-turkey-ski-resort-fire/|title=PM expresses sorrow over deadly Turkey ski resort fire|website=eKathimerini.com|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref>, [[Аб’яднаныя Арабскія Эміраты|ААЭ]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.arnnewscentre.ae/en/news/uae/uae-expresses-solidarity-with-turkey-following-hotel-fire/|title=UAE expresses solidarity with Turkey following hotel fire|website=ARN News Centre|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref>, [[Іарданія]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=http://www.jordantimes.com/news/local/jordan-expresses-condolences-turkey-following-deadly-hotel-fire#:~:text=Jordan%20expresses%20condolences%20to%20Turkey%20following%20deadly%20hotel%20fire,-By%20JT%20-%20Jan&text=AMMAN%20%E2%80%94%20The%20Foreign%20Ministry%20expressed,the%20lives%20of%2066%20people|title=Jordan expresses condolences to Turkey following deadly hotel fire|website=Jordan Times|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250121191404/http://www.jordantimes.com/news/local/jordan-expresses-condolences-turkey-following-deadly-hotel-fire#:~:text=Jordan%20expresses%20condolences%20to%20Turkey%20following%20deadly%20hotel%20fire,-By%20JT%20-%20Jan&text=AMMAN%20%E2%80%94%20The%20Foreign%20Ministry%20expressed,the%20lives%20of%2066%20people|archive-date=21 студзеня 2025|url-status=dead}}</ref>, [[Кувейт]]<ref name=":02">{{Cite web|lang=en-US|url=https://www.dailysabah.com/politics/diplomacy/countries-extend-condolences-to-turkiye-over-bolu-ski-resort-fire|title=Countries extend condolences to Türkiye over Bolu ski resort fire|website=Daily Sabah|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref>, [[Украіна]]<ref name=":02" />, [[Арменія]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://news.am/eng/news/862724.html|title=Armenian Foreign Ministry expresses condolences to Turkey over Bolu fire|website=news.am|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref>, [[Катар]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://menafn.com/1109114164/Amir-Sends-Condolences-To-Turkish-President|title=Amir Sends Condolences To Turkish President|website=MENAFN|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref>, [[Іран]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://en.irna.ir/news/85726485/Iran-sympathizes-with-Turkiye-over-deadly-hotel-fire|title=Iran sympathizes with Turkiye over deadly hotel fire|website=IRNA English|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref>, [[Сербія]]<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraf.rs/english/4041292-president-offers-condolences-to-fire-victims-and-people-of-turkey-our-thoughts-are-with-you#:~:text=President%20of%20Serbia%20Aleksandar%20Vucic,in%20a%20Turkish%20winter%20resort|title=President offers condolences to fire victims and people of Turkey: Our thoughts are with you|first=D.|last=R|website=Telegraf.rs|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref>, [[Германія]]<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/01/21/huge-fire-guts-turkish-ski-resort-hotel-killing-at-least-76_6737266_4.html|title=Huge fire guts Turkish ski resort hotel, killing at least 76|date=21 January 2025|publisher=Le Monde|access-date=21 January 2025}}</ref>, [[Расія]]<ref name="auto1" />, [[Боснія і Герцагавіна]]<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.aa.com.tr/en/turkiye/death-toll-from-fire-in-northern-turkiye-ski-resort-rises-to-76/3456756#:~:text=Also%20expressing%20sorrow%20over%20the,a%20swift%20and%20full%20recovery|title=Death toll from fire in northern Türkiye ski resort rises to 76|website=www.aa.com.tr|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref>, [[Рэспубліка Косава|Косава]]<ref name="auto" />, [[Грузія]]<ref name="auto" />, [[Эфіопія]]<ref name="auto" />, [[Самалі]]<ref name="auto" />, [[Егіпет]]<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://english.ahram.org.eg/NewsContentP/1/539001/Egypt/Egypt-expresses-condolences-to-Turkey-following-tr.aspx|title=Egypt expresses condolences to Turkey following tragic Kartalkaya hotel fire|date=2024-01-21|publisher=Ahram Online|access-date=2024-01-22}}</ref>, [[Бахрэйн]],<ref>{{Cite web|url=https://www.newsofbahrain.com/bahrain/107601.html|title=Bahrain Extends Sympathy to Turkey Following Kartalkaya Hotel Fire Tragedy &#124; THE DAILY TRIBUNE &#124; KINGDOM OF BAHRAIN|website=DT News|date=21 January 2025|access-date=21 January 2025}}</ref> і [[Узбекістан]].<ref>{{Cite web|url=https://darakchi.uz/en/195326|title=Shavkat Mirziyoyev expressed his condolences to Erdogan regarding the fire that occurred at a Turkish resort.|website=darakchi.uz|date=2025-01-21|access-date=2025-01-21}}</ref> == Крыніцы == {{Reflist}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Падзеі 21 студзеня]] [[Катэгорыя:Студзень 2025 года]] [[Катэгорыя:Пажары 2025 года|Картаклая]] oyxj8qccu5tw37xwyp5dj5hie54s8mk 0 782369 5237872 5162451 2026-11-03T15:41:34Z Ellis Novak 30436 /* 2024—цяперашні час: варожасць з Дрэйкам, GNX, Super Bowl LIX у перапынку шоў і Тур Grand National */ 5237872 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Ламар}} {{Музыкант}} '''Кендрык Ламар Дакварт''' ({{lang-en|Kendrick Lamar Duckworth}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[рэп]]ер, прызнаны адным з найбольш уплывовых прадстаўнікоў сучаснага [[хіп-хоп]]а і адным з найвялікшых выканаўцаў у гісторыі жанру. Яго творчасць адрозніваецца тэхнічным майстэрствам, складанай лірычнай структурай і глыбокім сацыяльным зместам. У 2018 годзе Ламар першы музыкант за межамі класічнай і джазавай музыкі, які атрымаў [[Пулітцэраўская прэмія|Пулітцэраўскую прэмію]] ў галіне музыкі. Кар’ера пачаў у школьныя гады, калі выступаў пад псеўданімам '''K.Dot'''. У 2005 годзе падпісаў кантракт з [[Лэйбл гуказапісу|лэйблам]] {{Нп5|Top Dawg Entertainment}} (TDE), дзе пасля стаў адным з заснавальнікаў хіп-хоп супергурта Black Hippy. Пасля поспеху дэбютнага альбома ''[[Section.80]]'' (2011) у жанры [[альтэрнатыўны хіп-хоп|альтэрнатыўнага рэпу]], Ламар падпісаў сумеснае пагадненне з [[Aftermath Entertainment]] і [[Interscope Records]]. Значны прарыў здарыўся па выпуску другога альбома ''[[Good Kid, M.A.A.D City]]'' (2012), натхнёнага [[гангста-рэп]]ам. Пласцінка стала самым доўгайгральным хіп-хоп рэлізам у гісторыі чарта [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] і названа часопісам ''[[Rolling Stone]]'' найвялікшым [[канцэптуальны альбом|канцэптуальным альбомам]] у гісторыі. Трэці альбом Ламара, ''[[To Pimp a Butterfly]]'' (2015) аб’яднаў элементы хіп-хопа з традыцыйнымі афраамерыканскімі жанрамі, такімі як [[джаз]], [[фанк]] і [[соўл]]. Альбом стаў першым з пяці яго прац, якія паслядоўна ўзначалілі ''Billboard'' 200, і атрымаў высокія ацэнкі музычных крытыкаў, стаўшы адным з самых значных рэлізаў дзесяцігоддзя. У 2015 годзе Ламар упершыню дасягнуў першага месца ў хіт-парадзе сінглаў [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] дзякуючы ўдзелу ў [[рэмікс]]е песні [[Тэйлар Свіфт]] «[[Bad Blood]]». Яго чацвёрты альбом ''[[DAMN.]]'' (2017), які спалучае элементы [[рытм-н-блюз]]а і [[Поп-музыка|поп-музыкі]], працягнуў шэраг поспехаў, а сінгл «[[Humble]]» стаў другім хітом, які ўзначаліў Hot 100. У 2018 годзе Ламар выступіў куратарам [[Чорная пантэра (саўндтрэк)|саўндтрэка]] да фільма ''[[Чорная пантэра (фільм, 2018)|Чорная пантэра]]'', а песня «[[All The Stars]]» (сумесна з [[SZA]]) вылучана на «[[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]]» у намінацыі «[[прэмія "Оскар" за лепшую песню да фільма|Лепшая песня]] [[прэмія "Оскар" за лепшую песню да фільма|да фільму]]». У 2022 годзе рэпер выпусціў [[падвойны альбом]] ''[[Mr. Morale & The Big Steppers]]'', які адзначыў завяршэнне яго супрацоўніцтва з TDE і Aftermath Entertainment. Шосты альбом ''[[GNX (альбом)|GNX]]'' (2024), выпушчаны пасля публічнай [[канфлікт Кедрыка Ламара і Дрэйка|канфрантацыі]] з [[Дрэйк (рэпер)|Дрэйкам]], спарадзіў некалькі хітоў, уключаючы «[[Like That]]», «[[Not Like Us]]» і «[[Squabble Up]]», кожны з якіх дасягнуў вяршыні Hot 100. На працягу кар’еры Ламар атрымаў мноства ўзнагарод, у тым ліку 22 прэміі «[[Грэмі]]», «[[Эмі]]», [[Brit Awards]], чатыры ўзнагароды [[American Music Award]], шэсць прэмій [[Billboard Music Awards]], 11 прэмій MTV Video Music Awards (уключаючы дзве перамогі ў намінацыі «Відэа года») і рэкордныя 37 узнагарод BET Hip Hop Awards. Часопіс [[Time]] уключыў яго ў спіс «100 самых уплывовых людзей свету» ў 2016 годзе<ref name="time 100">{{cite magazine |last=Garza |first=Alicia |date=2016-04-21 |title=Time 100: Kendrick Lamar |url=http://time.com/4301242/kendrick-lamar-2016-time-100/ |url-status=live |magazine=Time |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424093701/http://time.com/4301242/kendrick-lamar-2016-time-100/ |archive-date=April 24, 2016 |access-date=2016-04-21}}</ref>. Канцэртныя туры Damn Tour (2017—2018) і Big Steppers Tour (2022—2024), сталі аднымі з самых касавых у гісторыі рэпу<ref>{{Cite web |last=Richards |first=Will |date=2023-05-01 |title=Kendrick Lamar's 'Big Steppers Tour' is now the highest-grossing rap tour of all time |url=https://www.nme.com/news/music/kendrick-lamars-big-steppers-tour-is-now-the-highest-grossing-rap-tour-of-all-time-3437754 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230503152822/https://www.nme.com/news/music/kendrick-lamars-big-steppers-tour-is-now-the-highest-grossing-rap-tour-of-all-time-3437754 |archive-date=2023-05-03 |access-date=2023-05-07 |website=NME |language=en-GB}}</ref>. Тры яго альбомы ўвайшлі ў абноўлены спіс «500 найвялікшых альбомаў усіх часоў» (2020) па версіі [[Rolling Stone]]<ref>{{Cite magazine |date=2020-09-22 |title=The 500 Greatest Albums of All Time |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/ |url-status=live |magazine=[[Rolling Stone]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506185029/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-albums-of-all-time-1062063/ |archive-date=2023-05-06 |access-date=2020-09-22}}</ref><ref>{{Cite magazine |last= |first= |date=2022-06-07 |title=The 200 Greatest Hip-Hop Albums of All Time |url=https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-hip-hop-albums-1323916/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230420193843/https://www.rollingstone.com/music/music-lists/best-hip-hop-albums-1323916/ |archive-date=2023-04-20 |access-date=2023-05-07 |magazine=Rolling Stone |language=en-US}}</ref>. Акрамя музычнай дзейнасці, Ламар актыўна займаецца [[кінавытворчасць|кінавытворчасцю]] і крэатыўнымі праектамі. Разам з даўнім партнёрам Дэйвам Фры заснаваў кампанію {{Нп5|PGLang}}, якая спецыялізуецца на стварэнні мультымедыйнага кантэнту і прасоўванні новых талентаў. == Раннія гады == Ламар нарадзіўся 17 чэрвеня 1987 года ў [[Комптан (Каліфорнія)|Комптане]] — сумна вядомым прыгарадзе [[Лос-Анджэлес]]е, дзе квітнелі гангстарскія войны і [[наркагандаль]]<ref name=":1">{{Cite web|url=https://postnews.ru/a/17810|title=От Комптона до «пулитцера»: почему Кендрик Ламар — величайший рэпер|lang=ru|website=Постньюс|date=2022-05-06|access-date=2025-02-06|archive-date=2025-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20250209185359/https://postnews.ru/a/17810|url-status=live}}</ref>. Ён быў першынцам у сям’і былога ўдзельніка вулічных [[Арганізаваная злачыннасць|банд]] Кеннета (Кені) Дакворта і цырульніка падлогі Олівер. Яго бацькі, [[афраамерыканцы]], пераехалі ў Комптан у 1984 годзе з паўднёвай часткі [[Чыкага]]<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-trials-of-kendrick-lamar-33057/|title=The Trials of Kendrick Lamar|lang=en|first=Josh|last=Eells|website=Rolling Stone|date=2015-06-22|access-date=2025-02-06|archive-date=2025-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20250126095329/https://www.rollingstone.com/music/music-news/the-trials-of-kendrick-lamar-33057/|url-status=live}}</ref>, пасаючыся ад мінулага, звязанага з бандай ''Gangster Disciples''<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.billboard.com/music/music-news/kendrick-lamar-billboard-cover-story-on-new-album-iggy-azalea-police-violence-the-rapture-6436268/|title=Billboard Cover: Kendrick Lamar on Ferguson, Leaving Iggy Azalea Alone and Why ‘We’re in the Last Days’|lang=en|first=Gavin|last=Edwards|website=Billboard|date=2015-01-09|access-date=2025-02-06|archive-date=2021-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20211125023601/https://www.billboard.com/music/music-news/kendrick-lamar-billboard-cover-story-on-new-album-iggy-azalea-police-violence-the-rapture-6436268/|url-status=live}}</ref>. Имя Кендрик мальчик получил в честь [[Кендрикс, Эдди|Эдди Кендрикса]], участника группы [[The Temptations]]<ref>{{Cite web|url=https://www.xxlmag.com/know-kendrick-lamar-named-one-temptations/|title=Did You Know Kendrick Lamar Was Named After One Of The Temptations?|lang=en|author=Miranda J|website=XXL|date=2013-09-18|access-date=2025-02-06|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114235747/https://www.xxlmag.com/know-kendrick-lamar-named-one-temptations/|url-status=live}}</ref>. Да сямі гадоў Кендрык быў адзіным дзіцем у сям’і, і маці апісвала яго як замкнёнага і самотнага дзіцяці<ref name=":2" /><ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.spin.com/2012/10/kendrick-lamar-not-your-average-everyday-rap-savior/|title=Kendrick Lamar: Not Your Average Everyday Rap Savior|lang=en|first=Jessica|last=Hopper|website=Spin|date=2012-10-09|access-date=2025-02-06|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304193143/https://www.spin.com/2012/10/kendrick-lamar-not-your-average-everyday-rap-savior/|url-status=live}}</ref>. Пазней у яго з’явіліся два малодшых брата і сястра<ref>{{Cite web|url=https://www.vibe.com/music/music-news/kendrick-lamar-buys-his-sister-a-new-car-for-graduation-516093/|title=Kendrick Lamar Buys His Sister A New Car For Graduation|lang=en|first=Latifah|last=Muhammad|website=Vibe|date=2017-06-04|access-date=2025-02-06|archive-date=2021-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210802230333/https://www.vibe.com/music/music-news/kendrick-lamar-buys-his-sister-a-new-car-for-graduation-516093/|url-status=live}}</ref>. Сярод яго [[сваяцтва|стрыечным братам]] — [[баскетбол|баскетбаліст]] [[Нік Янг]] і рэпер [[Baby Keem]]<ref>{{Cite news|title=Interview: Nick Young Talks Style, His Cousin Kendrick Lamar and His Experience With a Fire Extinguisher|url=https://www.complex.com/sports/a/paul-palladino/interview-nick-young-talks-style-his-cousin-kendrick-lamar-and-his-experience-with-a-fire-extinguisher|website=Complex|date=2012-10-31|access-date=2025-02-06|lang=en-us|archive-date=2023-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230722104321/https://www.complex.com/sports/a/paul-palladino/interview-nick-young-talks-style-his-cousin-kendrick-lamar-and-his-experience-with-a-fire-extinguisher|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://uproxx.com/music/baby-keem-family-ties-kendrick-lamar/|title=Baby Keem Announces ’Family Ties’ Featuring His Cousin Kendrick Lamar|lang=en|author=Williams, Aaron|website=UPROXX|date=2021-08-24|access-date=2025-02-06|archive-date=2023-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20230719192405/https://uproxx.com/music/baby-keem-family-ties-kendrick-lamar/|url-status=live}}</ref>. Дзяцінства Ламара прайшло ва ўмовах крайняй беднасці. Сям’я жыла ў [[сацыяльнае жыллё#ЗША|сацыяльным жыллё]], залежала ад дзяржаўнай дапамогі і [[амерыканская праграма льготнай куплі прадуктаў|прадуктовых талонаў]], а часам нават заставалася без даху над галавой<ref>{{Статья|ссылка=https://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/kendrick-lamar-and-the-mantle-of-black-genius|автор=Pearce, Sheldon|заглавие=Kendrick Lamar and the Mantle of Black Genius|год=2020|издание=The New Yorker|месяц=10|число=26|issn=0028-792X|archivedate=2020-12-17|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201217075236/https://www.newyorker.com/culture/cultural-comment/kendrick-lamar-and-the-mantle-of-black-genius}}</ref>. Нягледзячы на тое, што сам Кендрык не знаходзіўся ў бандах, ён рос у асяроддзі людзей, звязаных з групоўкай ''Westside Pirus''<ref name=":3" />. Аднак нават у такіх цяжкіх умовах у яго заставаліся светлыя ўспаміны, якія абудзілі ў ім любоў да музыкі. Напрыклад, ён ўпотай прабіраўся на вечарынкі, якія ладзілі яго бацькі, апускаючыся ў атмасферу рытмаў і мелодый<ref name=":2" /><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2017/11/14/kendrick-lamar-conscious-capitalist-the-30-under-30-cover-interview/|title=Kendrick Lamar, Conscious Capitalist: The 30 Under 30 Cover Interview|lang=en|author=|first=Zack O'Malley|last=Greenburg|website=Forbes|date=2017-11-14|access-date=2025-02-06|archive-date=2023-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20230622210418/https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2017/11/14/kendrick-lamar-conscious-capitalist-the-30-under-30-cover-interview/|url-status=live}}</ref>. Хоць сям’я Ламара не была рэлігійнай, ён зрэдку наведваў царкоўныя службы і вывучаў [[Біблія|Біблію]] пад кіраўніцтвам бабулі<ref>{{Cite web|url=https://www.buzzfeed.com/reggieugwu/the-radical-christianity-of-kendrick-lamar|title=The Radical Christianity Of Kendrick Lamar|lang=en|first=Reggie|last=Ugwu|website=BuzzFeed|date=2015-02-03|access-date=2025-02-06|archive-date=2016-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408011610/http://buzzfeed.com/reggieugwu/the-radical-christianity-of-kendrick-lamar|url-status=live}}</ref>. Аднак ужо ў дзяцінстве ён адчуваў духоўную незадаволенасць, лічачы [[Пропаведзь|пропаведзі]] павярхоўнымі і далёкімі ад рэальнасці<ref>{{Cite web|url=https://djbooth.net/features/2017-04-28-kendrick-lamar-god-response/|title=Kendrick Lamar Responds to DJBooth Article About ‘DAMN’|lang=en|website=DJBooth|date=2017-04-28|access-date=2025-02-06|archive-date=2025-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250215010453/https://djbooth.net/features/2017-04-28-kendrick-lamar-god-response/|url-status=live}}</ref>. Упершыню пачуўшы запіс свайго голасу, Ламар зацікавіўся [[рэп]]ам<ref>{{Cite web|url=https://hiphopdx.com/news/id.33671/title.kendrick-lamar-recalls-when-he-first-wanted-to-rap|title=Kendrick Lamar Recalls When He First Wanted To Rap|lang=en|website=HipHopDX|date=2015-05-01|access-date=2025-02-06|archive-date=2023-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032041/https://hiphopdx.com/news/id.33671/title.kendrick-lamar-recalls-when-he-first-wanted-to-rap|url-status=live}}</ref>. Яго дзяцінства было напоўнена падзеямі, якія пакінулі глыбокі след у яго свядомасці. У першы дзень [[Лос-анджэлескі бунт|беспарадкаў у Лос-Анджэлесе]] ў 1992 годзе ён сутыкнуўся з паліцэйскай жорсткасцю<ref name=":2" />. А ва ўзросце пяці гадоў стаў сведкам забойства: седзячы ля свайго дома, ён убачыў, як падлетка-[[наркадылер]]а застрэлілі з праязджаючай машыны<ref name=":2" />. Пазней Ламар прызнаўся, што гэта падзея моцна паўплывала на яго: ''«Гэта дало мне зразумець, што гэта не толькі тое, на што я зараз гляджу, але і да чаго мне прыйдзецца неўзабаве прывыкнуць»''<ref>{{Cite news|title=Kendrick Lamar: 'I Can't Change The World Until I Change Myself First'|author=Greene, David|url=https://www.npr.org/2015/12/29/461129966/kendrick-lamar-i-cant-change-the-world-until-i-change-myself-first|website=NPR|date=2015-12-29|access-date=2025-02-06|lang=en|archive-date=2018-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180209063402/https://www.npr.org/2015/12/29/461129966/kendrick-lamar-i-cant-change-the-world-until-i-change-myself-first|url-status=live}}</ref>. Бацькі называлі яго ''Мэн-Мэн'' з-за не па гадах дарослага паводзінаў, хоць сам Кендрык прызнаваўся, што гэта накладвала на яго пэўныя чаканні: ''«Калі я атрымліваў траўму, ад мяне чакалі, што я не буду плакаць»''<ref>{{Cite web|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/kendrick-lamar-the-rolling-stone-interview-199817/|title=Kendrick Lamar: The Best Rapper Alive on Bono, Mandela, Stardom and More|lang=en|first=Brian|last=Hiatt|website=Rolling Stone|date=2017-08-09|access-date=2025-02-06|archive-date=2018-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716164506/http://rollingstone.com/music/music-features/kendrick-lamar-the-rolling-stone-interview-199817/|url-status=live}}</ref>. У школе Ламар быў ціхім і назіральным вучнем. Нягледзячы на [[заіканне]], ён добра вучыўся і выяўляў цікавасць да пісьменніцтва<ref>{{Cite web|url=https://www.laweekly.com/born-and-raised-in-compton-kendrick-lamar-hides-a-poets-soul-behind-pussy/|title=Born and raised in Compton, Kendrick Lamar Hides a Poet's Soul Behind "Pussy & Patron" - LA Weekly|lang=en|first=Rebecca|last=Haithcoat|date=2011-01-20|access-date=2025-02-06|archive-date=2013-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115025206/http://www.laweekly.com/2011-01-20/music/born-and-raised-in-compton-kendrick-lamar-hides-a-poet-s-soul-behind-pussy-patron/all/|url-status=live}}</ref>. Яго настаўніца ў першым класе, заўважыўшы, як часта ён выкарыстоўвае складанае слова «дзёрзкасць» ({{Lang-en|audacity}}) у творах, заахвоціла яго да творчасці<ref>{{Cite web|url=https://www.complex.com/music/a/insanul-ahmed/kendrick-lamar-interview-new-album-going-broke-dr-dre|title=Cover Story Uncut: Kendrick Lamar On Being Afraid of Going Broke, Working With Dr. Dre, & His Next Album|lang=en|author=Ahmed, Insanul|website=Complex|date=2014-07-25|access-date=2025-02-06|archive-date=2023-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032041/https://www.complex.com/music/a/insanul-ahmed/kendrick-lamar-interview-new-album-going-broke-dr-dre|url-status=live}}</ref>. У сёмым класе, дзякуючы настаўніку англійскай мовы Рэджысу Інгу, Кендрык адкрыў для сябе [[Паэзія|паэзію]]<ref name=":5">{{Статья|ссылка=https://www.thenation.com/article/culture/kendrick-lamar-butterfly-effect-book-excerpt/|автор=Moore, Marcus J|заглавие=Kendrick Lamar’s Poetic Awakening|год=2020|издание=The Nation|месяц=10|число=8|issn=0027-8378|archivedate=2020-10-09|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201009055957/https://www.thenation.com/article/culture/kendrick-lamar-butterfly-effect-book-excerpt/}}</ref>. Настаўнік выкарыстаў яе як інструмент для пераадолення расавай напружанасці сярод вучняў. Праз сувязь паэзіі з хіп-хопам Ламар пачаў вывучаць [[Рыфма|рыфмы]], [[метафара|метафары]] і [[двухсэнсоўнасць|падвойныя сэнсы]], што натхніла яго на напісанне песень. ''«Ты можаш выплюхнуць усе свае пачуцці на паперу, і яны будуць мець сэнс. Мне гэта падабалася»'',- успамінаў ён<ref name=":2" /><ref name=":5" />. Замест выканання школьных заданняў ён запаўняў сшыткі тэкстамі песень<ref name=":5" />. Яго першыя працы былі поўныя [[Абсцэнная лексіка|абсцэннай лексікі]], але гэта дапамагала яму спраўляцца з [[псіхалагічная траўма|псіхалагічнымі траўмамі]] і [[дэпрэсія]]й<ref name=":5" /><ref>{{Cite web|url=https://culture.affinitymagazine.us/kendrick-lamar-and-the-constant-battle-of-depression/|title=Kendrick Lamar and the Constant Battle of Depression|lang=en|author=Cruz, Ricky|website=Affinity Magazine|date=2017-08-22|access-date=2025-02-06|archive-date=2023-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923200217/https://culture.affinitymagazine.us/kendrick-lamar-and-the-constant-battle-of-depression/|url-status=live}}</ref>. Інг адыграла ключавую ролю ў яго інтэлектуальным развіцці, часта крытыкуючы яго [[слоўнікавы запас]] і даючы падказкі для ўзмацнення тэкстаў<ref name=":5" />. Пазней Ламар перайшоў у ''{{Нп5|Centennial High School (Комптан)|Centennial High School|4=Centennial High School (Compton, California)}}''. У дзясятым класе ён быў вымушаны наведваць [[Летняя школа|летнюю школу]], што ўцягнула яго ў канфлікты паміж бандамі<ref>{{Cite web|url=https://hiphopdx.com/news/id.20734/title.kendrick-lamar-revisits-his-high-school-speaks-on-flunking-gym-rival-gang-wars|title=Kendrick Lamar Revisits His High School, Speaks On Flunking Gym & Rival Gang Wars|lang=en|author=Harling, Danielle|website=HipHopDX|date=2012-08-09|access-date=2025-02-06|archive-date=2023-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032041/https://hiphopdx.com/news/id.20734/title.kendrick-lamar-revisits-his-high-school-speaks-on-flunking-gym-rival-gang-wars|url-status=live}}</ref>. Нягледзячы на спробы пазбегнуць гэтага, ён усё глыбей апускаўся ў гангстэрскую культуру Комптана, што прыводзіла да небяспечных сітуацый і сутыкненняў з паліцыяй<ref name=":2" />. Аднак дзякуючы ўмяшанню бацькі ён змог адысці ад гэтага ладу жыцця<ref name=":4" />. У шаснаццаць гадоў Ламар [[хрышчэнне|хрысціўся]] і прыняў [[хрысціянства]] пасля смерці сябра<ref>{{Cite news|title=Kendrick Lamar on His New Album and the Weight of Clarity|first=Joe|last=Coscarelli|url=https://www.nytimes.com/2015/03/22/arts/music/kendrick-lamar-on-his-new-album-and-the-weight-of-clarity.html|website=The New York Times|id=0362-4331|date=2015-03-16|access-date=2025-02-06|lang=en-US|archive-date=2017-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822060219/https://www.nytimes.com/2015/03/22/arts/music/kendrick-lamar-on-his-new-album-and-the-weight-of-clarity.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://relevantmagazine.com/culture/kendrick-lamar-all-i-am-vessel-doing-his-work/|title=Kendrick Lamar: "All I Am Is a Vessel, Doing His Work."|lang=en|last=|website=Relevant Magazine|date=2015-03-16|access-date=2025-02-06|archive-date=2025-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250214131221/https://relevantmagazine.com/culture/kendrick-lamar-all-i-am-vessel-doing-his-work/|url-status=live}}</ref>. У 2005 годзе, скончыўшы школу з выдатнымі ацэнкамі<ref>{{Cite web|url=https://www.complex.com/pigeons-and-planes/a/pigeons/kendrick-lamar-high-school-principal|title=Principal of Kendrick Lamar's Compton High School Speaks on Kendrick's Influence|lang=en|website=Complex|date=2016-02-18|access-date=2025-02-06|archive-date=2025-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20250402181252/https://www.complex.com/pigeons-and-planes/a/pigeons/kendrick-lamar-high-school-principal|url-status=live}}</ref>, ён разглядаў магчымасць вывучэння [[псіхалогія|псіхалогіі]] і [[астраномія|астраноміі]] ў каледжы, аднак да гэтага моманту ўжо ўклаў занадта шмат грошай у вытворчасць музыкі і не хацеў яе кідаць<ref name=":1" /><ref name=":2" />. == Кар’ера == === 2003—2009: Пачатак кар’еры === У 2003 годзе, ва ўзросце 16 гадоў, Кендрыка выпусціў свой першы поўнафарматны праект, мікстэйп пад назвай ''Youngest Head Nigga in Charge'' ''(Hub City Threat: Minor of the Year),'' пад псеўданімам K.Dot. Мікстэйп быў выпушчаны пад лэйблам Konkrete Jungle Muzik і прынёс Кендрыку мясцовае прызнанне. Мікстэйп прывёў Кендрыка заключыць кантракт на запіс з {{Не перакладзена 3|Top Dawg Entertainment|Top Dawg Entertainment|en|Top Dawg Entertainment}} (TDE), нядаўна заснаваным незалежным гуказапісвальным лэйблам, якія базуюцца ў [[Карсан (Каліфорнія)|Карсане]], Каліфорнія. Ён пачаў запісваць матэрыял з лэйблам і пасля выпусціў мікстэйп з 26 трэкаў праз два гады пад назвай ''Training Day'' (2005). На працягу 2006 і 2007 гадоў Кендрык выступаў разам з іншымі рэперамі Заходняга ўзбярэжжа, такімі як {{Не перакладзена 3|Jay Rock|Jay Rock|ru|Jay Rock}} і {{Не перакладзена 3|Ya Boy|Ya Boy|en|Ya Boy}}, на разагрэве ля ветэрана Заходняга ўзбярэжжа рэпера {{Не перакладзена 3|The Game (рэпер)|The Game|ru|The Game (рэпер)}}. Пад псеўданімам K.Dot Кендрык таксама фігураваў у песнях ''The Cypha'' і ''Cali Niggaz''. Атрымаўшы суаўтарства ад [[Ліл Уэйн|Lil Wayne]], Кендрыка выпусціў свой трэці мікстэйп у 2009 годзе пад назвай ''{{Не перакладзена 3|C4 (мікстэйп)|C4|en|C4 (mixtape)}}'', які быў моцна прысвечаны альбому Уэйна {{Не перакладзена 3|Tha Carter III|Tha Carter III|ru|Tha Carter III}}. Неўзабаве пасля гэтага Кендрык вырашыў больш не выкарыстоўваць сцэнічны псеўданім K.Dot і палічыў за лепшае выкарыстоўваць сваё імя. Пасля ён выпусціў аднайменную пашыраную п’есу ў канцы 2009 года. У тым жа годзе Кендрык разам са сваімі калегамі па лэйбле TDE Jay Rock, {{Не перакладзена 3|Эб-Соўл|Ab-Soul|ru|Эб-Соул}} і {{Не перакладзена 3|ScHoolboy Q|ScHoolboy Q|ru|ScHoolboy Q}} сфармавалі хіп-хоп супергрупу {{Не перакладзена 3|Black Hippy}}. === 2010—2011: ''Overly Dedicated'' и ''Section.80'' === {{Main|Section.80}} На працягу 2010 года Кендрык гастраляваў з {{Не перакладзена 3|Tech N9ne|3=ru}} і Jay Rock ў рамках Independent Grind Tour. 14 верасня 2010 года ён выпусціў візуальныя эфекты да «P&P 1.5», песні, узятай з яго мікстэйпа ''{{Не перакладзена 3|Overly Dedicated}}'', у якім удзельнічала Black Hippy. У той жа дзень Кендрыка выпусціў ''Overly Dedicated,'' прызначаны для лічбавых рытэйлераў, у рамках TDE, а пазней, 23 верасня, выпусціў яго бясплатна онлайн. Праект атрымаў поспех дастаткова добра, каб увайсці ў амерыканскі чарт Billboard Top R&B/Hip-Hop Albums, дзе ён дасягнуў 72-га радка. [[Файл:KendrickLive.jpg|міні|350x350пкс|Кендрык Ламар выступаў у [[Таронта]] ў 2011 годзе]] Мікстэйп ўключае песню пад назвай «Ignorance Is Bliss», у якой Кендрык падкрэслівае гангста-рэп і вулічную злачыннасць, але заканчвае кожны куплет словамі «Невуцтва — гэта карысць», даючы зразумець што «мы не ведаем, што робім»; менавіта гэтая песня прымусіла хіп-хоп прадзюсара [[Dr. Dre]] працаваць з Кендрыкам пасля прагляду музычнага кліпа на [[YouTube]]. Гэта, а таксама размова паміж Дрэ і {{Не перакладзена 3|J. Cole|3=ru}}. J. Cole дапамог пазнаёміць Кендрыка з Dre, што прывяло да Кендрыка працаваць з Dr. Dre і [[Snoop Dogg]] над альбомам Dre ''Detox'', які часта адкладаецца, а таксама з’явіліся чуткі пра падпісанне Кендрыкам кантракту з гуказапісвальным лэйблам Dr. Dre {{Не перакладзена 3|Aftermath Entertainment|3=ru}}. У снежні 2010 года часопіс {{Не перакладзена 3|Complex|3=ru}} асвятліў Кендрыка ў выпуску іх серыі «Індзі-ўступленне». У пачатку 2011 года Кендрык быў уключаны ў штогадовы топ-10 хэдлайнераў {{Не перакладзена 3|XXL|3=ru}} і быў паказаны на вокладцы разам з іншымі якія падаюць надзеі рэперамі {{Не перакладзена 3|Cyhi the Prynce}}, {{Не перакладзена 3|Meek Mill|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Fred the Godson}}, {{Не перакладзена 3|Mac Miller|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Yelawolf|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|Big K.R.I.T.}}, {{Не перакладзена 3|Lil B|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|Diggy Simmons}}. 11 красавіка 2011 года Кендрык абвясціў назву свайго наступнага поўнафарматнага праекта — ''[[Section.80]]'', а на наступны дзень быў выпушчаны першы сінгл {{Не перакладзена 3|HiiiPoWeR}}, канцэпцыя якога заключалася ў далейшым тлумачэнні руху HiiiPoWeR. Песня была спрадзюсаваная калегам-амерыканскім рэперам J. Cole, што стала іх першым з некалькіх сумесных работ. На пытанне, ці будзе яго наступны праект альбомам або мікстэйпам, Кендрык адказаў: {{Цытата|Я ў любым выпадку стаўлюся да кожнага праекту як да альбома. Ад гэтага нічога не застанецца. Я ніколі не раблю нічога падобнага. Гэта мае пакінутыя песні, вы ўсё можаце іх узяць. Я збіраюся выкласціся на ўсе сто. Мае лепшыя намаганні. Я спрабую знайсці альбом у 2012 годзе.}} У чэрвені 2011 года Кендрык выпусціў ''Ronald Reagan Era (His Evils)'', выразаную з ''Section.80'', з удзелам лідара {{Не перакладзена 3|Wu-Tang Clan|3=ru}} {{Не перакладзена 3|RZA|3=ru}}. 2 ліпеня 2011 года Кендрык выпусціў ''Section.80'', свой дэбютны студыйны альбом. У запісе альбома прынялі ўдзел запрошаныя музыкі GLC, Колін Манро, Schoolboy Q і Ab-Soul, а прадзюсаваннем займалася ўласная прадзюсарская каманда TDE Digi+Phonics, а таксама Wyldfyer, Террейс Марцін і J. Cole. ''Section.80'' за першы тыдзень разышоўся накладам у 5300 лічбавых копій без якога-небудзь тэлевізійнага або радыёрэпартажу і атрымаў у асноўным станоўчыя водгукі. У жніўні 2011 года, падчас выступу на канцэрце ў Заходнім Лос-Анджэлесе, Кендрык быў названы «Новым каралём Заходняга ўзбярэжжа» Снуп Догам, Dr. Dre і The Game. 24 жніўня 2011 года Кендрык выпусціў музычнае відэа для ''Section.80'' трэк, «ADHD». Рэжысёрам кліпа выступіў Вашти Кола, які так адазваўся пра кліп: {{Цытата|Натхнёны змрочным рытмам і меланхалічнай лірыкай "A.D.H.D", якія даследуюць пакаленне ў канфлікце, мы знаходзім Кендрыка Ламара ў відэа, якое ілюструе універсальную і адвечную тэму песень апатычная моладзь. (...) Знята ў [[Нью-Ёрк]]е падчас цяжкай ліпеньскай летняй спёкі.}} У кастрычніку 2011 года Кендрык з’явіўся разам з іншымі амерыканскімі рэперамі {{Не перакладзена 3|B.o.B|3=ru}}, Tech N9ne, {{Не перакладзена 3|Machine Gun Kelly|MGK|ru}} і Big K.R.I.T. на цырымоніі ўручэння прэміі {{Не перакладзена 3|BET Hip Hop Awards|3=ru}}. Таксама ў кастрычніку Кендрык стаў партнёрам {{Не перакладзена 3|Windows Phone|3=ru}} і сумесна з прадзюсарам {{Не перакладзена 3|Nosaj Thing|3=ru}} напісаў арыгінальную песню пад назвай «Cloud 10» для прасоўвання новага прадукту [[Microsoft]]. На працягу 2011 года Кендрык з’явіўся на некалькіх гучных альбомах, уключаючы ''The R.E.D. Album'' ад The Game, ''All 6’s and 7’s'' ад Tech N9ne, ''The Wonder Years'' ад 9th Wonder і ганараваны прэміі [[Грэмі]] альбом ''Take Care'' канадскага выканаўцы Drake, у якім Кендрык выступіў з сольным трэкам. === 2012—2013: ''Good Kid, M.A.A.D City'' === {{Main|Good Kid, M.A.A.D City}} [[Файл:Kendrick Lamar Pitchfork 2012.jpg|міні|350x350пкс|Кендрык Ламар выступае на музычным фестывалі {{Не перакладзена 3|Pitchfork Music Festival|Pitchfork}} 2012]] 15 лютага 2012 года ў сетку прасачылася песня Кендрыка пад назвай «Cartoon and Cereal» з удзелам амерыканскага рэпера {{Не перакладзена 3|Gunplay|3=ru}}. Пазней Кендрык распавёў, што гэты трэк быў для яго дэбютнага студыйнага альбома на мейджор-лэйбле і што ў яго былі планы зняць на яго відэа. Хоць пазней песня заняла б 2-е месца ў спісе Complex «50 лепшых песень 2012 года», у канчатковым рахунку яна не з’явілася на дэбютным альбоме Кендрыка. У лютым 2012 года было абвешчана, што {{Не перакладзена 3|The Fader|3=ru}} запрасіў Кендрыка і рэпера з [[Дэтройт]]а {{Не перакладзена 3|Дэні Браўн|Дэні Браўна|ru}} з’явіцца на вокладцы вясновага нумара часопіса Style. У лютым Кендрык таксама адправіўся ў тур Дрэйка Club Paradise Tour, які адкрыўся разам з іншымі амерыканскімі рэперамі {{Не перакладзена 3|ASAP Rocky|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|2 Chainz|3=ru}}. У сакавіку 2012 года [[MTV]] Кендрык падпісаў кантракт з [[Interscope Records]] і {{Не перакладзена 3|Aftermath Entertainment|3=ru}}, што азнаменавала канец яго кар’еры незалежнага артыста. Згодна з новым пагадненнем, праекты Кендрыка, уключаючы яго альбом ''[[Good Kid, M.A.A.D City]],'' будуць сумесна выпушчаныя на лэйблах TDE, Aftermath і Interscope. Таксама ў сакавіку Кендрыка з’явіўся на Last Call з {{Не перакладзена 3|Дэйлі, Карсан|Карсан Дэйлі|ru|Дэйли, Карсон}}, дзе ён распавёў пра [[Dr. Dre]] і яго родным горадзе [[Комптан (Каліфорнія)|Комптон]], [[Каліфорнія]]. 2 красавіка 2012 года адбылася прэм’ера яго камерцыйнага дэбютнага сінгла ''The Recipe'' на канале ''Big Boy’s Neighbourhood at Power 106''. Песня, якая стала першым сінглам з Good Kid, M. A. A. D City, была выпушчана для лічбавай загрузкі на наступны дзень. Песня была спрадзюсаваная прадзюсарам з заходняга ўзбярэжжа {{Не перакладзена 3|Scoop DeVille}} і ўключае вакал яго настаўніка Dr. Dre, які таксама змікшыраваў пласцінку. 14 мая 2012 года J. Cole зноў распавёў пра сваю сумесную працу з Кендрыкам. У інтэрв’ю Bootleg Kev Коўл заявіў: {{Цытата|Я толькі на днях пачаў працаваць з Кендрыкам. Нарэшце мы зноў улезлі ў гэтую справу. У нас атрымалася, можа быць, чатыры ці пяць [песень] разам.}} 21 мая Кендрык дэбютаваў у {{Не перакладзена 3|106 & Park}} разам з Ace Hood, далучыўшыся да {{Не перакладзена 3|Birdman|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|Mack Maine}} на сцэне, каб выканаць ''B Boyz''. Кендрыка таксама распавёў аб сваім стылі і гучанні, Dr. Dre і Snoop Dogg, а таксама аб сваім маючым адбыцца сумесным альбоме з J. Cole. У той жа дзень Кендрык выпусціў ''War Is My Love'', арыгінальную песню, напісаную і запісаную для відэагульні {{Не перакладзена 3|Tom Clancy’s Ghost Recon: Future Soldier|3=ru}}, для якой ён з’явіўся ў міні-рэкламным роліку раней у тым жа месяцы. 31 ліпеня 2012 г. TDE, Aftermath і Interscope выпусцілі {{Не перакладзена 3|Swimming Pools (Drank)}} у якасці вядучага сінгла з дэбютнага альбома Кендрыка. Прэм’ера кліпа на песню рэжысёра Джэрама дзі адбылася 3 жніўня 2012 года на канале 106 & Park. Песня дасягнула 17-га радка ў [[Billboard Hot 100]] на трынаццатай тыдні паступовага ўздыму ў чарце. 15 жніўня 2012 года спявачка [[Лэдзі Гага]] абвясціла праз [[X (сацыяльная сетка)|Twitter]], што абодва запісалі песню пад назвай ''PartyNauseous'' для яго дэбютнага альбома. Аднак Гага ў апошні момант адмовілася ад удзелу, спаслаўшыся на тое, што гэта было звязана з артыстычнымі рознагалоссямі і не мела ніякага дачынення да Кендрыку. 17 жніўня 2012 года Кендрык выпусціў песню пад назвай ''Westside, Right on Time'' з удзелам паўднёвага рэпера {{Не перакладзена 3|Young Jeezy|3=ru}}. Песня была выпушчана ў рамках «Тыдня ўдзячнасці Top Dawg Entertainment Fam». На працягу 2012 года Кендрык таксама гастраляваў з астатнімі ўдзельнікамі Black Hippy і рэперам MGK, {{Не перакладзена 3|Stalley}} у рамках тура BET Music Matters Tour. Дэбют Кендрыка на мейджор-лэйбле, ''Good kid, M.A.A.D City'', быў выпушчаны 22 кастрычніка 2012 года. Альбом дэбютаваў на другім месцы ў ЗША, прадаўшы 242 100 асобнікаў за першы тыдзень. Пазней у тым жа годзе Fuse TV уключыў сінгл Кендрыка {{Не перакладзена 3|Backseat Freestyle}} у лік 40 лепшых песень 2012 года. Праз некалькі месяцаў альбом атрымаў залаты сертыфікат {{Не перакладзена 3|Амерыканская асацыяцыя гуказапісвальных кампаній|Амерыканскай асацыяцыі гуказапісвальнай індустрыі (RIAA)|ru}}. {{Не перакладзена 3|HipHopDX|3=ru}} назваў Кендрыка «Вядучым года» за яго ўзнагароды па выніках 2012 года. У лістападзе, пасля таго, як J. Cole апублікаваў фатаграфіі, на якіх ён і Кендрык працуюць у студыі, апошні паведаміў, што яны ўсё яшчэ працуюць над праектам, але дакладная дата выхаду сумеснага альбома не была названая: {{Цытата|Мы збіраемся выкінуць гэта з галавы. Я не хачу прызначаць дату. Я проста збіраюся пакінуць усё як ёсць.}} у інтэрв’ю LA Leakers. [[Файл:Kendrick-lamar-1360479601.jpg|міні|350x350пкс|Кендрык Ламар выступаў у 2013 годзе]] 26 студзеня 2013 года Кендрык выканал першыя сінглы з альбома «Swimming Pools (Drank)» і «Poetic Justice» у скетч-камедыйным і вар’етэ-шоу [[NBC]] {{Не перакладзена 3|Saturday Night Live|3=ru}}. У тым жа эпізодзе Кендрык таксама з’явіўся разам з запрошаным вядучым [[Адам Левін|Адамам Левінам]] і камедыйным гуртом The Lonely Island у лічбавым кароткаметражным выпуску SNL, які спарадзіў сінгл ''YOLO''. 22 лютага 2013 года Кендрык выпусціл кліп на песню Poetic Justice, знятую Джанет Джэксан у супрацоўніцтве з канадскім рэперам Дрэйкам. 26 лютага Кендрык выканаў «Poetic Justice» на {{Не перакладзена 3|Late Show with David Letterman|3=ru}}. Усяго праз дзевяць месяцаў пасля свайго рэлізу ''Good Kid, M.A.A.D City'' атрымаў плацінавы сертыфікат RIAA, першы плацінавы сертыфікат Кендрыка. У жніўні 2013 года куплет Кендрыка на трэк {{Не перакладзена 3|Big Sean|3=ru}} «''Control»'' зрабіў фурор у хіп-хоп індустрыі. У куплеце Кендрыка клянецца лірычна «забіць» ўсіх іншых перспектыўных рэпераў, а менавіта J. Cole, {{нп4|Big K.R.I.T.}}, {{Не перакладзена 3|Wale|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Pusha T|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Meek Mill|3=ru}}, ASAP Rocky, {{Не перакладзена 3|Drake|3=ru}}, {{Не перакладзена 3|Big Sean|3=ru}}, {{нп4|Jay Electronica}}, {{Не перакладзена 3|Tyler, The Creator|3=ru}} и {{Не перакладзена 3|Mac Miller|3=ru}}. Падчас выканання песні Кендрык таксама называе сябе «Каралём Нью-Ёрка», што выклікала спрэчкі сярод некалькіх нью-ёркскіх рэпераў. Многія нью-ёркскія рэпэры, уключаючы {{нп4|Papoose||en|Papoose (rapper)}}, The Mad Rapper, {{нп4|Mickey Factz}}, {{нп4|JR Writer}}, Mysonne, {{Не перакладзена 3|Joell Ortiz|3=ru}} і многія іншыя, пакрыўдзіліся на гэта. Акрамя таго, іншыя амерыканскія рэпэры, такія як Meek Mill, {{Не перакладзена 3|Lupe Fiasco|3=ru}}, Cassidy, {{нп4|Joe Budden}}, King L, {{Не перакладзена 3|Bizarre|3=ru}} і B.o.B, сярод многіх іншых, выпусцілі трэк-адказ або дыс на працягу тыдня. За некалькі дзён пасля выхаду трэка колькасць падпісчыкаў у Twitter Кендрыка павялічылася на 510 %. 6 верасня 2013 года амерыканскі выканаўца гуказапісу і прадзюсар [[Канье Уэст]] абвясціў, што ён будзе хэдлайнерам свайго першага за пяць гадоў сольнага тура ў падтрымку свайго шостага альбома ''Yeezus'' (2013), а Кендрык будзе суправаджаць яго ў туры. The Yeezus Tour пачаўся ў кастрычніку. У кастрычніку таксама стала вядома, што Кендрык увойдзе ў восьмы студыйны альбом [[Eminem]] ''{{Не перакладзена 3|The Marshall Mathers LP 2|3=ru}}.'' 15 кастрычніка 2013 года Кендрык атрымаў пяць узнагарод на {{Не перакладзена 3|BET Hip Hop Awards|3=ru}}, у тым ліку Альбом года і аўтар тэкстаў года (апошнюю з якіх ён таксама выйграў годам раней). На цырымоніі ўзнагароджання Кендрыка выканаў «Money Trees», а таксама быў на трэку ''Cypher'' разам са сваімі лепшымі калегамі па лэйбле Dawg Jay Rock, Schoolboy Q, {{Не перакладзена 3|Isaiah Rashad}} і Ab-Soul. У інтэрв’ю XXL у кастрычніку 2013 года Кендрык распавёў, што пасля тура ''Yeezus'' ён прыступіць да працы над сваім наступным альбомам. У лістападзе 2013 года ён быў названы GQ «Рэперам года» і быў паказаны на вокладцы нумара часопіса «Мужчыны года». Падчас інтэрв’ю ён заявіў, што прыступіць да запісу свайго другога студыйнага альбома на мэйджар-лэйбле ў студзені 2014 года. Пасля выхаду нумара генеральны дырэктар TDE Энтані «Top Dawg» Ціфіт адхіліў Кендрыка ад выступу на вечарыне GQ, якая суправаджала выпуск, назваўшы профіль пісьменніка Стыва Марша «расавым падтэкстам». Галоўны рэдактар GQ Джым Нэльсан адрэагаваў наступнай заявай: [[Файл:Kendrick Lamar Yeezus.jpg|міні|350x350пкс|Кендрык Ламар выконвае «Money Trees» падчас тура Yeezus]] {{Цытата|Кендрык Ламар - адзін з самых таленавітых новых музыкаў, якія з'явіліся на сцэне за апошнія гады. Вось чаму мы вырашылі адсвяткаваць яго, напісалі неверагодна пазітыўны артыкул, абвясціўшы яго наступным каралём рэпу, і аказалі яму нашу вышэйшую гонар: змясцілі яго на вокладку нашага нумара «Мужчыны года». Я не ўпэўнены, як вы можаце ператварыць гэта ў нешта дрэннае, і я заклікаю ўсіх, каму цікава, прачытаць гэтую гісторыю і пераканацца ў гэтым самі.}} Кендрык атрымаў у агульнай складанасці сем намінацый на [[Грэмі]] (2014) на 56-й штогадовай цырымоніі ўручэння прэміі, у тым ліку «Лепшы новы выканаўца», «Альбом года» і «Лепшая рэп-песня», але не перамог ні ў адной катэгорыі. Многія выданні палічылі, што акадэмія гуказапісу грэбліва паставілася да Кендрыка, а таксама да рэпера з [[Сіэтл]]а {{Не перакладзена 3|Macklemore|3=ru}}, які выйграў у намінацыі «Лепшы рэп-альбом», на якую Кендрык таксама быў намінаваны. На цырымоніі Кендрык выканаў ''M.A.A.D City'' і рэмікс на «Radioactive» у міксе з амерыканскім рок-гуртом [[Imagine Dragons]] на цырымоніі ўзнагароджання. Рэмікс быў зноў выкананы Кендрыкам і гуртом 1 лютага 2014 года падчас эфіру Saturday Night Live, адзначыўшы другое з’яўленне Кендрыка на шоў. === 2014—2016: ''To Pimp a Butterfly'' и ''Untitled Unmastered'' === {{Main|To Pimp a Butterfly}} [[Файл:Kendrick 2015.jpg|міні|350x350пкс|Кендрык Ламар ў {{Не перакладзена 3|Hollywood Palladium|3=ru}} падчас канцэрту перад ''Грэмі'' у 2015 годзе]] У Інтэрв’ю [[Billboard]] у лютым 2014 года Кендрык заявіў, што плануе выпусціць новы альбом у верасні наступнага года. Падчас таго ж інтэрв’ю, у якім таксама прынялі ўдзел Schoolboy Q, Tiffith і {{нп4|Dave Free}}, было абвешчана аб магчымасці з’яўлення дэбютнага альбома Black Hippy ''Collective'' ў 2014 годзе. 31 ліпеня 2014 года было абвешчана, што Кендрык правядзе прэм’еру свайго кароткаметражнага фільма ''Good kid, m.A.A.d city'' на інаўгурацыйным фестывалі Sundance NEXT Fest у [[Лос-Анджэлес]]е 9 жніўня. Фільм зняты рэжысёрам Калілам Джозэфам ''Good kid, m.A.A.d city'', які раней працаваў з Кендрыкам у туры Yeezus. Кендрык выканаў песню [[Аліша Кіз|Алішы Кіз]] ''It’s On Again'', якая была напісана для фільма ''[[Новы Чалавек-павук. Высокае напружанне]]'' (2014). 23 верасня 2014 года Кендрык выпусціў «''{{Не перакладзена 3|i (песня Кендрыка Ламара)|i|ru|i (песня Кендрика Ламара)}}''» у якасці першага сінгла са свайго трэцяга альбома. 15 лістапада 2014 года Кендрык зноў з’явіўся ў Saturday Night Live ў якасці музычнага госця, дзе ён выканаў «''i''» і «Pay for It», з’явіўшыся разам з Jay Rock. Сваім знешнім выглядам, з прыцемненымі кантактнымі лінзамі і часткова распушчанымі косамі, Кендрыка аддаў даніну павагі нью-ёркскаму рэпер [[Method Man]], чый дэбютны альбом ''Tical'' у той дзень адсвяткаваў сваё 20-годдзе. 17 снежня 2014 года Кендрык дэбютаваў з новай песняй без назвы ў адным з заключных эпізодаў {{Не перакладзена 3|Справаздача Кольбера|The Colbert Report|ru|Отчёт Кольбера}}. У пачатку 2015 года Кендрык атрымаў узнагароду за найлепшае рэп-выкананне і найлепшую рэп-песню за сваю песню «''i''» на [[57-я цырымонія «Грэмі»|57-й штогадовай прэміі «Грэмі»]]. 9 лютага 2015 года ён выпусціў другі сінгл са свайго трэцяга альбома пад назвай «The Blacker The Berry». Першапачаткова чаканы рэліз 23 сакавіка 2015 года, яго новы альбом ''[[To Pimp a Butterfly]]'' быў выпушчаны на тыдзень раней, 16 сакавіка 2015 года, і атрымаў захопленыя водгукі. Альбом дэбютаваў на вяршыні амерыканскага чарта [[Billboard 200]], разышоўшыся накладам 324 000 копій за першы тыдзень, і ўсталяваў сусветны рэкорд струменевай перадачы [[Spotify]] за першы дзень (9,6 мільёна). Пазней Кендрык быў паказаны на вокладцы часопіса [[Rolling Stone]], а рэдактар Джош Іллс напісаў, што ён «магчыма, самы таленавіты рэпер свайго пакалення». [[Файл:Kendrick Lamar 3 F.I.B. 2016 (cropped 3).jpg|міні|350x350пкс|Кендрык Ламар у 2016 годзе выступаў на {{нп4|Международном фестивале в Беникасиме|Міжнародны фестываль у Бенікасіме|en|Festival Internacional de Benicàssim}}]] 17 мая 2015 года Кендрык з’явіўся ў афіцыйным рэміксе на песню амерыканскай спявачкі і аўтара песень [[Тэйлар Свіфт]] «Bad Blood», а таксама зняўся ў музычным відэа. Арыгінальная песня ўвайшла ў пяты студыйны альбом Свіфт ''[[1989 (альбом Тэйлар Свіфт)|1989]].'' Сінгл заняў першае месца ў [[Billboard Hot 100]], а музычнае відэа прынесла ім прэмію Грэмі за лепшае музычнае відэа і музычную прэмію MTV Video Music Award за відэа года. ''To Pimp a Butterfly'' выпусцілі яшчэ тры сінглы з музычнымі відэакліпамі, якія суправаджаюць іх: «King Kunta''»'', «Alright''»'' і These Walls. Кліп на песню «Alright» атрымаў чатыры намінацыі на MTV Video Music Awards 2015, уключаючы «Відэа года» і «Лепшае мужчынскае відэа». Песня «''For Free? (Interlude)»'' таксама быў паказаны музычны кліп, як і «''u''» з песняй «For Sale''»'' у рамках кароткаметражнага фільма ''God Is Gangsta.'' У кастрычніку 2015 года Кендрык анансаваў тур Kunta’s Groove Sessions, які уключаў восем канцэртаў у васьмі гарадах. У пачатку 2016 года Канье Уэст выпусціў трэк No More Parties in L. A. на сваім афіцыйным [[SoundCloud]], створаны сумесна з Кендрыка і спрадзюсаваны Уэстам і Madlib. Кендрык таксама выканаў новую песню ''Untitled 2'' ''на The Tonight Show Starring Jimmy Fallon'' у студзені. Крытыкі Billboard пракаментавалі ў канцы года: {{Цытата|Дваццаць гадоў таму свядомая рэп-запіс не пракралася б у мэйнстрым так, як гэта зрабіў Кендрыка Ламар з To Pimp a Butterfly. Яго пачуццё часу бездакорна. У разгар нястрымных выпадкаў паліцэйскай жорсткасці і расавай напружанасці па ўсёй Амерыцы ён вывяргае грубыя, агрэсіўныя такты, магчыма, не хаваючы гэтага.}} {{Не перакладзена 3|Pitchfork|3=ru}} рэдактары адзначылі, што гэта: {{Цытата|Прымусіла крытыкаў глыбока задумацца пра музыку. Гэта альбом найвялікшага рэпера свайго пакалення.}} Прадзюсар {{Не перакладзена 3|Тоні Вісконці|3=ru|4=Висконти, Тони}} заявіў, што на альбом [[Дэвід Боўі|Дэвіда Боўі]] {{Не перакладзена 3|Blackstar (альбом)|Blackstar|ru|Blackstar (альбом)}} (2016) паўплывала творчасць Кендрыка: {{Цытата|Мы шмат слухалі Кендрыка Ламара [...] нам спадабаўся той факт, што Кендрык быў такім непрадузятым, і ён не запісаў прамалінейную хіп-хоп пласцінку. Ён уклаў у гэта ўсё, і гэта менавіта тое, што мы хацелі зрабіць.}} Вісконці таксама сказаў пра Кендрыка, кажучы пра «парушальнікаў правілаў» у музыцы. {{Цытата|Яго альбом To pimp a Butterfly парушыў усе правілы ў кнізе, і яго альбом заняў першае месца ў чартах. Можна было б падумаць, што некаторыя лэйблы вынялі б з гэтага ўрок. Але яны бяруць каго-небудзь, хто знаходзіцца там, і кажуць:"гэта тое, чаго хочуць людзі". Не, людзі хочуць гэтага на працягу аднаго тыдня. Ты ж не хочаш слухаць адну і тую ж песню кожны божы дзень свайго жыцця.}} Кендрык атрымаў пяць прэмій [[Грэмі]] на 58-й цырымоніі, уключаючы «Лепшы рэп-альбом» за To Pimp a Butterfly. Іншыя намінацыі ўключалі «Альбом года» і «Песню года». На цырымоніі Кендрык выканаў папуры з «The Blacker The Berry» і «Alright». [[Rolling Stone]] і [[Billboard]] назвалі гэта найлепшым момантам вечара, прычым апошні напісаў: {{Цытата|Гэта было, без сумневу, адно з лепшых тэлевізійных выступаў у прамым эфіры ў гісторыі.}} 4 сакавіка 2016 года Кендрык выпусціў зборнік без ''[[Untitled Unmastered]]'', які змяшчае восем трэкаў без назвы, кожны датаваны. Трэкі былі няскончанымі дэма-запісамі з альбома ''To Pimp a Butterfly''. Альбом-зборнік дэбютаваў на вяршыні амерыканскага [[Billboard 200]]. === 2017—2018: ''DAMN.'', саўндтрэк да ''Чорнай Пантэры'' і перапынак === {{main|DAMN.|[[Чорная пантэра (саўндтрэк)|Чорная пантэра]]}}[[Файл:Kendrick Lamar- The DAMN. Tour @ TD Garden (Boston, MA) (36059988466).jpg|міні|350x350пкс|Кендрык Ламар у {{нп4|The Damn Tour}} у 2017 годзе]] 23 сакавіка 2017 года Кендрык выпусціў прома-сінгл «The Heart Part 4». Праз тыдзень Кендрык выпусціў вядучы сінгл пад назвай «Humble», які суправаджаецца музычным відэа на яго. 7 красавіка 2017 года яго чацвёрты студыйны альбом стаў даступны для папярэдняй замовы і быў пацверджаны да выпуску 14 красавіка 2017 года. 11 красавіка Кендрык анансаваў назву альбома ''Damn'' (стылізаваную пад ''[[DAMN.]]''), а таксама спіс трэкаў, у якім пацвердзілі гасцявыя выступленні [[Рыяна|Рыяны]], {{Не перакладзена 3|Zacari}} і [[U2]]. Альбом быў выпушчаны 14 красавіка 2017 года і атрымаў захопленыя водгукі, а аўтар [[Rolling Stone]] апісаў яго як спалучэнне «старой школы і новага ўзроўню». Гэта быў яго трэці альбом пад нумарам адзін у чарце Billboard 200, а сінгл «Humble» стаў яго першым нумарам адзін у якасці вядучага сінгла ў [[Billboard Hot 100]]. 4 мая 2017 года ''DAMN.'' быў сертыфікаваны {{Не перакладзена 3|Амерыканская асацыяцыя гуказапісвальных кампаній|Амерыканскай асацыяцыяй гуказапісвальнай індустрыі (RIAA)|ru|Американская ассоциация звукозаписывающих компаний}} як плацінавы. Пазней Кендрык выпусціў ''DAMN. COLLECTORS EDITION'' ў сярэдзіне снежня 2017 года, з трэк-лістом арыгінальнага альбома ў зваротным парадку. Разам з Tiffith Кендрык спрадзюсіраваў І выступіў куратарам саўндтрэка да фільма пра супергерояў {{Не перакладзена 3|Marvel Studios|3=ru}} [[Чорная пантэра (фільм, 2018)|Чорная пантэра]] (2018) пад назвай ''[[Black Panther: The Album]]''. Сінгл з саўндтрэку «All the Stars» выйшаў у студзені 2018 года з удзелам спявачкі {{Не перакладзена 3|SZA|3=ru}}, і ён прынёс яму намінацыю на прэмію [[Оскар (кінапрэмія)|Оскар]] за лепшую арыгінальную песню. Неўзабаве пасля гэтага Jay Rock выпусціў яшчэ адзін трэк пад назвай «King’s Dead» з удзелам Кендрыка, {{Не перакладзена 3|Future (рэпер)|Future|ru|Фьючер}} і {{Не перакладзена 3|Блэйк, Джэймс (музыкант)|Джэймса Блэйка|ru|Блейк, Джеймс (музыкант)}}. Трэці сінгл, «Pray For Me», Кендрыка і {{Не перакладзена 3|The Weeknd|3=ru}}, быў выпушчаны ў лютым 2018 года, напярэдадні выхаду альбома ў тым жа месяцы. ''Black Panther: The Album'' выйшаў 9 лютага 2018 года. У студзені 2018 года скончыўся тэрмін дзеяння кантракту Кендрыка на публікацыю песень з {{Не перакладзена 3|Warner Chappell Music|3=ru}}; TDE патрабавала ад 20 да 40 мільёнаў даляраў за каталог рэпера. Кендрык адкрыў 60-ю штогадовую прэмію [[Грэмі]] папуры з песень «XXX», «Lust», «DNA», «Humble», «King’s Dead» і «New Freezer» рэпера {{Не перакладзена 3|Rich The Kid|3=ru}}. Ён таксама быў намінаваны на сем узнагарод, у тым ліку «Лепшы рэп-альбом», а таксама «Запіс года», «Лепшае рэп-выкананне», «Лепшая рэп-песня» і «Лепшае музычнае відэа» за Humble і «Лепшае выкананне ў рэп-выкананні» за «Loyalty» з [[Рыяна]]й. У канчатковым рахунку Кендрык атрымаў пяць узнагарод на цырымоніі: за найлепшы рэп-альбом, найлепшае рэп-выкананне, найлепшую рэп-песню, найлепшае музычнае відэа і найлепшае рэп/спетае выкананне. Пасля саўндтрэку да «''Чорнай пантэры''» Кендрык не выпускаў уласную музыку на працягу чатырох гадоў. === 2020—2023: PGLang і ''Mr. Morale & The Big Steppers'' === 5 сакавіка 2020 года Кендрык і {{Не перакладзена 3|Dave Free}} запусцілі {{Не перакладзена 3|PGLang|3=ru}}, які быў апісаны як шматмоўная Ссэрвісная кампанія, арыентаваная на мастакоў. У прэс-рэлізе Free сцвярджаў, што кампанія {{Цытата|Не з'яўляецца гуказапісвальным лэйблам, кінастудыяй або выдавецтвам. Гэта нешта новенькае. У гэты звышстымуляваны час мы сканцэнтраваны на культываванні самавыяўлення на аснове партнёрскіх адносін на нізавым узроўні.}} У анонсе таксама фігуравала «візуальная заява аб місіі», чатыроххвілінны кароткаметражны фільм з удзелам Кендрыка, Baby Keem, {{Не перакладзена 3|Jorja Smith|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|Yara Shahidi|3=ru}}. 20 жніўня 2021 года Кендрык абвясціў у сваім блогу, што ён знаходзіцца ў сярэдзіне прадзюсавання свайго апошняга альбома пад TDE. Праз тыдзень ён з’явіўся на сінгле Baby Keem «Family Ties» з дэбютнага студыйнага альбома ''{{Не перакладзена 3|The Melodic Blue|3=ru}}''. Песня стала першым сінглам Кендрыка, выпушчаным за тры гады, і атрымала ўзнагароду за лепшае рэп-выкананне на [[64-я цырымонія «Грэмі»|64-й штогадовай прэміі Грэмі]]. Кендрыка таксама некалькі разоў з’яўляўся на ''The Melodic Blue'', на трэках «Range Brothers» і «Vent». 12 лістапада Кендрык здзейсніў сваё выступленне ў адказ, стаўшы хэдлайнерам першага вечара Day N Vegas. 13 лютага 2022 года Кендрык стаў хэдлайнерам шоу {{нп4|Super Bowl LVI halftime show}} разам з [[Dr. Dre]], [[Snoop Dogg]], [[Eminem]], [[50 Cent]] і {{Не перакладзена 3|Mary J. Blige|3=ru}}, якое прынесла яму прэмію ''{{нп4|Primetime Emmy Award for Outstanding Variety Special (Live)}}''. 8 мая ён выпусціў прома-сінгл «The Heart Part 5». Пяты студыйны альбом Кендрыка, ''[[Mr. Morale & The Big Steppers]]'', быў выпушчаны 13 мая. Напярэдадні яго выхаду ён наведаў [[Гана|Гану]], каб зняць міні-дакументальны фільм для [[Spotify]]. Ён таксама запрасіў музычных кіраўнікоў і іншых ганскіх артыстаў, такіх як {{нп4|Stonebwoy}}, {{нп4|Amaarae}}, {{нп4|Black Sherif}} і {{нп4|Smallgod}}, і сустрэўся з імі падчас прыватнай вечарыны па праслухоўванні альбома ў [[Акра|Акры]]. У чэрвені ён выступіў на паказе мужчынскай калекцыі [[Louis Vuitton]] вясна/лета 2023 у гонар іх нябожчыка мастацкага кіраўніка {{Не перакладзена 3|Вірджыл Абло|Вірджыла Абло|ru}} ў [[Луўр (музей)|Луўры]] падчас {{Не перакладзена 3|Тыдня моды ў Парыжы|3=ru|4=Неделя моды в Париже}}. Пазней ён стаў хэдлайнерам заключнага вечара {{Не перакладзена 3|Гластанберы (фестываль)|фестывалю ў Гластанберы|ru|Гластонбери (фестиваль)}}. === 2024—цяперашні час: варожасць з Дрэйкам, ''GNX'', Super Bowl LIX у перапынку шоў і Тур Grand National === [[Файл:KendrickSZASPurs230725-46 - 54683274355 (cropped).jpg|міні|373x373пкс|Ламар у «{{Не перакладзена 3|Тотэнхэм Хотспур (стадыён)|Тотэнхэм Хотспур Стэдыум|ru|Тоттенхэм Хотспур (стадион)}}» падчас яго тура Grand National у 2025]] Канфлікт Ламара з Дрэйкам аднавілася ў сакавіку 2024 года, калі Кендрык нечакана з’явіўся на трэку {{Не перакладзена 3|Future (рэпер)|Ф'ючэра|ru|Фьючер}} і {{Не перакладзена 3|Metro Boomin|3=ru}} «Like That»<ref>{{Cite magazine|last=Gee|first=Andre|date=2024-03-22|title=Kendrick Lamar Declares War -- And Five Other Takeaways From ''We Don't Trust You''|url=https://www.rollingstone.com/music/music-features/future-metro-boomin-we-dont-trust-you-takeaways-1234993093/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323014715/https://www.rollingstone.com/music/music-features/future-metro-boomin-we-dont-trust-you-takeaways-1234993093/|archive-date=2024-03-23|access-date=2024-03-23|magazine=Rolling Stone|language=en-US}}</ref>. Песня пратрымалася тры тыдні запар на вяршыні рэйтынгу ''Billboard'' Hot 100, стаўшы трэцім сінглам Ламара і яго першай песняй, якая дэбютавала на першым радку<ref>{{Cite magazine|last=Trust|first=Gary|date=2024-04-01|title=Future, Metro Boomin & Kendrick Lamar's 'Like That' Debuts at No. 1 on Billboard Hot 100|url=https://www.billboard.com/lists/future-metro-boomin-kendrick-lamar-like-that-hot-100-number-one-debut/|access-date=2024-04-02|magazine=Billboard|language=en-US|archive-date=2024-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240401172416/https://www.billboard.com/lists/future-metro-boomin-kendrick-lamar-like-that-hot-100-number-one-debut/|url-status=live}}</ref>. З красавіка па май ён выпускаў дисс-сінглы прысвечаныя Дрэйку «{{Не перакладзена 3|Euphoria (песня Кендрыка Ламара)|Euphoria|ru|Euphoria (песня Кендрика Ламара)}}»<ref>{{Cite magazine|last=Horowitz|first=Steven J.|date=2024-04-30|title=Kendrick Lamar Fires Back at Drake on New Diss Track 'Euphoria'|url=https://variety.com/2024/music/news/kendrick-lamar-euphoria-drake-diss-track-1235987150/|access-date=2024-04-30|magazine=Variety|archive-date=2024-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20240430171137/https://variety.com/2024/music/news/kendrick-lamar-euphoria-drake-diss-track-1235987150/|url-status=live}}</ref>, «{{Не перакладзена 3|6:16 in LA|3=ru}}»<ref>{{Cite magazine|last=Paul|first=Larisha|date=2024-05-03|title=Kendrick Lamar Comes Back for More on His Second Drake Diss Track This Week '6:16 in LA'|url=https://www.rollingstone.com/music/music-news/kendrick-lamar-drake-diss-track-616-in-la-1235014757/|archive-url=https://web.archive.org/web/20240503154937/https://www.rollingstone.com/music/music-news/kendrick-lamar-drake-diss-track-616-in-la-1235014757/|archive-date=2024-05-03|access-date=2024-05-13|magazine=Rolling Stone}}</ref>, «{{Не перакладзена 3|Meet the Grahams|3=ru}}»<ref>{{cite news|last1=Savage|first1=Mark|title=Drake and Kendrick Lamar get personal on simultaneously released diss tracks|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-68957553|agency=[[BBC News]]|access-date=2024-05-05|date=2024-05-04|archive-date=2024-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505005627/https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-68957553|url-status=live}}</ref>, і «{{Не перакладзена 3|Not Like Us|3=ru}}»; усе яны былі альбо станоўча ўспрынятыя, альбо адобраны крытыкамі<ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://pitchfork.com/news/kendrick-lamar-doesnt-wait-for-drake-response-drops-another-new-diss-song-not-like-us-listen/|title=Kendrick Lamar Doesn't Wait for Drake Response, Drops Another New Diss Song "Not Like Us"|first=Matthew|last=Strauss|website=Pitchfork|date=2024-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505005059/https://pitchfork.com/news/kendrick-lamar-doesnt-wait-for-drake-response-drops-another-new-diss-song-not-like-us-listen/|archive-date=2024-05-05|access-date=2024-05-05|url-status=live}}</ref>. Апошняя песня стала першай рэп-песняй, якая ўзначаліла рэйтынг Hot 100 з абмежаваным накладам на тыдзень<ref>{{Cite magazine|last=Trust|first=Gary|date=2024-05-13|title=Kendrick Lamar's 'Not Like Us' Blasts In at No. 1 on Billboard Hot 100|url=https://www.billboard.com/lists/kendrick-lamar-not-like-us-hot-100-number-one-debut/|access-date=2024-05-13|magazine=Billboard}}</ref>. Святочны аднаразовы канцэрт пад назвай The Pop Out: Ken & Friends адбыўся 19 чэрвеня ў [[Дзень вызвалення рабоў]]<ref>{{Cite magazine|last=Horowitz|first=Steven J.|date=2024-06-05|title=Kendrick Lamar Announces Los Angeles Show 'The Pop Out – Ken and Friends' to Take Place on Juneteenth|url=https://variety.com/2024/music/news/kendrick-lamar-the-pop-out-ken-and-friends-los-angeles-concert-1236026620/|access-date=2024-06-06|magazine=Variety}}</ref>. «Not Like Us» заваяваў пяць узнагарод за адну ноч на [[67-я цырымонія «Грэмі»|67-й штогадовай прэміі]] «[[67-я цырымонія «Грэмі»|Грэмі]]», які праходзіў 2 лютага 2025 года: прэмія «Грэмі» за лепшы запіс года, прэмія «Грэмі» за лепшую песню года, прэмія «Грэмі» за лепшае рэп-выкананне, прэмія «Грэмі» за лепшую рэп-песню і прэмія «Грэмі» за лепшае музычнае відэа<ref>{{Cite web|url=https://www.grammy.com/news/2025-grammys-nominations-full-winners-nominees-list|title=2025 GRAMMYs: See The Full Winners & Nominees List|publisher=Grammy Awards|access-date=2025-02-07}}</ref>. Ламар апублікаваў песню «Watch the Party Die» в своем аккаунте [[Instagram]] в сентябре<ref>{{Cite web|url=https://variety.com/2024/music/news/kendrick-lamar-drops-first-song-since-not-like-us-1236141721/|title=Kendrick Lamar Drops First New Song Since 'Not Like Us'|first=Steven J.|last=Horowitz|date=2024-09-12|access-date=2024-09-12}}</ref>. 22 лістапада ён падзяліўся песняй пад назвай «GNX» эксклюзіўна на [[YouTube]], за якой рушыў услед нечаканы рэліз аднайменнага альбома на стрымінгах у той жа дзень<ref>{{Cite web|url=https://www.stereogum.com/2288515/kendrick-lamar-releases-surprise-album-gnx/music/|title=Kendrick Lamar Releases Surprise Album GNX|first=Tom|last=Breihan|work=[[Stereogum]]|date=2024-11-22|access-date=2024-11-22}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Cowen|first=Trace William|date=2024-11-22|title=Kendrick Lamar Surprise-Drops 'GNX' Project|url=https://www.complex.com/music/a/tracewilliamcowen/kendrick-lamar-gnx|access-date=2024-11-22|magazine=Complex}}</ref>. Пласцінка спарадзіла серыю паспяховых сінглаў, у тым ліку сінглы «Squabble Up» і «Luther», якія занялі першае месца ў рэйтынгу ''Billboard'' Hot 100. «Squabble Up» дэбютаваў на вяршыні чарта<ref name="d597">{{cite web|url=https://www.stereogum.com/2289305/kendrick-lamars-squabble-up-debuts-at-1-blocking-shaboozey-from-breaking-major-chart-record/news/|title=Kendrick Lamar's 'Squabble Up' Debuts at #1, Blocking Shaboozey From Breaking Major Chart Record|first=Tom|last=Breihan|website=[[Stereogum]]|date=2024-12-02|access-date=2025-09-23}}</ref>, у той час як «Лютэр», які быў запісаны сумесна з SZA, стаў яго самай доўгай песняй, якая заняла першае месца ў амерыканскіх чартах, правёўшы трынаццаць тыдняў запар на вяршыні Hot 100<ref name="p071">{{cite web|url=https://www.billboard.com/lists/kendrick-lamar-sza-luther-hot-100-number-one-13th-week/|title=Kendrick Lamar & SZA's 'Luther' Rules Billboard Hot 100 for 13th Week|first=Gary|last=Trust|website=[[Billbaord (magazine)|Billboard]]|date=2025-05-19|access-date=2025-09-23}}</ref>. 17 снежня ён апублікаваў на YouTube песню пад назвай «Money Without Me», якая, па чутках, была запісаная на сесіях ''[[Section.80]]''. У тым жа месяцы ён з’явіўся ў якасці госця на альбоме SZA ''Lana'', перавыданне альбома ''SOS'' (2022). ''Billboard'' уключыў Ламара ў свой спіс найвялікшых поп-зорак і размясціў на 2024 год, адзначыўшы яго «новыя рэлізы або адкрыцці, якія трапілі ў загалоўкі СМІ і пакарылі культуру»<ref>{{Cite magazine|last=Unterberger|first=Andrew|date=2024-12-23|title=Billboard Staff's Greatest Pop Stars of 2024: No. 1— Kendrick Lamar|url=https://www.billboard.com/music/pop/kendrick-lamar-greatest-pop-stars-2024-1235864455/|access-date=2024-12-24|magazine=Billboard}}</ref>. Акрамя музыкі, Ламар зняўся ў анімацыйным [[Біяграфічны фільм|біяграфічным фільме]] ''Па кавалачках'' (2024). 9 верасня 2024 года стала вядома, што Кендрык Ламар выступіць на «{{Не перакладзена 3|Супербоўл|Супербоўле|ru}}» ў 2025 годзе, у якім узялі ўдзел SZA, [[Сэмюэл Лерой Джэксан|Сэмюэл Л. Джэксан]], [[Серэна Уільямс]] і Mustard<ref>{{cite magazine|title=America Has a Problem: Unpacking Kendrick Lamar's Super Bowl symbolism|url=https://www.dazeddigital.com/music/article/66062/1/symbolism-behind-kendrick-lamar-super-bowl-performance-donald-trump-drake|access-date=2025-02-10|magazine=[[Dazed]]}}</ref><ref>{{cite news|last1=Jokic|first1=Natasha|title=17 Easter Eggs And Small Details From Kendrick Lamar's Super Bowl Halftime Show|url=https://www.buzzfeed.com/natashajokic1/kendrick-lamar-super-bowl-halftime-show-details|access-date=2025-02-10|agency=BuzzFeed}}</ref><ref>{{cite news|title='40 Acres and a Mule': Kendrick Lamar's Super Bowl 59 Wasn't Just for Drake When Donald Trump Was His Real Target|url=https://fandomwire.com/40-acres-and-a-mule-kendrick-lamars-super-bowl-59-wasnt-just-for-drake-when-donald-trump-was-his-real-target/|access-date=2025-02-10|agency=FandomWire}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://theblueprint.ru/news/32254|title=Кендрик Ламар выступит в перерыве «Супербоула» 2025|website=The Blueprint|archive-url=https://web.archive.org/web/20240909114904/https://theblueprint.ru/news/32254|archive-date=2024-09-09|access-date=2024-09-09|url-status=live}}</ref>. Гульня адбылася 9 лютага на стадыёне Цэзар Супердоум у [[Новы Арлеан|Новым Арлеане]]. Гэты выступ стаў самым наведвальным на Суперкубку за ўвесь час, сабраўшы 133,5 мільёна гледачоў, перасягнуўшы выступ [[Майкл Джэксан|Майкла Джэксана]] ў 1993 годзе Супербоўл XXVII<ref>{{Cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/25142804-kendrick-lamars-nfl-super-bowl-59-halftime-show-draws-record-1335m-viewers|title=Kendrick Lamar's NFL Super Bowl 59 Halftime Show Draws Record 133.5M Viewers|first=Joseph|last=Zucker|publisher=[[Bleacher Report]]|access-date=2025-02-11}}</ref>. За сваю працу над гэтай падзеяй Ламар атрымаў прэмію Эмі Прайм-Тайм за выдатную музычную рэжысуру<ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://deadline.com/2025/09/creative-arts-emmys-2025-winners-list-1236509478/|title=''The Daily Show''{{'}}s Desi Lydic, ''SNL 50'' & Jimmy Kimmel Among Winners On Night 2 Of Creative Arts Emmys — Updating Live|first=Lynette|last=Rice|website=[[Deadline Hollywood]]|date=2025-09-06|access-date=2025-09-08}}</ref>. 17 лютага ён стаў першым рэперам (і дзявятым артыстам у цэлым), у якога на Spotify штомесяц было больш за 100 мільёнаў слухачоў<ref>{{Cite web|url=https://uproxx.com/music/kendrick-lamar-first-rapper-100-million-spotify/|title=Kendrick Lamar Is The First Rapper With 100 Million Spotify Listeners|website=Uproxx|date=2025-02-17|access-date=2025-02-17}}</ref>. Акрамя таго, ён стаў першым рэперам, у якога адначасова было тры альбомы, якія ўвайшлі ў чарты топ-10 у ЗША адначасова<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cj3n1k8edzjo|title=Kendrick Lamar earns first UK number one with Drake diss Not Like Us|date=2025-02-21}}</ref>. 14 сакавіка 2025 года Ламар быў тройчы прадстаўлены на альбоме ''Music'' ад {{Не перакладзена 3|Playboi Carti|3=ru}}, з’явіўшыся на трэках «Backd00r», " Good Credit "і"Mojo Jojo"<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2025/music/news/playboi-carti-releases-i-am-music-kendrick-lamar-1236336542/|title=Kendrick Lamar featured on Playboi Carti's Music|date=2025-03-14}}</ref>. Разам з рок-музыкам [[Лені Кравіц|Лэні Кравіцам]] і часта супрацоўнічаў з [[Фарэл Уільямс|Фарэлам Уільямсам]], Ламар зняўся ў песні Clipse «Chains & Whips» з альбома ''Let God Sort Em Out<ref>{{cite web|url=https://www.complex.com/music/a/treyalston/lenny-kravitz-clipse-album|title=Lenny Kravitz Lends Guitar to Clipse's "Chains & Whips" Featuring Kendrick Lamar|website=[[Complex Networks|Complex]]|date=2025-07-11|access-date=2025-07-14|last1=Alston|first1=Trey}}</ref>.'' У падтрымку ''GNX'' і ''Lana'' Ламар і SZA адправіліся ў Grand National тур, які пачаўся ў красавіку 2025 года<ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://www.azcentral.com/story/entertainment/music/2025/04/21/kendrick-lamar-sza-grand-national-tour-concert-dates/83196665007/|title=Kendrick Lamar and SZA Grand National Tour: All the 2025 dates and who's opening|first=Ed|last=Masley|website=The Arizona Republic|access-date=2025-08-19}}</ref>, пабіўшы рэкорд самага касавага тура ў якасці сумеснага хэдлайнера<ref>{{Cite magazine|last=Frankenberg|first=Eric|date=2025-06-27|title=Kendrick Lamar & SZA's Grand National Tour Just Broke an All-Time Record|url=https://www.billboard.com/pro/kendrick-lamar-sza-grand-national-tour-breaks-record/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20250627230931/https://www.billboard.com/pro/kendrick-lamar-sza-grand-national-tour-breaks-record/|archive-date=2025-06-27|access-date=2025-07-02|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|language=en-US}}</ref> == Артыстызм == === Уплыў === [[Файл:Tupac's_passport_headshot.jpg|alt=Headshot of Tupac Shakur on a white background|злева|міні|Ламар лічыць, што [[Тупак Шакур]] аказаў на яго самы вялікі ўплыў.]] Кендрык называе [[Тупак Шакур|Тупака Шакура]] сваім самым вялікім уплывам, адзначаючы, што ён паўплываў на яго музыку і паўсядзённае жыццё<ref>{{Cite web|url=https://www.mic.com/articles/120519/watch-kendrick-lamar-and-tupac-talk-to-each-other-in-this-video|title=Watch Kendrick Lamar and Tupac Talk to Each Other in This Amazing Video|first=Tom|last=Barnes|date=June 11, 2015|publisher=Mic|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032042/https://www.mic.com/articles/120519/watch-kendrick-lamar-and-tupac-talk-to-each-other-in-this-video|archive-date=November 24, 2023|access-date=October 10, 2023|url-status=live}}</ref>. Ён заявіў, што Шакур, {{Не перакладзена 3|The Notorious B.I.G.|3=ru}}, [[Jay-Z]], {{Не перакладзена 3|Nas (рэпер)|Nas|ru|Нас (рэпер)}} і [[Eminem|Эмінем]] уваходзяць у пяцёрку яго любімых рэпераў. У інтэрв’ю часопісу [[Rolling Stone]] у 2011 годзе Кендрык згадаў [[Mos Def]] і [[Snoop Dogg]] як рэпераў, якіх ён слухаў і якія аказалі ўплыў у раннія гады<ref>{{cite magazine|last=Barshad|first=Amos|date=October 23, 2011|title=Kendrick Lamar Makes New Friends|url=https://www.rollingstone.com/music/news/kendrick-lamar-is-a-friendly-guy-20111023|url-status=live|magazine=[[Rolling Stone]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924202156/http://www.rollingstone.com/music/news/kendrick-lamar-is-a-friendly-guy-20111023|archive-date=September 24, 2015|access-date=May 2, 2015}}</ref>. Ён таксама назваў {{Не перакладзена 3|DMX|3=ru}} чалавекам, які «сапраўды [прымусіў мяне пачаць] займацца музыкай. Той першы альбом [''It’s Dark and Hell Is Hot''] — класічны, [так што ён аказаў на мяне ўплыў]»<ref>{{Cite news|last=Chesman|first=Donna-Claire|date=November 21, 2017|title=Kendrick Lamar Credits Three '90s Hip-Hop Albums with Influencing His Artistic Direction|work=DJBooth|url=https://djbooth.net/features/2017-11-21-kendrick-lamar-three-90s-albums|url-status=live|access-date=October 3, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20180222010110/http://djbooth.net/features/2017-11-21-kendrick-lamar-three-90s-albums|archive-date=February 22, 2018}}</ref>. Далей ён дадаў, што Eazy-E таксама паўплываў на яго, сказаўшы: «Мяне б тут сёння не было, калі б не Eazy-E.»<ref>{{cite magazine|last=Kuperstein|first=Slava|date=September 23, 2012|title=Kendrick Lamar Cites DMX As An Influence & Discusses Learning From Dr. Dre's Mistakes|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21262/title.kendrick-lamar-cites-dmx-as-an-influence-discusses-learning-from-dr-dres-mistakes|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123083445/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.21262/title.kendrick-lamar-cites-dmx-as-an-influence-discusses-learning-from-dr-dres-mistakes|archive-date=November 23, 2012|access-date=March 10, 2013|magazine=HipHopDX}}</ref>. У інтэрв’ю ў верасні 2012 года Кендрык заявіў, што Эмінем «шмат у чым паўплываў на мой стыль», і прыпісаў яму яго ўласную агрэсію на такіх запісах, як «Backseat Freestyle»<ref>{{Cite magazine|last=Platon|first=Adelle|date=October 20, 2016|title=Kendrick Lamar Chats with Rick Rubin about Making 'Alright', Studying Eminem for 'GQ Style'|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kendrick-lamar-rick-rubin-gq-style-7549720/|access-date=October 3, 2023|magazine=Billboard|archive-date=November 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032042/https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kendrick-lamar-rick-rubin-gq-style-7549720/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=dGMQQNoUn0M|title=Kendrick Lamar Says Eminem "Definitely" Influenced His Style, Calls Him A "Genius"|date=September 28, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20151127194120/https://www.youtube.com/watch?v=dGMQQNoUn0M|archive-date=November 27, 2015|access-date=April 22, 2014|url-status=live|via=YouTube}}</ref><ref>{{cite magazine|url=http://www.vibe.com/article/kendrick-lamar-says-backseat-freestyle-was-influenced-eminem|title=Kendrick Lamar Says 'Backseat Freestyle' Was Influenced By Eminem|magazine=Vibe|last=Kennedy|first=John|date=October 14, 2013|access-date=April 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140409053039/http://www.vibe.com/article/kendrick-lamar-says-backseat-freestyle-was-influenced-eminem|archive-date=April 9, 2014|url-status=live}}</ref>. Кендрык таксама аддаў належнае працы [[Ліл Уэйн|Ліла Уэйна]] ў Hot Boys за ўплыў на яго стыль і пахваліў яго даўгавечнасць. Ён сказаў, што таксама вырас, слухаючы {{Не перакладзена 3|Rakim|3=ru}}, [[Dr. Dre]] і {{Не перакладзена 3|Tha Dogg Pound|3=ru}}. У студзені 2013 года, калі Кендрыка папрасілі назваць трох рэпераў, якія адыгралі пэўную ролю ў яго стылі, ён сказаў: {{Цытата|Верагодна, гэта хутчэй уплыў заходняга ўзбярэжжа. Трохі Курупта, [Тупак], з невялікай колькасцю змесціва Ice Cube.}} У інтэрв’ю [[GQ]] у лістападзе 2013 года, калі яго спыталі, хто з чатырох вядучых, якія зрабілі яго, ён адказаў, што Шакур, Dr. Dre, Snoop Dogg і {{Не перакладзена 3|Mobb Deep|3=ru}}, а менавіта {{Не перакладзена 3|Prodigy (рэпер)|Prodigy|ru|Prodigy (рэпер)}}. Ён чэрпаў натхненне ва ўпартасці [[N.W.A]] прадстаўляць свой родны горад з «мужнасцю, сумленнасцю і мастацкім бляскам»<ref>{{Cite magazine|last=Lamar|first=Kendrick|date=August 12, 2015|title=Kendrick Lamar Pays Tribute to N.W.A and Eazy-E: They 'Gave Voice to the Voiceless'|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kendrick-lamar-nwa-tribute-essay-eazy-e-dre-6663126/|access-date=October 3, 2023|magazine=Billboard|language=en-US|archive-date=October 1, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231001104619/https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kendrick-lamar-nwa-tribute-essay-eazy-e-dre-6663126/|url-status=live}}</ref>. На Ламара аказалі ўплыў розныя выканаўцы ў жанры R & B і соўл, у тым ліку [[Марвін Гэй]]<ref name="Ryon12">{{Cite magazine|last=Ryon|first=Sean|date=August 28, 2012|title=Kendrick Lamar Describes His Family Life, Parents' Influence On Music|url=https://hiphopdx.com/news/id.20944/title.kendrick-lamar-describes-his-family-life-parents-influence-on-music|access-date=October 19, 2023|magazine=HipHopDX|archive-date=November 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032044/https://hiphopdx.com/news/id.20944/title.kendrick-lamar-describes-his-family-life-parents-influence-on-music|url-status=live}}</ref>, {{Не перакладзена 3|The Isley Brothers|3=ru}}, [[Майкл Джэксан]]<ref>{{Cite news|date=January 21, 2014|title=Kendrick Lamar talks dream collaboration with Michael Jackson, Marvin Gaye, Tupac Shakur|url=https://www.cbsnews.com/video/kendrick-lamar-talks-dream-collaboration-with-michael-jackson-marvin-gaye-tupac-shakur/|access-date=October 19, 2023|agency=CBS News|archive-date=November 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032042/https://www.cbsnews.com/video/kendrick-lamar-talks-dream-collaboration-with-michael-jackson-marvin-gaye-tupac-shakur/|url-status=live}}</ref>, {{Не перакладзена 3|Тэдзі Пендэрграс|3=ru}}<ref>{{Cite news|last=Amfo|first=Clara|author-link=Clara Amfo|date=February 23, 2018|title=When Kendrick met Clara: The best bits from the exclusive Radio 1 interview|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/5DJrf4tXM5RRPlc00zf84Hs/when-kendrick-met-clara-the-best-bits-from-the-exclusive-radio-1-interview|access-date=October 20, 2023|agency=BBC|archive-date=November 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124033544/https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/5DJrf4tXM5RRPlc00zf84Hs/when-kendrick-met-clara-the-best-bits-from-the-exclusive-radio-1-interview|url-status=live}}</ref>, {{Не перакладзена 3|Sade|3=ru}} і {{Не перакладзена 3|Аніта Бэйкер|3=ru}}<ref>{{Cite web|url=https://www.okayplayer.com/video/kendrick-lamar-wants-work-anita-baker-sade.html|title=Kendrick Lamar Wants to Work with Anita Baker and Sade|first=Michael|last=Gonik|website=Okayplayer|date=November 21, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032042/https://www.okayplayer.com/video/kendrick-lamar-wants-work-anita-baker-sade.html|archive-date=November 24, 2023|access-date=October 20, 2023|url-status=live}}</ref>. Ён выступаў з [[Прынс (спявак)|Прынсам]], які паўплываў на яго вакальны склад<ref>{{Cite web|url=https://www.essence.com/celebrity/kendrick-lamar-style-prince-fashion-line/|title=Kendrick Lamar Talks Thrifting, Prince, and Starting His Own Fashion Line|first=Claire|last=Stern|date=October 26, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20230923210327/https://www.essence.com/celebrity/kendrick-lamar-style-prince-fashion-line/|archive-date=September 23, 2023|access-date=October 19, 2023|url-status=live|magazine=Essence}}</ref>, у Пэйслі-парку, каб адсвяткаваць выхад у 2014 годзе альбомаў апошняга ''{{Не перакладзена 3|Plectrumelectrum|3=ru}}'' і ''{{Не перакладзена 3|Art Official Age|3=ru}},'' якія GQ назваў «пяццю хвілінамі бліскучага вар’яцтва»<ref>{{Cite magazine|last=Silverburg|first=Nicole|date=May 5, 2016|title=Let This Video of Prince and Kendrick Lamar Performing Together Blow Your Mind|url=https://www.gq.com/story/prince-kendrick-lamar-paisley-park|access-date=October 20, 2023|magazine=GQ|archive-date=November 24, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231124032043/https://www.gq.com/story/prince-kendrick-lamar-paisley-park|url-status=live}}</ref>. Кендрык прызнаўся, што знаходзіўся пад уплывам джазавага трубача [[Майлс Дэйвіс|Майлза Дэвіса]] і {{Не перакладзена 3|Parliament-Funkadelic|3=ru}} падчас запісу ''To Pimp a Butterfly<ref>{{Cite magazine|last=Eustice|first=Kyle|date=March 2, 2022|title=Kendrick Lamar Says Crafting 'To Pimp A Butterfly' Was A Lot Of 'Throwing Paint At The Wall'|url=https://hiphopdx.com/news/id.68484/title.kendrick-lamar-says-crafting-to-pimp-a-butterfly-was-a-lot-of-throwing-paint-at-the-wall|access-date=October 3, 2023|magazine=HipHopDX|archive-date=November 13, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231113232305/https://hiphopdx.com/news/id.68484/title.kendrick-lamar-says-crafting-to-pimp-a-butterfly-was-a-lot-of-throwing-paint-at-the-wall|url-status=live}}</ref>''. === Музычны стыль і тэхніка выканання === Характар музычнага стылю Ламара быў апісаны як «анты-яркі, унутраны і складаны». Яго карані сыходзяць у хіп-хоп Заходняга ўзбярэжжа<ref>{{cite magazine|last=Larsen|first=Peter|date=September 13, 2016|url=https://www.ocregister.com/2016/09/13/george-clinton-talks-about-working-with-kendrick-lamar-and-other-young-artists/|title=George Clinton talks about working with Kendrick Lamar and other young artists|magazine=[[PopMatters]]|access-date=July 20, 2021|archive-date=July 20, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210720033939/https://www.ocregister.com/2016/09/13/george-clinton-talks-about-working-with-kendrick-lamar-and-other-young-artists/|url-status=live}}</ref> і ўвесь час пераасэнсоўваў сваё гучанне, пераходзячы на іншыя жанры<ref name="Timeline">{{Cite web|language=en-US|url=https://uproxx.com/music/kendrick-lamar-timeline/|title=How Kendrick Lamar Made Good On His Potential|first=Aaron|last=Williams|website=Uproxx|date=April 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220409073011/https://uproxx.com/music/kendrick-lamar-timeline/|archive-date=April 9, 2022|access-date=October 23, 2023|url-status=dead}}</ref>. Дзякуючы яго ўкладу ў рост аўдыторыі, дзякуючы яго прывабнасці для звычайных слухачоў, музычныя крытыкі звычайна адносяць Ламара да прагрэсіўных рэп-выканаўцам<ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://thesource.com/2021/09/30/the-new-era-genre-of-hip-hop-is-progressive-music/|title=The New Era & Genre Of Hip Hop is Progressive Music|first=Shawn|last=Grant|website=The Source|date=September 30, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20221110025158/https://thesource.com/2021/09/30/the-new-era-genre-of-hip-hop-is-progressive-music/|archive-date=November 10, 2022|access-date=November 9, 2022|url-status=live}}</ref>. Ён кажа, што яго музыка не мае жанру, тлумачачы гэта ў інтэрв’ю 2012 года: «Вы сапраўды не можаце класіфікаваць маю музыку, гэта чалавечая музыка»<ref>{{cite web|url=http://youheardthatnew.com/2012/09/video-kendrick-lamar-you-really-cant-categorize-my-music-its-human-music/|title=Video: Kendrick Lamar: "You Really Can't Categorize My Music, It's Human Music."|first=Nile|last=Ivey|website=YouHeardThatNew|date=September 23, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821002757/http://youheardthatnew.com/2012/09/video-kendrick-lamar-you-really-cant-categorize-my-music-its-human-music/|archive-date=August 21, 2017|access-date=October 29, 2014|url-status=dead}}</ref>. ''PopDust'' выказаў меркаванне, што на працягу 2010-х гадоў, дзесяцігоддзі, якое, магчыма, было вызначана хіп-хопам, Ламар пастаянна рассоўваў межы магчымага жанру<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.popdust.com/best-artists-of-the-decade-2641572042.html|title=Artists of the 2010s: Frank Ocean, Bon Iver, Mitski, and Kendrick Lamar - Popdust|first=Eden Arielle|last=Gordon|website=PopDust|date=December 12, 2019|access-date=October 24, 2023}}</ref>. У пачатку сваёй кар’еры Ламар не цікавіўся [[Музычны прадзюсар|музычным прадзюсаваннем]]<ref name="Barker">{{Cite web|language=en-US|url=https://variety.com/2017/music/features/kendrick-lamar-career-damn-to-pimp-a-butterfly-1202619725/|title=How Kendrick Lamar Became the Defining Hip-Hop Artist of His Generation|first=Andrew|last=Barker|website=Variety|date=November 21, 2017|access-date=October 24, 2023}}</ref>. Аднак па меры таго, як ён рабіў упор на напісанне песень і «стварэнне універсальнага матэрыялу», ён станавіўся ўсё больш патрабавальным і прадпрымальным у сваіх кампазіцыях<ref name="Barker2" />. Ён актыўна ўдзельнічае ў кожным аспекце свайго прадзюсарскага працэсу, уключаючы этапы міксавання і мастэрынгу, і вядомы тым, што падоўгу працуе ў студыі гуказапісу<ref>{{Cite magazine|last=Cirisano|first=Tatiana|date=February 8, 2019|title=Meet the Man Competing Against Himself in Multiple Big Four Categories at This Year's Grammys|url=https://www.billboard.com/music/awards/childish-gambino-kendrick-lamar-mastering-engineer-mike-bozzi-interview-grammys-8497072/|access-date=October 24, 2023|magazine=Billboard|language=en-US}}</ref>. «Вы павінны быць напагатове і ведаць розныя гукі і частоты», — патлумачыў Ламар ''[[Variety]]''<ref name="Barker3" />. «Што прымушае людзей рухацца, якія [[Мелодыя|мелодыі]] запамінаюцца вам, бярыце высокія і нізкія [[Актава|актавы]] і вучыцеся спалучаць іх на пэўнай частаце, як маніпуляваць гукам на сваю карысць»<ref name="Barker4" />. Ламар аддае перавагу працаваць з згуртаванай камандай музыкаў, а не пастаянна шукаць выбітных талентаў<ref name="hiphopdx1">{{cite web|url=http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80/|title=Kendrick Lamar Says "good kid, m.A.A.d City" Will Sound "Nothing" Like "Section.80"|first=Steven J.|last=Horowitz|work=HipHopDX|date=August 2, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104212338/http://www.hiphopdx.com/index/news/id.20658/title.kendrick-lamar-says-good-kid-maad-city-will-sound-nothing-like-section80|archive-date=November 4, 2012|access-date=December 15, 2012|url-status=dead}}</ref>. Ён працуе са сваім даўнім прадзюсарам Sounwave з моманту выхаду аднайменнага EP ў 2009 годзе<ref name="Mixtapes" />. Кендрык Ламар адзначыў сабой кардынальнае змяненне ў творчасці Ламара. У адрозненне ад папярэдніх мікстэйпаў, якія складаліся з фрыстайлаў на CHR і сінглаў urban radio, у EP увайшло меланхалічнае і" журботнае " арыгінальнае выкананне, якое падкрэслівае яго тэксты<ref name="Mixtapes2" />. Строгая джазавая музыка была змешаная з альтэрнатыўнымі стылямі рэпу ў ''Section.80''<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.stereogum.com/2152402/kendrick-lamar-section-80-review/reviews/the-anniversary/|title=Kendrick Lamar 'Section.80' Review: Looking Back 10 Years Later|first=Tom|last=Breihan|work=[[Stereogum]]|date=July 2, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20221031143439/http://stereogum.com/2152402/kendrick-lamar-section-80-review/reviews/the-anniversary/|archive-date=October 31, 2022|access-date=April 20, 2023|url-status=live}}</ref>, з інструментальнымі кампазіцыямі, запазычанымі з R&B, бум бэп, псіхадэліі і даўнтэмпа<ref>{{Cite web|url=https://exclaim.ca/music/article/kendrick_lamar-section80|title=Kendrick Lamar, ''Section.80''|first=Chris|last=Dart|website=Exclaim!|date=July 19, 2011|access-date=October 27, 2023}}</ref>. ''Good Kid, M.A.A.D City'' адмовіўся ад густаў сучаснага хіп-хопа, даследуючы тонкую, атмасферную бок хіп-хопа Заходняга ўзбярэжжа і [[гангста-рэп]]у<ref name="Caramanica">{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5/l0x7XzzxfQ&_r=0|title=Storytelling Rappers, Cool and Hot|first=Jon|last=Caramanica|work=[[The New York Times]]|date=October 29, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231161419/http://www.nytimes.com/2012/10/29/arts/music/kendrick-lamar-and-meek-mill-rappers-with-debut-albums.html?adxnnl=1&pagewanted=all&adxnnlx=1353690918-7E2jie3vlz5/l0x7XzzxfQ&_r=0|archive-date=December 31, 2014|access-date=November 23, 2012|url-status=live|page=C1}}</ref><ref name="Madden">{{cite web|url=https://consequence.net/2012/10/album-review-kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|title=Album Review: Kendrick Lamar – good kid, m.A.A.d city|first=Mike|last=Madden|work=[[Consequence (publication)|Consequence]]|date=October 24, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121127034916/http://consequenceofsound.net/2012/10/album-review-kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|archive-date=November 27, 2012|access-date=November 23, 2012|url-status=live}}</ref>. ''To Pimp a Butterfly'' — гэта аб’яднанне жанраў, сінанімічных афраамерыканскай музыцы, у першую чаргу [[джаз]]а, [[фанк]]а і соўла<ref name="Anderson">{{cite magazine|last=Anderson|first=Kyle|date=March 26, 2015|title='To Pimp a Butterfly' by Kendrick Lamar: EW review|url=https://www.ew.com/article/2015/03/26/kendrick-lamar-review|url-status=live|magazine=[[Entertainment Weekly]]|location=New York|archive-url=https://web.archive.org/web/20150407075907/http://www.ew.com/article/2015/03/26/kendrick-lamar-review|archive-date=April 7, 2015|access-date=April 3, 2015}}</ref><ref name="oral history">{{cite web|url=http://www.grammy.com/news/the-oral-history-of-kendrick-lamars-to-pimp-a-butterfly|title=The Oral History Of Kendrick Lamar's To Pimp A Butterfly|author=Hale|first=Andreas|date=February 9, 2016|publisher=The Recording Academy|archive-url=https://web.archive.org/web/20160211020705/http://www.grammy.com/news/the-oral-history-of-kendrick-lamars-to-pimp-a-butterfly|archive-date=February 11, 2016|access-date=February 11, 2016|url-status=live}}</ref>. Ён па-новаму вызначыў джазавы рэп, зрабіўшы акцэнт на імправізацыі і [[Сола (музыка)|сола]], а не на сэмпліраванні<ref>{{Cite news|last=Fusilli|first=Jim|date=October 21, 2015|title=The Metamorphosis of Kendrick Lamar's 'Butterfly'|language=en-US|work=[[The Wall Street Journal]]|url=http://www.wsj.com/articles/the-metamorphosis-of-kendrick-lamars-butterfly-1445463824|access-date=October 27, 2023|issn=0099-9660}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.spin.com/2015/03/kendrick-lamar-to-pimp-a-butterfly/|title=Review: Kendrick Lamar Returns With the Great American Hip-Hop Album, 'To Pimp a Butterfly|first=Dan|last=Weiss|website=Spin|date=March 20, 2015|access-date=October 27, 2023}}</ref>. Мінімалістычны аранжыроўкі увасоблены ў песнях ''Damn.'' і ''Mr. Morale & the Big Steppers''<ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2017/04/17/524351436/kendrick-lamars-damn-is-introspective-and-unforgiving|title=Kendrick Lamar's 'DAMN.' Is Introspective And Unforgiving|first=Oliver|last=Wang|website=NPR Music|date=April 17, 2017|access-date=October 27, 2023}}</ref><ref>{{cite web|language=en-US|url=https://philadelphiaweekly.com/kendrick-lamar-myth-mirth-and-mr-morale/|title=Kendrick Lamar: Myth, Mirth and Mr. Morale|first=A. D.|last=Amorosi|website=[[Philadelphia Weekly]]|date=August 11, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220908033541/https://philadelphiaweekly.com/kendrick-lamar-myth-mirth-and-mr-morale/|archive-date=September 8, 2022|access-date=September 8, 2022|url-status=live}}</ref>. ''Damn.'' прыцягнула ўвагу звычайных слухачоў дзякуючы свайму твору, напісанаму пад уплывам [[Поп-музыка|поп-музыкі]] і [[R&B]]<ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://www.udiscovermusic.com/stories/kendrick-lamar-damn-album/|title='Damn.': Kendrick Lamar's Pursuit For Higher Learning|first=Alyson|last=Lewis|website=uDiscover Music|date=April 14, 2023|access-date=October 28, 2023}}</ref>, хоць разрозненыя і [[Дысторшн|скажоныя інструменты]] ''Mr. Morale & The Big Steppers'' былі створаны, каб выклікаць у слухачоў пачуццё трывогі і дыскамфорту<ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://www.pastemagazine.com/music/kendrick-lamar/mr-morale-the-big-steppers-album-review|title=Kendrick Lamar Tears Down the Persona on Revealing Opus Mr. Morale & The Big Steppers|first=Josh|last=Svetz|website=Paste Magazine|date=May 18, 2022|access-date=October 28, 2023}}</ref>. Альбом ''GNX'' быў данінай павагі роднаму Лос-Анджэлесу Ламара і ўвабраў у сябе элементы джы-фанка і рэгіянальных мексіканскіх кампазіцый<ref>{{Cite web|url=https://theithacan.org/58403/life-culture/music/kendrick-lamar-continues-to-flaunt-west-coast-confidence-in-gnx/|title=Kendrick Lamar continues to flaunt West Coast confidence in 'GNX'|first=John|last=Baker|website=The Ithacan|access-date=February 6, 2025}}</ref>. === Напісанне песень === Інтраспектыўнае і спавядальнае напісанне песень Кендрыкам часта заснавана на яго асабістым жыцці. [[The New York Times|The New Yorker]] назваў яго «майстрам апавядання»<ref name="Félix" />, а [[Billboard]] назваў яго лірызм «шэкспіраўскім»<ref>{{cite magazine|last=Alysse|first=Bianca|date=February 5, 2018|title=Kendrick Lamar's 20 Best Songs: Critic's Picks|url=https://www.billboard.com/music/rb-hip-hop/kendrick-lamar-songs-best-hits-list-8097320/|url-status=live|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180529130115/https://www.billboard.com/articles/columns/hip-hop/8097320/kendrick-lamar-songs-best-hits-list|archive-date=May 29, 2018|access-date=May 28, 2018}}</ref>. Pitchfork лічыць Кендрыка «прыязным да радыё, але адкрыта палітычным рэперам». Яго працы часта ўтрымліваюць палітычныя і сацыяльныя каментары, засяроджаныя вакол афраамерыканскага жыцця і культуры, якія даследуюць тэмы расізму<ref name=":23">{{Cite news|last=Kornhaber|first=Spencer|date=February 11, 2015|title=What Kendrick Lamar's "The Blacker the Berry" Really Means|language=en-US|work=The Atlantic|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/02/kendrick-lamar-is-not-a-hypocrite/385384/|url-status=live|access-date=February 8, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180219203526/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2015/02/kendrick-lamar-is-not-a-hypocrite/385384/|archive-date=February 19, 2018}}</ref>, пашырэння правоў і магчымасцяў чарнаскурых і сацыяльнай несправядлівасці. Газета [[The Guardian]] параўнала гэта з {{Не перакладзена 3|State of the Union|3=ru}}<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.theguardian.com/music/2017/apr/14/kendrick-lamar-damn-review|title=Kendrick Lamar: Damn review – more mellow but just as angry|first=Alexis|last=Petridis|website=The Guardian|date=April 14, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170422012038/https://www.theguardian.com/music/2017/apr/14/kendrick-lamar-damn-review|archive-date=April 22, 2017|access-date=February 8, 2018|url-status=live}}</ref>. Джэйкаб Уіці з American Songwriter адзначае: {{Цытата|Ламар не толькі музыка, аўтар тэкстаў і вядучы, але і драматург, раманіст, аўтар кароткіх апавяданняў. Ён літаратурны ў рамках такога віду мастацтва, як музыка.}} Усе студыйныя альбомы Кендрыка былі класіфікаваны як канцэптуальныя альбомы. ''Section.80'' прысвечаны {{Не перакладзена 3|Пакаленне Y|пакаленню Y|ru|Поколение Y}} і прысвечаны сумежным тэмам, такім як эпідэмія крэка ў 1980-х гадах, талерантнасць да лекаў і прэзідэнцтва [[Рональд Рэйган|Рональда Рэйгана]]<ref>{{Cite news|last=Phillips|first=Yoh|date=March 12, 2015|title=My Pain: Why Kendrick Lamar's 'Section.80' is Better Than 'GKMC'|language=en|work=DJBooth|url=https://djbooth.net/features/kendrick-lamar-section80-better-than-gkmc|access-date=November 1, 2023}}</ref><ref>{{Cite magazine|last=Ramirez|first=Erika|date=September 2, 2011|title=Kendrick Lamar Talks 'Section.80,' New Album and Upcoming Videos|url=https://www.billboard.com/music/music-news/kendrick-lamar-talks-section80-new-album-and-upcoming-videos-467608/|magazine=Billboard|language=en-US|access-date=November 10, 2022}}</ref>. ''[[Good Kid, M.A.A.D City]]'' — гэта нелінейнае апавяданне, якое апавядае аб суровых падлеткавых перажываннях Кендрыка ў яго родным [[Комптан (Каліфорнія)|Комптоне]]<ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://www.factmag.com/2012/10/23/kendrick-lamar-good-kid-m-a-a-d-city/|title=Good Kid, m.A.A.d City|first=Joseph|last=Morpurgo|website=Fact Magazine|date=October 23, 2012|access-date=November 10, 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-kendrick-lamar-review-20121024%2C0%2C6292536.story|title=Kendrick Lamar roams Compton in 'good kid, m.A.A.d city'|first=Mikael|last=Wood|website=Los Angeles Times|date=October 24, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121126060511/http://www.latimes.com/entertainment/music/posts/la-et-ms-kendrick-lamar-review-20121024%2C0%2C6292536.story|archive-date=November 26, 2012|access-date=November 9, 2022|url-status=dead}}</ref>. Яго кінематаграфічны размах параўноўвалі са [[Сцэнарый|сцэнарамі]], напісанымі кінематаграфістамі [[Марцін Скарсэзэ|Марцінам Скарсэзэ]] і [[Квенцін Таранціна|Квенцінам Таранціна]]. ''[[To Pimp a Butterfly]]'' спалучае ў сабе палітычныя і асабістыя тэмы, такія як расавае няроўнасць, дэпрэсія і інстытуцыянальная дыскрымінацыя і апісваецца жыццё афраамерыканца падчас прэзідэнцтва [[Барак Абама|Барака Абамы]]<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.salon.com/2015/03/18/to_pimp_a_butterfly_kendrick_lamars_unapologetic_black_american_dream/|title="To Pimp a Butterfly": Kendrick Lamar's unapologetic black American dream|first=Priscilla|last=Ward|website=Salon|date=March 19, 2015|access-date=November 10, 2022}}</ref><ref>{{Cite web|language=en-US|url=https://daily.jstor.org/butterfly-flow-tupac-kendrick-lamar-and-the-mythic-pantheon-of-new-black-godz/|title=Butterfly Flow: Tupac, Kendrick Lamar, and the Resurrection of New Black Godz|first=Monica|last=Miller|website=JSTOR Daily|date=April 4, 2015|access-date=November 10, 2022}}</ref>. ''[[DAMN.]]'' даследуе дваістасць чалавечай прыроды і паглыбляецца ў тэмы маралі і духоўнасці<ref>{{Cite web|language=en|url=https://medium.com/modern-music-analysis/is-it-wickedness-is-it-weakness-damn-by-kendrick-lamar-fc918a20707f|title=Is It Wickedness? Is It Weakness? DAMN. By Kendrick Lamar|first=Mark|last=Chinapen|website=Modern Music Analysis|date=October 21, 2021|access-date=November 10, 2022}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.highsnobiety.com/p/kendrick-lamar-damn-review/|title=Kendrick Lamar's 'DAMN.' Reflects the Duality of Human Nature|first=Jacob|last=Davey|website=Highsnobiety|date=April 18, 2017|access-date=November 10, 2022}}</ref>. ''[[Mr. Morale & The Big Steppers]]'' падрабязна апісвае тэрапеўтычны вопыт Кендрыка і даследуе асабістыя тэмы, такія як дзяцінства і траўмы пакаленняў, адказнасць і пакланенне знакамітасцям<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.theringer.com/2022/5/16/23074781/kendrick-lamar-mr-morale-big-steppers-review|title=Kendrick Lamar's 'Mr. Morale & the Big Steppers' Is As Messy and Complicated As the Man Who Made It|first=Charles|last=Holmes|website=The Ringer|date=May 16, 2022|access-date=November 10, 2022}}</ref><ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.complex.com/music/kendrick-lamar-mr-morale-theme-breakdown/|title=10 Big Themes on Kendrick Lamar's 'Mr. Morale & The Big Steppers'|website=Complex|date=May 13, 2022|access-date=November 10, 2022|last1=Gee|first1=Andre|last2=Skelton|first2=Eric|last3=Rose|first3=Jordan|last4=McKinney|first4=Jessica}}</ref>. == Дыскаграфія == ; Студыйныя альбомы * ''[[Section.80]]'' (2011) * ''[[Good Kid, M.A.A.D City]]'' (2012) * ''[[To Pimp a Butterfly]]'' (2015) * ''[[DAMN.]]'' (2017) * ''[[Mr. Morale & The Big Steppers|Mr. Morale & the Big Steppers]]'' (2022) * ''[[GNX (альбом)|GNX]]'' (2024) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{афіцыйны сайт}} * {{Allmusic new|artist|mn0002709646}} * {{IMDb name|5302509}} {{Вонкавыя спасылкі}} {{DEFAULTSORT:Ламар Кендрык}} [[Катэгорыя:Рэперы ЗША]] [[Катэгорыя:Кендрык Ламар]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Aftermath Entertainment]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Def Jam Recordings]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Interscope Records]] [[Катэгорыя:Выканаўцы Universal Music Group]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі BRIT Awards]] [[Катэгорыя:Лаўрэаты прэміі «Грэмі»]] [[Катэгорыя:Філантропы ЗША]] hcp67fh0ecrdohqy5g47vga5w2c20ck 0 789576 5238107 5087358 2026-11-04T01:30:54Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238107 wikitext text/x-wiki {{НП-Украіна}} '''Ольжынэ''' ({{lang-uk|Ольжине}}; былая нямецкая калонія {{Lang-de|Schöntal}} і {{Lang-de|Eigental}}) — [[сяло]] ва [[Украіна|Украіне]], у складзе Высакапільскага паселішча [[Бэрыслаўскі раён|Бэрыслаўскага раёна]] [[Херсонская вобласць|Херсонскай вобласці]]. Насельніцтва складае 120 чалавек (студзень 2026)<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://most.ks.ua/news/url/selo-olgine-zhittja-na-rujinah-video/|title=Село Ольгине: життя на руїнах (відео)|first=Маргарита|last=Доценко|website=Мост|date=2024-05-07|access-date=2026-01-24}}</ref>. == Гісторыя == 12 чэрвеня 2020 года, у адпаведнасці з пастановай Кабінета Міністраў Украіны № 726-р «Аб вызначэнні адміністрацыйных цэнтраў і зацвярджэнні тэрыторый тэрытарыяльных грамад Херсонскай вобласці», ўвайшло ў склад Высокапільскай сельскай грамады<ref>{{Cite web|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/726-2020-р|title=Про визначення адміністративних центрів та затвердження територій територіальних громад Херсонської області|website=Офіційний вебпортал парламенту України|access-date=2022-10-07|url-status=dead}}</ref>. 19 ліпеня 2020 года ў выніку адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформы і ліквідацыі [[Высакапільскі раён|Высокапільскага раёна]] увайшло ў склад Берыслаўскага раёна<ref>{{Пастанова ВРУ|807-IX|17 липня 2020|Про утворення та ліквідацію районів}}</ref>. Сяло было часова [[Уварванне Расіі ва Украіну (з 2022)|акупавана расійскімі войскамі]] ў сакавіку 2022 года. 19 верасня 2024 года Вярхоўная Рада падтрымала перайменаванне вёскі Ольгынэ ў '''Ольжынэ'''. Перайменаванне набыло моц 26 верасня 2024 года<ref>{{Cite web|lang=uk|url=https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/3984-IX#Text|title=Про перейменування окремих населених пунктів та районів|website=Офіційний вебпортал парламенту України|access-date=2024-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925183149/https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/3984-IX#Text|archive-date=25 верасня 2024|url-status=dead}}</ref>. == Постаці == * Гапыч Віктар Віктаравіч (1992—2016) — малодшы сяржант Узброеных сіл Украіны, удзельнік расійска-ўкраінскай вайны<ref>{{Cite web|url=https://memorybook.org.ua/4/gapich.htm|title=Гапич Віктор Вікторович - Книга пам'яті загиблих|website=memorybook.org.ua|access-date=2024-04-13}}</ref>. == Насельніцтва == Паводле перапісу насельніцтва Украінскай ССР 1989 года, насельніцтва вёскі складала 472 чалавекі, з якіх 215 мужчын і 257 жанчын. Паводле перапісу насельніцтва Украіны 2001 года, у вёсцы пражывала 419 чалавек. === Моўны склад === Родная мова насельніцтва паводле перапісу насельніцтва 2001 года: {| class="standard" !Мова ! Колькасць людзей ! Доля |- | [[Украінская мова|Украінская]] | align="right" | 355 | align="right" | 84,72 % |- | [[Руская мова ва Украіне|Руская]] | align="right" | 62 | align="right" | 14,80 % |- | Іншая | align="right" | 2 | align="right" | 0,48 % |- | Разам | align="right" | 419 | align="right" | 100,00 % |} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Спасылкі == * [http://weather.in.ua/ua/hersonskaja/18932 Надвор’е ў вёсцы Ольжына] * [http://kronau.in.ua/ Сайт тэрытарыяльнай грамады] {{Бэрыслаўскі раён}} {{Бібліяінфармацыя}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-06-23}} [[Катэгорыя:Населеныя пункты Бэрыслаўскага раёна]] [[Катэгорыя:Населеныя пункты, заснаваныя ў 1869 годзе]] ooq0idrxygti9co0bd9r7g29lyyrpfx 0 792979 5238225 5043861 2026-11-04T10:32:51Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238225 wikitext text/x-wiki {{Кароткае апісанне|Праеўрапейская палітычная партыя ў Малдове}} {{Палітычная партыя | назва = Партыя «Дзеянне і салідарнасць» | назва мовай арыгінала = Partidul Acțiune și Solidaritate | мова арыгінальнай назвы = ro | лагатып = Logo of the Party of Action and Solidarity.svg{{!}}class=skin-invert | колер = {{Колер партыі|Партыя «Дзеянне і салідарнасць»}} | абрэвіятура = PAS | лідар = [[Ігар Гросу]] | лідар1_назва = | лідар1_імя = | старшыня = | генеральны сакратар = {{нп5|Артур Міжа||en|Artur Mija}} | заснавальнік = [[Мая Санду]] | заснаванне = {{Дата стварэння і ўзрост|15|5|2016}} | штаб-кватэра = вул. Марыі Чэбатар, 9/1, [[Кішынёў]] | год членства = 2020 | колькасць членаў = 15 500 | ідэалогія = [[Лібералізм]]<br/>{{нп5|Праеўрапеізм||en|Pro-Europeanism}} | пазіцыя = [[Цэнтрызм (палітыка)|Цэнтрысцкая]] да {{нп5|Правацэнтрызм|правацэнтрысцкай|en|Centre-right politics}} | маладзёжнае крыло = Моладзь PAS | еўрапейская прыналежнасць = [[Еўрапейская народная партыя]] (асацыіраваны член) | міжнародная прыналежнасць = [[Міжнародны дэмакратычны саюз]]<ref>{{Cite web|url=https://www.idu.org/members/|title=Members &#124; International Democracy Union|date=1 February 2018}}</ref> | дэвіз = ''E vremea oamenilor buni'' ('Час добрых людзей') | вэб-сайт = {{Афіцыйны сайт}} | краіна = Малдова | сцяг = Flag_of_the_Party_of_Action_and_Solidarity.svg }} '''Партыя «Дзеянне і салідарнасць»''' ({{lang-ro|Partidul Acțiune și Solidaritate}}, скар. '''PAS''') — {{нп5|Праеўрапеізм|праеўрапейская|en|Pro-Europeanism}} [[палітычная партыя]] ў [[Малдова|Малдове]]. PAS была заснавана [[Мая Санду|Маяй Санду]], былой міністаркай адукацыі і дзеючай [[Прэзідэнт Малдовы|прэзідэнткай Малдовы]]. З’яўляецца назіральнікам [[Еўрапейская народная партыя|Еўрапейскай народнай партыі]] (ЕНП)<ref>{{cite web|url=https://www.epp.eu/parties-and-partners|title=Parties and partners|publisher=European People's Party|accessdate=20 кастрычніка 2021}}</ref> і членам [[Міжнародны дэмакратычны саюз|Міжнароднага дэмакратычнага саюза]] (МДС).<ref>{{cite web|url=https://www.idu.org/members/|title=Members|date=February 2018 |publisher=International Democracy Union|accessdate=20 кастрычніка 2021}}</ref> == Гісторыя == === Стварэнне === Партыя была створана на фоне пратэстаў у Малдове ў 2015—2016 гадах і росту незадаволенасці кіруючымі партыямі. 23 снежня 2015 года [[Мая Санду]] апублікавала відэа на [[YouTube]], у якім абвясціла пра свой намер стварыць новую [[палітычная партыя|палітычную партыю]]. Заяўленай мэтай было стварэнне партыі, заснаванай на масавым удзеле, якая б функцыянавала на прынцыпах унутранай дэмакратыі і фінансавалася за кошт невялікіх ахвяраванняў.<ref>{{cite web|url= https://www.timpul.md/timpulmd/articol/%28tirea-zilei%29-maia-sandu-anuna-formarea-unei-micari-pentru-crearea-unui-nou-partid-politic-85126.html |title= (ȘTIREA ZILEI) Maia Sandu anunță formarea unei MIȘCĂRI pentru crearea unui nou partid politic |website=timpul.md |language=ro |date=2015-12-23 |access-date=2020-12-07}}</ref> Санду была абрана лідаркай PAS 15 мая 2016 года, а 26 мая партыя была афіцыйна зарэгістравана Міністэрствам юстыцыі. На момант рэгістрацыі партыя налічвала 7 500 членаў і 20 мясцовых арганізацый.<ref>{{cite web |url=https://diez.md/2016/05/26/doc-partidul-actiune-si-solidaritatepas-a-fost-inregistrat-oficial-la-ministerul-justitiei/ |title= (doc) Partidul Acțiune și Solidaritate/PAS a fost înregistrat oficial la Ministerul Justiției |date=2016-05-26 |access-date=2020-12-07 |language=ro |website=diez.md}}</ref> У лютым 2017 года партыя падала заяўку на ўступленне ў [[Еўрапейская народная партыя|Еўрапейскую народную партыю]] (ЕНП).<ref name="Wientzek2019">{{cite book|author=Olaf Wientzek|title=The European People's Party and the East: Party Cooperation in Ukraine, Moldova and Georgia|url=https://books.google.com/books?id=WRTTDwAAQBAJ&pg=PA54|year=2019|publisher=Nomos Verlag|isbn=978-3-7489-0401-4|page=54}}</ref> === Ва ўрадавай кааліцыі: чэрвень 2019 — лістапад 2019 === На парламенцкіх выбарах 2019 года PAS і партыя «Платформа Годнасць і праўда» ўтварылі выбарчы блок ACUM, які набраў 26,8 % галасоў. Пасля таго, як альянс падзяліўся на дзве асобныя парламенцкія фракцыі, PAS атрымала 15 месцаў. 6 чэрвеня партыя абвясціла, што гатовая сфарміраваць кааліцыйны ўрад з прарасійскай [[Партыя сацыялістаў Рэспублікі Малдова|Партыяй сацыялістаў Рэспублікі Малдова]] (ПСРМ) з мэтай вызвалення дзяржаўных інстытутаў, якія, на іх думку, знаходзіліся пад [[алігархія|алігархічным кантролем]]. Пасля стварэння кааліцыі лідарка ПСРМ {{нп5|Зінаіда Грачаная||en|Zinaida Greceanîi}} была абрана спікерам [[Парламент Малдовы|парламента]], а кабінет Санду быў прыведзены да прысягі.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/ro/distopie-politic%C4%83-la-chi%C8%99in%C4%83u-pas-accept%C4%83-colaborarea-cu-psrm/a-49082713 |title=Distopie politică la Chișinău. PAS acceptă colaborarea cu PSRM |website=dw.com |date=2019-06-09 |access-date=2020-12-09 |language=ro}}</ref> Галоўным чынам з-за значных ідэалагічных рознагалоссяў паміж кіруючымі партыямі ўрад праіснаваў усяго пяць месяцаў і быў адпраўлены ў адстаўку 12 лістапада пасля таго, як ПСРМ і {{нп5|Еўрапейская сацыял-дэмакратычная партыя (Малдова)|Дэмакратычная партыя Малдовы|en|European Social Democratic Party}} прагаласавалі за [[вотум недаверу]].<ref>{{cite web |url=https://www.reuters.com/article/us-moldova-politics-government-idUSKBN1XO1KS |title=Moldovan parliament approves Ion Chicu as new prime minister |date=2019-11-14 |access-date=2020-12-09 |website=reuters.com}}</ref> === У апазіцыі: лістапад 2019 — ліпень 2021 === Пасля адстаўкі кабінета Санду PAS знаходзілася ў [[палітычная апазіцыя|апазіцыі]]. На прэзідэнцкіх выбарах 2020 года Санду, кандыдатка і лідарка партыі, была абрана [[Прэзідэнт Малдовы|прэзідэнтам Малдовы]]. Згодна з малдаўскім заканадаўствам, прэзідэнт не можа быць членам палітычнай партыі, што прывяло да таго, што Санду сышла з пасады старшыні партыі і адмовілася ад членства ў ёй. Да наступнага з’езда партыі пасаду старшыні PAS часова заняў першы віцэ-старшыня [[Ігар Гросу]].<ref>{{cite web |title=Maia Sandu leaves PAS |url=https://www.ipn.md/en/maia-sandu-leaves-pas-7965_1078293.html |date=2020-12-10 |access-date=2020-12-30 |website=ipn.md |archive-date=2021-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828182555/https://www.ipn.md/en/maia-sandu-leaves-pas-7965_1078293.html |url-status=dead }}</ref> === Ва ўрадзе большасці: з ліпеня 2021 года === PAS атрымала пераканаўчую перамогу на парламенцкіх выбарах 2021 года, атрымаўшы 63 месцы ў парламенце.<ref name="Euractivc 2021">{{Cite web|date=2021-07-13|title=Moldova pro-Europeans win resounding election victory|url=https://www.euractiv.com/section/europe-s-east/news/moldova-pro-europeans-win-resounding-election-victory/|access-date=2021-10-20|website=www.euractiv.com|language=en-GB}}</ref> Ігар Гросу быў абраны старшынёй парламента Малдовы.<ref>{{Cite web|date=2021-06-29|title=Igor Grosu, ales preşedinte al Parlamentului Republicii Moldova|url=https://adevarul.ro/moldova/politica/igor-grosu-ales-presedinte-parlamentului-republicii-moldova-1_61025c755163ec42718e8ae1/index.html|access-date=2021-12-17|website=adevarul.ro|language=en}}</ref> 6 жніўня 2021 года 61 дэпутат прагаласаваў за [[Наталля Гаўрыліца|Наталлю Гаўрыліцу]] ў якасці прэм’ер-міністра Малдовы, і яна стала другім прэм’ер-міністрам Малдовы ад PAS пасля Маі Санду (2019).<ref>{{Cite web|title=Noul guvern pro-european de la Chișinău a trecut de votul Parlamentului. Republica Moldova este acum condusă de două femei|url=https://www.digi24.ro/stiri/externe/noul-guvern-pro-european-de-la-chisinau-a-trecut-de-votul-parlamentului-republica-moldova-este-acum-condusa-de-doua-femei-1624943|access-date=2021-12-17|website=www.digi24.ro|date=2021-08-06 |language=ro}}</ref> Чакалася, што на пачатку 2022 года ў партыі пройдуць выбары кіраўніцтва, а таксама будзе вылучаны кандыдат на выбарах прымара (мэра) Кішынёва 2023 года.<ref>{{Cite web|date=2021-11-19|title=PAS şi Platforma DA, în pregătiri pentru alegeri|url=https://adevarul.ro/moldova/politica/pas-platforma-da-pregatiri-alegeri-1_619748985163ec4271b5e305/index.html|access-date=2021-12-17|website=adevarul.ro|language=en}}</ref> У снежні 2023 года PAS аб’яднала намаганні з [[Партыя сацыялістаў Рэспублікі Малдова|ПСРМ]], каб забяспечыць большасць у дзве траціны для звальнення Актавіяна Армашу з пасады кіраўніка Нацыянальнага банка Малдовы.<ref>{{Cite web |last=Popa |first=Dan |date=2024-01-16 |title=Cristi Danileț infirmă "categoric" că ar fi fost luat în calcul pentru a completa echipa Băncii Naționale a Moldovei |url=https://hotnews.ro/cristi-danilet-infirma-categoric-ca-ar-fi-fost-luat-n-calcul-pentru-a-completa-echipa-bancii-nationale-a-moldovei-22421 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250311134803/https://hotnews.ro/cristi-danilet-infirma-categoric-ca-ar-fi-fost-luat-n-calcul-pentru-a-completa-echipa-bancii-nationale-a-moldovei-22421 |archive-date=2025-03-11 |access-date=2025-03-03 |publisher=HotNews.ro}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-12-22 |title=Guvernatorul Băncii Naționale a Republicii Moldova a fost demis după furtul unui miliard de dolari |url=https://hotnews.ro/guvernatorul-bancii-nationale-a-republicii-moldova-a-fost-demis-dupa-furtul-unui-miliard-de-dolari-26339 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250701085905/https://hotnews.ro/guvernatorul-bancii-nationale-a-republicii-moldova-a-fost-demis-dupa-furtul-unui-miliard-de-dolari-26339 |archive-date=2025-07-01 |access-date=2024-05-02 |publisher=HotNews.ro}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dermenji |first=Denis |date=2023-12-21 |title=Parlamentul l-a revocat din funcție pe guvernatorul BNM, Octavian Armașu, după audieri despre "furtul miliardului" |url=https://moldova.europalibera.org/a/angajat-al-bnm-din-perioada-furtului-miliardului-reprezentat-de-avocatul-lui-sor-prima-zi-de-audieri-in-parlament-/32742033.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523073148/https://moldova.europalibera.org/a/angajat-al-bnm-din-perioada-furtului-miliardului-reprezentat-de-avocatul-lui-sor-prima-zi-de-audieri-in-parlament-/32742033.html |archive-date=2025-05-23 |access-date=2024-05-02 |publisher=Radio Europa Liberă Moldova}}</ref> Звальненне было раскрытыкавана [[Еўрапейская камісія|Еўрапейскай камісіяй]]<ref>{{Cite book |title=Report from the Commission to the European Parliament and the Council on the implementation of macro-financial assistance to third countries in 2023 |year=2024 |pages=5}}</ref><ref>[https://enlargement.ec.europa.eu/document/download/858717b3-f8ef-4514-89fe-54a6aa15ef69_en?filename=Moldova%20Report%202024.pdf Republic of Moldova 2024 Report // Accompanying the document: 2024 Communication on EU enlargement policy] {{ref-en}} P. 49: «However, the abrupt dismissal of the governor of the National Bank of Moldova in December 2023 raised concerns regarding good economic governance and the independence of the central bank. The dismissal was conducted in line with Moldovan law, though this falls short of international best practice.»</ref> і [[Міжнародны валютны фонд|Міжнародным валютным фондам]].<ref>[[International Monetary Fund]] (2024). ''[https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2024/12/19/Republic-of-Moldova-Sixth-Reviews-Under-the-Extended-Credit-Facility-and-Extended-Fund-559769 Country reports: Republic of Moldova]''. p. 6. ISBN&nbsp;9798400297151.</ref> Па выніках чарговых парламенцкіх выбараў у Малдове 28 верасня 2025 года партыя «Дзеянне і салідарнасць» захавала большасць у парламенце. == Палітычныя пазіцыі == PAS шырока апісваецца як {{нп5|Праеўрапеізм|праеўрапейская|en|Pro-Europeanism}},<ref name="Euractivc 2021"/><ref>{{Cite web|date=2020-11-2|title=Pro-European Maia Sandu Wins First Round of Moldova Election|url=https://balkaninsight.com/2020/11/02/pro-european-maia-sandu-wins-first-round-of-moldova-election/|access-date=2021-05-13|website=Balkan Insight|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|last=Tidey|first=Alice|date=2020-11-16|title=Moldova: Sandu is president, but the battle for power has only begun|url=https://www.euronews.com/2020/11/16/moldova-pro-western-maia-sandu-won-the-presidency-but-the-battle-for-power-is-only-just-be|access-date=2021-05-13|website=EuroNews|language=en}}</ref> [[Заходні свет|празаходняя]],<ref>{{cite web|url=https://moldova1.md/p/55492/moldova-s-public-opinion-on-eu-nato-and-russia|title=Moldova's public opinion on EU, NATO, and Russia|first=Bogdan|last=Nigai|publisher=Moldova 1|date=2025-08-20}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2025-09-05/eve-a-parliamentary-election-moldova-a-european-future-shadow|title=On the eve of a parliamentary election in Moldova: a European future in the shadow of uncertain results|first=Kamil|last=Całus|publisher=Centre for Eastern Studies|date=2025-09-05}}</ref><ref>{{cite web|url=https://understandingwar.org/research/russia-ukraine/russia-continues-efforts-to-regain-influence-over-moldova/|title=Russia Continues Efforts to Regain Influence over Moldova|first=Christina|last=Harward|publisher=Institute for the Study of War|date=2025-09-05}}</ref> [[Цэнтрызм (палітыка)|цэнтрысцкая]]<ref>{{Cite web |last=Felcher |first=Anastasia |title=Cultures of History Forum : The Divided Legacies of 9 May in Moldova |url=https://www.cultures-of-history.uni-jena.de/debates/moldova/the-divided-legacies-of-9-may-in-moldova |access-date=2025-03-11 |website=www.cultures-of-history.uni-jena.de |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Continental Review |url=https://geopolitique.eu/en/articles/the-continental-review-2/ |access-date=2025-03-11 |website=Groupe d'études géopolitiques |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tanas |first=Alexander |date=2024-10-18 |title=What to know about Moldova's election and crucial vote on EU future |url=https://www.reuters.com/world/europe/whats-stake-moldovas-election-and-referendum-oct-20-2024-10-18/ |publisher=[[Reuters]]}}</ref> або {{нп5|Правацэнтрызм|правацэнтрысцкая|en|Centre-right politics}}<ref>{{Cite web|date=2021-04-28|title=Moldovan leader dissolves parliament, sets July elections|url=https://www.france24.com/en/live-news/20210428-moldovan-leader-dissolves-parliament-sets-july-elections|access-date=2021-05-13|website=France 24|language=en}}</ref><ref>{{cite web|last=Tidey|first=Alice|date=2020-11-16|title=Moldova: Pro-western Maia Sandu won the presidency, but the battle for power is only just beginning|website=EuroNews|url=https://www.euronews.com/2020/11/16/moldova-pro-western-maia-sandu-won-the-presidency-but-the-battle-for-power-is-only-just-be|access-date=2021-05-13}}</ref><ref>{{cite web|last=Necșuțu|first=Mădălin|title=Pro-European Maia Sandu Wins First Round of Moldova Election|website=balkaninsight.com|url=https://balkaninsight.com/2020/11/02/pro-european-maia-sandu-wins-first-round-of-moldova-election/|access-date=2021-05-13}}</ref> партыя, якая прытрымліваецца [[лібералізм]]у<ref>{{Cite web |date=2024-10-17 |title=Moldova and Georgia: Two pivotal votes on their future in Europe |url=https://www.bbc.com/news/articles/c0e13yrg8ryo |access-date=2025-09-23 |website=BBC News |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-10-21 |title=Results Show Moldovans Determined To Continue On Way To Europe, Sandu Says |url=https://www.rferl.org/a/moldova-vote-sandu-russia-meddling-european-union-passes/33165749.html |access-date=2025-09-23 |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Moldova {{!}} 2020 Elections {{!}} CSIS |url=https://www.csis.org/programs/europe-russia-and-eurasia-program/projects/european-election-watch/2020-elections/moldova |access-date=2025-09-23 |website=www.csis.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Pociumban |first=Anastasia |date=202 |title=Moldova's Presidential Elections and EU Referendum: A Critical Moment |url=https://www.ssoar.info/ssoar/handle/document/97766 |journal=Forschungsinstitut der Deutschen Gesellschaft für Auswärtige Politik |series=DGAP Memo |volume=21 |doi=10.60823/DGAP-24-41237-en |via=SSOAR}}</ref> і [[ліберальны кансерватызм|ліберальнага кансерватызму]].<ref name="Nordsieck2">{{cite web|last=Nordsieck|first=Wolfram|year=2019|title=Moldova|url=http://www.parties-and-elections.eu/moldova.html|access-date=2019-04-13|website=Parties and Elections in Europe}}</ref> У дакументах партыі заяўлена, што яна падтрымлівае [[сацыяльны лібералізм]].<ref name="pasplan2">{{cite web|title=Program-PAS|url=https://unpaspentru.md/wp-content/uploads/2016/08/PROGRAM_PAS_EN.pdf|access-date=2016-11-06|publisher=unpaspentru.md|archive-date=2016-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107093022/https://unpaspentru.md/wp-content/uploads/2016/08/PROGRAM_PAS_EN.pdf|url-status=dead}}</ref> Італьянскі навуковец Джан Марка Маізэ ахарактарызаваў партыю як [[папулізм|папулісцкую]].<ref>{{cite journal |last1=Moisé |first1=Gian Marco |title=Does Politics Need Foes? Three Focal Events that Explain Contemporary Moldovan Politics and the Risks for its Democracy |journal=Südosteuropa Mitteilungen |date=2024 |volume=64 |issue=2–03 |page=78 |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=1245532}}</ref> === Эканамічная палітыка === Згодна са сваёй праграмай, PAS падтрымлівае ідэю эканомікі, «заснаванай на прыватнай ініцыятыве», і выступае за «значнае скарачэнне бюракратыі на ўсіх этапах вядзення бізнесу».<ref name=programpas>{{cite web |url=https://unpaspentru.md/wp-content/uploads/2017/02/Party-of-Action-and-Solidarity-program.pdf |title=THE PROGRAM OF THE POLITICAL PARTY "ACTION AND SOLIDARITY PARTY" (PAS) |date=2016-05-15 |access-date=2020-12-30 |archive-date=2017-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170625042805/https://unpaspentru.md/wp-content/uploads/2017/02/Party-of-Action-and-Solidarity-program.pdf |url-status=dead }}</ref> У перадвыбарчай кампаніі на прэзідэнцкіх выбарах 2020 года кандыдатка ад партыі Мая Санду прапанавала павысіць [[Заработная плата#Мінімальная заработная плата|мінімальную заработную плату]] да 2000 [[Малдаўскі лей|леяў]] (каля 114 [[долар ЗША|долараў ЗША]]).<ref name=programmaia>{{Cite web|title=Program|url=https://maiasandu2020.md/program/|access-date=2020-11-16|website=Maia Sandu Președinte 2020|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030134906/https://maiasandu2020.md/program/|archive-date=30 кастрычніка 2020|url-status=dead}}</ref> === Знешняя палітыка === Як член [[Еўрапейская народная партыя|Еўрапейскай народнай партыі]] (ЕНП),<ref>{{cite web|last1=Milheiro|first1=Karine|date=2016-10-21|title=EPP Presidency: Maia Sandu is the change Moldova needs (EN+RO)|url=https://www.epp.eu/press-releases/epp-presidency-maia-sandu-is-the-change-moldova-needs-enro/|access-date=2021-05-13|work=EPP}}</ref> PAS падтрымлівае членства Малдовы ў [[Еўрапейскі Саюз|Еўрапейскім Саюзе]],<ref name="BBC">{{cite web|date=2020-11-16|title=Moldova election: Pro-EU candidate Maia Sandu wins presidency|publisher=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54942847|access-date=2021-05-16}}</ref><ref name="Politico">{{cite web|date=2020-11-16|title=Pro-EU Sandu becomes Moldova's president|url=https://www.politico.eu/article/pro-eu-sandu-takes-moldova-presidency-in-landslide/|access-date=2021-05-16|publisher=Politico}}</ref> усталяванне стратэгічнага партнёрства са [[ЗША|Злучанымі Штатамі]] і падтрыманне нармальных і бесканфліктных адносін з [[Расія]]й. Партыя падтрымлівае ўмацаванне адносін Малдовы з [[Румынія]]й, але не падтрымлівае адкрыта аб’яднанне Малдовы і Румыніі.<ref name=programpas /><ref>{{cite web |url=https://unpaspentru.md/wp-content/uploads/2020/12/Statut-PAS-August-2020.pdf |title=STATUTUL PARTIDULUI POLITIC "PARTIDUL ACŢIUNE ŞI SOLIDARITATE" (PAS) |language=ro |date=2016-05-15 |access-date=2020-12-30 |archive-date=2021-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115214559/https://unpaspentru.md/wp-content/uploads/2020/12/Statut-PAS-August-2020.pdf |url-status=dead }}</ref> == Кіраўніцтва == {{легенда|#FFE100|Займала пасады [[Прэзідэнт Малдовы|прэзідэнта]] і прэм’ер-міністра [[Малдова|Малдовы]]|outline=silver}}{{легенда|#FFF3AA|Таксама займаў пасаду старшыні [[Парламент Малдовы|парламента Малдовы]]|outline=silver}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! style="background:#ccc;"| № ! style="background:#ccc;"| Імя ! style="background:#ccc;"| Выява ! style="background:#ccc;"| Пачатак тэрміну ! style="background:#ccc;"| Канец тэрміну ! style="background:#ccc;"| Працягласць |- align="center" style="background:#FFE100" ! 1 | [[Мая Санду]] | [[Файл:Maia Sandu in October 2021.jpg|80px]] | 15 мая 2016 | 10 снежня 2020 | {{nowrap|4 гады, 6 месяцаў, 25 дзён}} |- align="center" style="background:#FFF3AA" !2 | [[Ігар Гросу]] | [[Файл:Igor Grosu 2023.png|80px]] | 15 мая 2022 | ''Дзеючы'' | |} === Дзеючае кіраўніцтва === * [[Ігар Гросу]] — Старшыня; Старшыня [[Парламент Малдовы|Парламента]] * {{нп5|Артур Міжа|Артур Міжа|en|Artur Mija}} — Генеральны сакратар; Генеральны сакратар Урада * {{нп5|Міхай Папшой|Міхай Папшой|en|Mihai Popșoi}} — Віцэ-старшыня; Намеснік прэм’ер-міністра, Міністр замежных спраў * {{нп5|Уладзімір Боля|Уладзімір Боля|en|Vladimir Bolea}} — Віцэ-старшыня; Намеснік прэм’ер-міністра, Міністр інфраструктуры і рэгіянальнага развіцця * {{нп5|Дан Перчун|Дан Перчун|en|Dan Perciun}} — Віцэ-старшыня; Міністр адукацыі і даследаванняў * {{нп5|Дойна Герман|Дойна Герман|en|Doina Gherman}} — Віцэ-старшыня; Віцэ-спікер парламента * {{нп5|Ліліяна Нікалаеску-Анафрэй|Ліліяна Нікалаеску-Анафрэй|en|Liliana Nicolaescu-Onofrei}} — Віцэ-старшыня; Дэпутат парламента * {{нп5|Раду Марыян|Раду Марыян|en|Radu Marian (politician)}} — Віцэ-старшыня; Дэпутат парламента * {{нп5|Вераніка Рошка|Вераніка Рошка|en|Veronica Roșca}} — Віцэ-старшыня; Дэпутат парламента * {{нп5|Ліліян Карп|Ліліян Карп|en|Lilian Carp}} — Віцэ-старшыня; Дэпутат парламента * {{нп5|Ларыса Волах|Ларыса Волах|en|Larisa Voloh}} — Віцэ-старшыня; Дэпутат парламента * Адрыян Бэлуцэл — Віцэ-старшыня; Кіраўнік апарата [[Прэзідэнт Малдовы|прэзідэнта Малдовы]] * Віржыліу Пысларук — Віцэ-старшыня; Дэпутат парламента * Іна Кашэру — Віцэ-старшыня; Дэпутат парламента * Іон Гроза — Віцэ-старшыня; Дэпутат парламента == Вынікі на выбарах == === [[Парламент Малдовы|Парламенцкія выбары]] === {| class=wikitable style=text-align:center |+ |- ! rowspan="2" |Выбары ! rowspan="2" |Лідар ! colspan="5" scope="col" |Вынік ! rowspan="2" |Месца ! rowspan="2" |Урад |- !Галасы !% !± п.п. !Месцы !+/- |- !rowspan="2" |2019 |rowspan="2" |[[Мая Санду]] |rowspan="2" |380 181 |rowspan="2" |26.84 (ACUM){{Заўвага|ACUM атрымаў 26 месцаў, з якіх 15 дасталіся PAS, а 11 — ППГП.}} |rowspan="2" bgcolor="lightgrey" |''Новая'' |rowspan="2" |15/101 |rowspan="2" bgcolor="lightgrey" |''Новая'' |rowspan="2" | 3-е |Кааліцыйны ўрад большасці (ACUM (PAS-ППГП)-[[Партыя сацыялістаў Рэспублікі Малдова|ПСРМ]]) (2019) |- |Апазіцыя ўраду [[Партыя сацыялістаў Рэспублікі Малдова|ПСРМ]]-{{нп5|Еўрапейская сацыял-дэмакратычная партыя (Малдова)|ДПМ|en|European Social Democratic Party}} (2019-2021) |- !2021 |rowspan="2"|[[Ігар Гросу]] |774 754 |52.80 |{{increase}} 25.96 |63/101 |{{increase}} 48 | 1-е | Урад канстытуцыйнай большасці<br />Кабінет Гаўрыліцы (2021—2023)<br />Кабінет Рэчана (з 2023) |- !2025 |792 557 |50.20 |{{decrease}} 2.60 |55/101 |{{decrease}} 8 | 1-е | Урад большасці |- |} === [[Прэзідэнт Малдовы|Прэзідэнцкія выбары]] === {| class=wikitable style=text-align:center |+ |- ! rowspan="2" |Выбары ! rowspan="2" |Кандыдат ! colspan="2" scope="col" |Першы тур ! colspan="2" |Другі тур ! rowspan="2" |Абранне |- !'''Галасы''' !'''%''' !'''Галасы''' !'''%''' |- !2016 |[[Мая Санду]] |549 152 |38.71 |766 593 |47.89 |{{не}} |- !2020 |[[Мая Санду]] |487 635 |36.16 |943 006 |57.72 |{{так}} |- !2024 |Падтрымка [[Мая Санду|Маі Санду]]{{Заўвага|name=Sandu|Прэзідэнт Малдовы традыцыйна пакідае членства ў партыі пасля ўступлення на пасаду. Хоць Санду афіцыйна была незалежнай кандыдаткай, яе кампанія была падтрымана і прафінансавана партыяй «Дзеянне і салідарнасць» (PAS).}} |656 852 |42.49 |930 139 |55.35 |{{так}} |- |} == Заўвагі == <references group="заўв"/> == Крыніцы == {{reflist}} [[Катэгорыя:Палітычныя партыі, заснаваныя ў 2016 годзе]] [[Катэгорыя:Палітычныя партыі Малдовы]] 6gcch259biynk3355j6yjwap4l832pi 0 793978 5237785 5049311 2026-11-03T12:41:35Z KHMELNYTSKYIA 59744 5237785 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}}{{цёзкі2|Кітаеўскі}} '''Уладзімір Ігнацьевіч Кітаеўскі''', укр. '''Володимир Ігнатович Кітаєвський''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Украінская мова|украінскі]] паэт, сябра [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]]<ref>{{Кніга|загаловак=До тебе, світе…: Укр. літ. Берестейщини : Проза. Поезія. Публіцистика|адказны=Упоряд., передм., тексти біогр. і ред. А.П.Цвиды|год=2003|месца=Київ|выдавецтва=Укр. центр духов. культури|старонкі=169—182}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Стаўпы Кобрынскага павета (цяпер [[Жабінкаўскі раён]]). Бацька Ігнат Іванавіч Кітаеўскі, унтэр-афіцэр, маці Ганна Васільеўна Кескевіч, дачка пісара – родам з [[Каменец|Камянца]]. Уладзімір меў старэйшых братоў Хведара і Пятра<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zhabinkalib.by/history/literary-map/kitaewski-uladzimir-ignatavich|title=Кітаеўскі Уладзімір Ігнатавіч|website=Жабинковская районная центральная библиотечная система|access-date=2025-10-23}}</ref>. Вучыўся ў [[Брэсцкая мужчынская гімназія|Брэст-Літоўскай мужчынскай гімназіі]]. У 1915 годзе прызваны ў расійскае войска, на фронце [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] атрымаў чын афіцэра 17-га Фінляндскага палка, быў двойчы паранены. Сям’я Кітаеўскага трапіла ў [[бежанства]] ў [[Херсонская губерня|Херсонскую губерню]], дзе бацька памёр ад грыпу. Пасля ранення Кітаеўскі хадайнічаў пра накіраванне на службу санітарам у бальніцу Херсона, каб быць побач з маці. Вярнуўшыся з бежанства, у часе вайны сядзіба ў Стаўпах згарэла. Уладзімір уладкаваўся на чыгунку і ўзяў крэдыт на будаўніцтва новага дома. Быў арыштаваны [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскімі ўладамі]] пры спробе нелегальна перайсці мяжу, каб сустрэцца з каханай, якую пакінуў у Херсоне. У 1930 годзе Кітаеўскі ўзяў шлюб з Юліяй Мендзяльчук, у 1932 годзе нарадзілася дачка Галіна, у 1936 годзе сын Вячаслаў. У 1938—1939 гадах быў войтам гміны ў Тэўлях<ref>{{Артыкул|спасылка=https://esu.com.ua/article-6644|аўтар=О. Л. Ільїн, Н. Г. Марчук|загаловак=Китаєвський Володимир Ігнатович|год=2013-12-12|мова=uk|выданне=Енциклопедія Сучасної України}}</ref>, дапамагаў сялянам рыхтаваць скаргі, адкрыў украінскую школу, за што быў звольнены. Пры савецкай уладзе кароткі час узначальваў [[сельсавет]], скончыў настаўніцкія курсы і працаваў настаўнікам у вёсцы [[Свішчы]] Жабінкаўскага раёна, але неўзабаве быў звольнены за працу войтам пры Польшчы. Моцна прастудзіўся падчас веласіпеднай паездкі ў [[Кобрын]] і ў ноч на 1 студзеня 1941 года памёр. Пахаваны ў вёсцы Тэўлі Кобрынскага раёна. == Творчасць == Уладзімір Кітаеўскі ўсё жыццё пісаў сацыяльную і лірычную паэзію па-ўкраінску, публічна чытаў вершы аднасяльчанам, родным прысвячаў акравершы. Гісторыю сваіх землякоў, прымусовую эвакуацыю падчас Першай сусветнай вайны і наступныя падзеі пераасэнсаваў у вершы “Бацкаўшчына”:<blockquote>Згадайте, згадайте минуле, селяне, Було то давненько — тринадцять, май, лiт, Як рiднi оселi свої оставляли, Свiй власний пожиток та й рушили в свiт. Ішли ми зi смутком в далеку Росiю, Здавалось, навiки cвiй край залишив… А нашi оселi свiчками горiли… Гармати ревiли — бiй страшний кипiв. (...)</blockquote>Друкаваўся ў львоўскім часопісе «Вікна», у 1939—1940 гадах дасылаў у Мінск вершы на рускай мове і падаў заяву ў Саюз пісьменнікаў БССР. Пасля смерці паэта сям’я атрымала афіцыйны адказ, што ён прыняты ў Саюз пісьменнікаў. У час вайны жонка Кітаеўскага закапала вядро з яго рукапісамі, так частка з іх ацалела. Цяпер яны захоўваюцца ў [[Цэнтральны дзяржаўны архiў-музей літаратуры і мастацтва Украіны|Цэнтральным дзяржаўным архiве-музеі літаратуры і мастацтва Украіны]]. У 2015 годзе ў Брэсце дзякуючы намаганням унучкі паэта Аліны Мідушэўскай быў выдадзены зборнік “Стаўпы”, які ўвайшлі ўсе вядомыя вершы Кітаеўскага на рускай і ўкраінскіх мовах. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|154867}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кітаеўскі Уладзімір Ігнацьевіч}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-24}} [[Катэгорыя:Украінамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] m6c8zaxo25oxikby4094c5gi7x9pdiw 5237795 5237785 2026-11-03T12:51:53Z KHMELNYTSKYIA 59744 5237795 wikitext text/x-wiki {{Пісьменнік}}{{цёзкі2|Кітаеўскі}} '''Уладзімір Ігнацьевіч Кітаеўскі''', укр. '''Володимир Ігнатович Кітаєвський''' ({{ВД-Прэамбула}}) — [[Украінская мова|украінскі]] паэт, сябра [[Саюз пісьменнікаў БССР|Саюза пісьменнікаў БССР]]<ref>{{Кніга|загаловак=До тебе, світе…: Укр. літ. Берестейщини : Проза. Поезія. Публіцистика|адказны=Упоряд., передм., тексти біогр. і ред. А.П.Цвиды|год=2003|месца=Київ|выдавецтва=Укр. центр духов. культури|старонкі=169—182}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў вёсцы Стаўпы Кобрынскага павета (цяпер [[Жабінкаўскі раён]]). Бацька Ігнат Іванавіч Кітаеўскі, унтэр-афіцэр, маці Ганна Васільеўна Кескевіч, дачка пісара — родам з [[Каменец|Камянца]]. Уладзімір меў старэйшых братоў Хведара і Пятра<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://zhabinkalib.by/history/literary-map/kitaewski-uladzimir-ignatavich|title=Кітаеўскі Уладзімір Ігнатавіч|website=Жабинковская районная центральная библиотечная система|access-date=2025-10-23}}</ref>. Вучыўся ў [[Брэсцкая мужчынская гімназія|Брэст-Літоўскай мужчынскай гімназіі]]. У 1915 годзе прызваны ў расійскае войска, на фронце [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] атрымаў чын афіцэра 17-га Фінляндскага палка, быў двойчы паранены. Сям’я Кітаеўскага трапіла ў [[бежанства]] ў [[Херсонская губерня|Херсонскую губерню]], дзе бацька памёр ад грыпу. Пасля ранення Кітаеўскі хадайнічаў пра накіраванне на службу санітарам у бальніцу Херсона, каб быць побач з маці. Вярнуўшыся з бежанства, у часе вайны сядзіба ў Стаўпах згарэла. Уладзімір уладкаваўся на чыгунку і ўзяў крэдыт на будаўніцтва новага дома. Быў арыштаваны [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|польскімі ўладамі]] пры спробе нелегальна перайсці мяжу, каб сустрэцца з каханай, якую пакінуў у Херсоне. У 1930 годзе Кітаеўскі ўзяў шлюб з Юліяй Мендзяльчук, у 1932 годзе нарадзілася дачка Галіна, у 1936 годзе сын Вячаслаў. У 1938—1939 гадах быў войтам гміны ў Тэўлях<ref>{{Артыкул|спасылка=https://esu.com.ua/article-6644|аўтар=О. Л. Ільїн, Н. Г. Марчук|загаловак=Китаєвський Володимир Ігнатович|год=2013-12-12|мова=uk|выданне=Енциклопедія Сучасної України}}</ref>, дапамагаў сялянам рыхтаваць скаргі, адкрыў украінскую школу, за што быў звольнены. Пры савецкай уладзе кароткі час узначальваў [[сельсавет]], скончыў настаўніцкія курсы і працаваў настаўнікам у вёсцы [[Свішчы]] Жабінкаўскага раёна, але неўзабаве быў звольнены за працу войтам пры Польшчы. Моцна прастудзіўся падчас веласіпеднай паездкі ў [[Кобрын]] і ў ноч на 1 студзеня 1941 года памёр ад туберкулёзу<ref>''Хміль І.'' Українське Полісся. — Чікаґо: Видавництво Товариств колишніх вояків УПА в ЗСА і Канаді, 1976. — С. 199</ref>. Пахаваны ў вёсцы Тэўлі Кобрынскага раёна. == Творчасць == Уладзімір Кітаеўскі ўсё жыццё пісаў сацыяльную і лірычную паэзію па-ўкраінску, публічна чытаў вершы аднасяльчанам, родным прысвячаў акравершы. Гісторыю сваіх землякоў, прымусовую эвакуацыю падчас Першай сусветнай вайны і наступныя падзеі пераасэнсаваў у вершы «Бацкаўшчына»:<blockquote>Згадайте, згадайте минуле, селяне, Було то давненько — тринадцять, май, лiт, Як рiднi оселi свої оставляли, Свiй власний пожиток та й рушили в свiт. Ішли ми зi смутком в далеку Росiю, Здавалось, навiки cвiй край залишив… А нашi оселi свiчками горiли… Гармати ревiли — бiй страшний кипiв. (…)</blockquote>Друкаваўся ў львоўскім часопісе «Вікна», у 1939—1940 гадах дасылаў у Мінск вершы на рускай мове і падаў заяву ў Саюз пісьменнікаў БССР. Пасля смерці паэта сям’я атрымала афіцыйны адказ, што ён прыняты ў Саюз пісьменнікаў. У час вайны жонка Кітаеўскага закапала вядро з яго рукапісамі, так частка з іх ацалела. Цяпер яны захоўваюцца ў [[Цэнтральны дзяржаўны архiў-музей літаратуры і мастацтва Украіны|Цэнтральным дзяржаўным архiве-музеі літаратуры і мастацтва Украіны]]. У 2015 годзе ў Брэсце, дзякуючы намаганням унучкі паэта Аліны Мідушэўскай, быў выдадзены зборнік «Стаўпы», які ўвайшлі ўсе вядомыя вершы Кітаеўскага на рускай і ўкраінскіх мовах. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{bis.nlb.by|154867}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Кітаеўскі Уладзімір Ігнацьевіч}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-10-24}} [[Катэгорыя:Украінамоўныя паэты]] [[Катэгорыя:Паэты Беларусі]] 8gopjh9lkc14ym48e4h36bt6up9rp78 0 797067 5238036 5233302 2026-11-03T22:33:29Z Bk1949 50943 5238036 wikitext text/x-wiki [[Файл:Diarush of Aphanasiy.jpg|thumb|«Дыярыуш» [[Афанасій Брэсцкі|прападобнага Афанасія]]]] '''Дыя́рыуш''' (ад {{lang-la|diarium}} — [[дзённік]]) — [[жанр]] [[гісторыка-дакументальная проза|гістарычна-дакументальнай прозы]] ў [[старабеларуская літаратура|старажытнай беларускай]] і [[польская літаратура|польскай літаратуры]], у якім падзеі грамадска-палітычнага або прыватнага жыцця пададзены ў храналагічнай паслядоўнасці ў форме датаваных запісаў праз суб’ектыўнае ўспрыняцце аўтара{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=612}}. == Гісторыя і развіццё == У [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікім Княстве Літоўскім]] дыярыушы ствараліся з [[XVI стагоддзе|XVI стагоддзя]] пераважна прадстаўнікамі [[шляхта|шляхецкага саслоўя]], якія адлюстроўвалі падзеі свайго гаспадарчага і асабістага жыцця, а таксама найбольш важныя палітычныя падзеі. На станаўленне жанру ўплывалі [[летапіс]]ы і [[хроніка|хронікі]], у якіх у XVI стагоддзі выявілася тэндэнцыя да «алітаратурвання» храналагічных запісаў, а таксама дзённікі [[сойм]]аў і [[пасольства|пасольстваў]]{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=612}}. У другой палове XVI стагоддзя на змену традыцыйнаму летапісанню прыйшлі разнастайныя творы ў выглядзе аглядаў, хранографаў, сінопсісаў і сямейных дзённікаў. У [[XVII стагоддзе|XVII]]—[[XVIII стагоддзе|XVIII стагоддзях]] у форме дыярыуша ствараліся дзелавыя і [[аўтабіяграфія|аўтабіяграфічныя]] запісы, журналы [[падарожжа|падарожжаў]] і [[Ваенны паход|ваенных паходаў]], [[мемуары]]. Яны пісаліся па свежых слядах падзей і вылучаліся павышанай увагай да асобы чалавека, яго запатрабаванняў і сацыяльнага быту{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=612}}. Каштоўнай [[гістарычная крыніца|гістарычнай крыніцай]] з’яўляюцца [[Соймавы дыярыуш|соймавыя дыярыушы]]{{sfn|Беларуская энцыклапедыя|1998|с=315}}. З сярэдзіны XVIII ст. дыярыушы ўсё больш выцясняліся [[успаміны|ўспамінамі]], заснаванымі на рэтраспектыўнай рэляцыі, то бок аўтар успамінаў вядзе апавяданне з пазіцыі чалавека, які глядзіць на сваё мінулае з цяперашняга моманту. == Вядомыя дыярыушы ў беларускай літаратуры == [[Файл:Еўлашоўскі рукапіс.jpg|thumb|злева|Старонка з успамінаў Ф. Еўлашоўскага]] * Першым у ВКЛ дыярыушам аўтабіяграфічнага характару лічацца «Гістарычныя запіскі» [[Фёдар Міхайлавіч Еўлашоўскі|Фёдара Еўлашоўскага]] (канец XVI — пачатак XVII ст.){{sfn|ЭВКЛ|2005|с=612}}. * Дыярыуш [[Афанасій Брэсцкі|Афанасія Філіповіча]] (1-я пал. XVII ст.) — першы твор гісторыка-мемуарнага жанру на беларускай мове, які мае адпаведны загаловак «Дыярыуш»{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=612}}. * Першымі мемуарнымі дыярыушамі на польскай мове ў ВКЛ былі дзённікі бацькі і сына [[Самуіл Маскевіч|Самуіла]] і [[Багуслаў Казімір Маскевіч|Багуслава Маскевічаў]]. Дыярыуш Самуіла Маскевіча, апроч таго, вылучаецца высокім мастацкім майстэрствам{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=612}}. * Да жанру таксама належаць творы [[І. Будзіла|І. Будзілы]], [[Ян Пётр Сапега|Я.&nbsp;П.&nbsp;Сапегі]], [[Ян Антоні Храпавіцкі|Я.&nbsp;А.&nbsp;Храпавіцкага]], [[Я. У. Пачобут-Адляніцкі|Я.&nbsp;У.&nbsp;Пачобута-Адляніцкага]], [[С. Незабітоўскі|С.&nbsp;Незабітоўскага]], [[Я. Цадроўскі|Я.&nbsp;Цадроўскага]], [[Дыярыуш Абуховічаў|сямейная хроніка Абуховічаў]], дыярыуш [[Францішак Шырма|Ф. Шырмы]] і іншыя{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=612}}. * Штодзённыя запісы нясвіжскага ардыната [[Міхал Казімір Радзівіл Рыбанька|М. К. Радзівіла Рыбанькі]] займаюць 8 рукапісных тамоў (цалкам не выдадзены){{sfn|ЭВКЛ|2005|с=612}}. * Форму дыярыуша маюць [[Баркулабаўскі летапіс]] і запіскі [[Багуслаў Радзівіл|Б. Радзівіла]] («З дыярыуша горада Слуцка»){{sfn|ЭВКЛ|2005|с=612}}. == Замежныя і расійскія дзённікі == Шмат дзённікавых запісаў і мемуараў пакінулі замежныя падарожнікі і паслы, якія праязджалі праз ВКЛ: [[У. Кокс]], [[Іаган Бернулі|І. Бернулі]], [[Жан Эмануэль Жылібер|Ж.&nbsp;Э.&nbsp;Жылібер]], [[Георг Форстэр|Г. Форстэр]], [[Г. Гейкінг]], [[П. Кампенгаўзен]] і іншыя{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=612}}. Дзеянні расійскіх войскаў у перыяд [[Падзелы Рэчы Паспалітай|падзелаў Рэчы Паспалітай]] адлюстраваны ў дзённіках расійскіх генералаў [[П. М. Крачэтнікаў|П.&nbsp;М.&nbsp;Крачэтнікава]] (1767—1768) і [[М. М. Крачэтнікаў|М.&nbsp;М.&nbsp;Крачэтнікава]] (1792), а таксама ў дзённіку капітана Маскоўскага грэнадзёрскага палка Гразева пра падзеі [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]] ў [[Вільня|Вільні]] і генерала [[А. І. Безбародка|А.&nbsp;І.&nbsp;Безбародкі]] пра знаходжанне караля [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста Панятоўскага]] ў [[Гродна|Гародні]] ў 1795—1796 гадах{{sfn|ЭВКЛ|2005|с=612}}. == Гл. таксама == * [[Silva rerum]] == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭВКЛ|том=1|старонкі=612|аўтар=|артыкул=Дыярыуш|ref=ЭВКЛ}} * {{Крыніцы/БЭ|том=6|старонкі=315|аўтар=[[А. Ф. Коршунаў]]|артыкул=Дыярыуш|ref=Беларуская энцыклапедыя}} * {{кніга |загаловак=Помнікі старадаўняй беларускай пісьменнасці |месца=Мн. |год=1975}} * {{кніга |загаловак=Помнікі мемуарнай літаратуры Беларусі XVII ст. |месца=Мн. |год=1983}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Літаратурныя жанры]] [[Катэгорыя:Мемуарыстыка]] [[Катэгорыя:Старажытнабеларуская літаратура]] [[Катэгорыя:Літаратура Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Дыярыушы]] f0mql86z96x5xzg39pkisa9d0toxiov 0 797125 5238203 5180065 2026-11-04T09:18:03Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238203 wikitext text/x-wiki Ніжэй паданая табліца [[Парадак велічыні|парадкаў велічыні]] [[ціск]]у, выражаных у [[Паскаль (адзінка вымярэння)|паскалях]] (Па). {| class="wikitable" |- !Парадак велічыні ! style="width:100px;"|Ціск !Апісанне !Разлікі |- | 10⁻¹⁷ Па<div id="10aPa"></div> | {{comment|10 аПа|10 атапаскаляў {{=}} {{num|0,000 000 000 000 000 01}} паскаля}} | Ціск у адкрытым космасе ў [[Войд|міжгалактычных войдах]]<ref name=ccmr_vacuum>{{cite web|last=Li|first=Yulin|title=The ins and out of man-made and natural vacuums|url=https://www.ccmr.cornell.edu/education/ask/index.html?quid=1026|website=Ask A Scientist!|publisher=Cornell Center for Materials Research|access-date=1 студзеня 2012|quote=10{{sup|−19}} torr|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112015259/http://www.ccmr.cornell.edu/education/ask/index.html?quid=1026|archive-date=12 студзеня 2012}}</ref>. |{{math|10{{sup|−19}} [[Тор (адзінка вымярэння)|тор]] × 133{{sfrac|Па|тор}} {{=}} 1,33 × 10{{sup|−17}} Па ≈ 10{{sup|−17}} Па}} |- | 10⁻¹⁵ Па<div id="1fPa"></div> | {{comment|1 фПа|1 фемтапаскаль {{=}} {{num|0,000 000 000 000 001}} паскаля}}–{{comment|10 фПа|10 фемтапаскаляў {{=}} {{num|0,000 000 000 000 01}} паскаля}} | Ціск у адкрытым космасе паміж зоркамі ў [[Млечны Шлях|Млечным Шляху]]<ref name=ccmr_vacuum/>. |{{math|10{{sup|−17}} [[Тор (адзінка вымярэння)|тор]] × 133{{sfrac|Па|тор}} {{=}} 1,33 × 10{{sup|−15}} Па ≈ 10{{sup|−15}} Па}} |- | 10⁻¹² Па<div id="1pPa"></div> | < {{comment|1 пПа|1 пікапаскаль {{=}} {{num|0,000 000 000 001}} паскаля}} | Найніжэйшы ціск, атрыманы ў лабараторных умовах<ref name=thompson>{{Cite journal | volume = 14 | issue = 1 | pages = 643–645 | last = Thompson | first = W. | title = Characteristics of a cryogenic extreme high-vacuum chamber | journal = Journal of Vacuum Science and Technology | year = 1977 | doi = 10.1116/1.569168 |bibcode = 1977JVST...14..643T }}</ref>. | |- | rowspan=2 | 10⁻¹¹ Па<div id="10pPa"></div> |- | {{comment|40 пПа|40 пікапаскаляў {{=}} {{num|0,000 000 000 04}} паскаля}} | [[Атмасфера Месяца]] ўдзень<ref name=atm_moon>{{cite book|title=Lunar sourcebook|url=https://archive.org/details/lunarsourcebooku0000unse_d7k0|url-access=registration|chapter-url-access=registration|year=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-33444-0|chapter=The lunar environment|quote=The undisturbed gas concentration is only about 2×10{{sup|5}} molecules/cm{{sup|3}} during the lunar night, falling to perhaps 10{{sup|4}} molecules/cm{{sup|3}} during the lunar day.}}</ref>, вельмі прыблізна ({{val|4|e=−11|u=Па}}). |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}} Для атрымання значэння ціску з канцэнтрацыі малекул выкарыстоўваецца закон ідэальнага газу (у мікраскапічнай форме). Каб атрымаць вынік 40 пПа (пікапаскаляў), формула ўключае тэмпературу паверхні Месяца ўдзень (каля 290 [[Кельвін (адзінка вымярэння)|Кельвінаў]], што роўна {{num|16,85|°C}}).<br /> Поўная формула разліку: {{math|P {{=}} n ⋅ k ⋅ T}}, дзе * n — канцэнтрацыя малекул (неабходна перавесці ў метры); * k — [[пастаянная Больцмана]]; * T — сярэдняя тэмпература на паверхні Месяца ўдзень.<br /> Разлік па законе ідэальнага газу (<math>P=nkT</math>): {{math|P {{=}} 10{{sup|4}} {{sfrac|малекул|см{{sup|3}}}} × [[Пастаянная Больцмана|k{{sub|B}}]] × T{{sub|удзень}} ≈ (10{{sup|10}} м{{sup|−3}}) × (1,38 × 10{{sup|−23}} [[Джоўль (адзінка вымярэння)|Дж]]/К) × 290 [[Кельвін (адзінка вымярэння)|К]] ≈ 4 × 10{{sup|−11}} Па ≈ 40 пПа}}{{Канец схаванага блока}} |- | rowspan=3 | 10⁻¹⁰ Па<div id="100pPa"></div> | < {{comment|100 пПа|100 пікапаскаляў {{=}} {{num|0,000 000 000 1}} паскаля}} | Экстрэмальна высокі вакуум<ref>{{cite web |url=https://www.jlab.org/accel/inj_group/docs/2006/XHV.pdf |title=Extreme High Vacuum: The Need, Production and Measurement |last1=Stultzman |first1=Marcy |last2=Adderley |first2=Philip |last3=Poelker |first3=Matt |publisher=Thomas Jefferson National Accelerator Facility (Jefferson Lab) |location=AVS 53rd International Symposium |date=14 November 2006 |access-date=20 верасня 2022}}</ref>. | |- | {{comment|100 пПа|100 пікапаскаляў {{=}} {{num|0,000 000 000 1}} паскаля}} | [[Атмасфера Меркурыя]], вельмі прыблізна ({{val|1|e=−10|u=Па}})<ref name="NASAMFS">{{cite web |title= Mercury Fact Sheet |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html |publisher=NASA |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724161511/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html |archive-date=2008-07-24 |quote=~10{{sup|−15}} bar}}</ref>. |{{math|10{{sup|−15}} [[Бар (адзінка вымярэння)|бар]] × 10{{sup|5}} {{sfrac|Па|бар}} {{=}} 10{{sup|−10}} Па}} |- | {{comment|300 пПа|300 пікапаскаляў {{=}} {{num|0,000 000 000 3}} паскаля}} | [[Атмасфера Месяца]] ўначы<ref name="atm_moon"/>, вельмі прыблізна ({{val|3|e=−10|u=Па}})<ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html|title = Moon Fact Sheet}}</ref>. <!-- Канцэнтрацыя атамаў у атмасферы Месяца ўначы вышэйшая, чым днём, таму што лёгкія газы губляюцца ў выніку тэрмічнага ўцякання (дысіпацыі) падчас больш гарачага дня. --> |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}} Для атрымання значэння ціску з канцэнтрацыі малекул выкарыстоўваецца закон ідэальнага газу (у мікраскапічнай форме). Каб атрымаць вынік 300 пПа (пікапаскаляў), формула ўключае тэмпературу паверхні Месяца ўначы (каля 100 [[Кельвін (адзінка вымярэння)|Кельвінаў]], што роўна {{num|−173|°C}}).<br /> Поўная формула разліку: {{math|P {{=}} n ⋅ k ⋅ T}}, дзе * n — канцэнтрацыя малекул (неабходна перавесці ў метры); * k — [[пастаянная Больцмана]]; * T — сярэдняя тэмпература на паверхні Месяца ўначы.<br /> Разлік па законе ідэальнага газу (<math>P=nkT</math>): {{math|P {{=}} 2 × 10{{sup|5}} {{sfrac|малекул|см{{sup|3}}}} × [[Пастаянная Больцмана|k{{sub|B}}]] × T{{sub|уначы}} ≈ (2 × 10{{sup|11}} м{{sup|−3}}) × (1,38 × 10{{sup|−23}} [[Джоўль (адзінка вымярэння)|Дж]]/К) × 100 [[Кельвін (адзінка вымярэння)|К]] ≈ 2,76 × 10{{sup|−10}} Па ≈ 3 × 10{{sup|−10}} Па ≈ 300 пПа}}{{Канец схаванага блока}} |- |rowspan=2| 10⁻⁹ Па<div id="1nPa"></div> | < {{comment|1 нПа|1 нанапаскаль {{=}} {{num|0,000 000 001}} паскаля}} | Вакуум, які чакаецца ў трубе пучка ў [[Эксперымент «ATLAS»|эксперыменце «ATLAS»]] на [[Вялікі адронны калайдар|Вялікім адронным калайдэры]]<ref>{{cite web|title=Bringing the vacuum to its lowest value|url=http://atlas-service-enews.web.cern.ch/atlas-service-enews/2007-8/news_07-8/news_bakeout.php|website=ATLAS e-News|publisher=CERN|access-date=1 студзеня 2012|date=28 July 2008|quote=we expect pressures below 10{{sup|−9}} Pa|archive-date=7 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107130430/http://atlas-service-enews.web.cern.ch/atlas-service-enews/2007-8/news_07-8/news_bakeout.php|url-status=dead}}</ref> (працоўны дыяпазон ад 1 да 10 нПа)<ref>{{cite web |url=https://www.vacuumscienceworld.com/blog/the-main-cern-vacuum-systems-explained |title=The Main CERN Vacuum Systems Explained |website=Vacuum Science World |date=14 December 2018 |access-date=20 верасня 2022}}</ref>. | |- | ~{{comment|1 нПа|1 нанапаскаль {{=}} {{num|0,000 000 001}} паскаля}} | Прыблізны ціск сонечнага ветру на адлегласці [[Зямля|Зямлі]] ад Сонца<ref>{{cite web |title=Explanation of Solar Wind Dials |url=http://www.swpc.noaa.gov/SWN/sw_dials.html |publisher=NASA |access-date=29 снежня 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120102113559/http://www.swpc.noaa.gov/SWN/sw_dials.html |archive-date=2 студзеня 2012}}</ref> (зменная велічыня). | |- |rowspan=2| 10⁻⁸ Па<div id="10nPa"></div> | {{comment|10 нПа|10 нанапаскаляў {{=}} {{num|0,000 000 01}} паскаля}} | Ціск унутры [[Вакуумная камера|вакуумнай камеры]] для лазернага ахалоджвання атамаў ([[магніта-аптычная пастка]])<ref>{{cite journal |last1=Altin |first1=P. A. |last2=Robins |first2=N. P. |year=2010 |title=Rubidium-85 tunable-interaction Bose–Einstein condensate machine |journal=Review of Scientific Instruments |volume=81 |issue=6 |pages=063103–063103–9 |doi=10.1063/1.3430538 |pmid=20590221 |arxiv = 1003.4819 |bibcode = 2010RScI...81f3103A |s2cid=23474264 }}</ref>. | |- | ад {{comment|10 нПа|10 нанапаскаляў {{=}} {{num|0,000 000 01}} паскаля}}<br/>да {{comment|700 нПа|700 нанапаскаляў {{=}} {{num|0,000 000 7}} паскаля}} | Атмасферны ціск на [[Нізкая калязямная арбіта|нізкай калязямнай арбіце]], вышыня каля 500 км<ref>{{cite web |title=Low Earth Orbit Spacecraft Charging Design Handbook |url=http://standards.nasa.gov/documents/viewdoc/3315626/3315626 |publisher=NASA |access-date=5 студзеня 2012 |format=PDF |year=2007 |quote=ambient pressure is in the range of 10{{sup|−10}} to 5×10{{sup|−8}} Torr. |archive-url=https://web.archive.org/web/20111015110611/https://standards.nasa.gov/documents/viewdoc/3315626/3315626 |archive-date=15 кастрычніка 2011 |df=dmy-all}}</ref>. |Мінімальнае значэнне: {{math|10{{sup|−10}} [[Тор (адзінка вымярэння)|тор]] × 133,3{{sfrac|Па|тор}} {{=}} 1,3 × 10{{sup|−8}} Па}}<br /> Максімальнае значэнне: {{math|5 × 10{{sup|−8}} [[Тор (адзінка вымярэння)|тор]] × 133,3{{sfrac|Па|тор}} {{=}} 6,7 × 10{{sup|−6}} Па}} |- || 10⁻⁷ Па<div id="100nPa"></div> | {{comment|100 нПа|100 нанапаскаляў {{=}} {{num|0,000 000 1}} паскаля}} | Найвышэйшы ціск, які ўсё яшчэ лічыцца [[Звышвысокі вакуум|звышвысокім вакуумам]]<ref name=avs_vacuum>{{Cite web | author=American Vacuum Society | title=Glossary | website=AVS Reference Guide | url=http://www.aip.org/avsguide/refguide/glossary.html#v | access-date=2011-12-28 | archive-url=https://web.archive.org/web/20060304160701/http://www.aip.org/avsguide/refguide/glossary.html#v | archive-date=2006-03-04 }}</ref>. |{{math|10{{sup|−9}} [[Тор (адзінка вымярэння)|тор]] × {{sfrac|101325|760}}Па/тор {{=}} 1,33 × 10{{sup|−7}} Па ≈ 10{{sup|−7}} Па}} |- | rowspan=3 | 10⁻⁶ Па<div id="1&nbsp;μPa"></div> | ад {{comment|0,1 мкПа|0,1 мікрапаскаля {{=}} {{num|0,000 000 1}} паскаля}}<br/>да {{comment|10 мкПа|10 мікрапаскаляў {{=}} {{num|0,000 01}} паскаля}} | Ціск унутры [[Электронна-прамянёвая трубка|электронна-прамянёвай трубкі]] (прыблізна)<ref>Topic 7 |The Cathode-Ray Tube. aw.com. 2003-08-01</ref><ref>Jump up ^ repairfaq.org — Sam’s Laser FAQ — Vacuum Technology for Home-Built Gas Lasers. repairfaq.org. 2012-08-02</ref>. | |- | {{comment|1 мкПа|1 мікрапаскаль {{=}} {{num|0,000 001}} паскаля}} | Апорны ціск для [[Гідраакустыка|гуку ў вадзе]]<ref name="surtass">{{cite web |title=Terminology |url=http://www.surtass-lfa-eis.com/Terms/ |publisher=SURTASS LFA EIS |access-date=11 November 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051210184332/http://www.surtass-lfa-eis.com/Terms/ |archive-date=10 снежня 2005 |url-status=usurped}}</ref>. | |- | {{comment|1 мкПа|1 мікрапаскаль {{=}} {{num|0,000 001}} паскаля}} | Ціск унутры [[Электронная лямпа|электроннай лямпы]] (вельмі прыблізна). |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}} Каб электроны рухаліся ад [[катод]]а да [[анод]]а без сутыкненняў з малекуламі газу, даўжыня свабоднага прабегу (<math>\lambda</math>) павінна перавышаць памеры лямпы. Калі электрон ўрэжацца ў малекулу, узнікне іанізацыя (шумы). Пры ціску 1 Па электрон пралятае ўсяго каля 7 мм да ўдару. Каб электрон праляцеў без перашкод хаця б некалькі метраў (для гарантыі), ціск зніжаюць да 10{{sup|−6}} Па (1 мкПа). Пры такім ціску даўжыня прабегу складае кіламетры — поўная пустэча для электрона.<br /> Формула патрабаванага ціску: <math>P < \frac{k_B T}{\sqrt{2}\pi d^2 L}</math>, дзе: * <math>k_B</math> — [[пастаянная Больцмана]]; * <math>T</math> — тэмпература; * <math>d</math> — дыяметр малекулы газу; * <math>L</math> — адлегласць паміж электродамі. Перавод адзінак (тыповае значэнне):<math>10^{-8} \text{ тор} \times 133,3 \text{ Па/тор} \approx 1,3 \times 10^{-6} \text{ Па} \approx 1 \text{ мкПа}</math>{{Канец схаванага блока}} |- | rowspan=3 | 10⁻⁵ Па<div id="10&nbsp;μPa"></div> | {{comment|10 мкПа|10 мікрапаскаляў {{=}} {{num|0,000 01}} паскаля}} | [[Ціск электрамагнітнага выпраменьвання|Радыяцыйны ціск]] сонечнага святла на ідэальна адбівальную паверхню (на арбіце Зямлі)<ref>{{cite book |last1=Vulpetti |first1=G. |last2=Johnson |first2=L. |last3=Matloff |first3=G. L. |date=August 2008 |title=Solar Sails: A Novel Approach to Interplanetary Flight |location=Berlin, Heidelberg |publisher=Springer }}</ref>. |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}} Ціск (<math>P</math>) залежыць ад інтэнсіўнасці святла (<math>I</math>, сонечная пастаянная) і хуткасці святла (<math>c</math>). Для ідэальна адбівальнай паверхні ўжываецца каэфіцыент 2 (адбіццё) — фатоны адскокваюць назад, перадаючы двайны імпульс.<br /> Формула: <math>P = \frac{2I}{c}</math><br /> Разлік: {{math|P {{=}} {{sfrac|2 × 1361 Вт/м{{sup|2}}|{{num|299792458|м/с}}}} ≈ 9,08 × 10{{sup|−6}} Па ≈ 9,08 мкПа ≈ 10 мкПа}}{{Канец схаванага блока}} |- | {{comment|20 мкПа|20 мікрапаскаляў {{=}} {{num|0,000 02}} паскаля}} | Апорны ціск для [[гук]]у ў [[Паветра|паветры]]<ref name="osha">{{cite web |title=Appendix I:A-3. Sound Propagation |url=https://www.osha.gov/dts/osta/otm/noise/health_effects/soundpropagation.html |website=Noise and Hearing Conservation Technical Manual Chapter |publisher=OSHA |access-date=11 лістапада 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118004912/http://www.osha.gov/dts/osta/otm/noise/health_effects/soundpropagation.html |archive-date=18 лістапада 2011 |df=dmy-all}}</ref>. |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}} {{math|p{{sub|0}} {{=}} 20 мкПа {{=}} 2 × 10{{sup|−5}} Па}} Гэта значэнне адпавядае парогу чутнасці чалавека на частаце 1000 Гц.{{Канец схаванага блока}} |- | ±{{comment|20 мкПа|20 мікрапаскаляў {{=}} {{num|0,000 02}} паскаля}} | [[Парог чутнасці]] чалавека<ref name="osha"/>. | |- | rowspan=1| 10⁻⁴ Па<div id="10-μPa"></div> | | | |- | 10⁻³ Па<div id="1mPa"></div> | ад {{comment|1 мПа|1 міліпаскаль {{=}} {{num|0,001}} паскаля}}<br/>да {{comment|100 мПа|100 міліпаскаляў {{=}} {{num|0,1}} паскаля}} | Вакуумны ціск, які выкарыстоўваецца для [[Малекулярная дыстыляцыя|малекулярнай дыстыляцыі]]<ref>{{cite book |last1=Sattler |first1=Klaus |last2=Feindt |first2=Hans |title=Thermal separation processes: principles and design |year=1995 |isbn=978-3-527-28622-5 |url=https://books.google.com/books?id=nnhcu1D8zcIC&q=molecular%20distillation%20pressure&pg=PA116 |page=116 |publisher=Wiley |quote=operating pressures in the range 0.1–0.001 Pa}}</ref>. | |- | 10⁻² Па<div id="10mPa"></div> | | | |- |rowspan=3|10⁻¹ Па<div id="100mPa"></div> | {{comment|100 мПа|100 міліпаскаляў {{=}} {{num|0,1}} паскаля}} | Верхняя мяжа [[Вакуум|высокага вакууму]]<ref name=avs_vacuum />. |{{math|10{{sup|−3}} [[Тор (адзінка вымярэння)|тор]] × {{sfrac|101325|760}}Па/тор {{=}} 0,133 Па}} |- | ~{{comment|200 мПа|200 міліпаскаляў {{=}} {{num|0,2}} паскаля}} | Атмасферны ціск на [[Плутон (карлікавая планета)|Плутоне]] (даныя 1988 года; вельмі прыблізна)<ref>{{cite web |title=Pluto expanding atmosphere |url=http://www.lesia.obspm.fr/perso/bruno-sicardy/pluton/pr_obs_en.html |publisher=Observatoire de Paris, LESIA |access-date=29 снежня 2011 |quote=deepest layers reach pressures of no more than a few microbars}}</ref>. | |- | {{comment|737,4 мПа|737,4 міліпаскаляў {{=}} {{num|0,7374}} паскаля}} | Ціск, які стварае адзін аркуш паперы фармату «[[Letter (фармат паперы)|Letter]]» (стандарт «20-lb»), што ляжыць плашмя. |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}} ;Доказ (разлік): Маса ліста (<math>m</math>): Стандарт «20-lb» азначае, што 500 базавых лістоў важаць 20 [[Фунт (адзінка вымярэння)|фунтаў]]. Ліст фармату «Letter» (8,5 × 11 [[цаля]]ў) складае ¼ ад базавага. Такім чынам, {{math|m {{=}} {{sfrac|20 фунтаў|500 × 4}} {{=}} 0,01 фунта ≈ 0,004536 кг}}.<br/> Плошча ліста: {{math|S {{=}} 8,5 × 11 цаляў{{sup|2}} {{=}} 93,5 цаляў{{sup|2}} ≈ 0,06032 м{{sup|2}}}}.<br/> '''Вынік:''' {{math|P {{=}} {{sfrac|mg|S}} {{=}} {{sfrac|0,004536 кг × 9,807 м/с{{sup|2}}|0,06032 м{{sup|2}}}} {{=}} 0,7374 Па {{=}} 737,4 мПа}}{{Канец схаванага блока}} |- |rowspan=2| 1 Па<div id="1Pa"></div> | 1 Па | Ціск, які стварае банкнота ў адзін долар ЗША, што ляжыць плашмя на паверхні<ref>{{cite web |title= Fluid |website= Physics 1222 Lecture Notes |author= Bala Maheswaran |url= http://www.dac.neu.edu/physics/b.maheswaran/phy1222/fluids.pdf |access-date= 2011-10-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060906152305/http://www.dac.neu.edu/physics/b.maheswaran/phy1222/fluids.pdf |archive-date= 2006-09-06 }}</ref>. |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}} Зыходныя дадзеныя: * Маса купюры (<math>m</math>) {{math|≈ 1 г {{=}} 0,001 кг}} — каб атрымаць [[Ньютан (адзінка вымярэння)|Ньютаны]], маса павінна быць у кілаграмах. * Плошча купюры (<math>S</math>) ≈ 103 см{{sup|2}} ≈ 100 см{{sup|2}} = 0,01 м{{sup|2}}. Вывад формулы: <math>P = \frac{F}{S} = \frac{mg}{S}</math> Разлік: {{math|P {{=}} {{sfrac|0,001 кг × 9,8 м/с{{sup|2}} |0,01 м{{sup|2}}}} {{=}} {{sfrac|0,0098 Н|0,01 м{{sup|2}}}} {{=}} 0,98 Па ≈ 1 Па}}.{{Канец схаванага блока}} |- | 1 Па | Верхняя мяжа [[Малекулярная дыстыляцыя|малекулярнай дыстыляцыі]], дзе сярэдняя [[даўжыня свабоднага прабегу]] малекул большая за памеры абсталявання. | |- | rowspan=3 | 10 Па<div id="10Pa"></div> | 10 Па | Павелічэнне ціску на міліметр [[Вадзяны слуп|вадзянога слупа]] на сярэднім узроўні мора на [[Зямля|Зямлі]]<ref name=et_water>{{cite web|title=Pressure|url=http://www.engineeringtoolbox.com/pressure-d_587.html|publisher=Engineering Toolbox|access-date=2 студзеня 2012|quote=10 kPa - the pressure below 1 m of water}}</ref>. | |- | 10 Па | Ціск ад прамога ўздзеяння [[Шкала Бофарта|слабога ветру]] (~9 міль/г або 14 км/г)<ref name=beaufort /><ref name=knmi_hydra />. |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}} Дынамічны ціск ветру: {{math|P {{=}} {{sfrac|1|2}} × шчыльнасць паветра × (хуткасць ветру){{sup|2}} {{=}} {{sfrac|1|2}} ⋅ ρ{{sub|паветра}} ⋅ <math>v</math>{{sup|2}}}}.<br />Хуткасць ветру (<math>v</math>): {{math|9,0 міль/гадз × 0,447 {{sfrac|м/с|міль/гадз}} {{=}} 4,02 м/с}}.<br />Вынік: {{math|P{{sub|ветру}} {{=}} {{sfrac|1|2}} × (1,25 кг/м{{sup|3}}) × (4,02 м/с){{sup|2}} {{=}} 10,1 Па}}.{{Канец схаванага блока}} |- | 86 Па | Ціск ад вагі манеты ў 1 [[Цэнт (манета)|цэнт]] ЗША, якая ляжыць плашмя<ref>{{cite web |title=Get an intuition for pressure values |url=http://physics.stackexchange.com/questions/12191/get-an-intuition-for-pressure-values/12252#12252 |website=Physics |publisher=Stack Exchange |access-date=28 снежня 2011}}</ref>. | |- | rowspan=7 | 10² Па<div id="100 Pa"></div> | 100 Па | Ціск ад прамога ўздзеяння [[Шкала Бофарта|моцнага ветру]] (~28 міль/г або 45 км/г)<ref name=beaufort>{{cite web|title=Beaufort Scales (Wind Speed)|url=http://www.unc.edu/~rowlett/units/scales/beaufort.html|website=How Many? A Dictionary of Units of Measurement|publisher=University of North Carolina at Chapel Hill|access-date=3 студзеня 2012|archive-date=28 красавіка 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110428092125/http://www.unc.edu/~rowlett/units/scales/beaufort.html}}</ref><ref name=knmi_hydra>{{cite web|title=Wind speed and wind pressure|url=http://www.knmi.nl/samenw/hydra/faq/press.html|publisher=KNMI HYDRA Project|access-date=3 студзеня 2012|archive-date=15 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120115180119/http://knmi.nl/samenw/hydra/faq/press.html}}</ref>. |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}} Дынамічны ціск ветру (<math>P</math>) {{math|{{=}} {{sfrac|1|2}} × шчыльнасць паветра × (хуткасць ветру){{sup|2}} {{=}} {{sfrac|1|2}} ⋅ ρ{{sub|паветра}} ⋅ <math>v</math>{{sup|2}}}}.<br /> Хуткасць ветру (<math>v</math>): {{math|28,3 міль/гадз × 0,447 {{sfrac|м/с|міль/гадз}} {{=}} 12,7 м/с}}.<br /> Вынік: {{math|P{{sub|ветру}} {{=}} {{sfrac|1|2}} × (1,25 кг/м{{sup|3}}) × (12,7 м/с){{sup|2}} {{=}} 101 Па}}.{{Канец схаванага блока}} |- | 120 Па | Ціск ад вагі манеты ў 25 цэнтаў ЗША, якая ляжыць плашмя<ref>{{cite web |url=http://www.usmint.gov/about_the_mint/?action=coin_specifications |title=Coin specifications |publisher=United States Mint |access-date=2011-12-28 |archive-date=2015-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218061037/http://www.usmint.gov/about_the_mint/?action=coin_specifications }}</ref>. |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}} Ціск манеты на паверхню (<math>P</math>) {{=}} маса × сіла цяжару / (π × дыяметр² / 4). <math>P = \frac{m \cdot g}{\frac{\pi \cdot d^2}{4}} = \frac{(5,670 \times 10^{-3} \text{ кг}) \times (9,807 \text{ м/с}^2)}{\frac{3,142 \times (19,05 \times 10^{-3} \text{ м})^2}{4}} \approx 120,3 \text{ Па}</math>.{{Канец схаванага блока}} |- | 133 Па | 1 [[Тор (адзінка вымярэння)|тор]] ≈ 1 [[Міліметр ртутнага слупа|мм рт. сл.]]<ref name=NIST_units /> | |- | ±200 Па | Болевы парог гукавога ціску, пры якім працяглае ўздзеянне можа прывесці да страты слыху (~140 [[Дэцыбел|дБ]]). | |- | ±300 Па | Перапад ціску паветра ў [[Лёгкія|лёгкіх]], які забяспечвае нармальнае [[дыханне]] чалавека (усяго 0,3 % ад стандартнага атмасфернага ціску)<ref>{{cite web |title=The lung as a low-pressure air pump |url=http://www.anaesthetist.com/icu/organs/lung/Findex.htm#lungfx.htm |website=Lung Introduction Fundamentals |access-date=13 снежня 2011 |quote=a normal inspiratory breath of say 500 ml in an adult requires a distending pressure of under 3cm H2O}}</ref>. |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}}{{math|3 [[Сантыметр вадзянога слупа|см вод. сл.]] × 98,0 {{sfrac|Па|см вод. сл.}} {{=}} 294 Па ≈ 3 × 10{{sup|2}} Па}}{{Канец схаванага блока}} |- | 400–900 Па | Атмасферны ціск на [[Марс]]е (складае < 1 % ад атмасфернага ціску на ўзроўні мора на Зямлі)<ref>{{cite web|title=Mars Fact Sheet|url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|publisher=NASA|access-date=5 студзеня 2012|quote=variable from 4.0 to 8.7 mb}}</ref>. | |- | 610 Па | Парцыяльны ціск [[Пара|пары]] ў [[Патройны пункт вады|патройным пункце вады]] (611,657 Па)<ref>[https://www.nist.gov/srd/upload/jpcrd477.pdf International Equations for the Pressure along the Melting and along the Sublimation Curve of Ordinary Water Substance] W. Wagner, A. Saul and A. Pruss (1994), J. Phys. Chem. Ref. Data, '''23''', 515.</ref><ref>{{cite journal|doi=10.1256/qj.04.94 | volume=131 | issue=608 | title=Review of the vapour pressures of ice and supercooled water for atmospheric applications | year=2005 | journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society | pages=1539–1565 | last1 = Murphy | first1 = D. M.| bibcode=2005QJRMS.131.1539M | s2cid=122365938 | url=https://zenodo.org/record/1236243 | doi-access=free }}</ref>. | |- | rowspan=6 | 10³ Па<div id="1kPa"></div> | {{comment|1 кПа|1 кілапаскаль {{=}} {{num|1000}} паскаляў}}–{{comment|10 кПа|10 кілапаскаляў {{=}} {{num|10000}} паскаляў}} | Тыповы пікавы [[залішні ціск]] пры [[выбух]]у, неабходны для разбіцця [[Акно|аконнага]] шкла (прыблізна)<ref>{{cite book|title=Lee's loss prevention in the process industries: hazard identification, assessment, and control, Volume 1|year=2005|publisher=Elsevier|isbn=978-0-7506-7555-0|url=https://books.google.com/books?id=UDAwZQO8ZGUC&q=pressure%20to%20break%20glass&pg=SA17-PA233|quote=Iverson (1968) gives the range of breaking pressures as 1-10 kPa}}</ref>. | |- | {{comment|2 кПа|2 кілапаскалі {{=}} {{num|2000}} паскаляў}} | Ціск, пры якім лопаецца [[папкорн]] (вельмі прыблізна)<ref name="mbpop">{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100504064615/http://mythbustersresults.com/car-vs-rain Episode 124: Car vs. Rain]}}. mythbustersfanclub.com. June 17, 2009</ref><ref>{{cite web|title=Transcript|url=http://www.livedash.com/transcript/mythbusters-%28car_vs._rain%29/6222/DSCP/Friday_December_25_2009/148002/|archive-url=https://archive.today/20120904091840/http://www.livedash.com/transcript/mythbusters-(car_vs._rain)/6222/DSCP/Friday_December_25_2009/148002/|archive-date=4 верасня 2012|website=MythBusters - Car vs. Rain - Friday, Dec 25, 2009|publisher=Livedash|access-date=30 снежня 2011|quote=force … which turns out to be 0.22 psi}}</ref>. |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}} Разлік на аснове дадзеных «[[Разбуральнікі міфаў|Разбуральнікаў міфаў]]»: {{math|P{{sub|выніковы}} (кПа) {{=}} P{{sub|зыходны}} (psi) × Каэфіцыент пераводу {{=}} 0,22 psi × 6,895{{sfrac|кПа|psi}} ≈ 1,5 кПа}}.<br />Каэфіцыент пераводу: {{math|1 psi {{=}} {{sfrac|маса 1 фунта × [[Паскарэнне свабоднага падзення|g]]|плошча 1 квадратнай цалі}} {{=}} {{sfrac|0,45359237 кг × 9,80665 м/с²|(0,0254 м)²}} {{=}} {{sfrac|4,44822 [[Ньютан (адзінка вымярэння)|Н]]|0,00064516 м²}} {{=}} 6894,757… Па ≈ 6,895 кПа}}.{{Канец схаванага блока}} |- | {{comment|2,6 кПа|2,6 кілапаскаля {{=}} {{num|2600}} паскаляў}} | [[Ціск насычанай пары|Ціск, пры якім вада кіпіць]] пры [[Пакаёвая тэмпература|пакаёвай тэмпературы]] (22 °C; 20 [[Міліметр ртутнага слупа|мм рт. сл.]])<ref>{{cite web|title=Vapor Pressure of Water|url=http://www.fordhamprep.org/gcurran/sho/sho/reference/table74a.htm|website=Science Help Online for Chemistry|publisher=Fordham Preparatory School|access-date=11 November 2011|quote=2.6 kPa|archive-url=https://web.archive.org/web/20111127215441/http://www.fordhamprep.org/gcurran/sho/sho/reference/table74a.htm|archive-date=27 лістапада 2011}}</ref>. | |- | {{comment|5 кПа|5 кілапаскаляў {{=}} {{num|5000}} паскаляў}} | Ваганні [[Крывяны ціск|крывянога ціску]] (40 мм рт. сл.) паміж ударамі сэрца ў тыповага здаровага дарослага<ref name=nist_bp />. |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}} Вылічваецца як розніца паміж тыповым сісталічным (< 120 мм рт. сл.) і дыясталічным (< 80 мм рт. сл.) ціскам. {{math|P{{sub|пульсавы}} {{=}} P{{sub|сісталічны}} − P{{sub|дыясталічны}} {{=}} 120 мм рт. сл. − 80 мм рт. сл. {{=}} 40 мм рт. сл.}}<br />Перавод: {{math|40 мм рт. сл. × 0,1333{{sfrac|кПа|мм рт. сл.}} ≈ 5,3 кПа}}.{{Канец схаванага блока}} |- | {{comment|6,3 кПа|6,3 кілапаскаля {{=}} {{num|6300}} паскаляў}} | [[Ціск насычанай пары|Ціск, пры якім вада кіпіць]] пры [[Тэмпература цела чалавека|нармальнай тэмпературы цела чалавека]] (37 °C); ціск, ніжэй за які чалавек выжыць не можа ([[мяжа Армстронга]])<ref>[http://nationalaviation.blade6.donet.com/components/content_manager_v02/view_nahf/htdocs/menu_ps.asp?NodeID=1096819117&group_ID=1134656385&Parent_ID=-1 NAHF — Harry Armstrong] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071118090408/http://nationalaviation.blade6.donet.com/components/content_manager_v02/view_nahf/htdocs/menu_ps.asp?NodeID=1096819117&group_ID=1134656385&Parent_ID=-1 |date=2007-11-18 }}</ref>. | |- | {{comment|9,8 кПа|9,8 кілапаскаля {{=}} {{num|9800}} паскаляў}} | Ціск у [[Лёгкія|лёгкіх]], які можа стварыць звычайны чалавек (74 мм рт. сл.)<ref>{{cite web |url=http://www.personal.psu.edu/ref7/apparatus/2003%20competition/deardorff-LC.htm |title=Manometer for Measuring Lung Pressure |last=Deardoff |first=Duane L. |website=personal.psu.edu |access-date=20 верасня 2022 |url-status=dead }}</ref>. | |- | rowspan=12 | 10⁴ Па<div id="10kPa"></div> | {{comment|10 кПа|10 кілапаскаляў {{=}} {{num|10000}} паскаляў}} | Павелічэнне ціску на метр [[Вадзяны слуп|вадзянога слупа]]<ref name=et_water />. | |- | {{comment|10 кПа|10 кілапаскаляў {{=}} {{num|10000}} паскаляў}} | Зніжэнне [[Атмасферны ціск|атмасфернага ціску]] пры ўздыме з [[Узровень мора|узроўню мора]] на Зямлі на вышыню 1000 м. | |- | +{{comment|13 кПа|13 кілапаскаляў {{=}} {{num|13000}} паскаляў}} | Высокі ціск у [[Лёгкія|лёгкіх]] чалавека, зафіксаваны ў [[труба]]ча пры выкананні высокіх нот [[стаката]]<ref>{{Cite journal | last1 = Fletcher | first1 = N. H. | last2 = Tarnopolsky | first2 = A. | doi = 10.1121/1.426276 | title = Blowing pressure, power, and spectrum in trumpet playing | journal = The Journal of the Acoustical Society of America | volume = 105 | issue = 2 | pages = 874–881 | year = 1999 | pmid = 9972572 | url = http://murphylibrary.uwlax.edu/digital/journals/JASA/JASA1999/pdfs/vol_105/iss_2/874_1.pdf | bibcode = 1999ASAJ..105..874F | access-date = 2015-08-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120404173504/http://murphylibrary.uwlax.edu/digital/journals/JASA/JASA1999/pdfs/vol_105/iss_2/874_1.pdf | archive-date = 2012-04-04 }}</ref>. | |- | < +{{comment|16 кПа|16 кілапаскаляў {{=}} {{num|16000}} паскаляў}} | Сісталічны [[крывяны ціск]] у здаровага дарослага ў стане спакою (< 120 мм рт. сл.; [[лішкавы ціск]])<ref name=nist_bp>{{cite web|title=Categories for Blood Pressure Levels in Adults|url=http://www.nhlbi.nih.gov/hbp/detect/categ.htm|publisher=NIH|access-date=2 студзеня 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704193122/http://www.nhlbi.nih.gov/hbp/detect/categ.htm|archive-date=4 ліпеня 2014}}</ref>. | |- | +{{comment|19,3 кПа|19,3 кілапаскаля {{=}} {{num|19300}} паскаляў}} | Верхняя мяжа ціску ў лёгкіх, які здаровы чалавек можа кароткачасова стварыць без атрымання траўмы. | |- | +{{comment|34 кПа|34 кілапаскаляў {{=}} {{num|34000}} паскаляў}} | Узровень [[Залішні ціск|залішняга ціску]] выбухной хвалі працяглага дзеяння (ад буйнамаштабнага выбуху), які прывёў бы да абвальвання большасці будоўляў<ref name=cdc_explosions>{{cite web|last1=Zipf, Jr|first1=R. Karl|last2=Cashdollar|first2=Kenneth|title=Effects of blast pressure on structures and the human body|url=https://www.cdc.gov/niosh/docket/archive/pdfs/NIOSH-125/125-ExplosionsandRefugeChambers.pdf|access-date=3 студзеня 2012}}</ref>. | |- | {{comment|34 кПа|34 кілапаскаляў {{=}} {{num|34000}} паскаляў}} | Атмасферны ціск на вяршыні [[Эверэст]]а<ref>{{cite journal|title=Barometric pressures on Mt. Everest: new data and physiological significance |date=1999-03-01 |doi=10.1152/jappl.1999.86.3.1062 |access-date=2017-03-30 |url=http://jap.physiology.org/content/86/3/1062.full|last1=West |first1=John B. |journal=Journal of Applied Physiology |volume=86 |issue=3 |pages=1062–1066 |pmid=10066724 |s2cid=27875962 |url-access=subscription }}</ref>. | |- | +{{comment|70 кПа|70 кілапаскаляў {{=}} {{num|70000}} паскаляў}} | Ціск фарбы на выхадзе з фарбараспыляльніка сістэмы «HVLP» (нізкага ціску)<ref>{{cite web|title=Time For HVLP?|url=http://www.sharpe1.com/sharpe/sharpe.nsf/Page/Time+For+HVLP|publisher=Sharpe Manufacturing Company|access-date=9 студзеня 2012|quote=paint exiting the gun at 10 PSI}}</ref>. | |- | {{comment|70 кПа|70 кілапаскаляў {{=}} {{num|70000}} паскаляў}} | Ціск унутры [[Лямпа напальвання|лямпы напальвання]]<ref>{{cite web |url=http://www.uigi.com/argon.html |publisher=Universal Industrial Gases, Inc. |title=Argon (Ar) Properties, Uses, Applications Argon Gas and Liquid Argon |date=2007 |access-date=20 верасня 2022}}</ref>. | |- | {{comment|75 кПа|75 кілапаскаляў {{=}} {{num|75000}} паскаляў}} | Мінімальны ціск у салоне самалёта і найніжэйшы ціск для нармальнага дыхання (на вышыні 2440 м), а таксама ліміт, устаноўлены Федэральнымі авіяцыйнымі правіламі ЗША<ref>{{Cite book|title=The Airliner Cabin Environment and the Health of Passengers and Crew |date=2002-01-03 |access-date=2016-04-09 |url=https://books.google.com/books?id=c5ucAgAAQBAJ&pg=PA36|isbn=978-0-309-08289-1 |last1=Council |first1=National Research |last2=Studies |first2=Division on Earth Life |last3=Toxicology |first3=Board on Environmental Studies and |last4=Aircraft |first4=Committee on Air Quality in Passenger Cabins of Commercial |publisher=National Academies Press }}</ref>. | |- | {{comment|80 кПа|80 кілапаскаляў {{=}} {{num|80000}} паскаляў}} | Ціск унутры [[пыласос]]а на ўзроўні мора на Зямлі (80 % ад стандартнага атмасфернага ціску). | |- | {{comment|87 кПа|87 кілапаскаляў {{=}} {{num|87000}} паскаляў}} | [[Рэкорды атмасфернага ціску|Рэкордна нізкі атмасферны ціск]] для [[тайфун]]а/урагану ([[Тып (тайфун)|тайфун Тып]] у 1979 годзе; усяго 86 % ад стандартнага атмасфернага ціску<ref>{{cite web |title=Which is the most intense tropical cyclone on record? |url=http://www.aoml.noaa.gov/hrd/tcfaq/E1.html |website=Hurricane Research Division Frequently Asked Questions |publisher=NOAA |access-date=11 лістапада 2011}}</ref>. | |- | rowspan=12 | 10⁵ Па<div id="100kPa"></div> | {{comment|100 кПа|100 кілапаскаляў {{=}} {{num|100000}} паскаляў}} | 1 [[Бар (адзінка вымярэння)|бар]]<ref>{{cite web |first=Sergey |last=Gershtein |author2=Anna Gershtein |title=bar. Metric. Stress and Pressure Conversion Chart |url=http://www.convert-me.com/en/convert/units/pressure/pressure.bar.en.html |access-date=2009-09-26}}</ref>, прыблізна роўны вазе аднаго кілаграма, які дзейнічае на адзін квадратны сантыметр<ref name=NIST_units>{{cite journal|title=Appendix B8—Factors for Units Listed Alphabetically|url=http://physics.nist.gov/Pubs/SP811/appenB8.html|journal=NIST|date=2 July 2009|access-date=2 студзеня 2012}}</ref>. | |- | {{comment|101,325 кПа|101,325 кілапаскаля {{=}} {{num|101325}} паскаляў}}<div id="1STAP"></div> | Стандартны атмасферны ціск на ўзроўні мора<ref name=NIST_units />. | |- | ад ≈{{comment|150 кПа|150 кілапаскаляў {{=}} {{num|150000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|550 кПа|550 кілапаскаляў {{=}} {{num|550000}} паскаляў}} | Ціск удару кулаком (прыблізны дыяпазон). |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}} Звычайная сіла можа складаць ад 150 да 500 [[Фунт-сіла|фунтаў-сілы]] (670—2220 [[Ньютан (адзінка вымярэння)|Н]]) пры ўздзеянні на плошчу каля 6 [[Квадратная цаля|квадратных цаляў]] (39 см²). Фактычны ціск пры ўдары залежыць ад таго, куды ён наносіцца: па костцы, мяккіх тканках, амартызуючай паверхні або цаглянай сцяне. Ён таксама залежыць ад адхілення або супраціўлення аб’екта, па якім наносяць удар. Было зафіксавана, што чэмпіёны па боксе ў цяжкой вазе б’юць з сілай больш за 1000 фунтаў-сілы (4400 Н), што адпавядае ціску каля 170 [[Фунт на квадратную цалю|psi]] (> 1100 кПа) на такую ж плошчу.{{Citation needed|date=Снежань 2011}} Зыходныя дадзеныя: * Тыповая сіла (<math>F</math>): {{math|670–2220 Н}}. * Плошча кантакту (<math>S</math>): {{math|≈ 39 см{{sup|2}} {{=}} 0,0039 м{{sup|2}}}}. * Максімум (баксёры): {{math|> 4400 Н}}. Разлік (для дыяпазону): * Мінімум: {{math|P {{=}} {{sfrac|670 Н|0,0039 м{{sup|2}}}} ≈ {{num|171794|Па}} ≈ 170 кПа}}. * Максімум (тыповы): {{math|P {{=}} {{sfrac|2220 Н|0,0039 м{{sup|2}}}} ≈ {{num|569230|Па}} ≈ 570 кПа}}. * Чэмпіёны (цяжкавагавікі): {{math|P {{=}} {{sfrac|4400 Н|0,0039 м{{sup|2}}}} ≈ {{num|1128|кПа}} ≈ 1,1 МПа}}. {{Канец схаванага блока}} |- | ад {{comment|180 кПа|180 кілапаскаляў {{=}} {{num|180000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|250 кПа|250 кілапаскаляў {{=}} {{num|250000}} паскаляў}} | Ціск паветра ў аўтамабільнай [[Шына|шыне]] адносна атмасферы ([[манаметрычны ціск]]). | |- | ад {{comment|210 кПа|210 кілапаскаляў {{=}} {{num|210000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|900 кПа|900 кілапаскаляў {{=}} {{num|900000}} паскаляў}} | Ціск паветра ў [[Веласіпедная шына|веласіпеднай шыне]] адносна атмасферы ([[манаметрычны ціск]])<ref>{{cite web |title=This Is Your … Tire's Air |url=http://www.bicycling.com/maintenance/repair-maintenance/yourtires-air |quote=Road tires typically require 80 to 130 psi, mountain tires 30 to 50 psi and hybrid tires 50 to 70 psi. |access-date=25 чэрвеня 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130724142149/http://www.bicycling.com/maintenance/repair-maintenance/yourtires-air |archive-date=24 ліпеня 2013 }}</ref>. | |- | {{comment|300 кПа|300 кілапаскаляў {{=}} {{num|300000}} паскаляў}} | Ціск вады ў [[Садовы шланг|садовым шлангу]]<ref name=generac_washers>{{cite web|title=Frequently Asked Questions|url=http://www.generac.com/PowerWashers/Frequently_Asked_Questions/|website=Power Washers|publisher=Generac Power Systems|access-date=9 студзеня 2012|quote=A typical garden hose dispenses water at about 50 PSI, and a coin-operated car wash provides about 700 PSI.|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107103524/http://www.generac.com/PowerWashers/Frequently_Asked_Questions/|archive-date=7 студзеня 2012|df=dmy-all}}</ref>. | |- | ад {{comment|300 кПа|300 кілапаскаляў {{=}} {{num|300000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|700 кПа|700 кілапаскаляў {{=}} {{num|700000}} паскаляў}} | Тыповы ціск вады ў сістэме камунальнага водазабеспячэння ў ЗША<ref>{{cite web|title=How Water Towers Work|date=April 2000|url=http://www.howstuffworks.com/water.htm|publisher=HowStuffWorks|access-date=3 студзеня 2012|quote=A typical municipal water supply runs at between 50 and 100 PSI}}</ref>. | |- | ад {{comment|358 кПа|358 кілапаскаляў {{=}} {{num|358000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|524 кПа|524 кілапаскаляў {{=}} {{num|524000}} паскаляў}} | Болевы парог пры ўдары па целе чалавека знешнімі прадметамі<ref>{{cite journal|title=Reliability and Usefulness of the Pressure Pain Threshold Measurement in Patients with Myofascial Pain|date=June 2011|pmc=3309218 |quote=Fischer7 reported pressure pain thresholds of 3.7 kg/cm² and 5.4 kg/cm² in normal adult females.|last1=Park |first1=G. |last2=Kim |first2=C. W. |last3=Park |first3=S. B. |last4=Kim |first4=M. J. |last5=Jang |first5=S. H. |journal=Annals of Rehabilitation Medicine |volume=35 |issue=3 |pages=412–417 |doi=10.5535/arm.2011.35.3.412 |pmid=22506152 }}</ref>. | |- | ад {{comment|400 кПа|400 кілапаскаляў {{=}} {{num|400000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|600 кПа|600 кілапаскаляў {{=}} {{num|600000}} паскаляў}} | Ціск [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]] ў бутэльцы [[Шампанскае|шампанскага]]<ref>{{cite web |title=Pressure in a Champagne Bottle |url=http://hypertextbook.com/facts/2003/PeterHui.shtml |website=The Physics Factbook |access-date=13 снежня 2011}}</ref>. | |- | {{comment|520 кПа|520 кілапаскаляў {{=}} {{num|520000}} паскаляў}} | Парцыяльны ціск пары ў [[Патройны пункт|патройным пункце]] [[Вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]]<ref>{{cite web |title=Carbon dioxide |url=http://webbook.nist.gov/cgi/cbook.cgi?ID=C124389&Mask=4 |website=NIST Chemistry WebBook |publisher=NIST |access-date=8 студзеня 2012 |quote=5.185 bar … uncertainty … 0.005 bar}}</ref>. | |- | ад {{comment|690 кПа|690 кілапаскаляў {{=}} {{num|690000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|830 кПа|830 кілапаскаляў {{=}} {{num|830000}} паскаляў}} | Ціск паветра ў [[Аўтамабільная шына|шыне]] цяжкага грузавіка або аўтобуса адносна атмасферы (манаметрычны ціск). | |- | {{comment|800 кПа|800 кілапаскаляў {{=}} {{num|800000}} паскаляў}} | Ціск вадзяной пары ўнутры зерня [[папкорн]]а ў імгненні, калі яно лопаецца<ref>{{Cite journal | last1 = Byrd | first1 = J. E. | last2 = Perona | first2 = M. J. | doi = 10.1094/CC-82-0053 | title = Kinetics of Popping of Popcorn | journal = Cereal Chemistry | volume = 82 | pages = 53–59 | year = 2005 | url = http://www.aaccnet.org/cerealchemistry/articles/2005/CC-82-0053.pdf }}{{Dead link|date=April 2019 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. | |- | rowspan="8" | 10⁶ Па<div id="1MPa"></div> | ад {{comment|0,8 МПа|0,8 мегапаскаля {{=}} {{num|800000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|2 МПа|2 мегапаскалі {{=}} {{num|2000000}} паскаляў}} | Ціск у [[Паравы кацёл|катлах]] [[паравоз]]аў. | |- | {{comment|1,1 МПа|1,1 мегапаскаля {{=}} {{num|1100000}} паскаляў}} | Ціск сярэднестатыстычнага ўкусу чалавека. | |- | ад {{comment|2,8 МПа|2,8 мегапаскаля {{=}} {{num|2800000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|8,3 МПа|8,3 мегапаскаля {{=}} {{num|8300000}} паскаляў}} | Ціск [[вуглякіслы газ|вуглякіслага газу]] (выштурхальнага газу) у [[пэйнтбол]]ьнай стрэльбе<ref>{{cite web|last=Choi|first=Young|title=Beginner's guide to paintball tanks|url=http://www.paintball.com/newplayer/content.php?aid=2736|publisher=PaintBall.com|quote=Co2 pressure output can range from 400 psi up to 1200 psi|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219101753/http://paintball.com/newplayer/content.php?aid=2736|archive-date=2009-02-19}}</ref>. | |- | {{comment|5 МПа|5 мегапаскаляў {{=}} {{num|5000000}} паскаляў}} | Ціск вады на выхадзе з распыляльніка на [[Аўтамыйка|аўтамыйцы]]<ref name=generac_washers/>. | |- | {{comment|5 МПа|5 мегапаскаляў {{=}} {{num|5000000}} паскаляў}} | Максімальны разліковы ціск ваеннай [[Атамная падводная лодка з балістычнымі ракетамі|атамнай падводнай лодкі]] [[Падводныя лодкі класа «Сівульф»|класа «Сівульф»]] на глыбіні {{nowrap|500 м}}<ref>{{cite web|title=Run Silent, Run Deep|url=https://fas.org/man/dod-101/sys/ship/deep.htm|website=US Navy Ships|publisher=Federation of American Scientists|access-date=8 студзеня 2012|quote=a normal operating depth of "greater than 800 feet", … it may be assumed that the … depth … is roughly double the official figure|archive-date=5 лютага 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060205165346/https://fas.org/man/dod-101/sys/ship/deep.htm|url-status=dead}}</ref>. |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}} Прымаем глыбіню роўнай 2 × 800 футаў {{=}} 1600 футаў. Перавод у метры: {{math|1600 × 0,3048 {{=}} 488 м}}. Гідрастатычны ціск на глыбіні: <math>P = \rho \cdot g \cdot h</math>, дзе: * <math>\rho</math> — шчыльнасць марской вады; * <math>g</math> — паскарэнне свабоднага падзення; * <math>h</math> — глыбіня. {{math|P {{=}} 1025 кг/м³ × 9,81 м/с² × 488 м {{=}} 4,90 × 10{{sup|6}} Па}}.{{Канец схаванага блока}} |- | ад {{comment|10 МПа|10 мегапаскаляў {{=}} {{num|10000000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|21 МПа|21 мегапаскаляў {{=}} {{num|21000000}} паскаляў}} | Ціск у камеры пнеўматычнай зброі высокай магутнасці (якая працуе не на вуглякіслым газе). | |- | ад {{comment|6,9 МПа|6,9 мегапаскаля {{=}} {{num|6900000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|27 МПа|27 мегапаскаляў {{=}} {{num|27000000}} паскаляў}} | Ціск вадзянога струменя ў мыйках высокага ціску<ref>{{cite news|title=How to Select a Pressure Washer|url=https://www.nytimes.com/2006/09/24/realestate/24home.html|work=New York Times|date=24 September 2006|access-date=19 снежня 2011|quote=range from about 1,000 p.s.i. to 4,000 or more|last1=Romano|first1=Jay}}</ref>. | |- | {{comment|9,2 МПа|9,2 мегапаскаля {{=}} {{num|9200000}} паскаляў}} |[[Атмасфера Венеры]]<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html |title=Venus Fact Sheet |last=Williams |first=David R. |date=2010-11-17 |publisher=NASA |access-date=2011-10-09}}</ref>. | |- | rowspan="10" | 10⁷ Па<div id="10MPa"></div> | > {{comment|10 МПа|10 мегапаскаляў {{=}} {{num|10000000}} паскаляў}} | Ціск, які стварае чалавек вагой 45 кг у абутку на [[Шпілька (абцас)|шпільках]], калі наступае на падлогу<ref>{{cite web |url= http://hypertextbook.com/facts/2003/JackGreen.shtml |title= Pressure Under High Heels |website= The Physics Factbook |access-date= 2011-10-09 }}</ref>. | |- | {{comment|15,5 МПа|15,5 мегапаскаля {{=}} {{num|15500000}} паскаляў}} | Ціск у першым контуры ахаладжэння [[Вода-вадзяны ядзерны рэактар|вода-вадзянога ядзернага рэактара]]. | |- | {{comment|20 МПа|20 мегапаскаляў {{=}} {{num|20000000}} паскаляў}} | Тыповы ціск, які выкарыстоўваецца для рэакцый [[гідрагеноліз]]у<ref>Для гідрагенолізу складаных эфіраў з выкарыстаннем храміту медзі. {{cite book |last=Paquette |first=L. A. |title=Encyclopedia of Reagents for Organic Synthesis |volume=2 |pages=1337–1339 |publisher=John Wiley & Sons, Chichester |date=1995}}</ref>. | |- | {{comment|21 МПа|21 мегапаскаляў {{=}} {{num|21000000}} паскаляў}} | Ціск у тыповым [[Алюміній|алюмініевым]] [[Балон для нырання|балоне]] [[акваланг]]а са сціснутым паветрам (210 бар)<ref>{{cite web|title=Scuba Tanks |url=http://www.thescubaguide.com/gear/tanks/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20100309023221/http://www.thescubaguide.com/gear/tanks/ |archive-date=2010-03-09 |website=TheScubaGuide |access-date=6 студзеня 2012|quote=when you get your tank filled it will be filled to 3000 psi}}</ref>. | |- | {{comment|21 МПа|21 мегапаскаляў {{=}} {{num|21000000}} паскаляў}} | [[Тэрмінальная балістыка|Балістычны]] ціск пры ўдары кулі высокай магутнасці па цвёрдай куленепрабівальнай перашкоды.{{citation needed|date=November 2014}} | |- | {{comment|22 МПа|22 мегапаскаляў {{=}} {{num|22000000}} паскаляў}} | [[Крытычны пункт (тэрмадынаміка)|Крытычны ціск]] вады. | |- | {{comment|28 МПа|28 мегапаскаляў {{=}} {{num|28000000}} паскаляў}} | Залішні ціск ад выбуху бомбы падчас [[Тэракт у Аклахома-Сіці|тэракта ў Аклахома-Сіці]]<ref>{{Cite news|last= Wong |first= Henry |title= Blast-Resistant Building Design Technology Analysis of its Application to Modern Hotel Design |publisher= WGA Wong Gregerson Architects, Inc. |year= 2002 |page= 5 }}</ref>. | |- | {{comment|40 МПа|40 мегапаскаляў {{=}} {{num|40000000}} паскаляў}} | Ціск вады на глыбіні залягання абломкаў «[[Тытанік]]а». | |- | {{comment|69 МПа|69 мегапаскаляў {{=}} {{num|69000000}} паскаляў}} | Ціск вады, які вытрымлівае глыбакаводны апарат «[[DSV Shinkai 6500]]» пры пагружэнні на глыбіні больш за 6500 метраў<ref>{{cite web|title=SHINKAI 6500|url=http://www.jamstec.go.jp/e/about/equipment/ships/shinkai6500.html|publisher=Japan Agency for Marine-Earth Science and Technology|access-date=13 снежня 2011|quote=Pressure at a depth of 6,500 m reaches around 680 atmospheres}}</ref>. | |- | ад {{comment|70 МПа|70 мегапаскаляў {{=}} {{num|70000000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|280 МПа|280 мегапаскаляў {{=}} {{num|240000000}} паскаляў}} | Максімальны ціск у патронніку падчас стрэлу з [[пісталет]]а<ref>{{cite web|url=http://www.leverguns.com/articles/saami_pressures.htm|title=SAAMI Pistol Pressure Specifications|website=SAAMI pressures|publisher=Leverguns.Com|archive-url=https://web.archive.org/web/20071014041459/http://leverguns.com/articles/saami_pressures.htm|archive-date=14 кастрычніка 2007|access-date=7 студзеня 2012|quote=.45 Colt … 14,000 … 9.mm Luger +P … 38,500}}</ref>. | |- | rowspan="5" | 10⁸ Па<div id="100MPa"></div> | {{comment|110 МПа|110 мегапаскаляў {{=}} {{num|110000000}} паскаляў}} | Ціск на дне [[Марыянскі жолаб|Марыянскага жолаба]], прыкладна 11 км ніжэй за паверхню акіяна (1100 бар)<ref>{{Cite journal | last1 = George | first1 = V. T. | last2 = Brooks | first2 = G. | last3 = Humphrey | first3 = T. C. | doi = 10.1091/mbc.E06-12-1141 | title = Regulation of Cell Cycle and Stress Responses to Hydrostatic Pressure in Fission Yeast | journal = Molecular Biology of the Cell | volume = 18 | issue = 10 | pages = 4168–4179 | year = 2007 | pmid = 17699598| pmc =1995737 }}</ref>. | |- | ад {{comment|100 МПа|100 мегапаскаляў {{=}} {{num|100000000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|300 МПа|300 мегапаскаляў {{=}} {{num|300000000}} паскаляў}} | Ціск унутры рэактара для сінтэзу [[поліэтылен]]у высокага ціску (ПЭВЦ)<ref>[http://nzic.org.nz/ChemProcesses/polymers/10J.pdf The manufacture of polyethylene] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525005408/http://www.nzic.org.nz/ChemProcesses/polymers/10J.pdf |date=2010-05-25 }}. nzic.org.nz</ref>. | |- | {{comment|250 МПа|250 мегапаскаляў {{=}} {{num|250000000}} паскаляў}} | Рэкордны ціск у паліўнай сістэме «Common Rail» дызельнага рухавіка<ref>{{Cite news|url=http://www.globaldenso.com/en/newsreleases/130626-01.html|title=DENSO Develops a New Diesel Common Rail System With the World's Highest Injection Pressure|work=DENSO Global Website|access-date=2017-12-14|language=en-US|archive-date=13 кастрычніка 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013221631/http://www.globaldenso.com/en/newsreleases/130626-01.html|url-status=dead}}</ref>. | |- | {{comment|400 МПа|400 мегапаскаляў {{=}} {{num|400000000}} паскаляў}} | Ціск у патронніку кулямёта Браўнінга [[.50 BMG|50-га калібру]] (узору канца 1910-х гадоў) падчас стрэлу.{{Citation needed|date=студзеня 2012}} | |- | ад {{comment|240 МПа|240 мегапаскаляў {{=}} {{num|240000000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|620 МПа|620 мегапаскаляў {{=}} {{num|620000000}} паскаляў}} | Ціск вады, які выкарыстоўваецца ў ўстаноўках [[Гідраабразіўная рэзка|гідраабразіўнай рэзкі]]<ref>{{cite web|title=Water Jet Cutting Pumps|url=http://www.kmtwaterjet.com/pumps.aspx|publisher=KMT Waterjet|access-date=8 студзеня 2012|quote=a pump that delivers up to 90,000 PSI … pumps that deliver 35,000 PSI to 55,000 PSI}}</ref>. | |- | rowspan=4 | 10⁹ Па<div id="1GPa"></div> | {{comment|1 ГПа|1 гігапаскаль {{=}} {{num|1000000000}} паскаляў}} | [[Хімічны рэактар|Хімічныя рэактары]] звышвысокага ціску (10 кілабар).{{Citation needed|date=January 2012}} | |- | {{comment|1,5 ГПа|1,5 гігапаскаля {{=}} {{num|1500000000}} паскаляў}} <!--15 000 атм--> | Плаўленне [[алмаз]]а пры выкарыстанні лазера з энергіяй 3 [[Джоўль (адзінка вымярэння)|кДж]] без папярэдняга пераходу ў [[графіт]]<ref>National Geographic Channel, The known universe (treasure hunt in space)</ref>. | |- | {{comment|1,5 ГПа|1,5 гігапаскаля {{=}} {{num|1500000000}} паскаляў}} | Мяжа трываласці сплаву «[[Інканель|Inconel]] 625» паводле табліц трываласці авіяцыйных металаў і даведніка «Mil-Hdbk-5»<ref>{{cite web |url= http://asm.matweb.com/search/SpecificMaterial.asp?bassnum=NINC33 |title= Inconel ASM Material Data Sheet |website= Online Materials Information Resource |archive-url= https://web.archive.org/web/20160304090407/http://asm.matweb.com/search/SpecificMaterial.asp?bassnum=NINC33 |archive-date= 4 сакавіка 2016 |access-date= 27 снежня 2025 |url-status= dead }}</ref>. | |- | {{comment|5,8 ГПа|5,8 гігапаскаля {{=}} {{num|5800000000}} паскаляў}} | [[Парог мацунку]] на разрыў палімера «Zylon» ([[Зайлон (палімер)|Зайлон]]). | |- | rowspan=7 | 10¹⁰ Па<div id="10GPa"></div> | {{comment|10 ГПа|10 гігапаскаляў {{=}} {{num|10000000000}} паскаляў}} | Ціск, пры якім пры пакаёвай тэмпературы ўтвараецца [[актакісларод]] (100 000 бар)<ref name=azonano_oxygen /><!-- ε-phase oxygen is a form of octaoxygen -->. | |- | {{comment|18 ГПа|18 гігапаскаляў {{=}} {{num|18000000000}} паскаляў}} | Ціск, які быў неабходны для першага камерцыйна паспяховага [[Сінтэтычныя алмазы|сінтэзу алмазаў]]<ref>{{Cite journal |url=http://www.gem-a.com/media/74500/jog%202010%20part%206%20schmetzer%20web.pdf |title=High pressure high temperature of diamonds – a review of the patent literature from five decades (1960–2009) |last=Schmetzer |first=Karl |journal=The Journal of Gemmology |date=2010 |volume=32 |doi=10.15506/JoG.2010.32.1-4.52 |access-date=2015-05-18 |archive-date=2015-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151123023843/http://www.gem-a.com/media/74500/jog%202010%20part%206%20schmetzer%20web.pdf }}</ref>. | |- | ад {{comment|24 ГПа|24 гігапаскаляў {{=}} {{num|24000000000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|110 ГПа|110 гігапаскаляў {{=}} {{num|110000000000}} паскаляў}} | Дыяпазон стабільнасці [[энстатыт]]у ў ягонай паліморфнай мадыфікацыі са структурай [[пераўскіт]]у (магчыма, самага распаўсюджанага мінерала ў нетрах Зямлі).{{Citation needed|date=January 2012}} | |- | {{comment|40 ГПа|40 гігапаскаляў {{=}} {{num|40000000000}} паскаляў}} | [[Квантавая механіка|Квантава-механічны]] [[ціск выраджанага электроннага газу]] ў кавалку [[Медзь|медзі]]<ref>{{Cite web|url=https://web1.eng.famu.fsu.edu/~dommelen/quantum/style_a/cboxdp.html|title = 6.11 Degeneracy Pressure}}</ref>. | |- | {{comment|48 ГПа|48 гігапаскаляў {{=}} {{num|48000000000}} паскаляў}} | Ціск дэтанацыі чыстага [[CL-20]]<ref>{{Cite book|url=http://www.wiley-vch.de/books/sample/3527302409_c01.pdf|title=New Energetic Materials|last=Krause|first=Horst H.|editor=Ulrich Teipel|year=2005|publisher=WILEY-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA, Weinheim|page=5|isbn=978-3-527-30240-6|quote=Substance … GPa … CL-20 … 48.23|access-date=25 жніўня 2012}}</ref> — самага магутнага выбуховага рэчыва, якое выпускаецца серыйна. | |- | {{comment|69 ГПа|69 гігапаскаляў {{=}} {{num|69000000000}} паскаляў}} | Найвышэйшы ціск вадзянога струменя, дасягнуты ў даследчай лабараторыі<ref>{{cite web |url=https://bittooth.blogspot.com/2012/11/waterjetting-3b-pumps-intensifiers-and.html |title=Waterjetting 3b: pumps, intensifiers, and cannons |last=Summers |first=David |year=2012 |quote=the highest pressure jet that we generated in the MS&T [Missouri University of Science and Technology] Laboratories was at around 10 million psi. |access-date=14 лістапада 2012}}</ref>. | |- | {{comment|96 ГПа|96 гігапаскаляў {{=}} {{num|96000000000}} паскаляў}} | Ціск, пры якім утвараецца металічны кісларод ({{num|960000|бар}})<ref name=azonano_oxygen>{{cite web| last=azonano.com| year=2008| url=http://www.azonano.com/details.asp?ArticleID=1797| title=Solid Oxygen ε-Phase Crystal Structure Determined Along With The Discovery of a Red Oxygen O8 Cluster| access-date=2008-01-10}}. </ref> | |- | rowspan="5" | 10¹¹ Па<div id="10GPa"></div> | {{comment|100 ГПа|100 гігапаскаляў {{=}} {{num|100000000000}} паскаляў}} | Тэарэтычны [[парог мацунку]] [[Вугляродныя нанатрубкі|вугляроднай нанатрубкі]]<ref>{{cite journal |title=Strength of carbon nanotubes depends on their chemical structures |author1=A. Takakura |author2=K. Beppu |author3=T. Nishihara |author4=A. Fukui |author5=T. Kozeki |author6=T. Namazu |author7=Y. Miyauchi |author8=K. Itami |date=10 July 2019 | journal=Nature | volume=10 |issue=3040 |page=3040 |doi=10.1038/s41467-019-10959-7|pmid=31292451 |pmc=6620359 |bibcode=2019NatCo..10.3040T }}</ref>. | |- | {{comment|130 ГПа|130 гігапаскаляў {{=}} {{num|130000000000}} паскаляў}} | [[Парог мацунку]] аднаслаёвага [[графен]]у<ref name=science_graphene>{{Cite journal | last1 = Lee | first1 = C. | last2 = Wei | first2 = X. | last3 = Kysar | first3 = J. W. | last4 = Hone | first4 = J. | title = Measurement of the Elastic Properties and Intrinsic Strength of Monolayer Graphene | doi = 10.1126/science.1157996 | journal = Science | volume = 321 | issue = 5887 | pages = 385–388 | year = 2008 | pmid = 18635798 | url = http://www.physics.purdue.edu/quantum/files/CarbonNano/Elastic-porperty_Changgu.pdf | bibcode = 2008Sci...321..385L | s2cid = 206512830 | access-date = 27 снежня 2025 | archive-date = 22 мая 2025 | archive-url = https://web.archive.org/web/20250522204938/https://www.physics.purdue.edu/quantum/files/CarbonNano/Elastic-porperty_Changgu.pdf | url-status = dead }}</ref>. | |- | {{comment|360 ГПа|360 гігапаскаляў {{=}} {{num|360000000000}} паскаляў}} | Ціск унутры [[Унутранае ядро Зямлі|ўнутранага ядра Зямлі]] (3,64 мільёна бар)<ref>{{Cite journal | last1 = Dziewonski | first1 = A. | last2 = Anderson | first2 = D. L. | title = Preliminary reference Earth model | doi = 10.1016/0031-9201(81)90046-7 | journal = Physics of the Earth and Planetary Interiors | volume = 25 | issue = 4 | pages = 297–356 | year = 1981 | url = http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/dla/DLApepi81.pdf | bibcode = 1981PEPI...25..297D | archive-url = https://web.archive.org/web/20131113201057/http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/dla/DLApepi81.pdf | archive-date = 2013-11-13 }}</ref><ref>{{cite web|title=Preliminary Reference Earth Model (PREM) (Dziewonski & Anderson, 1981)|url=http://geophysics.ou.edu/solid_earth/prem.html|access-date=2 студзеня 2012|quote=363.850 GPa|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415020506/http://geophysics.ou.edu/solid_earth/prem.html|archive-date=15 красавіка 2012}}</ref>. | |- | {{comment|495 ГПа|495 гігапаскаляў {{=}} {{num|495000000000}} паскаляў}} | Ніжняя мяжа ціску, пры якой тэарэтычна ўтвараецца [[металічны вадарод]]. | |- | > {{comment|600 ГПа|600 гігапаскаляў {{=}} {{num|600000000000}} паскаляў}} | Ціск, які можна атрымаць у [[Ячэйка з алмазнымі кавадламі|ячэйцы з алмазнымі кавадламі]]<ref>[http://physicsworld.com/cws/article/news/2012/nov/02/improved-diamond-anvil-cell-allows-higher-pressures-than-ever-before Improved diamond anvil cell allows higher pressures ''Physics World'' November 2012]</ref>. | |- | 10¹² Па<div id="1TPa"></div> | {{comment|5 ТПа|5 тэрапаскаляў {{=}} {{num|5000000000000}} паскаляў}} | Ціск, які ствараецца ў тэрмаядзерным рэактары [[Нацыянальная ўстаноўка запальвання ЗША|Нацыянальнай устаноўкі запальвання ЗША]]. | |- | rowspan="2" | 10¹³ Па<div id="10TPa"></div> | {{comment|10 ТПа|10 тэрапаскаляў {{=}} {{num|10000000000000}} паскаляў}} | Пераход цвёрдага рэчыва ў метастабільны малекулярны стан унутраных абалонак. | |- | {{comment|32,9 ТПа|32,9 тэрапаскаляў {{=}} {{num|32900000000000}} паскаляў}} | Ціск, пры якім тэарэтычна ўтвараецца металічны гелій<ref>{{cite journal|doi=10.1103/PhysRevLett.112.055504|title=Electron-Phonon Coupling and the Metallization of Solid Helium at Terapascal Pressures|year=2014|last1=Monserrat|first1=Bartomeu|last2=Drummond|first2=N. D.|last3=Pickard|first3=Chris J.|last4=Needs|first4=R. J.|journal=Physical Review Letters|volume=112|issue=5|article-number=055504|pmid=24580611|arxiv=1311.1005|bibcode=2014PhRvL.112e5504M|s2cid=29848984}}</ref>. | |- | rowspan="3" | 10¹⁴ Па<div id="100TPa"></div> | {{comment|100 ТПа|100 тэрапаскаляў {{=}} {{num|100000000000000}} паскаляў}} | Ціск, які ствараецца генератарам плазмы з выкарыстаннем лазернай імплозіі звышвысокага ціску<ref>{{cite web |title=Extremely high-pressure generation and compression with laser implosion plasmas |url=https://pubs.aip.org/aip/apl/article/102/18/183501/126462/Extremely-high-pressure-generation-and-compression}}</ref>. | |- | {{comment|208,4 ТПа|208,4 тэрапаскаляў {{=}} {{num|208400000000000}} паскаляў}} | Ціск, пры якім тэарэтычна ўтвараецца металічны неон (найвышэйшы ціск металізацыі сярод усіх хімічных элементаў)<ref>{{cite journal |doi=10.1063/1.5089489 |title=Metallization and positive pressure dependency of bandgap in solid neon |year=2019 |last1=Tang |first1=Jun |last2=Ao |first2=Bingyun |last3=Huang |first3=Li |last4=Ye |first4=Xiaoqiu |last5=Gu |first5=Yunjun |last6=Chen |first6=Qifeng |journal=The Journal of Chemical Physics |volume=150 |issue=11 |page=111103 |pmid=30901987 |bibcode=2019JChPh.150k1103T |doi-access=free}}</ref>. | |- | {{comment|540 ТПа|540 тэрапаскаляў {{=}} {{num|540000000000000}} паскаляў}} | Ціск пры дэтанацыі тэрмаядзернай бомбы тыпу «Ivy Mike» («Айві Майк»; 5,3 мільярда [[Бар (адзінка вымярэння)|бар]])<ref name=nuclear_ablation_pressures>{{cite web|title=4.4 Elements of Thermonuclear Weapon Design|url=http://nuclearweaponarchive.org/Nwfaq/Nfaq4-4.html#Nfaq4.4.3.3|website=Nuclear Weapons Frequently Asked Questions|access-date=3 студзеня 2012|quote=Mike… Ivy… radiation pressures are 73 and 1400 megabars … respectively … Mike … 5.3×10{{sup|19}} bars … Ivy … 6.4×10{{sup|10}} bars}}</ref>. |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}}Аблацыйны ціск: {{math|P {{=}} 5,3 × 10{{sup|9}} бар × 101325 {{sfrac|Па|бар}} ≈ 5,37 × 10{{sup|14}} Па ≈ 540 × 10{{sup|12}} Па ≈ 540 ТПа (тэрапаскаляў)}}{{Канец схаванага блока}} |- || 10¹⁵ Па<div id="1PPa"></div> | {{comment|6,5 ППа|6,5 петапаскаля {{=}} {{num|6500000000000000}} паскаляў}} | Ціск пры дэтанацыі ядзернай боегалоўкі [[W80 (ядзерная боегалоўка)|W80]] (64 мільярды [[Бар (адзінка вымярэння)|бар]])<ref name=nuclear_ablation_pressures />. |{{Пачатак схаванага блока |Рамка = |Загаловак = Абгрунтаванне |Выраўноўванне_загалоўка = left |Выраўноўванне_тэкста = left}}Аблацыйны ціск: {{math|P {{=}} 6,4 × 10{{sup|10}} бар × 101325 {{sfrac|Па|бар}} ≈ 6,48 × 10{{sup|15}} Па ≈ 6,5 ППа (петапаскаляў)}}{{Канец схаванага блока}} |- | 10¹⁶ Па<div id="10PPa"></div> | {{comment|25 ППа|25 петапаскаляў {{=}} {{num|25000000000000000}} паскаляў}} | Ціск унутры [[Сонечнае ядро|ядра Сонца]] (250 мільярдаў бар)<ref>{{cite web | last=Williams | first=David R. | date=September 1, 2004 | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html | title=Sun Fact Sheet | publisher=NASA | access-date=2008-01-23}}</ref>. | |- | 10²³ Па | ад {{comment|100 ЭПа|100 экзапаскаляў {{=}} {{num|100000000000000000000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|100 ЁПа|100 ётапаскаляў {{=}} {{num|100000000000000000000000000}} паскаляў}} | Ціск унутры ядра [[Белы карлік|белага карліка]] на [[Мяжа Чандрасекара|мяжы Чандрасекара]]<ref>{{Cite book | last=Camenzind | first=Max | year=2007 | chapter= White Dwarfs | title=Compact objects in astrophysics | url=https://cds.cern.ch/record/1339093 | series=Astronomy and Astrophysics Library | location=Berlin, Heidelberg | publisher=Springer | bibcode=2007coaw.book.....C | doi=10.1007/978-3-540-49912-1 | isbn=978-3-540-25770-7 }}</ref>. | |- | 10³² Па | ад {{comment|3,2 КвПа|3,2 кветапаскаляў {{=}} {{num|3200000000000000000000000000000}} паскаляў}}<br/>да {{comment|160 КвПа|160 кветапаскаляў {{=}} {{num|160000000000000000000000000000000}} паскаляў}} | Дыяпазон ціску ўнутры [[Нейтронная зорка|нейтроннай зоркі]]<ref>{{Cite journal |last1=Ozel |first1=Feryal |last2=Freire |first2=Paulo |title=Masses, Radii, and the Equation of State of Neutron Stars |journal=Annu. Rev. Astron. Astrophys. |volume=54 |issue=1 |pages=401–440 |date=2016 |doi=10.1146/annurev-astro-081915-023322 |bibcode=2016ARA&A..54..401O |arxiv = 1603.02698 |s2cid=119226325 }}</ref>. | |- | 10³⁵ Па | <!--prefixes don’t currently go that high--> | Прыблізны ціск у цэнтры [[пратон]]а<ref>{{cite journal |title=The pressure distribution inside the proton |author1=V. D. Burkert |author2=L. Elouadrhiri |author3=F. X. Girod |pages=396–399 |date=16 May 2018 |journal= Nature |volume=557 |issue=7705 |doi=10.1038/s41586-018-0060-z|pmid=29769668 |bibcode=2018Natur.557..396B |osti=1438388 |s2cid=21724781 |url=https://www.osti.gov/biblio/1438388 |url-access=subscription }}</ref>. | |- | … | … | … | |- | 10¹¹³ Па | 4,6×10{{sup|113}} Па | [[Планкаўскі ціск]] (4,63×10{{sup|108}} бар) | |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ізаляваны артыкул|date=2025-12-27}} [[Катэгорыя:Адзінкі вымярэння ціску]] [[Катэгорыя:Парадкі велічынь]] ddfd1jxgr81pgxmi2trmjs4qaghjuxk 0 797931 5237871 5079226 2026-11-03T15:40:19Z Ellis Novak 30436 5237871 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт|канфлікт=Абарона Запаляр’я|частка=[[Вялікая Айчынная вайна]], <br> [[Другая сусветная вайна]]|выява=Общий ход военных действий на севере страны в ходе летне-осенней кампании 1941 г.jpg|подпіс=Агульны ход баявых дзеянняў на поўначы краіны ў 1941 г.|дата=[[29 ліпеня]] [[1941]] — [[6 кастрычніка]] [[1944]]|вынік=Перамога [[СССР]]|месца=[[Мурманская вобласць]], [[Фінмарк]] [[Беламорская Карэлія]]|праціўнік1={{Сцягафікацыя|СССР}}|праціўнік2={{Сцягафікацыя|Трэці рэйх}} {{Сцяг|Фінляндыя}} [[Фінляндыя]]|праціўнік3=|камандзір1=[[Кірыл Мерацкоў]] [[Валяр’ян Фралоў]] [[Арсеній Галаўко]]|камандзір2=[[фон Фалькенгорст]] [[Сііласвуа]] [[Дзітль]] [[Ёдль]] [[Штумпф]]|камандзір3=|камандзір4=|commander3=|сілы1={{Сцягафікацыя|СССР}}: ~100000 чал. 200+ танкаў (T-26, T-34, T-38) 1000+ гарматы 200+ самалётаў (Як-1, ЛаГГ-3, Пе-2)|сілы2={{Сцягафікацыя|Трэці рэйх}} ~35000 чал. 40-50 танкаў (Pz.III, Pz.IV) 800+ гарматы ~150 самалётаў (Bf 109, Ju 87, Fw 190) {{Сцяг|Фінляндыя}}~25000 чал.|страты1={{Сцягафікацыя|СССР}} ~45000 загінулых, параненых и знікшых|страты2={{Сцяг|Фінляндыя}}~2500 загінулых і параненых {{Сцягафікацыя|Трэці рэйх}} ~25000 загінулых, параненых и знікшых}} '''Абарона Запаляр’я''' — баявыя дзеянні савецкіх войскаў, флоту і авіяцыі супраць нямецкіх і фінскіх сіл на [[Кольскі паўвостраў|Кольскім паўвостраве]] і ў [[Паўночная Карэлія|Паўночнай Карэліі]] падчас [[Вялікая Айчынная вайна|Вялікай Айчыннай вайны]]. Гэты фронт быў унікальным, паколькі баявыя дзеянні вяліся ў суровых умовах [[Арктыка|Арктыкі]], а лінія фронту на некаторых участках заставалася непарушнай на працягу некалькіх гадоў. = Стратэгічныя мэты бакоў = Нямецкае камандаванне распрацавала аперацыю «Блакітны пясец» (ням.: Silberfuchs), мэтай якой было: # Захапіць [[Мурманск]] — адзіны незамярзаючы порт на поўначы [[Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік|СССР.]] # Перарэзаць Кіраўскую чыгунку, якая звязвала порт з цэнтрам краіны. # Усталяваць кантроль над радовішчамі нікеля ў раёне [[Печанга|Петсама.]] Савецкае камандаванне ставіла задачу ўтрымаць [[Кольскі паўвостраў]] як стратэгічную базу для прыёму саюзных канвояў па [[Ленд-ліз|лэнд-лізе]]. = Асноўныя этапы баявых дзеянняў = '''1941 год: Наступленне горнастралковых частак'''29 ліпеня 1941 года элітныя нямецкія горнастралковыя дывізіі пачалі наступленне на [[Мурманск]]. Сутыкненні адбываліся ў экстрэмальных умовах: скалісты грунт не дазваляў закопвацца ў зямлю, а адсутнасць дарог рабіла немагчымым выкарыстанне танкаў. Да восені 1941 года нямецкі наступ захлынуўся. Савецкія войскі спынілі ворага на рубяжы ракі Заходняя Ліца (так званая «Даліна славы»). '''1942—1943 гады: Пазіцыйная вайна і марскія бітвы''' На сушы актыўных дзеянняў амаль не вялося, вайна набыла характар артылерыйскіх дуэляў і рэйдаў разведгрупаў. Аднак асноўны цэнтр барацьбы перамясціўся на мора. [[Паўночны флот ВМФ СССР|Паўночны флот]] пад камандаваннем адмірала Арсенія Галаўко абараняў арктычныя канвоі (самы вядомы — трагічны канвой [[Канвой PQ-17|PQ-17]]). Савецкія падводныя лодкі і авіяцыя палявалі на нямецкія караблі, якія везлі руду і рэзервы для [[вермахт]]а. '''1944 год: Вызваленне (Петсама-Кіркенеская аперацыя)''' 7 кастрычніка 1944 года пачалося маштабнае наступленне савецкіх войскаў. Выкарыстоўваючы магутную артпадрыхтоўку і тактычныя дэсанты на ўзбярэжжа, [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоная Армія]] прарвала шматгадовую абарону праціўніка. Былі вызвалены [[Печанга|Петсама]] (Печанга) і нікелевыя руднікі. Войскі ўвайшлі ў [[Нарвегія|Паўночную Нарвегію]] і вызвалілі горад [[Кіркенес]]. = Ушанаванне памяці = [[Файл:Алеша Заполярья.jpg|міні|Помнік «Абаронцам Савецкага Запаляр’я ў гады Вялікай Айчыннай вайны»]] * 5 снежня 1944 года заснаваны медаль «[[За абарону Савецкага Запаляр’я]]». * У 1985 годзе [[Мурманск]]у прысвоена званне [[Гарады-героі|Горад-герой]]. * Помнік «[[Абаронцам Савецкага Запаляр’я ў гады Вялікай Айчыннай вайны]]» (вядомы як «Алёша») у [[Мурманск]]у з’яўляецца адным з самых высокіх манументаў у свеце. [[Катэгорыя:Бітвы ў Вялікай Айчыннай вайне]] m08163nf186dgmzowe828csjfw2apqt 4 798387 5237980 5231408 2026-11-03T20:28:21Z JerzyKundrat 174 5237980 wikitext text/x-wiki {{Архіў|2026|Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне}} == [[Жана кала]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылка: прабел у назве. Ёсць іншы НП з карэктнай назвай. Перанасены. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:26, 22 кастрычніка 2026 (+03) :: Матка Боска! А можна было адразу ўключыць мозг і не ствараць памылковыя рэдырэкты? Ці канешне лепей цяпер засмечваць службовую старонку запытамі... [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:20, 22 кастрычніка 2026 (+03) ::: У нас не працуе зараз працэдура хуткага выдалення, таму так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:22, 22 кастрычніка 2026 (+03) :::: Артыкул з памылковай назвай быў створаны ботам-спамерам, тады яго ніхто не спыніў, цяпер калега вычышчае смецце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 22 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]], працэдура хуткага выдалення працуе, пры гэтым яна не замацавана за канкрэтным адміністратарам. Асабіста я пакуль не магу разабрацца з прынцыпамі масавага перайменавання артыкулаў пра населеныя пункты Казахстана і выдалення старонак-перасылак на іх з ранейшых назваў артыкулаў, што зараз робіць [[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]]. Каб зразумець вернасць такіх дзеянняў, прапаную абмеркаваць гэта асобным пытаннем на форуме. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:50, 23 кастрычніка 2026 (+03) : Перайменаванне робіцца ў адпаведнасці з актуальнымі назвамі НП: 1) пры пераносе пад новую назву старая назва (пры яе карэктнасці) захоўваецца як рэдырэкт; 2) перанос робіцца пры яўных памылках у назвах пры бота-заліўцы (сутракаліся выпадкі 3-х варыяцый напісання), тады робіцца зверка з казахскай назвай, памылковыя назвы выстаўляюцца на хуткае выдаленне. 3) Ботам шмат створаны розныя беларускія назвы для НП з аднолькавай назвай ў арыгінале (часам перакладаецца з казахскай Усходні, Стары і г.д., хоць ёсць шмат створаных артыкулаў пад карэктнай казахскай назвай. Масавая заліўка НП Казахстана з памылкамі - гэта такая ж праблема, як была з чыгуначнымі станцыямі Эстоніі: там была памылка на памылцы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:28, 23 кастрычніка 2026 (+03) :: Калі спамер заліваў ботам артыкулы, гэта на форуме не абмяркоўвалі. То і ў зваротным кірунку могуць быць аналагічныя дзеянні. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:32, 23 кастрычніка 2026 (+03) : Засталося крыху больш за 500 НП праверыць. Але, безумоўна, такія заліўкі (як і станцыі Эстонскай чыгункі, станцыі Маскоўскага метро) маюць вельмі негатыўныя наступствы: памылкі ў назвах, адміністрацыйнай прыналежнасці, нізкая інфарматыўнасць. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:08, 23 кастрычніка 2026 (+03) == [[Спіс аўтазапчастак]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Не артыкул. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:48, 21 кастрычніка 2026 (+03) ::Не ўмешвайцеся ў старонку ў першую хвіліну яе стварэння. Можа, аўтар хацеў часткамі яе зрабіць? Вы вельмі рана намінуеце. Лепш бы пачакалі. [[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]] ([[Размовы з удзельнікам:Zadorenko V|размовы]]) 17:22, 21 кастрычніка 2026 (+03) : Без вас разбяруся.--[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:13, 22 кастрычніка 2026 (+03) :: Вось навошта вы пачынаеце хаміць? Можа, той чалавек і праўда мог зрабіць спіс часткамі, і трэба было як мінімум суткі пачакаць, перш чым вызначаць лёс старонкі? Не так? Вось, можа, праз такое ў нас і знікае на праекце матывацыя сярод новых удзельнікаў штосьці рабіць, калі бачаць, што напрацоўку, якую яны ўжо пачалі рабіць, пачалі згортваць, не паспеўшы нічога зрабіць. Я не збіраюся тут весці дыскусію, якая ўжо закрылася, але давайце, калі ласка, падтрымліваць нармальную атмасферу праекта. --[[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]] ([[Размовы з удзельнікам:Zadorenko V|размовы]]) 10:47, 22 кастрычніка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Не артыкул, няма перспектывы напаўнення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:15, 21 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Не артыкул. Хутка выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:12, 22 кастрычніка 2026 (+03) : [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]], па сутнасці Zadorenko V мае рацыю, як пра хуткае ўмяшанне (сам з такім сутыкаўся не раз, толькі стварыў, пачаў віфікікацыю -- канфлікт правак); так і наконт адказаў у стылі "сам разбяруся". --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:49, 22 кастрычніка 2026 (+03), :: [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]], артыкул быў фактычна пусты: прэамбула і 5 назваў раздзелаў, у якіх не было анічога. Артыкул быў хутка выдалены, што і было прапісана пры падвядзенні вынікаў. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:55, 22 кастрычніка 2026 (+03) ::: Пазбегнуць канфлікту правак дапаможа наяўны на рэдагаванай старонцы [[Шаблон:Пішу]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:58, 22 кастрычніка 2026 (+03) :::Не праўда, што пусты. Там была кароткая сфармуляваная прэамбула і незапоўненыя раздзелы, так што там можна было ўсё цалкам зрабіць. [[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]] ([[Размовы з удзельнікам:Zadorenko V|размовы]]) 11:58, 22 кастрычніка 2026 (+03) :::: Спіс аўтазапчастак зрабіць немагчыма, не выдумвайце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:00, 22 кастрычніка 2026 (+03) :::::Чаму нельга? Можна скласці спіс самых папулярных, але не поўны, здаецца, у нас гэта не забаронена правіламі. Няма чаго прыдумляць, калі ёсць рэгулюючыя стандарты для такога. [[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]] ([[Размовы з удзельнікам:Zadorenko V|размовы]]) 12:19, 22 кастрычніка 2026 (+03) :::::: Не даводзьце да абсурду. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:22, 22 кастрычніка 2026 (+03) :::::::Не магу зразумець, дзе я даводжу да абсурду? Калі прадмет (той жа спіс) значны — значыць, яму месца быць у ВП. Сам жа спіс у першую ж хвіліну свайго стварэння быў намінаваны на выдаленне, ці гэта не ёсць давядзеннем да абсурду? [[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]] ([[Размовы з удзельнікам:Zadorenko V|размовы]]) 12:44, 22 кастрычніка 2026 (+03) :::::''«Спіс аўтазапчастак зрабіць немагчыма»'' — з гэтым не пагадзяцца рэдактары арабскай, балгарскай, англійскай, японскай, карэйскай, мангольскай, нарвежскай, кітайскай Вікіпедый, і фарсі яшчэ быў у інтэрвіках, здаецца. Але самадурства ўдзельнікаў беларускамоўнага раздзелу не дазваляе, на жаль, бачыць далей свайго носу. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 23:17, 22 кастрычніка 2026 (+03) :::::: хто там спаміць у розныя моўныя раздзелы, не цікава. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:20, 22 кастрычніка 2026 (+03) :::::::Вы мяне ўсё ж такі здзіўляеце, і самі ж даходзіце часам да абсурду. У чым складанасць зірнуць інтэрвікі, а потым ужо высновы рабіць, спам ці ні? [[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]] ([[Размовы з удзельнікам:Zadorenko V|размовы]]) 06:34, 23 кастрычніка 2026 (+03) == [[Зваротны працэс]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц на такую назву. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:47, 10 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Няма крыніц для такой назвы. Ёсць адпаведны артыкул: [[Абарачальны працэс]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:32, 22 кастрычніка 2026 (+03) == [[B. В. Шчасная]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Не па-беларуску. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:32, 28 ліпеня 2026 (+03) ::Уважаемые администраторы сайта! Прошу Вашей помощи! К сожалению, не имею ни навыков, ни технической возможности создать статью. Счастная Ольга Васильевна- белорусский филолог и замечательный педагог, имя которого постепенно забывается. Очень хотелось бы в память о ней создать эту статью. Буду благодарен в оказании технической помощи. Все представленные сведения в черновике статьи достоверны [[Адмысловае:Contributions/&#126;2026-42099-27|&#126;2026-42099-27]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2026-42099-27|размова]]) 14:38, 28 ліпеня 2026 (+03) :::падтрымлiваю! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 16:29, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Для таго, каб напісаць артыкул пра чалавека ў Вікіпедыю, недастаткова толькі Вашага жадання захаваць памяць пра яго. Ёсць правілы, якія дакладна апісваюць падставы і ўмовы для стварэння артыкулаў. Прапаную азнаёміцца: [[Вікіпедыя:Правяральнасць]], [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]], [[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя]]. Для Вашай сітуацыі лепш пасуюць асабісты блог або вэб-сайт. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:45, 28 ліпеня 2026 (+03) :{{Устрымліваюся}}. Пазначу толькі, што [https://verbum.by/belen/%D0%97%D0%90%D0%A1%D0%9B%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB%20%D0%9D%D0%90%D0%A1%D0%A2%D0%90%D0%8E%D0%9D%D0%86%D0%9A%20%D0%A0%D0%AD%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%86%D0%9A%D0%86%20%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%A3%D0%A1%D0%AC ёсць крыніца з БелЭн]. Каб артыкул застаўся на вікі, ўкладальніку трэба займацца пошукам звестак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:36, 20 жніўня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма доказаў значнасці. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 22:51, 28 ліпеня 2026 (+03) ::доказ значносцi y старонцы са спicaм заслужаных настаунiкау за 1967 год . Указ Верхоунага Савета БССР ад 01.09.1967. Заслужаны наустаунiк Беларусi нiчога не значыць? [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:06, 28 ліпеня 2026 (+03) ::: Пра мужа і ўнука таксама ў спісе заслужаных настаўнікаў можна пачытаць? Ці можа месца пахавання ў спісе заслужаных настаўнікаў адзначана? Хочаце ўшанаваць памяць - стварыце ўласны сайт і там напішыце. Калі пра чалавека няма згадак у газетах, кнігах ці ў ''незалежных'' крыніцах у Інтэрнэце, то і значнасці няма. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:54, 28 ліпеня 2026 (+03) :::: Значнасць, меркавана, ёсць, але. [[Вікіпедыя:Значнасць#Значнасць патрабуе аб’ектыўных доказаў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:00, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Дык я пра тое і талдычу. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:13, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::Ix убрау з тэкста. У той час не было такiх сродак масавой iнфарцыi. Паспрабую яшчэ пашукаць i дадам калi знайду [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 07:29, 29 ліпеня 2026 (+03) :::::Уважаемые пользователи и модераторы! Не имею технической возможности правильно создать статью. Буду благодарен всем за помощь в её правке, этим Вы сделаете доброе дело. Статья небольшая. Или сделайте шаблон , а дальше я сам всё допишу. С искренней благодарностью! [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:21, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::: Звярніце ўвагу на наступныя артыкулы: [[Лідзія Кузьмінічна Тарасевіч]], [[Галіна Раманаўна Кадырка]], [[Галіна Іванаўна Шумская]]. У раздзелах Літаратура ёсць прыклады кніг, якія можна лічыць незалежнымі крыніцамі. Кніга "Памяць" Маладзечанскага раёна была выдадзена ў 2002, то магчыма Вольгу Васільеўну знойдзеце там. Пры наяўнасці такіх крыніц артыкул можна дааформіць, перанесці пад назву ''Вольга Васільеўна Шчасная'' і пакінуць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:45, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Шчыра дзякую, паспрабую [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:50, 29 ліпеня 2026 (+03) ::::::Пашукау...няма [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:58, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::::Толькi cсылкi самой гiмназii. Есць фота яе, але Яны не падаiсаны ,што гэта яна [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 13:00, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} зместу практычна няма, адны пышныя эпітэты, такім чынам, не вытрыманы [[Вікіпедыя:Значнасць асоб|Агульны крытэрый значнасці]]. Для такіх выпадкаў дастаткова радка ў спісе Заслужаных настаўнікаў або ў раздзеле "Вядомыя асобы" паселішча нараджэння або працы. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:50, 30 ліпеня 2026 (+03) ::Нават не ясна як слушна "Счасная" ці "Шчасная", куды ж асобны артыкул. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:25, 30 ліпеня 2026 (+03) :::Счасная. Так трэба. Але у агульным спicу заслужаных настаунiкау ( артыкул есць) значылася як Шасная, як раз у агульным спiсу! У гэтым вот i справа - пачынаюць забываць ! I гэта не пышныя эпiтэты, гэта час , калi мова нават не вывучался у 60 ыя гады! I дырэктар той самой 6 школы, яki 30 гадоу iм быу- таксама заслужаны настаунiк , яшчэ i ганаровы грамадзянiн Маладзэчна - але а нем не каму напiсаць ужо. Нет артыкула! Яна была Яго намеснiкам. :::Справа не у значначцi , a у адносiнах да памяцi. Калi гэты артыкул не выйдзе- памерлы не пакрыудзiцца ужо. А калi гэта беларуская вiкiпедыя - гэтым i трэба занiмацца , паказваць нашу культурную спадчыну i дасягненнi , гысторыю! - спадзяюся, адмiн гэта прачытае. За "у" якое нескладовае па тэксту прашу прабачэння. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:55, 30 ліпеня 2026 (+03) ::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] дык, шаноўны удзельнік, што ж Вы вымагаеце ад Вікіпедыі, каб нехта нешта рабіў для памяці вартага чалавека. А самі ставіце ў артыкуле пустыя зноскі, на галоўную старонку базы дакументаў, дзе дакумента няма. На сайце школы таксама няма пра тое, што ў артыкуле напісана, толькі адзінкавая згадка, што "О. В. Счастная" "унесла ў капілку". Гэта нармальна? Па-мойму, не. Калі ў Вас ёсць інфармацыя, хай хоць на сайце школы апублікуюць падрабязную нататку пра настаўніцу, схадзіце, пазваніце, напішыце, можа ў школе нешта ведаюць дадатковае. Калі не ведаюць, дапамажыце ім. Хай аўтары-складальнікі падпішуцца пад нататкай, пазначаць крыніцы. А лепей у раённую газету, усё ж Заслужаная настаўніца. Хай гэта будуць нават толькі "успаміны калег і родных", без патэтыкі па фактах, пажада хоць з ускоснай згадкай адкуль факты. Тады можна будзе дадаць гэта ўсё у Вікіпедыю ў нейкай апрацоўцы. Гэта будзе Ваш надзейны уклад у памяць. Пастаўце сабе беларускую раскладку клавіятуры, таксама будзе даніна памяці настаўцы беларускай мовы, калі слушна зразумеў. А пакуль няма ніякай фактуры, пацверджанай хоць якімі крыніцамі, то зместу хапае толькі на пашыраны радок у спісе Заслужаных настаўнікаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:40, 31 ліпеня 2026 (+03) :::::Я нiколi не рабiў нiякiх артыкулаў у Вiкiпедыi. Гэта мая iнiцыятыва. Але мало засталося дадзенных... Шчыра ўдзячны тым удзельнiкам, якiя ўжо палепшылi гэты артыкул. Я таксама працягваю шукаць iнфармацыю , буду яе выкладaць далей. Спадзяюся, што гэтая справа атрымаецца i гэта нужная справа. Працягваю пошук матэрыялу. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:41, 31 ліпеня 2026 (+03) ::::::Паспрабую зрабiць, дзякую за раду. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 12:46, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, інфармацыі на старонцы не больш чым на элемент спіса. Невядома, дзе атрымала адукацыю. Пра педагагічныя заслугі ніякай канкрэтыкі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:53, 9 жніўня 2026 (+03) ::1 верасня будзе яшчэ iнфармацыя на афiцыйным сайце гiмназыi, яе запрасiлi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 15:14, 9 жніўня 2026 (+03) :::: Інфармацыю не дадалі: толькі згадка ў спісе ўзнагароджаных званнем з БЭ. Таму прапаную выдаліць. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:26, 25 верасня 2026 (+03) :::::шукаем, пакуль у працэссе [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 10:39, 25 верасня 2026 (+03) :::::прашу даць яшчэ час да конца кастрычнiка, есць некаторыя цяжкасцi з дадзеннымi [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 18:02, 14 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. У артыкуле толькі канстатацыя факта, что асоба — заслужаны настаўнік БССР. Для асобнага артыкула гэтага недастаткова. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:28, 22 кастрычніка 2026 (+03) :Дзень добры. Вы выдалiлi старонку па якой пошукам дадзенных працавалi людзi. Не труба чё знiшчаць, прашу даць магчымасць для яе аднаулення, мяркую, што яе можна заархiраваць [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 22:54, 28 кастрычніка 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]], там жа няма чаго архіваваць, год нараджэння і месца працы. Думаю, @[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] лёгка адновіць артыкул на Вашу асабістую падстаронку, але ў чым сэнс? Ёсць дадатковыя матэрыялы і спасылкі на іх? -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:18, 28 кастрычніка 2026 (+03) :::Цяжка стварыць сам шаблон гэтага артыкула. Мне дапамаглi. Гэта бачна па гiсторыi маей размовы. Дадзенные калi будуць ix не цяжка дадаць у гэты шаблон, чым занава яго ствараць [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:52, 28 кастрычніка 2026 (+03) ::::Каму та гэта проста, але для мяне нет. [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:53, 28 кастрычніка 2026 (+03) :::::Таму i прашу як та не знiшчаць старонку а заархiраваць. Не будзе калi дадзенных - справа закрыта. Больш не звяртаю сюды [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 23:55, 28 кастрычніка 2026 (+03) ::::::@[[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]], калі знойдуцца звесткі са спасылкамі, можаце пісаць уласна мне ў размовы, разам разбярэмся што там і будзем тады прасіць аднавіць з аргументамі на руках. Бо іначай адновяць, матэрыялаў не будзе і тады зноў выдаляць. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 20:59, 29 кастрычніка 2026 (+03) :::::::Шчыра дзякую. Гэта мая родная бабча, пошук складана iдзе [[Удзельнік:Petrachkov|Petrachkov]] ([[Размовы з удзельнікам:Petrachkov|размовы]]) 21:07, 29 кастрычніка 2026 (+03) == [[Дзяніс Валер’евіч Юрчак]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі: кандыдат навук, дацэнт, гал.спец. аблвыканкама. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 08:28, 27 ліпеня 2026 (+03) :: Пару дадатковых сказаў аб прызнанні асобы ў навуковай супольнасці для пацвярджэння значнасці, думаю, было б дастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, раз няма ахвотных дапоўніць артыкул, у такім выглядзе значнасць не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:10, 15 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:19, 22 кастрычніка 2026 (+03) == [[Twinby]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}. Рэклама, ''сэрвіс займае трэці радок папулярнасці ў РФ'' сярод расійскіх (не сусветных) — мабыць гэта не нагода, каб прызнаць яго лідарам у сваёй нішы. З РуВікі выдалены [https://ru.wikipedia.org/wiki/Twinby без магчымасці стварэння наноў]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:59, 14 кастрычніка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Дакладна рэклама, няма чаго абмяркоўваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:30, 14 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. Машынны пераклад, рэклама, cross wiki spam. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:04, 15 кастрычніка 2026 (+03) == [[Іркольскае]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылковы рэдырэкт. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:51, 2 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === 3 кастрычніка 2026 года ў 12.57 {{у|Чаховіч Уладзіслаў}} выдаліў старонку. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:56, 15 кастрычніка 2026 (+03) == [[МухамадБабур Хаджаеў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:25, 25 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, пераклад-недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:51, 25 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} І якасць аніякая, і рэклама. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 23:33, 14 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Машынны пераклад. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:59, 15 кастрычніка 2026 (+03) == [[Рэхдок (серыял)]] == {{закрыта}} Значнасць сумнеўная, якасць перакладу нізкая. З памылкай у назве вісіць ужо 2 месяцы. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:32, 26 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:24, 28 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 16:02, 21 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Машынны пераклад. Выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:07, 15 кастрычніка 2026 (+03) == [[Pavel Gavrilin]] == {{закрыта}} Самарэклама ад няведама каго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:39, 1 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:09, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[Ленінад]] == {{закрыта}} Машынны недапераклад артыкула аб камерцыйным малавядомым прадукце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:31, 1 кастрычніка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:35, 1 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. Машынны пераклад. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:05, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[Буркуты]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. Дублікат артыкула са слушнай назвай. У катэгорыі на хуткае выдаленне звыш 170 старонак. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:52, 21 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дублікат артыкула выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:37, 25 верасня 2026 (+03) == [[Сонпхет Сонсупхан]] == {{закрыта}} кросвікіспам з памылкай у назве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:13, 18 верасня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Калі намінацыя "хуткае выдаленне" не працуе. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 12:45, 21 верасня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:12, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[Навастройка (Карагандзінская вобласць)]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} адсутнасць НП у іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:34, 16 верасня 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Да 2023 года населены пункт называўся Навастройка. Артыкулы пра гэты населены пункт ёсць у іншых моўных раздзелах. Артыкул трэба перайменаваць, але не выдаляць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 08:18, 2 кастрычніка 2026 (+03) :: Інтэрвікі дабавілі. Артыкул перанесены пад новую назву. Здумаю з намінацыі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 09:13, 2 кастрычніка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул зняты з намінацыі ініцыятарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 2 кастрычніка 2026 (+03) == [[Палітычны плюралізм]] == {{Закрыта}}Машпераклад невядома чаго. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:54, 11 верасня 2026 (+03){{Канец закрытай секцыі}} ===Вынік=== Выдалена а 19:26 14 верасня 2026 удзельнікам {{Вікіпедыст|MocnyDuham}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 19:47, 27 верасня 2026 (+03) == [[Мустафа Ахматовіч]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Без крыніц і афармлення. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 14:52, 6 жніўня 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Значнасць ёсць, артыкул можна дапрацаваць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:40, 10 жніўня 2026 (+03) :: Тое-сёе дадаў, галоўнае не блытаць з [https://verbum.by/belen/%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%A2%D0%9E%D0%92%D0%86%D0%A7 іншым Мустафой Ахматовічам]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:37, 10 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы і элементы афармлення дададзены, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:38, 1 кастрычніка 2026 (+03) == [[Армат (футбольны клуб)]] == {{закрыта}} Out of project scope. Cross-wiki spam. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:35, 4 верасня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Выдаліў --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:04, 11 верасня 2026 (+03) == [[Макаранка Кірыл Андрэевіч]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} не артыкул. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 11:57, 20 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Не артыкул. Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:35, 20 жніўня 2026 (+03) == [[Шаблон:НП Кзылкагінскага раёна]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылка ў назве. НП, якія ўваходзяць у склад раёна, перанесены пад правільныя назвы. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:56, 7 жніўня 2026 (+03) :: А навошта шаблон выдаляць? Перанесці пад правільную назву і няхай застаецца. Памылковую да хуткага выдалення. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:07, 10 жніўня 2026 (+03) :: Перанёс, спасылкі паправіў, памылковыя на хуткае выдаленне выставіў. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:36, 10 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Створаны [[Шаблон:НП Кызылкагінскага раёна|шаблон з правільнай назвай]]. Шаблон з памылкай у назве выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:24, 10 жніўня 2026 (+03) == [[Дзяніс Трусаў]] == {{закрыта}} Значнасці прадмету артыкула нестае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:31, 30 ліпеня 2026 (+03) : {{Слабае супраць}} Артыкул напісаны трохі ў рэкламным стылі і прыведзеныя крыніцы даверу не выклікаюць, але [https://bellit.info/roznaje/zhury-nazvala-karotki-spis-premii-hjedrojcja.html намінаваны] на Гедройця і ёсць трохі па іншых рэсурсах ([https://www.polskieradio.pl/396/7811/artykul/3625459 1], [https://bellit.info/roznaje/haradzjenski-muzyka-dzjanis-trusau-vydau-raman-pa-bjelarusku.html 2], [https://hrodna.life/2023/04/18/trusau-kniga/ 3]). [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 01:15, 31 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 10:04, 31 ліпеня 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць, тон артыкула, вядома, можна было крыху паправіць, але агулам не бачу прычын выдаляць. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 11:07, 6 жніўня 2026 (+03) :Прынамсі цяпер адпавядае ўсім нормам, агульны крытэрый значасці выконваецца і стыль нейтральны. Знайшоўся і код VIAF для аўтара. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:57, 9 жніўня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пацверджана, што агульны крытэрый значасці выконваецца, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:36, 9 жніўня 2026 (+03) == [[Metal Gear Solid 3: Snake Eater]] == {{закрыта}} Машынны недапераклад. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:40, 6 чэрвеня 2026 (+03) :пераклад не машынны, проста я перакладаў менавіта так каб ўсё было як у англійскім тэксце. гад дэмн [[Удзельнік:ABECOME SAWYER|ABECOME SAWYER]] ([[Размовы з удзельнікам:ABECOME SAWYER|размовы]]) 09:58, 7 чэрвеня 2026 (+03) : Вычытаў, выкінуў лішняе. У такім выглядзе прапаную {{Пакінуць}}. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:46, 26 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Арьыкул вычытаны і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:32, 28 ліпеня 2026 (+03) == [[Ластаўка даўрская]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Пуста. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:39, 22 ліпеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} хутка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:16, 22 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул хутка выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:26, 22 ліпеня 2026 (+03) == [[NGC 971]] == {{закрыта}} Не артыкул, аб'ект каталога галактык, унесены туды памылкова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:41, 30 мая 2026 (+03) :: Дададзена інфармацыя перакладам пра памылку. Праную {{пакінуць}}. --[[Удзельнік:Autumndancer|Autumndancer]] ([[Размовы з удзельнікам:Autumndancer|размовы]]) 15:48, 22 ліпеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапоўнены і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:15, 22 ліпеня 2026 (+03) == [[Ягор Дырда]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, энцыклапедычнай значнасці асоба не мае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:02, 17 ліпеня 2026 (+03) * Выдалялі [[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2026#Ягор_Аляксандравіч_Дырда|раней]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:30, 18 ліпеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:49, 19 ліпеня 2026 (+03) == [[Кэнто Масуда]] == {{закрыта}} Вынесены да выдалення а 03:12 31 сакавіка 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|Wooze}} з каментарыем: «not notable + crosswiki spam». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:24, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, наконт ''not notable'' можна было б паспрачацца, калі б у артыкуле меўся змест. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:35, 6 чэрвеня 2026 (+03). {{Закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:28, 13 ліпеня 2026 (+03) == [[TEDxUlicaMińska]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}} [[Сяргей Васілевіч Бесараб|Бесараб]] піша ў Вікі, нібы гэта яго ўласны дзённічак. У артыкула няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:27, 19 красавіка 2026 (+03) ::Шаноўны месье, згодна з правіламі Беларускай Вікіпедыі, заклікаю вас устрымлівацца ад пераходу на асобы і абмяркоўваць змест артыкула, а не яго аўтараў (парушэнне [[ВП:ЭП]] — Этычныя паводзіны і [[ВП:ДН]]. Сцвярджэнне «няма значнасці» не адпавядае рэчаіснасці бо артыкул абапіраецца на аўтарытэтныя, незалежныя другасныя крыніцы — разгорнутыя рэпартажы ў буйнейшых медыя («Белсат» і г.д.), якія падрабязна асвятлялі як сам факт івэнту, гэтак і тэмы дакладаў спікераў. Што тычыцца абвінавачвання ў стварэнні «ўласнага дзённічка» (намёк на канфлікт інтарэсаў — [[ВП:КІ]]): цяперашні тэкст артыкула напісаны ў максімальна сухім, нейтральным і энцыклапедычным стылі без якіх-небудзь ацэначных меркаванняў. Правілы не забараняюць рэдагаваць артыкулы пра падзеі з уласным удзелам, калі тэкст падмацаваны аўтарытэтнымі крыніцамі. Калі вы бачыце канкрэтны радок, які не пацверджаны крыніцай, вы, як удзельнік Вікіпедыі, можаце выправіць фармулёўку. Калі ж вы працягваеце лічыць, што міжнародная канферэнцыя франшызы TEDx, у якой прынялі ўдзел знакавыя прадстаўнікі беларускай навукі і бізнесу, апублікаваная ў афіцыйным сусветным рэестры і асветленая нацыянальнай прэсай, «не мае значнасці» — то вы зрабілі ужо свой "уклад", выставілі артыкул на вылучэнне да выдалення. Але майце на ўвазе, што рашэнне супольнасці павінна (і будзе хутчэй за ўсе) прымацца на падставе прадстаўленых незалежных СМІ і выканання фармальных правілаў, а не суб'ектыўных эмоцый ці вашай, вельмі відавочнай асабістай непрыязнасці да Бесараба. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 15:43, 19 красавіка 2026 (+03) :::Навошта вы гаворыце пра сябе ў трэцяй асобе? Што да вашых багатых спасылак на правілы — мы тут пішам энцыклапедыю, а не гуляемся ў футбол правілам і рэкламуем сябе. [[Вікіпедыя:Ігнаруйце ўсе правілы]]. Артыкул не мае значнасці. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:35, 19 красавіка 2026 (+03) ::::Месье, па-першае, у артыкуле я згадваю сябе ў трэцяй асобе, таму што гэтага прама патрабуе базавы энцыклапедычны стыль і правіла нейтральнага пункта гледжання. Пісаць у Вікіпедыі тэкст у духу «я выступіў на канферэнцыі» — гэта абсурд. Вы сурьезна, агулам, такое пытаеце? ::::Па-другое, я шчыра заклікаю вас спыніць выкарыстоўваць старонку размоў для трансляцыі нейкай дрэнна схаванай зайздрасці, асабістай непрыязнасці. Гэты пераход на асобы і пастаянныя эмацыйныя выказванні не проста з'яўляюцца прамым парушэннем этыкі, яны шчыра стамляюць і адцягваюць ад канструктыўнай працы над праектам. ::::Па-трэцяе. Вы кажаце, што мы «тут пішам энцыклапедыю». Вось і давайце яе пісаць. Паспрабуйце апераваць канкрэтнымі фактамі і аргументамі са СМІ, а не вашымі суб'ектыўнымі ацэначнымі меркаваннямі ці эмоцыямі. Правілы Вікіпедыі створаныя як падмурак, які абараняе энцыклапедыю ад хаосу і персанальнай "самнабулічнай" цэнзуры асобных удзельнікаў, якія вырашаюць, каму даваць значнасць, а каму не. ::::І самае галоўнае. Мы пішам энцыклапедыю навакольнага свету. Вікіпедыя — гэта жывая, актуальная сістэма, каштоўнасць якой менавіта ў тым, што яна фіксуе рэчаіснасць тут і цяпер, гэта не пакрыты пылам злепак палеанталагічнага музея, дзе дазволена пісаць выключна пра старыя вескі і падзеі стагадовай даўніны. Калі пра нешта пішуць аўтарытэтныя крыніцы (Deutsche Welle, Белсат, Zerkalo, Plan B), то я лічу мэтазгодным пра гэта пісаць у Вікіпедыю. Калі вы не чытаеце навін, не ведаеце пра падзеі - гэта толькі і толькі вашы асабістыя праблемы. Так што, падсумоўваючы, калі ў вас ёсць прэтэнзіі да канкрэтных радкоў ці аўтарытэтнасці прадстаўленых СМІ — прыводзьце іх. У іншым выпадку, працяг дыялогу ў падобным тоне лічу для сябе бессэнсоўным выдаткоўваннем часу. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 10:43, 20 красавіка 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Siarhei V]], калі вы чытаеце навіны і ведаеце пра падзеі, гэта не нагода спаміць у Вікіпедыю. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:48, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::Скажу вам так. Кожны піша Вікіпедыю так, як хацеў бы яе чытаць. Мне цікава чытаць артыкулы, у якіх ёсць глыбіня, жывы кантэкст і якасныя спасылкі. Чытаць і пладзіць плоскія артыкулы без сувязі з рэальнасцю — гэта ператвараць Вікіпедыю ў мёртвы тэлефонны даведнік. Я пішу разгорнута з павагі да будучых чытачоў, не бачу сэнса абмяжоўвацца парай дзяжурных радкоў, калі можна НЕ абмяжоўвацца. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:00, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::: Няпраўда ваша, абавязковымі для рэдактараў з'яўляюцца [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:05, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::Ооо, [[Вікіпедыя:Пяць слупоў|«Пяць слупоў»]], давайце паглядзім што ўнутры: ::::::::Першы слуп нам кажа што ''«Вікіпедыя — гэта энцыклапедыя»,'' якая павінна ўключаць элементы ўніверсальных ведаў на аснове аўтарытэтных крыніц. На мой погляд, жаданне некага абкарнаць тэкст да ўзроўню незразумелага сухога абрубка без гістарычнага кантэксту і глыбіні як раз такі ідзе ўразрэз з місіяй стварэння якаснай і аб'ёмнай энцыклапедыі. ::::::::Чацверты слуп з яго ''«Удзельнікі павінны ставіцца адзін да аднаго з павагай і не пераходзіць на асобы»''. Нават у нашым гэтым абмеркаванні відавочна бачны дрэнна схаваная таксічнасць, персанальныя выпады, безапеляцыйныя спробы абясцэніць чужую працу. Не час, як кажа месье вышэй «гуляць ў футбол правіламі», бывае што «не да законаў» ::::::::Нарэшце пятае, ''«Вікіпедыя не мае суровых правілаў»''. Яе галоўная мэта - гэта інтэлектуальная карысць. Калі выкарыстоўваць правілы не як інструмент паляпшэння, а як дубінку-шлагбаўм для ўласнай "вахцёрскай" самасцвярджанасці і выдалення інфармацыі ''—'' гэта і есць, тая самая, класічная гульня з правіламі. Толькі абсалютна не прыносячая ніякай карысці свету, у адрозненне ад таго, як вы кажаце «спама», падцверджанага разгорнутыми артыкуламі з DW ці Белсата. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:28, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::: Ну уж нет, чытаць правілы будзем не выбарачна, а па парадку. Пачнем з пункта 1. '''[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — энцыклапедыя]]''', якая ўвабрала элементы агульных энцыклапедый, спецыялізаваных энцыклапедый і альманахаў. Усе артыкулы мусяць трымацца прынцыпу «[[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|Не ўласнае даследаванне]]» і імкнуцца да [[Вікіпедыя:Правяральнасць|дакладнасці]]. Вікіпедыя не месца для асабістых думак, досведу, аргументаў. Вікіпедыя — гэта НЕ непераборлівы збор інфармацыі. Гэта НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў, НЕ трыбуна, '''НЕ''' месца для самарэкламы, НЕ эксперымент у анархіі ці дэмакратыі, НЕ каталог сеціўных старонак. Таксама Вікіпедыя НЕ збор арыгінальных дакументаў, НЕ слоўнік і НЕ газета, дзеля гэтага існуюць суседнія праекты [[:s:Галоўная старонка|Вікікрыніцы (Wikisource)]], [[:wikt:Галоўная старонка|ВікіСлоўнік (Wiktionary)]] і [[:n:en:Main Page|ВікіНавіны (Wikinews)]], адпаведна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:32, 20 красавіка 2026 (+03) ::::::::::«Не ўласнае даследаванне і не асабістыя думкі»<nowiki>''</nowiki>: Тэкст артыкула грунтуецца ВЫКЛЮЧНА на матэрыялах і цытатах з аўтарытэтных незалежных медыя сусветнага і нацыянальнага ўзроўню (Deutsche Welle, Belsat, Zerkalo). Трансляцыя фактуры з найбуйнейшых СМІ гэта не «асабісты досвед», гэта фундаментальнае правіла правяральнасці. ::::::::::«НЕ збор дробных і трывіяльных фактаў / НЕ газета»: Вікіпедыя выкарыстоўвае матэрыялы газет для фіксацыі гістарычна і сацыяльна значных фактаў. Першая за мяжой афіцыйная канферэнцыя TEDx беларускай дыяспары, якая аб'яднала на адной сцэне стваральнікаў карпарацый, аналітыкаў, навукоўцаў гэта не «трывіяльны дробны факт». Гэта адметнейшая культурная і інтэлектуальная з'ява, маштаб якой аб'ектыўна зафіксаваны СМІ першага эшалона. Ігнараваць гэты маштаб можа толькі чалавек, цалкам адарваны ад кантэксту навакольнай рэчаіснасці. ::::::::::«НЕ трыбуна і НЕ месца для самарэкламы»: Тое, што маё імя і ключавыя тэзісы з выступу фігуруюць у артыкуле поруч з іншымі выступоўцамі гэта прамое адлюстраванне таго, што вынесена ў загалоўкі і тэксты ў незалежнай прэсе. Энцыклапедыя літаральна абавязана трансляваць тое, што напісана ў аўтарытэтных другасных крыніцах. Выдаленне аб'ектыўных, пацверджаных прэсай фактаў выключна з-за таго, што вас персанальна раздражняе наяўнасць пэўнага прозвішча, кваліфікуецца ў Вікіпедыі як вандалізм i цэнзура. ::::::::::Так что хопіць усляпую капіраваць правілы. Пакуль я не бачу ніводнага прэтэнзійнага факта па сутнасці пададзеных незалежных крыніц, толькі нейкі марны эмацыйна-бюракратычны спам. ::::::::::Спадарства, я шчыра не разумею навошта вы гэта робіце? [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 11:42, 20 красавіка 2026 (+03) :::::::::::Я дык шчыра не разумею, навошта вы робіце сабе рэкламу ў Вікіпедыі замест напісання і рэдагавання артыкулаў пра сапраўды патрэбныя рэчы. Тут столькі працы на любую тэму, што хопіць на дзесяцігоддзі. А для звычайных падзей ёсць асобныя рэсурсы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:50, 22 красавіка 2026 (+03) ::::::::::::У мяне хапае артыкулаў і пра ''сапраўдны патрэбныя рэчы'' (патрэбныя мне і такім як я, напрыклад маім чытачам), і я іх пішу. А датычна падзеі, то я паспрабаваў данесці ў артыкуле чаму лічу падзею НЕшараговай і ў чым яе важлівасць для супольнасці беларусаў. [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 12:38, 22 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}}, гэта проста адна з шэрагу падзей, якая згадвалася ў навінах дня. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:59, 19 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, ну якая ж "шараговая" падзея. На шараговую падзею, напрыклад, Белсат не робіць разгорнуты рэпартаж з аналізам кантэксту і дэталёвым цытаваннем спікераў (адна з цытат нават вынесена ў загаловак). Але тут самае галоўнае, што гэта першая ў гісторыі канферэнцыя глабальнай франшызы TEDx, арганізаваная беларускай супольнасцю за межамі Беларусі. Гэты беспрэцэдэнтны статус, для прэсы і эміграцыі гэта ўнікальная інтэлектуальная з'ява, якая стварае гісторыю дыяспары тут і цяпер. На мой погляд аб'ектыўныя крытэрыі энцыклапедычнай значнасці тут выкананы з вялікім лішкам [[Удзельнік:Siarhei V|SiaRV]] ([[Размовы з удзельнікам:Siarhei V|размовы]]) 16:26, 19 красавіка 2026 (+03) :::{{нейтральны}} разглядзіце магчымасць дадавання гэтых звестак у іншыя звязаныя артыкулы. Таксама пытанне вікіфікацыі, на артыкул толькі спасылкі з артыкулаў пра выступоўцаў. Слабавата агулам там з крыніцамі і са значнасцю. Як і пісаў, занадта хутка дадалі ў вікі. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:33, 26 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, не пабачыў значнасці. Выглядае як звычайная падзея. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:16, 2 мая 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Ёсць значнасць, TEDx. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:49, 5 мая 2026 (+03) ::Для гэтага існуе асобны артыкул пра [[TED (канферэнцыя)|TEDx]]. Так якраз ёсць беларускі раздзел для запаўнення. Няма сэнсу ствараць асобны артыкул для падзеі звычайнай. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:06, 14 мая 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Выпадак даволі пагранічны, але мне здаецца, што ўсё ж артыкул трэба пакінуць. Тэма мае незалежнае асвятленне ў некалькіх крыніцах, у тым ліку ў матэрыялах Белсат, Deutsche Welle, Зеркала, MOST і Радыё Рацыя. Частка крыніц сапраўды мае навінавы або анонсавы характар, але ёсць і матэрыялы, дзе падзея разглядаецца не толькі як кароткая згадка, а з апісаннем кантэксту, праграмы і выступоўцаў. Таксама з'явіліся артыкулы, якія выйшлі ўжо пасля івенту, што кажа не толькі пра навінавы характар падзеі ([https://citydog.io/post/zaden-besplatnyye-vystupleniya/]). Таму мінімальныя патрабаванні агульнага крытэрыю значнасці выглядаюць сціпла выкананымі.<br />Пры гэтым артыкул варта дапрацаваць. Добра было б скараціць інтэрпрэтацыйныя фармулёўкі, прыбраць другасныя дэталі, якія не ўплываюць на значнасць, і пакінуць больш сухі энцыклапедычны выклад. Але недахопі цяперашняга тэксту гэта падстава для рэдагавання, а не для выдалення тэмы. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:51, 9 ліпеня 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]] == {{Закрыта}} * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:13, 28 лютага 2026 (+03) *:а ў чым праблема? ВКЛ спыніла існаванне ў 1795 г., а Літва як краіна працягвала існаваць. дзеля гэтага патрэбная <nowiki>[[Катэгорыя:Літва XIX стагоддзя]]</nowiki> [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 22:24, 28 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Вынік "уласнага даследавання". Катэгорыя выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:25, 7 ліпеня 2026 (+03) == [[Волшебная Гора (рок-гурт)]] == {{Закрыта}} Выглядае, як аматарства. У РуВікі артыкул пра гэты рускамоўны гурт выстаўлены да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:06, 30 мая 2026 (+03) : Паралельна створаны артыкул з памылкай у назве [[Раман Каноплёў]] — гэта заснавальнік і лідар гурта, туды можна перанесці і пэўныя звесткі пра гурт. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:12, 30 мая 2026 (+03) :: Спасылка на газету "Завтра" — фальсіфікат. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:09, 30 мая 2026 (+03) :::Там Канаплёў згаданы. Адзін, без ансамбля. ;) [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:15, 30 мая 2026 (+03) : {{Выдаліць}}: 1 дэма-запіс — курам на смех [[Удзельнік:Γλωσσολαλιά|Γλωσσολαλιά]] ([[Размовы з удзельнікам:Γλωσσολαλιά|размовы]]) 14:04, 30 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. Істотная інфармацыя пра гурт перанесена ў артыкул [[Раман Яўгенавіч Канаплёў]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:21, 1 ліпеня 2026 (+03) == [[Капліца (Душкава)]] і [[Пірамідальная капліца (Душкава)]] == {{Закрыта}} Аб'екты не выбіваюцца з шэрагу апісаных у артыкуле [[Душкава#Славутасці]]. Назбіраць інфармацыі на асобныя артыкулы пра іх немагчыма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:28, 6 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, згодны з аргументацыяй. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:03, 14 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Уся інфармацыя, што і ў артыкулах — у [[Душкава|артыкуле пра вёску]], інфармацыі замала для двух асобных артыкулаў, артыкулы выдалены. --[[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 23:05, 14 чэрвеня 2026 (+03) == [[Кенэт Хопкінс]] == {{Закрыта}} : {{выдаліць}}, агульны крытэрый значнасці не выконваецца, [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]] нічога не дае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:04, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул вельмі кароткі, значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:51, 14 чэрвеня 2026 (+03) ==[[89 км (блок-пост)]]== {{Закрыта}} Вынесены да выдалення а 22:12 16 сакавіка 2026 удзельнікам {{Вікіпедыст|Estopedist1}} з каментарыем: «unreferenced, not notable topic. No equivalent in etwiki or enwiki». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:16, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, прымаем значнасць чыгуначных станцый і прыпыначных пунктаў, але гэты аб'ект зусім нязначны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:31, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:49, 14 чэрвеня 2026 (+03) ==[[Ягор Аляксандравіч Дырда]]== {{Закрыта}} Вынесены да выдалення а 12:24 22 мая 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|M.L.Bot}} з каментарыем: «залежна ад вынікаў на УкрВікі, таму на нашу старонку не дадаю». Мяркую, абмеркаванне патрэбна. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:20, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. Значнасці асобы няма. Аматар, які час ад часу гуляе ў футбол. "Арда" — назва аматарскага непрафесійнага гуртка асоб, медыяпраект. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:19, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, з УкрВікі не выдаляеецца бадай нічога. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:29, 6 чэрвеня 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, значнасць не паказана. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:38, 13 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:45, 14 чэрвеня 2026 (+03) == [[Аперацыя «Нептун»]] == {{закрыта}} Крытычна мала для такога артыкула, фактычна — гэта «затычка» на важную тэму і стаіць так 10+ гадоў. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:52, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{пакінуць}} — аргументацыя пра ''«затычку»'' і ''10+ гадоў'' не ўказвае на тое, што артыкул мае быць выдалены; аргументацыя пра ''важную тэму'' ўказвае на тое, што артыкул мае быць захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:29, 6 чэрвеня 2026 (+03) :{{Каментарый}}: Не ведаю як наконт абмяркоўваемага артыкула, але дзякуй удзельніку за стварэнне артыкула [[У сківіцы смерці]], гэта звязаная тэма і вельмі важная. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:10, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул перасягае слоўнікавае азначэнне, не будзем пакуль ствараць прэцэндэнт з выдаленнем. Але. Артыкул вельмі кароткі, калі ласка, дапоўніце артыкул. Калі артыкул застанецца недапісаным, яго могуць ізноў прапанаваць да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:22, 11 чэрвеня 2026 (+03) :Артыкул перапрацаваны, думаю, цяпер падстаў да выдалення няма. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 13:09, 11 чэрвеня 2026 (+03) :: Калега [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]], дзякуй! --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:39, 11 чэрвеня 2026 (+03) == [[Цукеркавы дождж (Брэст)]] == {{закрыта}} Спасылкі з 2013 года, то бок значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:10, 2 чэрвеня 2026 (+03) *{{Выдаліць}}, згодна з аргументацыяй. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 13:14, 5 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць падзеі не выйшла за межы навіннай. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 18:00, 9 чэрвеня 2026 (+03) ==[[Шчэпан Садурскі]]== {{закрыта}} Вынесены да выдалення а 03:03 29 сакавіка 2026 года удзельнікам {{Вікіпедыст|Aca}} з каментарыем: «Cross-wiki spam». [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 15:28, 6 чэрвеня 2026 (+03) : {{пакінуць}}, не горшы за іншыя машпераклады. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:33, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул створаны ў 2011 годзе і з таго часу пашыраўся, падстаў для выдалення няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:09, 9 чэрвеня 2026 (+03) == [[Паліна Дваранская]] == {{закрыта}} Удзельнік {{u|Pabojnia}} выставіў артыкул на хуткае выдаленне з пытаннем значнасці. Я бачу некалькі крыніц, таму перанёс сюды на абмеркаванне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 17:05, 7 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Не пабачыў значнасць праз малую колькасць заслуг і твораў. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:02, 14 мая 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Feeleman]], няма ў нас такой практыкі, каб мы лічылі, што заслуг і твораў мае быць найменей, як напр. па чатыры ці сем. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:42, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}. [https://zviazda.by/editions/news/z-ya-lenne-debyutnaga-zbornika-padzeya-khvalyuyuchaya-a-kali-tabe-tolki-tolki-spo-nilasya-dzevyatnats/ Крытыка "ЛіМ"] змясціла рэцэнзію на яе зборнік, так што значнасць для беларускамоўнага творцы відавочна пацверджана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:41, 18 мая 2026 (+03) :{{Пакінуць}}, крыніцы ёсць -- крытычныя матэрыялы, сяброўства з СПБ, і як для 20 гадоў [[ВП:АКЗ]] вытрыманы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 10:58, 6 чэрвеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапоўнены і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:45, 6 чэрвеня 2026 (+03) == [[Музы́чны кура́тар]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, уласнае даследаванне, тэкст з самарэкламай неаўтарытэтных асоб. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 31 мая 2026 (+03) :: Сёння ж артыкул [https://ru.wikipedia.org/w/index.php?title=Музыкальный_куратор Музыкальный куратор] хутка выдалены з РуВікі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:44, 31 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Не энцыклапедычны артыкул. Выдалена --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 13:22, 5 чэрвеня 2026 (+03) == [[Мікалай Міхайлавіч Зуеў]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}. Значнасць не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:45, 2 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. Кандыдат навук, выдаў беларускамоўны дапаможнік «Тэорыя iмавернасцей i матэматычная статыстыка». Для БелВікі гэта істотна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:21, 3 мая 2026 (+03) : {{пакінуць}}. У яго шмат прац, звычайна столькi прац у прафесароў. Ён даказаў вельмi важную тэарэму. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 01:45, 5 мая 2026 (+03) :: Тут не прынята разглядаць пладавітасць аўтара як доказ значнасці. [[Удзельнік:James M Irons]], пра тэарэму распавядзіце падрабязней, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:51, 5 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул пакінуты. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:19, 3 чэрвеня 2026 (+03) == [[NGC 894]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, не артыкул. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:49, 30 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Старонка без карыснага зместу ператворана ў перасылку. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:42, 30 мая 2026 (+03) == [[Арцём Артуравіч Паддубны]] == {{Закрыта}} Энцыклапедычная значнасць адсутнічае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:03, 8 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. Акрамя таго, што адсутнічае значнасць, дык і артыкул выглядае бедна. Няма крыніц, зносак. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:00, 14 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:24, 27 мая 2026 (+03) == [[Рэанімацыйны пакет рэформаў для Беларусі]] == {{Закрыта}} Адна з ініцыятыў, якіх туча. Не паказана значнасць. Вікіпедыя — не дошка для рэкламы. Калі б была значнасць і грамадская зацікаўленасць — іншая справа. Тут проста справа стварыць артыкул пра праект. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 02:15, 18 мая 2026 (+03) : {{выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 08:34, 18 мая 2026 (+03) :{{Выдаліць}}. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 11:24, 18 мая 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. З 2020 года да цяперашняга часу — толькі праект аб намерах. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 15:20, 27 мая 2026 (+03) == [[Тымаці Оліфант]] == {{Закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:43, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць, крыніцы ёсць тут https://en.wikipedia.org/wiki/Timothy_Olyphant. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 20:27, 29 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]], тое што яны ёсць у АнглВікі добра, але Беларуская Вікіпедыя, гэта іншы праект. Артыкул нават на стаб не цягне. : {{Пакінуць}}. Значнасць ёсць. Крыніцы таксама. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 17:36, 31 сакавіка 2026 (+03) :: Крыніцы ёсць, але адпаведнасць асобы адмысловым крытэрыям значнасці зусім невідавочная, таму, каб пацвердзіць [[Вікіпедыя:Значнасць]], маем падаць біяграфічную інфармацыю «досыць падрабязна», чаго ў артыкуле пакуль няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:06, 26 красавіка 2026 (+03) :::згодзен, трэба дапісаць артыкул хоць мінімальна. У іншых вікі інфармацыі багата, трэба браць і перакладаць. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:30, 26 красавіка 2026 (+03) :::Згодны. Калі аўтар артыкула не працягне дадаваць інфармацыю туды - {{Зраблю| 28.04.2026}} [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 19:37, 26 красавіка 2026 (+03) ::::{{Зроблена}}, хоць і спазніўся на два дні. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 16:48, 30 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны. Дзякуй вялікі {{u|Feeleman}}! Застаўлена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:52, 1 мая 2026 (+03) == [[Індустрыялізацыя і калектывізацыя ў БССР]] == {{закрыта}} Няма крыніц, няма нейтральнасці. Мяркую, сам тэкст скапіяваны аднекуль, чым парушае аўтарскія правы. Увогуле, выглядае як нейкая савецкая агітка.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:23, 28 студзеня 2026 (+03) : Я папрацую з артыкулам. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 21:20, 28 студзеня 2026 (+03) :Іх трэба раздзяліць на два. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:59, 12 сакавіка 2026 (+03) :: [[Індустрыялізацыя ў БССР]] і [[Калектывізацыя ў БССР]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:05, 13 сакавіка 2026 (+03) :::згодзен, што трэба раздзяліць. Хоць і аб’ём пакуль невялікі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:28, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Крыніцы з’явіліся. ДобрыБрат трошкі яго дапрацаваў. Праблемы ёсць, але яны ўжо не звязаныя з выдаленнем. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Марфінізм Пылку (музычны артыст)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, пустышка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 11:25, 24 красавіка 2026 (+03) ::{{выдаліць}}, прычым хутка [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 13:31, 26 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:01, 24 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} пуста, няма значнасці асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:55, 27 красавіка 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Вельмі коратка, значнасць не паказана. Дапісваць, здаецца, ніхто не будзе. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 01:46, 1 мая 2026 (+03) == [[Цемраборцы (настольная гульня)]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, значнасці хіба зусім няма, нейкая самастойна выдадзеная гульня ад аматараў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 20:02, 27 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся, што прадукт даволі спецыфічны, але выдаліўшы гэты артыкул мы страцім інфармацыю аб пэўных фактах, звязаных са станаўленнем беларускага ролевага руху і настолак, якіх і так не так было шмат, і створым у будучыні глебу для чарговых папулісцкіх маніпуляцый а-ля "Мы, кантора ХХХ, першымі выпусцілі бел настольную картачную гульню". [[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]] ([[Размовы з удзельнікам:Shurix-noise|размовы]]) 14:43, 30 красавіка 2026 (+03) :: Я ўжо бачу, што ёсць і АК за розныя часы, і нейкія даклады. Яшчэ пазней пагляджу наколькі рэкламнае ўсё, але пакуль выглядае як нешта значнае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:49, 30 красавіка 2026 (+03) ::Абмяркоўвалі [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2023#Цемраборцы (настольная гульня)|ў 2023 годзе і пакінулі]], з таго часу яшчэ дадаліся крыніцы, ненавінавая цікавасць паказана. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 14:56, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}, пагаджуся з аргументацыяй @[[Удзельнік:Shurix-noise|Shurix-noise]]. [[Удзельнік:Feeleman|Feeleman]] ([[Размовы з удзельнікам:Feeleman|размовы]]) 15:40, 30 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}} Крыніцы ёсць + ужо абмяркоўвалася. Не бачу сэнсу кідаць не сметнішча гісторыі хоць і малыя, але свае, беларускія, праекты. [[Удзельнік:Ueschar|Ueschar]] ([[Размовы з удзельнікам:Ueschar|размовы]]) 15:57, 30 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Гэты артыкул раней выстаўляўся на выдаленне і быў пакінуты. Змен абставін вакол прадмета артыкула ці змен правілаў Вікіпедыі не адбылося. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:49, 1 мая 2026 (+03) == [[Парыж — Рубэ]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, вельмі кароткі артыкул. --[[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:26, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пратэстная намінацыя хутка закрытая. Ніводзін з зазначаных артыкулаў не з’яўляецца занадта кароткім. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:30, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Смерць фашызму]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, вельмі кароткі артыкул. --[[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:21, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пратэстная намінацыя хутка закрытая. Ніводзін з зазначаных артыкулаў не з’яўляецца занадта кароткім. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:30, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Vite]] == {{закрыта}} : {{выдаліць}}, вельмі кароткі артыкул. --[[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:20, 26 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пратэстная намінацыя хутка закрытая. Ніводзін з зазначаных артыкулаў не з’яўляецца занадта кароткім. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:30, 26 красавіка 2026 (+03) == [[Depo DIY]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, камерцыйная рэклама, кросвікіспам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:02, 5 лютага 2026 (+03) ::Я б усё ж прапанаваў {{пакінуць}}. Стыль уласна артыкула не рэкламны. Найвялікшая сетка будаўляных крамаў у Латвіі, да таго ж і міжнароднай можна лічыць. Чаму тут выдаліць, а [[IKEA]] ці [[Lidl]] заставіць? [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:00, 5 лютага 2026 (+03) ::Бачу, што стваральнік у розных вікі прасоўвае артыкул - ну так, не вельмі добра выглядае. Але ўсё ж не спам, тэкст чытэльны, інфармацыя карысная. Можна было б па [[ВП:НЕДАВЕДНІК]] выдаляць, але ўсё ж фірма не шараговая, нейкая значнасць ёсць. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:05, 5 лютага 2026 (+03) ::: З аднога боку 2200 супрацоўнікаў, з іншага — ''Page on [eswiki] deleted'', ''Page on [enwiki] deleted''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:38, 5 лютага 2026 (+03) ::::Дивись мій акаунт в Українській та Латиській вікіпедії. Ти справді думаєш, що я тут рекламою займаюся? [[Удзельнік:Votre Provocateur|Votre Provocateur]] ([[Размовы з удзельнікам:Votre Provocateur|размовы]]) 22:33, 5 лютага 2026 (+03) ::::: Тут абмяркоўваем артыкул, а не тваю персону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 5 лютага 2026 (+03) ::::Выдаленне ў іншых раздзелах, шчыра кажучы, не аргумент. Іх там можа і не цікавяць мелкія па іх мерках фірмы з усходняй Еўропы. Гэтак жа бы выдалілі пра наш [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]]. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:22, 6 лютага 2026 (+03) ::::: Існуе кансэнсус аб тым, што ў БелВікі дапушчальны пэўны беларусацэнтрызм, але як гэта прыцягнуць да дадзенага кейса, невядома. Таксама мабыць [[Еўраопт]] ці [[А-100 (кампанія)|А-100]] паводле маштабаў дзейнасці пасалідней будуць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:34, 6 лютага 2026 (+03) ::::::Мяркую, што А-100 і Еўраопт можна аднесці да лідараў ў сваіх галінах эканомікі ўнутры Беларусі, і таму маем пра іх артыкулы, а не толькі праз беларусацэнтрызм. ::::::Аналагічна з гэтым Depo: у сваёй нішы лічыцца лідарам, недзе у топах латвійскіх кампаній. Я б і артыкулы пра Rimi і Maxima прывітаў, калі б хто стварыў, хоць яны да Беларусі ніякага дачынення не маюць. Дадаць толькі ў артыкул [[Эканоміка Латвіі]] параграф пра рытэйл і цалкам натуральна будзе мець артыкулы пра згаданыя там фірмы. ::::::Я ўвогуле лічу, што можна пісаць хоць пра найвялікшыя фірмы Науру. Толькі каб захоўвалася структура: спачатку пра эканоміку краіны і яе галіны, а потым дэталі. Але гэта так, рэмарка. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 02:29, 7 лютага 2026 (+03) ::::::: Калі казаць пра лідараў рынку паводле краін, то Науру не падтрымаю, карлікавымі прынята лічыць краіны меншыя за [[Люксембург]]. Depo DIY здэцца сапраўды лідар у нішы, але не лідар у галіне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:53, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:48, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны змест. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:32, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. 2-е месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Доля рынку, прыкладна каля 40%--[[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]] ([[Размовы з удзельнікам:J-ka Zadzvinski|размовы]]) 18:39, 13 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Паказана, што кампанія займае істотнае месца сярод DIY-рытэйлераў краін Балтыі. Пакуль што няма кансэнсэнсусу наконт прызнання гэтай галіны як самастойнай у эканоміцы, таму значнасць прадмету артыкула ставіцца пад сумненне. Старонка захавана з даданнем адпаведнага шаблону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:53, 25 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == {{закрыта}} : Выдалены раней паводле абмеркавання, гл. [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:53, 16 красавіка 2026 (+03) ::{{Пакінуць}}. Раней не былі пакінуты прычыны для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:28, 16 красавіка 2026 (+03) ::: Таксама я нядаўна дадаў "значнасць" у артыкул і цяпер ён не падыходзіць да хуткага выдалення: Хутка могуць выдаляцца артыкулы, калі: Выдаленыя раней паводле абмеркавання артыкулы, створаныя наноў з тым жа ці неістотна адрозным зместам '''без новых акалічнасцяў''', якія б прымусілі пераглядзець папярэдняе рашэнне аб выдаленні. (з [[Вікіпедыя:Хуткае выдаленне]]) [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 16:42, 16 красавіка 2026 (+03) : {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 19 красавіка 2026 (+03) : Знайшоў адзін артыкул на The Village, які апісваў дзейнасць групы. Больш нічога не знайшоў, хаця можа я і не вельмі добра шукаў. Думаю, што пакуль гэта выдаленне, бо значнасці (у межах Вікі) не хапае. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:38, 19 красавіка 2026 (+03) :: {{Пакінуць}} Яшчэ быў [https://dtf.ru/music/2582003-vokrug-fonarnogo-stolba-videoigry-2019 кароткі артыкул] на dtf.ru і [https://www.youtube.com/watch?v=eAEelhW7e6s выпуск] "Музыка в Кубе" на Ютубе. Таксама я не зразумеў, што азначае "у межах Вікі". [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 18:41, 20 красавіка 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:47, 20 красавіка 2026 (+03) ::: DTF - не [[ВП:АК]], "Музыка в Кубе" - таксама. The Village пакуль самая добрая крыніца. Можа ёсць яшчэ нешта? [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:56, 20 красавіка 2026 (+03) ::::[https://m.vk.com/@ppbvfs-priyatno-poznakomitsya-yoo Пост] у ВК ад Winter Mute Music, [https://podster.fm/podcasts/muzykalnoe-korolevstvo/e/337203/muzykalnoe-korolevstvo-vokrug-fonarnogo-stolba-1-vypusk эпізод] падкаста "Музыкальное королевство", здаецца усё. Але артыкула The Village можа хопіць? [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 19:12, 20 красавіка 2026 (+03) :::Перастаньце пакідаць шаблон «пакінуць» па некалькі разоў. Абмеркаванне працуе не так, колькасць «пакінуць» ад аднаго ўдзельніка не паўплывае. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 11:51, 22 красавіка 2026 (+03) :{{Выдаліць}}, створаны па-за працэдурай аднаўлення выдаленых старонак. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 22:06, 23 красавіка 2026 (+03) ::Гэта забаронена? [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 10:40, 24 красавіка 2026 (+03) ::: Пажадана ўсё ж такі прытрымлівацца хоць нейкіх [[Вікіпедыя:Выдаленне старонак#Пасля выдалення|правілаў]]. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:53, 24 красавіка 2026 (+03) ::::Не ведаў. Прабачце, але артыкул ўжо адноўлены і асабіста я не бачу відавочных прычын для выдалення. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:53, 24 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Па-першае, артыкул раней ужо выдаляўся, таму, згодна з працэдурай, спачатку варта было стварыць запыт на [[ВП:АВС]]. Па-другое, каб не разводзіць бюракратыю, на гэты момант артыкул не адпавядае крытэрыям значнасці беларускай Вікіпедыі. Сярод прыведзеных крыніц толькі адна (спасылка на «The Village») адпавядае патрабаванням [[ВП:АК]]. Астатнія матэрыялы не з’яўляюцца аўтарытэтнымі крыніцамі. Такім чынам, значнасці ў межах Вікіпедыі недастаткова. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 23:12, 25 красавіка 2026 (+03) == [[EIZVA]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:19, 8 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:16, 17 красавіка 2026 (+03) == [[Крысціна Віталеўна Лядская]] == {{закрыта}} З дасягненняў покуль чырвоны дыплом і аспірантура. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:51, 8 красавіка 2026 (+03) :Я не успела ещё дописать статью, не надо делать поспешных выводов. Мне из-за границы не открываются белорусские источники. Приеду в Минск — допишу. [[Удзельнік:Rabbi Mendl|Tatiana Matlina]] ([[Размовы з удзельнікам:Rabbi Mendl|размовы]]) 00:39, 10 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапоўнены, намінацыя закрыта ініцыятарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:14, 14 красавіка 2026 (+03) == [[Фарыс Німр]] == {{закрыта}} Не артыкул, старонка да хуткага выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:37, 9 красавіка 2026 (+03) : Спроба заліць туды аўтапераклад незачотная. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:54, 9 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул створаны, вычытаны і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:12, 14 красавіка 2026 (+03) == Казахі у == {{закрыта}} Артыкулы аўтаматычнага перакладу з памылкамі ўжо ў назве, іх немагчыма вычытаць нават з вялікім жаданнем. * [[Казахі у Манголіі]] * [[Казахі у Туркменіі]] * [[Казахі у Іране]]--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:10, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:48, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Даволі відавочны [[ВП:МАШПЕР]], які ніхто за гэты час не выправіў. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 14:33, 14 красавіка 2026 (+03) == [[Вакол ліхтарнага слупа (гурт)]] == {{Закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:33, 3 красавіка 2026 (+03) ::Гэты гурт даволі папулярны, каб пра яго быў артыкул. Па [https://music.yandex.by/artist/5578874 звесткам] Яндекс Музыкі зараз ён мае 75 565 слухачоў у месяц. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:14, 5 красавіка 2026 (+03) ::: Почему бы о нём не написать статью по-русски? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:17, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Можна. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:29, 5 красавіка 2026 (+03) ::::Але гэта праца удзельнікаў рускай Вікіпедыі. [[Удзельнік:MakEditor|MakEditor]] ([[Размовы з удзельнікам:MakEditor|размовы]]) 15:36, 5 красавіка 2026 (+03) ::::: Очень жаль. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:39, 5 красавіка 2026 (+03) {{Канец закрытай секцыі}} ===Вынік=== 20:07, 12 красавіка 2026 {{у|J-ka Zadzvinski}} выдаліў старонку Вакол ліхтарнага слупа (гурт). [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:44, 13 красавіка 2026 (+03) == [[Валер Віктаравіч Руселік]] == {{закрыта}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:49, 25 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} няма значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:45, 3 сакавіка 2026 (+03) : Не праходзіць як журналіст ды блогер? Усё ж нават "зоркай" Белсата яго [https://nashaniva.com/372748 называюць]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:16, 4 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Старонка выдалена ўдзельнікам [[Удзельнік:J-ka Zadzvinski|J-ka Zadzvinski]]. Таму вынік фармальны. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 21:14, 12 красавіка 2026 (+03) == [[Аляксандр Іосіфавіч Урбановіч]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, кандыдат навук, дацэнт, меў навуковыя інтарэсы, усё. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:51, 29 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:53, 30 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, вядомы навуковец, шмат навуковых прац. Ёсць крынiцы. [[Удзельнік:James M Irons|James M Irons]] ([[Размовы з удзельнікам:James M Irons|размовы]]) 12:52, 30 сакавіка 2026 (+03) :: [[Удзельнік:James M Irons]], колькасць навуковых прац не мае асаблівай ролі, важней паказаць прызнанне яго заслуг у навуковым свеце. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:17, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:48, 10 красавіка 2026 (+03) == [[TDK]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 23 сакавіка 2026 (+03) ::Артыкул невялікі, можна выправіць. Я папрацую бліжэйшым часам. ::{{Зраблю|10-04-2026}} [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:16, 28 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул выпраўлены і захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:56, 9 красавіка 2026 (+03) == [[King Promise]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} значнасць не падмацаваны крыніцамі, толькі сайт творцы. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:51, 23 сакавіка 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. Крыніцы ёсць.--[[Удзельнік:Dzianis Niadbajla|J-ka Zaprudnik]] 15:33, 2 красавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Спасылкі на незалежныя крыніцы нароўні з сайтам творцы пададзены, старока захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 9 красавіка 2026 (+03) == [[Ruslan Saberov]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:18, 8 сакавіка 2026 (+03) :: [https://ru.wikipedia.org/wiki/Ruslan_Saberov неоднократное воссоздание вместо повторного обсуждения]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:11, 11 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:01, 9 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. Неаднаразовае аднаўленне замест паўторнага абмеркавання — пастаўлена бестэрміновая ахова ад стварэння. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:53, 1 красавіка 2026 (+03) == [[Сезон 2022/2023 «Цмокі-Мінск-2»]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Пуста. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:34, 31 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === гэта карэктная перасылка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:50, 31 сакавіка 2026 (+03) == [[MakEditor:81-717/714/Чарнавік]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 11:55, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:04, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[Раавітса (прыпыначны пункт)]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Памылковы рэдырэкт. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:52, 30 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:00, 30 сакавіка 2026 (+03) == [[A optima/Чарнавік]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Не артыкул. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:54, 26 сакавіка 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 11:32, 26 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:20, 26 сакавіка 2026 (+03) == [[Сехемкара II]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} пустая старонка. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:55, 23 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:47, 23 сакавіка 2026 (+03) == [[Святлана Іванаўна Загнетава]] == {{закрыта}} Відавочна, што агульны крытэрый значнасці не выконваецца. Таксама асоба не настолькі выдатная, каб можна было падцягнуць [[Вікіпедыя:Значнасць асоб #Дадатковыя крытэрыі]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:40, 18 сакавіка 2026 (+03) : У артыкул [[Хлебапякарная прамысловасць Беларусі]] шмат што можна перанесці. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:13, 18 сакавіка 2026 (+03) :Так, усё можна перанесці, згадаць саму Загнетаву. У раздзеле Вядомыя асобы артыкула пра Смаргонь даць яе біяграму, бо літаральна будзе пару сказаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:10, 18 сакавіка 2026 (+03) :: {{зроблена}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:20, 19 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Змест са старонкі вынесены, адміны могуць яе выдаляць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:49, 20 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Змагары з літвінізмам]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:13, 22 лютага 2026 (+03) *:Людзі змаюгаюцца з літвінізмам, што прама вынікае з іх біяграфій, у чым уласнае даследаванне? Калі мы дадаем людзей у катэгорыю "Анархісты N-краіны" ці "Антыфашысты N-краіны", то гэта таксам арыгінальнае даследаванне? [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 13:22, 22 лютага 2026 (+03) *:: Ты, калега, мабыць таксама шмат з чым і шмат з кім змагаешся. І ў Беларусі ты не адзін такі, але катэгорыі "Змагары з Беларусі" мы не будзем ствараць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:24, 22 лютага 2026 (+03) *:Няма тут уласнага даследавання, літвінізм сфармуляваны Баранаўскасам, то-бок прынамсі ў нейкай паралельнай рэчаіснасці ён ёсць. На гэта лёгка знайсці аўтарытэтныя крыніцы ў адпаведным артыкуле. Практычна "з'ява" ў гэтай рэальнасці прызнана пагрозай нацыянальнай бяспецы Літвы і з ёю змагаюцца, ёсць заявы ад Дэпартамента бяспекі і іншых ведамстваў. Адпаведна, ёсць змагары. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:10, 12 сакавіка 2026 (+03) :: Змагары ёсць, і што з таго вынікае? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:19, 12 сакавіка 2026 (+03) ::: Катэгорыю "Змагары" створым? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:22, 12 сакавіка 2026 (+03) ::::[[:Катэгорыя:Праціўнікі літвінізму]] або [[:Катэгорыя:Крытыкі літвінізму]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:24, 12 сакавіка 2026 (+03) :::Нічога не вынікае, проста змагары, як Партос казаў: "я б'юся, бо б'юся", -- значыць, яны бачаць у гэтым сэнс. Калі "змагары" здаюцца ўжо занятымі, можна "праціўнікі", рэдкая наогул катэгорыя ў Вікіпедыі, але ёсць [[:fr:Catégorie:Opposant|Catégorie:Opposant]]. Звычайна абмяжоўваецца ўсё прыхільнікамі розных плыняў, але тут здаецца ніяк не абмяжуешся. [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:22, 12 сакавіка 2026 (+03) :::: Абмяжуешся. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:25, 12 сакавіка 2026 (+03) ::::: Не трэба навешваць на сучаснікаў ярлыкоў. Рэдактарам Вікіпедыі не стае для гэтага аўтарытэту. Хай спачатку вырашыць экспертная супольнасць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:30, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::Здаецца, "крытыкі" якраз тая форма, што прызнаецца як ВП:НПГ [[:en:Category:Writers_of_social_and_political_criticism|Category:Writers of social and political criticism]]. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:31, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::: Critics of liberalism (1 P) — вось дык напаўненне катэгорыі! Не чытаюць англамоўныя беларускай прэсы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:37, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::::Яны іншае чытаюць <bdi>Critics of feminism</bdi> (2 C, 217 P). --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 22:41, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::::: Critics of artificial intelligence — цэлых 22, на чале з Папам Рымскім. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:44, 12 сакавіка 2026 (+03) ::::::::: Наконт непрыняцця фемінізму — харошы прыклад, комплексы ВікіРэдактараў раскрывае красамоўна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:57, 12 сакавіка 2026 (+03) :::::::::: Змагары з мультыкультуралізмам ёсць, а змагароў з нацыяналізмам няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:09, 12 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ператварыў на [[:Катэгорыя:Крытыкі літвінізму]] і далучыў да адпаведнай надкатэгорыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:59, 13 сакавіка 2026 (+03) == [[:Катэгорыя:Культурныя спрэчкі]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, вынік уласнага даследавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:20, 22 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Знайшліся інтэрвікі, намінацыю закрыў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:39, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Дыльнозахон Каттахонова]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:35, 10 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена, дрэнны машынны пераклад, таксама пытанні па значнасці. Можаце нармальна перапісаць у сваёй прасторы імёнаў і паведаміць адміністратарам, калі напішаце нешта адэкватнае. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:02, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Саунтрэс]] == {{закрыта}} * {{выдаліць}}, значнасць не пераўзыходзіць навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:09, 28 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Вікіпедыя - не слоўнік. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:46, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена па тых жа прычынах, што і чыназес. Значнасці не паказана.[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:01, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Чыназес]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Не слоўнік. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:44, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул быў хутка выдалены, значнасць выразна не паказана. Да таго ж, зноскі на Вікіпедыю — гэта вяршыня. Калі нехта захоча аднавіць старонку і будзе паказана выразна значнасць, спачатку перапішыце нармальна на сваёй падстаронцы і потым паведамце адміністратарам.[[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 18:59, 12 сакавіка 2026 (+03) == [[Жан-Луі Гасэ]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:00, 9 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Каб выставіць артыкул да выдалення, трэба зайсці праз закладку ''правіць'' у акенца рэдагавання артыкула, у першым радку паставіць '''<nowiki>{{да выдалення|}}</nowiki>'''. Працэдура выстаўлення старонкі да выдалення не была выканана, прапанова засталася без рэагавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:06, 9 сакавіка 2026 (+03) == [[Мачулішчы (аэрадром)]] == {{закрыта}} Большая частка тэкста абаронена аўтарскімі правамі і супадае з тэкстам, размешчаным у выданні «Наша Ніва» (артыкул «Мачулішчы, Мачулішчы… А што значыць па-беларуску „мачулішча“?»). Не быў прадстаўлены відавочны дазвол ад уладальнікаў матэрыялу на яго свабоднае распаўсюджанне. Як патэнцыйнае парушэнне аўтарскіх правоў прыйдзецца выдаліць інфармацыю, якая слова ў слова супадае з інфармацыяй у гэтым артыкуле. Тое, што застанецца, да артыкула не будзе дацягваць. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:38, 7 сакавіка 2026 (+03) :па-першае, я сам і ёсць аўтарам таго тэксту ў НН. па-другое, я цяпер істотна дапоўніў артыкул, ён павялічыўся ў некалькі разоў. [[Удзельнік:Аляксандр Белы|Аляксандр Белы]] ([[Размовы з удзельнікам:Аляксандр Белы|размовы]]) 21:43, 7 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны і захаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 22:47, 8 сакавіка 2026 (+03) == [[Янка Тарчэўскі]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, няма значнасці. --[[Удзельнік:Hanylka|Hanylka]] ([[Размовы з удзельнікам:Hanylka|размовы]]) 23:02, 14 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. Жахліва аформлена, няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:08, 20 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасці няма. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 14:49, 3 сакавіка 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус за выдаленне. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 00:24, 4 сакавіка 2026 (+03) == [[AniBel]] == {{закрыта}} Аматарская суполка. Распаўсюджванне пірацкага кантэнту. Вікіпедыя — не каталог.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:59, 7 лютага 2026 (+03) :Ого, некалькі месяцаў вісеў артыкул і толькі зараз апомніліся. Прам сьмешна з гэтага [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:57, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, аргументаў дзеля захавання артыкула не бачна. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:26, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:46, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 01:06, 16 лютага 2026 (+03) == [[Лагодны Цмок]] == {{закрыта}} Значнасць прадмету артыкула пастаўлена пад сумненне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Гэта звесткі не для Вікіпедыі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 13:26, 9 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:45, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 01:05, 16 лютага 2026 (+03) == [[СонейкаПрадакшн]] == {{закрыта}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:00, 7 лютага 2026 (+03) :Новы этап у перакладніцкай сферы (дубляваньне і адаптацыя тэксту). Таксама гэтая і ўсе іншыя каманды з'яўляюцца часткай гісторыі і рабілі у той ці іншай ступені ўклад у беларускую культуру. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 22:01, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:22, 8 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:58, 16 лютага 2026 (+03) == [[Скрынка (сеціва)]] == {{закрыта}} Няма значнасці. Вікіпедыя — не каталог.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:56, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, проста старонка ў сеціве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:15, 7 лютага 2026 (+03) :Таксама трэба выдаліць старонкі пра Анібел і Лагодны Цмок, бо Вікіпедыя — не каталог [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:48, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:46, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:56, 16 лютага 2026 (+03) == [[Зьнічка (сеціва)]] == {{закрыта}} Проста сайт з пірацкім кантэнтам. Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:55, 7 лютага 2026 (+03) :Anibel і Лагодны Цмок таксама проста сайты з пірацкім кантэнтам, але старонкі пра іх існуюць [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:47, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:06, 8 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:53, 16 лютага 2026 (+03) == [[Bilbo's]] == {{закрыта}} Аматарская суполка. няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:57, 7 лютага 2026 (+03) :Анібел і Лагодны Цмок таксама аматарскія суполкі, але старонкі пра іх існуюць. Пра значнасьць напісана ў адпаведным разьдзеле. Ініцыятыва з'яўлялася новым этапам у перакладніцкай сферы. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:55, 7 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 01:23, 8 лютага 2026 (+03) :<nowiki>{{Супраць}}</nowiki> <nowiki>{{Пакінуць}}</nowiki> Учора не адразу ўбачыў як гэтыя знакі ставіць. Я адкажу за ўсе артыкулы, якія перанёс учора з іншай беларускай Вікіпедыі. Галоўная значнасьць гэта гісторыя. Усе гэтыя праэкты з'яўляюцца часткай гісторыі. Так, для звычайнай гісторыі (якую сабе людзі ўяўляюць) гэта ня мае каштоўнасьці. Аднак сёньня ё розныя гісторыі, напрыклад: гісторыя навукі, паўсядзёнасьці, мастацтва і г.д. І ўжо для гісторыі аматарскага перакладу гэтыя старонкі прадстаўляюць каштоўнасьць, бо з'яўляюцца крыніцай у дасьледаваньнях. Таксама гэтыя артыкулы даюць зразумець як разьвіваўся аматарскі пераклад, пасьлядоўнасьць падзей. Таксама ўклад у беларускую культуру, новыя падыходы ў аматарскім перакладзе, што зноў жа карысна для гісторыі і дасьледаваньняў. :Таму ўсе артыкулы пра праэкты варта пакінуць! [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 14:39, 8 лютага 2026 (+03) ::Мда... штосьці не працуюць гэтыя шаблоны [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 14:39, 8 лютага 2026 (+03) ::: [[Вікіпедыя:Значнасць]] — вось неяк так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:06, 9 лютага 2026 (+03) ::::Пачытаў, і артыкул мае значнасьць. У публічных крыніцах не напісана (і ня будзе), але значнасьць апісана вышэй, што таксама дазваляецца як значнасьць. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 18:43, 9 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:42, 16 лютага 2026 (+03) == [[Кінакіпа]] == {{закрыта}} Няма значнасці, проста сайт з пірацкім кантэнтам. Хоць для беларускай мовы ў сённяшніх умовах гэта і мае пэўную значнасць, але для энцыклапедыі каталог пірацкага відэа — перабор.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:54, 7 лютага 2026 (+03) :Анібел і Лагодны Цмок таксама проста сайты з пірацкім кантэнтам. Тыя артыкулы таксама варта выдаліць. [[Удзельнік:Bilbo&#39;smanha|Bilbo&#39;smanha]] ([[Размовы з удзельнікам:Bilbo&#39;smanha|размовы]]) 21:50, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі. {{закрыта-канец}} === Вынік === Рэклама сайта с пірацкім кантэнтам. Значасці няма. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:35, 16 лютага 2026 (+03) == [[На чатырох Верацеях]] == {{закрыта}} Вікіпедыя — не даведнік для вандроўнікаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:10, 16 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Хутка выдалена. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:32, 16 лютага 2026 (+03) == [[Арцём Халяеў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, не артыкул. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:28, 14 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === У вызначэнні — толькі тры словы. Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 00:30, 16 лютага 2026 (+03) == [[Уладзіслаў Шылюк]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:43, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, згодны, што проста быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:24, 5 лютага 2026 (+03) :: Калега [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]], тут больш істотна, што агульны крытэрый значнасці не выконваецца, то бок асоба ў артыкуле бадай не апісана. А ў прынцыпе мы прафесійных спартоўцаў паважаем, і якасныя артыкулы пра іх у БелВікі могуць існаваць, нават калі людзі й не мелі шматгадовай выбітнай кар'еры. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:30, 5 лютага 2026 (+03) :::Зразумела, дзякуй. [[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 04:23, 6 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:31, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:23, 14 лютага 2026 (+03) == [[Леанід Цітоў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:46, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:25, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:22, 14 лютага 2026 (+03) == [[Аляксей Сірчанка]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:51, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:26, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:20, 14 лютага 2026 (+03) == [[Антон Самсонаў]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:51, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:26, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:32, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:19, 14 лютага 2026 (+03) == [[Іван Кухарэнка]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}}, значнасць не паказана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:55, 4 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана, быць удзельнікам каманды недастаткова. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:27, 5 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}} [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 13:33, 7 лютага 2026 (+03) :{{выдаліць}}. Значнасць не падмацавана крыніцамі.--[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:46, 10 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 12:16, 14 лютага 2026 (+03) == [[Марыя Пархімчык]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:46, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Рэкламны артыкул без нармальных крыніц.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:05, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Вы лічыце, што сябра Саюзу пісьменьнікаў не можа быць адзначаны ў вікіпэдыі? А калі яе жыцьцяпіс пазначаны на Міжнароднага саюзу беларускіх пісьменьнікаў? [https://bellit.info/persons/abukhovich-alhjerd.html Міжнародны саюз беларускіх пісьменьнікаў// Асобы] Ці гэта таксама не значна? :) --[[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 22:36, 21 студзеня 2026 (+03) :: Калега [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]], сапраўды такі склаўся ў БелВікі звычай, што адной толькі прыналежнасці да пісьменніцкага саюза недастаткова для пацвярджэння энцыклапедычнай значнасці творцы. Тут бы пашукаць рэцэнзій на яе творы ў аўтарытэтных крыніцах ці нейкіх іншых сведчанняў прызнання яе творчасці крытыкай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:48, 21 студзеня 2026 (+03) {{Выдаліць}} Пагаджуся, што можна выдаліць [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:50, 28 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Пакуль што энцыклапедычная значнасць не паказана. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:22, 5 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:07, 9 лютага 2026 (+03) == [[Павел Слюнькін]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:47, 16 студзеня 2026 (+03) ::'''Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|надзейных]] [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|другасных крыніцах]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць|незалежных]] ад яе, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці:''' ::https://rm.coe.int/report-addressing-the-specific-challenges-faced-by-the-belarusians-in-/1680ab3442 ::https://www.ibanet.org/Belarus-the-human-cost-of-the-crackdown-on-dissent ::https://www.gmfus.org/belarus-change-tracker-seeing-trends-through-news-fog ::https://bct.expert/be/about/ ::https://lmc.icds.ee/speaker/pavel-slunkin/ ::https://georgiatoday.ge/pavel-slunkin-belarus-lessons-for-georgia/ ::https://cepa.org/author/pavel-slunkin/ ::https://ecfr.eu/profile/pavel_slunkin/ ::https://belinstitute.com/en/news/review-2021-forecast-2022 ::https://ex-press.live/rubrics/politika/2024/06/19/eks-diplomat-pavel-slyunkin-zapad-ne-gotov-idti-na-ustupki-lukashenko-no-ostorozhnichaet-opasayas-ego-sprovocirovat ::https://www.dw.com/ru/jeks-diplomat-zadacha-es-nashhupat-protivorechija-mezhdu-lukashenko-i-putinym/a-59295981 ::https://nashaniva.com/ru/328408 ::https://pozirk.online/ru/longreads/85750/ ::https://newbelarus.vision/artykuly/pavel-slyunkin-ob-izmeneniyax-v-mide-vedomstvo-mozhet-nabirat-luchshix-specialistov/ ::https://gazetaby.com/post/slyunkin-esli-svoboda-mnenij-dlya-vas-ne-priemlemy-to-poluchitsya-ne-g/202762/ ::https://news.zerkalo.io/life/86489.html ::??? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:47, 19 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}. Значнасці няма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:21, 16 студзеня 2026 (+03) ::Значнасць асоб у Вікіпедыі вызначаецца па наступных крытэрах: ::Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|надзейных]] [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|другасных крыніцах]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць|незалежных]] ад яе (+). ::Асоба зрабіла шырокавядомы ўнёсак, які стаў прызнаным фактам у яе галіне дзейнасці (+). ::Навукоўцы, '''даследнікі''', філосафы (для зручнасці назавем іх «[[навуковы свет]]») даволі ўплывовыя ў навуковым свеце без згадвання іх біяграфій у другасных крыніцах (+). ::'''На сённяшні дзень беларусаў-экспертаў у замежных аналітычных цэнтрах можна пералічыць па пальцах адной рукі. Не разумею вашую пазіцыю па «нязначнасці».''' [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:28, 19 студзеня 2026 (+03) ::: тут трэба дадаткова паказаць, наколькі гэта асоба ўплывовая ў навуковым свеце; покуль што значнасць даследчыка прамалёўваецца, але не пацвярджаецца. Аднога факту работы ў даследчым цэнтры недастаткова. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:46, 21 студзеня 2026 (+03) ::::Эксперт па Беларусі якога цытуюць the New York Times, DW, France24, Atlantic Council, etc падаецца значнай асобай у галіне. ::::: Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў [[Вікіпедыя:Аўтарытэтныя крыніцы|надзейных]] [[Вікіпедыя:Не ўласнае даследаванне|другасных крыніцах]], [[Вікіпедыя:Правяральнасць|незалежных]] ад яе (+). ::::[[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 17:25, 21 студзеня 2026 (+03) ::::: [[Удзельнік:Francišak Skaryna]], ты пачтай, што ніжэй напісана вялікімі чырвонымі літарамі пра т.зв. ''Агенцтва еўраатлантычнага супрацоўніцтва''. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:35, 21 студзеня 2026 (+03) :::::: Калі ты не хочаш артыкул пра асобу дапрацаваць, то і гэта старонка будзе выдалена. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:38, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Сторонка будзе выделеная таму што: :::::::а) вы паводзіце сябе як хамло :::::::б) вам не падабаецца персаналія :::::::? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 17:58, 21 студзеня 2026 (+03) :::::::Прашу вас звяртацца да мяне на «вы» і спыніць хамства ў мой бок. Тое, што вы даўні карыстальнік Вікіпкедыі не дае вам аніякага права па-хамску ставіцца да іншых удзельнікаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:00, 21 студзеня 2026 (+03) ::::::Мне падаецца, што выдаленне артыкулаў праз суб'ектыўнае меркаванне і стаўленне асобных карыстальнікаў да персаналіяў і аб'ектаў з'яўляецца вандалізмам. Няма ўпэўненнасці, што шантаж удзельнікаў адпавядае духу Википедыі. Чаму вы грубіце замест таго, каб разам дапрацаваць артыкул і зрабіць Вікіпедыю лепш для карыстальнікаў не абазнаных у беларускіх арганізацыях і асобах? [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:05, 21 студзеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, не бачна жадаючых палепшыць артыкул, а ў існым выглядзе яго змест не пацвярджае энцыклапедычнай значнасці асобы. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:07, 21 студзеня 2026 (+03) ::Калі ласка, прапануйце катэгорыі для паляпшэння. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:38, 21 студзеня 2026 (+03) ::У артыкуле 10 спасылак на аўтарытэтныя незалежныя крыніцы, якія апісваюць асобу і спасылаюцца на публікацыі даследчыка ў ягонай галіне экспертызы – што, безумоўна, пацвярджае энцыклапедычную значнасць асобы. Я з задавальненнем дадам патрэбныя катэгорыі, але давайце працаваць канструктыўна разам, а не антаганістычна. Дзякуй, калегі. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:42, 21 студзеня 2026 (+03) {{Выдаліць}} Пагаджуся, што трэба выдаліць [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 19:43, 28 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:05, 9 лютага 2026 (+03) == [[Таццяна Мiкалаеўна Мiкушына]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:38, 21 студзеня 2026 (+03) ::Дадзены артыкул можа адпавядаць крытэрам значнасці для пісьменнікаў. У правілах вызначана, што значнымі з'яўляюцца "Аўтары … і іншыя прадстаўнікі творчых прафесій  ... твор (або творы) якіх прыцягнулі значную ўвагу крытыкаў." ::У артыкуле ёсць спасылкі на 5 рэцэнзій профільных навукоўцаў на кнігі Т. Мікушынай: рэлігіязнаўцы і філосафа на кнігі духоўнага зместу, гісторыка на кнігу гістарычнага зместу і г.д. ::На старонцы абмеркавання дадзенага артыкула як на загану ўказвалася на тое, што дадзены артыкул раней выдаляўся ў расійскай вікіпедыі. Аднак у тыя гады, калі ён выдаляўся, яшчэ не было тых крыніц, якія азначаныя ў беларускім артыкуле, або былі адзінкі з іх. Палова крыніц датуецца 2019-2022 гадамі. ::Апроч рэцэнзій навукоўцаў інфармацыя пра Т. Мікушыну ёсць у рэлігіязнаўчай  манаграфіі "Тэасофiя без межаў: мiжкультурныя i мiждысцыплiнарныя перспектывы сучаснага эзатэрычнага руху", у дакладзе профільнага дзярж. дэпартамента прэм’ер-міністру Францыі пра стан спраў у асяроддзі новых рэлігійных рухаў, у аналітычных артыкулах нацыянальнага інфарм. агенцтва Украіны "УкрІнфарм", агульнарасійскай газеты "Новыя весткі". [[Удзельнік:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ([[Размовы з удзельнікам:Алесандр Бусел|размовы]]) 15:24, 21 студзеня 2026 (+03) ::Таксама ў зносках дадзенага артыкула ёсць інфармацыя, што кнігі гэтага аўтара перакладзеныя і апублікаваныя на 11 мовах (крыніца з назвай "Бiяграфiя Мікушынай Таццяны Мікалаеўны"). [[Удзельнік:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ([[Размовы з удзельнікам:Алесандр Бусел|размовы]]) 12:34, 22 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:32, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не паказана.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:03, 21 студзеня 2026 (+03) :: Пане [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], то мо прагаласуйце і наконт гандбалістаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:15, 26 студзеня 2026 (+03) {{Выдаліць}} Аўтарка тэасофскай макулатуры [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:10, 28 студзеня 2026 (+03) : [[Удзельнік:DenisBorum]], у Вікіпедыі маюць існаваць артыкулы пра асоб з экстравагантнымі поглядамі, калі іх меркаванне асветлена ў дастатковым аб'ёме ў аўтарытэтных крыніцах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:13, 28 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} па [[ВП:БС]], аўтарытэтнасць крыніц сумнеўная. --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:35, 5 лютага 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Дадаў у артыкул інфармацыю пра тое, што кнігі дадзенага аўтара перакладзеныя і апублікаваныя на 11 мовах. Шырокае распаўсюджанне кніг па краінах свету выяўляецца і ў крыніцах. Рэцэнзіі напісаныя навукоўцамі розных краін: Украіна (Ю. Заўгародны), Германія (B. Seidel-Dreffke), Партугалія (D. Metilka), Расія (А. Салаўёў, М. Скуратоўская). Таксама і аналітычныя матэрыялы: Германія (H. Krämer), Францыя (G. Fenech), Украіна (Укрiнформ), Расія (Книжная Индустрия, Новые Известия).--[[Удзельнік:Алесандр Бусел|Алесандр Бусел]] ([[Размовы з удзельнікам:Алесандр Бусел|размовы]]) 15:00, 5 лютага 2026 (+03) : {{Пакінуць}} артыкул напісаны не бездакорна, пра каштоўнасць творчасці таксама можна спрачацца, але найбольш мяне цікавяць крыніцы, дзе я не бачу спасылак на першасныя крыніцы, што ўжо надае ўпэўненасці ў тым, што гэты артыкул на галаву вышэй большасці намінантаў тут, хаця вядома, што частку крыніц можна назваць афіляванай. Як варыянт, можна пакінуць шаблон пра тое, што значнасць асобы ставіцца пад пытанне. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:36, 6 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Цікавасць з боку навуковага свету дадае значнасці дзейнасці асобы. Старонка захавана, але значнасць аб’екта артыкула ставіцца пад сумненне. Адпаведны шаблон на старонцы захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:43, 6 лютага 2026 (+03) == [[Губбет Аннет Алексееўна]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:01, 3 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, тэкст нечытальны, ды й значнасці ў персоны няма. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:44, 3 лютага 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, энцыклапедычная значнасць не паказана ([[ВП:ЗА]]), біяграфія сучасніка ўвогуле без крыніц ([[ВП:БС]]). --[[Удзельнік:IshaBarnes|IshaBarnes]] ([[Размовы з удзельнікам:IshaBarnes|размовы]]) 03:41, 5 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Машынны пераклад, значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:45, 5 лютага 2026 (+03) == [[Нізам DRedd]] == {{закрыта}} Значнасць прадмету артыкула не пацвярджаецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 10:08, 22 лістапада 2025 (+03) :Значымасць асоб у Вікіпедыі не з’яўляецца вынікам аднаразовага згадвання ў СМІ. Паводле прынцыпаў энцыклапедычнай значнасці, яна павінна пацвярджацца шматразовым, незалежным і надзейным асвятленнем у аўтарытэтных крыніцах. У выпадку з Нізамам DRedd гэтая ўмова цалкам выконваецца. Яго дзейнасць асвятлялася неаднаразова і ў розных фарматах: :публікацыі ў медыя, рецэнзіі на музычныя рэлізы, інтэрв’ю і асобныя матэрыялы пра творчасць. :Такі аб’ём незалежнай інфармацыі сведчыць пра тое, што Нізам DRedd мае ўстойлівую публічную прысутнасць, а яго праца атрымала заўважную ўвагу з боку розных крыніц, што адпавядае крытэрыям значымасці для артыкулаў пра дзеячоў культуры. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 14:34, 22 лістапада 2025 (+03) :: Асоба мае чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу творцаў. Тут не бачна нічога асаблівага, акрамя згадак у медыях. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:38, 22 лістапада 2025 (+03) ::: Ні ў рускім, ні ў казахскім раздзелах артыкула няма, чаго так? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:40, 22 лістапада 2025 (+03) ::::Паважаны калега, хачу звярнуць увагу, што патрабаванне «асоба павінна істотна вылучацца з агульнага шэрагу творцаў» не з’яўляецца часткай крытэрыяў значнасці ў Вікіпедыі. Гэта суб’ектыўная ацэнка, якая не замацавана ў правілах. Паводле дзеючых палітык — у тым ліку ВП:Значнасць і ВП:Аўтарытэтныя крыніцы — єдыным крытэрыем значнасці для асоб з’яўляецца шматразовае, істотнае і незалежнае асвятленне дзейнасці асобы ў аўтарытэтных крыніцах. ::::У артыкуле гэтая ўмова выконваецца: існуюць ::::- шматразовыя публікацыі, ::::- незалежныя рэцэнзіі, ::::- інтэрв’ю, ::::- асобныя матэрыялы пра творчасць, ::::што сведчыць пра наяўнасць устойлівага, значнага і незалежнага асвятлення, менавіта таго, што патрабуюць правілы. ::::Правілы не прадугледжваюць дадатковага крытэрыя (асаблівай унікальнасці) або (вылучэння з агульнага шэрагу), такая ацэнка можа быць асабістым меркаваннем, але яна не можа замяняць сабой нормы Вікіпедыі. Калі ў Вас ёсць заўвагі да канкрэтных крыніц, гатовы абмеркаваць і дапоўніць артыкул, але, паводле палітык Вікіпедыі, наяўнасць шматлікіх незалежных і надзейных матэрыялаў ужо пацвярджае энцыклапедычную значнасць. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 14:51, 22 лістапада 2025 (+03) :У артыкуле, відавочна, можна пачысціць шмат інфармацыі з першасных крыніц, ёсць сцверджанні без крыніц. Але нібы ёсць нейкія другасныя, хоць і выглядаюць досыць слабавата. У любым выпадку, бачу нейкую зацікаўленасць грамадскасці, таму я хутчэй {{супраць}} выдалення. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:59, 22 лістапада 2025 (+03) ::Дзякуй, калега. Я без праблем дапрацую артыкул, прыбяру з яго неадпаведныя першасныя звесткі і забяспечу актуалізацыю інфармацыі ў адпаведнасці з патрабаваннямі Вікіпедыі. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 11:06, 23 лістапада 2025 (+03) : [[Удзельнік:Viktorius001]], назвы сінглаў і альбомаў мусяць быць перакладзены на беларускую мову. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:07, 24 лістапада 2025 (+03) ::Добры дзень, прашу прабачэння, я выправлю. Скажыце, калі ласка, ці можна пісаць арыгінальную назву побач у дужках? Ці патрабуецца толькі беларускамоўны варыянт? [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 11:38, 24 лістапада 2025 (+03) :::так, можна, нават трэба. Нават я бы сказаў, што пераклад трэба ў дужкі [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:34, 24 лістапада 2025 (+03) ::Усё гатова, калегі. Калі будуць яшчэ пытанні, я гатовы абмеркаваць і дапрацаваць. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 18:19, 24 лістапада 2025 (+03) :::Нічога не гатова. Пачысціў вельмі артыкул, вельмі шмат смецця. Цяпер крыху адэкватней выглядае, але, вядома, слаба. Таксама адчуваю, што вы ўсё робіце праз інструменты генератыўнага штучнага інтэлекту. Давайце хаця б тут, у размовах, пазбягайце гэтага, гэта маветон, непрыемна ад такога [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:10, 24 лістапада 2025 (+03) ::::Так, бачу, вы добра пачысцілі, дзякуй, але я проста спрабаваў выстроіць храналогію [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 21:56, 24 лістапада 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Адсутнасць крыніц, якія пацвярджаюць значнасць. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:47, 25 лістапада 2025 (+03) ::Паважаны калега, грамадскі інтарэс гэты сабджэкт, безумоўна, мае. У абарону артыкула скажу, што я буду весці актуалізацыю ўсіх сваіх артыкулаў і абавязкова буду іх дапоўніваць. [[Удзельнік:Viktorius001|Viktorius001]] ([[Размовы з удзельнікам:Viktorius001|размовы]]) 20:55, 28 лістапада 2025 (+03) : [[Удзельнік:Plaga med]], але ж дзе тут мы бачым гэтага рэпера вышэй за 34-ю пазіцыю? Нейкі культ асобы местачковы ў яго, кшталту сябры ў клуб прыйшлі, а так не хадзілі, покуль ён хварэў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 18:23, 21 студзеня 2026 (+03) ::нельга ігнараваць публікацыі на розных сайтах рознай ступені ангажаванасці. Але пагаджаюся, што слабенька гэта ўсё. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 21:10, 21 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Можна сказаць, што дзейнасць творчай асобы досыць падрабязна асветлена, але невідавочна, што яна выбіваецца з агульнага шэрагу. Таму значнасць аб’екта артыкула пастаўлена пад сумненне. Старонка захавана з даданнем адпаведнага шаблону. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:20, 4 лютага 2026 (+03) == [[Святлана Абдулаева]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:47, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}}, фактаў публікацый у аўтарытэтных беларускіх выданнях можа быць дастаткова, каб прызнаць, што творца выбіваецца з агульнага шэрагу; біяграфічных звестак на старонцы таксама даволі багата. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 15:42, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Ізноў нейкая значнасць асоба толькі з той нагоды, што ў яе ёсць кніга.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:04, 21 студзеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]], не толькі з той нагоды, што ў яе ёсць кніга. Абзац перад вашым пастом перачытайце, калі ласка. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:14, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Наконт значнасці літаратараў лакальны кансэнсус дасягаўся напр. тут, гл. <s>[[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2024 #Канстанцін Пятровіч Бадак]]</s> [[Вікіпедыя:Архіў_запытаў_на_выдаленне/2024 #Кастусь Станіслававіч Турко]] і падобныя. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:22, 21 студзеня 2026 (+03) ::::Пра што вы? Там партызан. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:03, 21 студзеня 2026 (+03) :::: ''фактаў публікацый у аўтарытэтных беларускіх выданнях можа быць дастаткова, каб прызнаць, што творца выбіваецца з агульнага шэрагу; біяграфічных звестак на старонцы таксама даволі багата'', навошта выдуоняцца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:10, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Трохі яшчэ дадаў інфы. --[[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]] ([[Размовы з удзельнікам:Dzejka|размовы]]) 23:13, 21 студзеня 2026 (+03) :: [[Удзельнік:Dzejka|Dzejka]], вычытайце артыкул, калі ласка, правапіс трэба прывесці ў норму. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:58, 28 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} Дададзена спасылка на сайт СБП {{Выдаліць}} У такім выглядзе як цяпер (правапіс, непрацоўныя крыніцы, афармленне), я б артыкул выдаліў [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:04, 28 студзеня 2026 (+03) : З правапісам ёсць нюансы, але не крытычныя, тэкст чытальны. Крыніц хапае, спасылкі працуюць. Афармленне прыкладна як у іншых артыкулаў. Не разумею, дзеля чаго кідацца так адразу ў выдалізм. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:22, 28 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === У артыкуле дзейнасць асобы паказана досыць падрабязна. Як літаратарка друкавалася ў агульнанацыянальных выданнях, як лідарка мясцовай супольнасці фігуравала ў навінах. Для прызнання значнасці ў нашым беларускацэнтрычным праекце гэтага дастаткова. Прастаўлены шаблон аб неабходнасці праверкі арфаграфіі. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:55, 3 лютага 2026 (+03) == [[Пашпарт грамадзяніна Паўднёвай Асеціі]] == {{закрыта}} {{Выдаліць}} Адсутнасць значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:53, 27 студзеня 2026 (+03) : Калі ўзяць пад увагу міжмоўную каардынацыю, то гэтыя прадметы маюць значнасць — артыкулы пра іх маюцца ў буйных моўных раздзелах. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:04, 27 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} ёсць артыкулы ў іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:55, 28 студзеня 2026 (+03) ::{{пакінуць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 3 лютага 2026 (+03) == [[Пашпарт грамадзяніна Абхазіі]] == {{Выдаліць}} Адсутнасць значнасці [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 21:51, 27 студзеня 2026 (+03) : {{Пакінуць}} ёсць артыкулы ў іншых моўных раздзелах. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:55, 28 студзеня 2026 (+03) :{{пакінуць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 01:00, 3 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Прадметы і з'явы ў Вікіпедыі прынята паказваць даволі шырока. Таму склаўся кансэнсус, што атрыбуты часткова прызнаных дзяржаў могуць быць тут апісаныя. Старонкі захаваны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:47, 3 лютага 2026 (+03) == Гандбалісты == {{закрыта}} * [[Алег Тарасевіч]] * [[Алег Луня]] * <s>[[Аляксандр Станіслававіч Лукашэвіч]]</s> — выклікаўся ў зборную Беларусі --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 20:10, 27 студзеня 2026 (+03) * [[Багдан Пазняк]] * [[Мацвей Крэўчык]] * [[Мікіта Шалешка]] Гандбалісты гродзенскага клуба [[ГК Кронан Гродна|«Кронан»]], пра якіх у артыкулах сказана толькі, што яны правялі ў камндзе адзін (не чэмпіёнскі) сезон. Агульны крытэрый значнасці не выконваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:24, 22 студзеня 2026 (+03) * {{выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:33, 27 студзеня 2026 (+03) * {{выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:54, 28 студзеня 2026 (+03) * {{выдаліць}} Пустыя артыкулы, акрамя загалоўкаў наогул нічога [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:22, 28 студзеня 2026 (+03) :{{выдаліць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:09, 3 лютага 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Выразны кансэнсус за выдаленне нязначных гульцоў зборнай. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:11, 3 лютага 2026 (+03) : [[Удзельнік:Plaga med]], старонак пра гульцоў нацыянальнай зборнай сярод выдаленых няма. Прыналежнасць да яе можа надаць спартоўцу значнасці безумоўна. І кансэнсус дагэтуль складваўся менавіта так. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:13, 3 лютага 2026 (+03) ::выбачаюся, не так сфармуляваў. Гаворка была пра клуб. Таму Лукашэвіча не кранаў. [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 19:52, 3 лютага 2026 (+03) == [[Макар Валынкін]] == {{закрыта}} {{выдаліць}} Не бачу значнасці. Будуць прыводзіць прыклад траплення ў доўгі спіс Прэміі Гедройца, але гэта далей не кароткі спіс, куды заходзяць творы, якія суддзі прынамсі чытаюць. Пры такім падыходзе і вузкім літаратурным працэсе ў Беларусі, любога аўтара кнігі можна абазначыць значным толькі паводле таго, што ён выдаў кнігу і трапіў у доўгі спіс якой-небудзь прэміі. Я так падазраю, сапраўдным аўтарам артыкула і ёсць сам герой.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:02, 21 студзеня 2026 (+03) * {{Пакінуць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:12, 21 студзеня 2026 (+03) :Якраз пра ўсіх, хто трапіў у лонг-лісты прэмій з аўтарытэтным журы, хачу артыкул і стварыць, як пра аўтараў, так і пра дызайнераў-ілюстратараў. Калі пра іх будзе дастаткова інфы ў адпаведнасці з [[Вікіпедыя:Значнасць#Агульны_крытэрый_значнасці|агульным крытэрыем значнасці]]. У гэтым выпадку дастаткова як да чалавека, якому 25 гадоў толькі пагатоў. У нас пра спартсменаў наогул толькі вага і пол, проста за факт дасягнення, а тут як па мне поўны спіс патрэбнага. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 16:24, 21 студзеня 2026 (+03) ::Я б спартоўцаў таксама выдаляў, вельмі шкада, што склаўся такі міжмоўны кансэнсус наконт іх. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:59, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Старонкі пра спартоўцаў без энцыклапедычнай значнасці з БелВікі выдаляліся шматразова, часамі і без абмеркавання. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:08, 21 студзеня 2026 (+03) ::Аўтар артыкула я, гэта з гісторыі ж бачна. У тэксце няма ацэнак, толькі апісальнае апавяданне. Наконт лонг-ліста, ён фарміруецца з шырэйшага спісу, то-бок журы чытае ўсё, што дасылаюць/намінуюць і ў лонг-ліст выбіраюць ўжо ўдзельнікаў на наступны тур (шорт-ліст) выбару. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 17:31, 21 студзеня 2026 (+03) ::: Пане Максіме, дазволь часамі называць цябе Макарам. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:33, 21 студзеня 2026 (+03) :::Нібы я не ведаю выпадкаў, калі просяць стварыць артыкул на ўжо падрыхтаваным загадзя матэрыяле. Але калі твае ўласныя памкненні — то няхай. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:33, 27 студзеня 2026 (+03) {{Устрымліваюся}} Малады хлопец, я б даў яму шанец і не спяшаўся б зараз выдаляць артыкул пра яго [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 20:19, 28 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Дзейнасць асобы апісана ў другасных крыніцах даволі падрабязна, прыклад траплення ў доўгі спіс Прэміі Гедройца таксама пацвярджае, што асоба выбіваецца з агульнага шэрагу. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 23:06, 2 лютага 2026 (+03) == [[Пекла на Венеры]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:50, 2 снежня 2025 (+03) ::Прабачайце канешне, але ў чым вымяраецца значнасць літаратурнага твору? [[Удзельнік:HK-47|HK-47]] ([[Размовы з удзельнікам:HK-47|размовы]]) 18:55, 2 снежня 2025 (+03) ::: Калі не задумвацца пра значнасць, то можна наствараць артыкулаў пра кожны верш Янкі Купалы і Аляксандра Пушкіна, агульнапрызнаных класікаў беларускай і рускай літаратур, не кажучы нават пра значна менш вядомых аўтараў. Наяўнасць надрукаванага ці апублікаванага ў сеціве верша, апавядання, нават кнігі (цяпер за грошы можна надрукаваць амаль усё, што заўгодна) аўтаматычна не надае значнасць гэтаму твору. Раю паглядзець [[:ru:Википедия:Критерии значимости литературных произведений|тут]] і [[:uk:Вікіпедія:Критерії значущості/Книги|тут]]. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 19:59, 2 снежня 2025 (+03) ::::трэба на беларускую перакласці :) ::::Можа асобны праект зрабіць па перакладзе такіх старонак, а тое шмат спасылаемся на іншыя моўныя версіі. Ствараецца фальшывае ўражанне, што правілы з іншых вікі аўтаматычна стасуюцца ў беларускай вікі, што не праўда [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 16:33, 3 снежня 2025 (+03) ::::: [[Удзельнік:Plaga med]], вы падтрымліваеце выдаленне гэтага артыкула праз адсутнасць значнасці, ці не? Маем канкрэтны кейс і маем знайсці кансэнсус. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:13, 3 снежня 2025 (+03) ::::::так, забыў напісаць. Адносна намінацыі, значнасць не паказана, таму калі не будзе выпраўлена на працягу намінацыі — {{выдаліць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 17:59, 3 снежня 2025 (+03) : {{выдаліць}}. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:15, 3 снежня 2025 (+03) * На сайце {{Не перакладзена 5|Лаборатория Фантастики|Лаборатория Фантастики|ru|Лаборатория Фантастики}} рэйтынг твора 7,8 з 10,0; на сайце {{Не перакладзена 5|LiveLib.ru|LiveLib.ru|ru|LiveLib.ru}} — 3,3 з 5,0. ([https://fantlab.ru/work28843] і [https://www.livelib.ru/book/1008522568-ad-na-venere-yurij-brajder-nikolaj-chadovich]) [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 22:06, 6 снежня 2025 (+03) ** [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]], і як мы маем гэта інтэрпрэтаваць? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:26, 6 снежня 2025 (+03) **:Я не ведаю, наколькі гэтыя агрэгатары аўтарытэтныя, але там ёсць рэцэнзіі, на падставе якіх будуецца гэтая адзнака. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:26, 7 снежня 2025 (+03) **:: Дык ацаніце аўтарытэтнасць рэцэнзентаў, ці гэта размова дзеля размовы? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 14:32, 7 снежня 2025 (+03) **:::Я не ведаю, як гэта зрабіць. [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 14:43, 7 снежня 2025 (+03) *:факт наяўнасці ацэнак чытачоў на агрэгатарах не з’яўляецца крытэрыем значнасці [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 15:41, 7 снежня 2025 (+03) *::Значнасць літаратурнага твору вымяраецца не самім фактам апублікавання, а тым, што пішуць наконт яго (рэцэнзіі, навуковыя артыкулы і гэтак далей). Пры гэтым водгукі чытачоў значнасць той жа аповесці канешне не паказваюць. Прывяду прыклад твору: «[[Пакахай мяне, салдацік]]» Васіля Быкава, дзе можна бачыць і артыкул (нават не адзін), які тычацца аповесці, і намінацыю на «Рускі Букер». З аповесцю «Пекла на Венеры» усё цяжка. У пошуку я знайшоў артыкул «Повесть Ю. Брайдера и Н. Чадовича «Ад на Венере»: жанровые особенности, конфликт, проблематика», які датаваны 2021 годам, аднак праблема ў тым, што [https://elib.gsu.by/bitstream/123456789/46204/1/Дробышевская_Повесть.pdf гэта спасылка] не адкрываецца. Таму і дапоўніць не атрымаецца. [[Удзельнік:Антон 740|Антон 740]] ([[Размовы з удзельнікам:Антон 740|размовы]]) 22:47, 7 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Інфармацыя не пацверджана крыніцамі. Адзіная спасылка да тэксту "У першыню апублікавана ў журнале «Парус» у 1988 годзе" не змяшчае пацвярджэнне факта, што гэта было першае апублікаванне. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:23, 28 студзеня 2026 (+03) == [[Іван Чумачэнка]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} значнасць? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 10:10, 24 кастрычніка 2025 (+03) ::Дзень добры! Ці шмат вы ведаеце беларускіх аўтарак (асабліва жанчын) дзіцячых анімацыйных серыялаў, якія сталі вядомыя на ўвесь свет і дасягнулі такой папулярнасці? Вось вам і “значнасць”. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-30317-95|&#126;2025-30317-95]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-30317-95|размова]]) 13:52, 27 кастрычніка 2025 (+03) ::: А нічога, ананіме, што размова ідзе менавіта пра мужчыну, а не акторку Цітову? Як і іншыя ўдзельнікі я не бачу значнасці. [[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-30195-20|&#126;2025-30195-20]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-30195-20|размова]]) 16:51, 27 кастрычніка 2025 (+03) : {{Выдаліць}}, значнасці няма [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:59, 27 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Пра асобу ёсць літаратуразнаўчыя артыкулы ў аўтарытэтных выданнях, вершы яго перакладзены на іншыя мовы, у тым ліку беларускую. Старонка дапоўнена і захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:24, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Баран (хімія)]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Фрагмент, карэктнасць назвы? --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 13:00, 20 кастрычніка 2025 (+03) ::Пытанне ў тым, з якой мовы адаптаваць назву гэтых злучэнняў. Калі мы перакладаем з англійскай мовы, то націск усё ж на першы склад: "bOranes". І, як мне здаецца, такая адаптацыя больш карэктная, чым адаптаваць назву з рускай мовы, у якой націск на другі склад: "борАны". Нажаль, хімічная тэрміналогія на беларускай мове занадта кволая, каб дзесьці пашукаць ужо існуючы варыянт артыкулаў пра дадзеныя злучэнні. [[Удзельнік:Tojtooj|Tojtooj]] ([[Размовы з удзельнікам:Tojtooj|размовы]]) 21:13, 23 кастрычніка 2025 (+03) : У "Слоўніку навучэнца" у арт. "Бор" узгадваюцца ''боравадароды''. Трэба дадаць інфармацыю. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:28, 24 кастрычніка 2025 (+03) :{{Пакінуць}}, але змяніць загаловак на «Гідрыды бора», тады адпадзе пытанне «О ці А?» [https://old.bigenc.ru/chemistry/text/1878901] [[Удзельнік:DenisBorum|DenisBorum]] ([[Размовы з удзельнікам:DenisBorum|размовы]]) 14:56, 27 кастрычніка 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул дапрацаваны, перанесены пад новую назву і захаваны. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 10:07, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Сцяпаныч]] == {{закрыта}} Значнасць праекта не пацверджана, можна пра яго распавесці ў артыкуле пра стваральнікаў. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 00:13, 11 кастрычніка 2025 (+03) :перанесці кароткую інфармацыю з белсата ў артыкул пра стваральнікаў. Артыкул — {{выдаліць}} [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 12:58, 11 кастрычніка 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 08:49, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:07, 21 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}}, беларускі серыял пра паліцыю ніякіх водгукаў не атрымаў, нічога не прападзе, калі гэта старонка будзе выдалена. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 19:10, 22 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не пацверджана, артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 09:23, 26 студзеня 2026 (+03) == [[Марыя Феліцыя Друцкая-Любецкая]] == {{закрыта}} Выдаліць Няма значнасці. Яна не мастачка і не літаратар. Уся інфармацыя зводзіцца толькі да інфармацыі пра бацькоў, мужа і дзяцей, што ёсць у артыкуле [[Аляксандр Ксавер’евіч Друцкі-Любецкі]]. --[[Адмысловае:Contributions/&#126;2025-28448-24|&#126;2025-28448-24]] ([[Размовы з удзельнікам:&#126;2025-28448-24|размова]]) 16:02, 11 кастрычніка 2025 (+03) : Шаноўны ананім, [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D1%8F%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80_%D0%9A%D1%81%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D1%80%E2%80%99%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%94%D1%80%D1%83%D1%86%D0%BA%D1%96-%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%B5%D1%86%D0%BA%D1%96&diff=5044184&oldid=5037296 хіба лепш] яе партрэтную галерэю змясціць у артыкул пра мужа? Ён жа здэцца тэж не мастак і не літаратар? --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:33, 11 кастрычніка 2025 (+03) * {{пакінуць}}, княгіня, вобраз у мастацтве. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 16:48, 11 кастрычніка 2025 (+03) Пры падвядзенні вынікаў [[Вікіпедыя:Архіў запытаў на выдаленне/2017|у 2017 годзе]] кансэнсус складваўся на грунце, што ''практыку пісаць асобныя артыкулы пра жонак прадстаўнікоў шляхты, калі яны не маюць асобнай ад мужа/бацькі значнасці, варта прызнаць дэструктыўнай''. Але ў дадзеным выпадку старонка не пра дваранку, а пра арыстакратку. Мяркую, артыкулы пра арыстакратак варта пакідаць нават у выпадку, каоі яны не нашмат перасягаюць слоўнікавыя (адпаведна, агульны крытэрый значнасці не выконваецца). --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:16, 11 кастрычніка 2025 (+03) :крыніц бы дадаць хоць якіх… [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 23:50, 11 кастрычніка 2025 (+03) * {{пакінуць}}. Генеалогію можна прасачыць з шаблона ў вонкавых спасылках, там і даты нараджэння-смерці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:24, 16 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Зыходзячы з кансэнсусу наконт дапушчальнасці існавання артыкулаў не адпаведных агульнаму крытэрыю значнасці, калі прадмет артыкула яўна выбіваецца з агульнага шэрагу, можам захаваць артыкулы пра арыстакратаў, нават калі іх тэкст ледзь перасягае слоўнікавае азначэнне. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:04, 22 студзеня 2026 (+03) == [[Старажытная казка (гурт)]] == {{закрыта}} Пацвярджэння значнасці прадмету артыкула не відаць. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:26, 5 студзеня 2026 (+03) :Тобто білоруською цю статтю ліпше не перекладати [[Удзельнік:NT2007|NT2007]] ([[Размовы з удзельнікам:NT2007|размовы]]) 08:04, 6 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Няма значнасці. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:27, 14 студзеня 2026 (+03) : {{Выдаліць}} Самарэклама. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 16:08, 19 студзеня 2026 (+03) ::Де тут реклама? Немає там ніякої реклами [[Удзельнік:NT2007|NT2007]] ([[Размовы з удзельнікам:NT2007|размовы]]) 16:31, 19 студзеня 2026 (+03) ::І тим паче немає самореклами. Я до цього гурту прямого відношення не маю, максимум лише цікавлюся їх творчістю. [[Удзельнік:NT2007|NT2007]] ([[Размовы з удзельнікам:NT2007|размовы]]) 15:34, 20 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:57, 21 студзеня 2026 (+03) == [[Агенцтва еўраатлантычнага супрацоўніцтва]] == {{закрыта}} Не бачна дзейнасці гэтага гуртка, значнасць прадмета артыкула адсутнічае. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:15, 13 студзеня 2026 (+03) :так, пакуль што значнасць не вырысоўваецца, {{выдаліць}}. Як будзе нешта там адбывацца, зробіцца нармальны артыкул ад пачатку [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:16, 13 студзеня 2026 (+03) :{{выдаліць}} Значнасці няма.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:22, 16 студзеня 2026 (+03) :{{выдаліць}} Значнасць не падмацавана крыніцамі. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 16:07, 19 студзеня 2026 (+03) ::Агульны крытэрый значнасці – '''аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных [[Вікіпедыя:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. Наколькі бачу, у крытэрах значнасці няма параметра «не падабаецца асобным удзельнікам» таму што «не бачна дзейнасці гэтага гуртка» ([https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%90%D0%9A%D0%97&redirect=no ВП:АКЗ]).''' ::Калі ласка, прытрымлівайцеся правілаў. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:33, 19 студзеня 2026 (+03) :Не згодны, крытэр значнасці прадмета не ацэньваецца па суб'ектыўным незадавальненні дзейнасцю. :'''Прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці:''' :https://racyja.com/by/palityka/valer-kavaleuski-pra-ahenctva-euraatlantycnaha-supracounictva/ :https://nashaniva.com/348357 :https://pozirk.online/be/news/98626/ :https://tsikhanouskaya.org/be/event/meeting-of-the-alliance-of-parliamentary-groups-for-democratic-belarus :https://euroradio.fm/pakarac-lukashenku-ci-pachue-tramp-prosbu-cikhanouskay-efir [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:38, 19 студзеня 2026 (+03) :: ''Традыцыйна лічаць, што энцыклапедычнага апісання вартыя не ўсе аб’екты і тэмы, а толькі найболей значныя, якія чымсьці істотна вылучаюцца з агульнага шэрагу''. А гэта ініцыятыва местачковая, новая, малапрыкметная, і цікавасць да яе покуль не выбіваецца за межы навіннай. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:52, 19 студзеня 2026 (+03) :::Я паўтаруся, калі ласка, выконвайце правілы, якія '''''<u>агульныя для ўсіх</u>''''' – незалежна ад вашага персанальнага стаўлення да асобаў ці арганізацыі. Агульны крытэрый значнасці ў Вікіпедыі – '''аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных [[Вікіпедыя:АК|аўтарытэтных крыніцах]].''' У дадзеным выпадку прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:05, 20 студзеня 2026 (+03) :::: [[Удзельнік:Francišak Skaryna]], паўтарацца не трэба, але варта перачытаць мой допіс абзацам вышэй. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:53, 20 студзеня 2026 (+03) ::::: І таксама вашая гульня са шрыфтамі, гэта абы-што, бо Вікіпедыя не мае цвёрдых правілаў, апроч пяці агульных прынцыпаў, выкладзеных тут — [[Вікіпедыя:Пяць слупоў]]. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:26, 20 студзеня 2026 (+03) ::::::Я паўтаруся ў трэці раз, бо два было мала. Агульны крытэрый значнасці ў Вікіпедыі – аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных [[Вікіпедыя:АК|аўтарытэтных крыніцах]]. У дадзеным выпадку прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 22:35, 20 студзеня 2026 (+03) ::::::: Гэта не прадмет для апісання ў энцыклапедыі. Старонка мае быць выдалена. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:54, 20 студзеня 2026 (+03) ::::::::Чацвёрты раз: агульны крытэрый значнасці ў Вікіпедыі – аб’ект або тэма меркавана значныя, калі яны дастаткова падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах. У дадзеным выпадку прадмет падрабязна асветлены ў незалежных аўтарытэтных крыніцах, што наўпрост задавальняе крытэр значнасці. ::::::::Аргументуйце сваю пазіцыю. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 23:09, 20 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць не паказана. Акрамя заявы пра стварэнне арганізацыі і трох асоб, якія ўвайшлі ў яе склад, у артыкуле нічога няма. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:29, 21 студзеня 2026 (+03) == [[Вярыгі]] == {{закрыта}} : {{Выдаліць}} Прапаную перанесці ў Вікі-слоўнік. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 12:28, 19 студзеня 2026 (+03) ::Добрая ідэя, дзякуй. [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 20:04, 19 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул выдалены. У Вікіслоўніку створана адпаведная старонка. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 07:14, 21 студзеня 2026 (+03) :Дзякуй! [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 17:34, 21 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:CTV-Belarus-radio-amateurs-treason-case-collage-Krasko-EW1AEH-Repiecij-EW1ABT.jpg]] == {{закрыта}} Несвабодны файл, які нельга грузіць для «добрасумленнага выкарыстання».--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 23:31, 16 студзеня 2026 (+03) *{{Выдаліць}} . [[Удзельнік:Emilia Noah|Emilia Noah]] ([[Размовы з удзельнікам:Emilia Noah|размовы]]) 12:03, 18 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Несвабодны файл выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 06:50, 21 студзеня 2026 (+03) == [[Аркадзь Люксембург]] == {{закрыта}} Аўтаматычны пераклад. Прасцей выдаліць і стварыць наноў.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 00:02, 23 жніўня 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Машынны пераклад. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 15:11, 1 верасня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Артыкул шматразова рэдагаваўся, у тым ліку цягам намінацыі, арфаграфія засталася вельмі слабая, але сэнс тэксту зразумелы. Закладаючы добрыя намеры рэдактараў артыкула, старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:14, 20 студзеня 2026 (+03) == [[Саша, что ты несёшь?!]] == {{закрыта}} Звычайны расійскі юцьюб-канал. Няма значнасці.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:21, 12 студзеня 2026 (+03) :Гэта youTube-праект беларускага медыя reform.news. Паводле маніторынга ''[[Information Policy]]'', канал «Саша, что ты несёшь?!» у 2025 годзе ўвайшоў у топ‑10 стрымаў беларускага YouTube па колькасці праглядаў. За адзін месяц праект набраў сотні тысяч праглядаў, дзясяткі тысяч лайкаў і вялікую актыўнасць каментароў, што сведчыць пра значны інтарэс аўдыторыі. :https://infopolicy.net/youtube_streams_in_belarus_092025/ [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 18:43, 12 студзеня 2026 (+03) ::Давайце цяпер пра ўсе расійскія юцьюб-каналы ствараць артыкулы. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:01, 13 студзеня 2026 (+03) :{{пакінуць}}, як для беларускіх медыя, то значнае шоў, а з такім фарматам хіба адзінае, але са стылем папрацаваць і не такой бязлітаснай вікіфікацыю зрабіць, у яго вынесці інфу пра гэтае шоў з артыкула пра СЧТН. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 00:11, 13 студзеня 2026 (+03) : Чаму расійскі? Беларускі. Ну мова руская, так, але ж гэта не крытэрый. Трэба глядзець на крыніцы, каб вызначыць значнасць. Мала, канешне, але нешта ёсць. Артыкул мае права на існаванне. Калі нехта захоча дапоўніць: [https://baj.media/be/svetlana-tihanovskaja-ja-smotrju-sasha-chto-ty-nesesh-mne-ochen-nravitsja/], [https://ijnet.org/ru/story/%D0%BA%D0%B0%D0%BA-%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D0%BC%D1%83-%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5-%D0%B6%D1%83%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%8B-%D0%B2%D0%BE%D0%B7%D0%B2%D1%80%D0%B0%D1%89%D0%B0%D1%8E%D1%82%D1%81%D1%8F-%D0%BA-%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%B5-%D0%BF%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B5-%D1%82%D1%8E%D1%80%D1%8C%D0%BC%D1%8B], [https://nashaniva.com/ru/378537], [https://ru.belsat.eu/80770013/pervaya-ugolovka-za-repost-i-psihushka-za-oskorblenie-lukashenko-hronika-repressij]. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:25, 13 студзеня 2026 (+03) :Артыкул яўна напісаны больш чым цалкам з дапамогай ШІ. Пры тым ёсць месцы, якія выглядаюць як неверагодныя, і не маюць пацвярджэння крыніцамі, запрошаны госць Пятрухін, бо Пятрухіна Паўлючэнка і Атрошчанкаў хуясосяць з выпуску ў выпуск. Тут не пытанне значнасці, а проста машынны твор. [[Удзельнік:Чаховіч Уладзіслаў|Чаховіч Уладзіслаў]] ([[Размовы з удзельнікам:Чаховіч Уладзіслаў|размовы]]) 20:34, 13 студзеня 2026 (+03) ::Але ізноў жа гэта ніхто не будзе перапісваць. Крыху здзіўляюць аргументы «можна перапісаць, таму пакідаем», пры тым што перапісваць ніхто не будзе. Мяркую, дзесьці ў правілах выдалення трэба прапісаць тое, што для пакідання артыкула яго спачатку трэба перапісаць, але потым ужо выказвацца аб тым, што яго можна пакінкуць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 19:58, 14 студзеня 2026 (+03) ::: [[Удзельнік:Francišak Skaryna]] ўжо вынік падвёў, артыкул больш не прапануецца да выдалення. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:02, 15 студзеня 2026 (+03) ::::Дзякуй! [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 22:06, 15 студзеня 2026 (+03) :::::@[[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] Пятрухін так і застаецца сярод гасцей праграмы. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 23:01, 16 студзеня 2026 (+03) ::::: Шаблон нельга выдаляць пакуль трывае абмеркаванне. Трэба пачакаць на вынік. [[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:08, 18 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Я трохі паглыбіўся ў артыкул і вырашыў яго дапрацаваць. Пачысціў тэкст ад ШІ, і вось што мы маем: дзве крыніцы ад «Рэформу» з аўтабіяграфічнай інфармацыяй пра праект, звесткі пра тое, што яны ўвайшлі ў топ-10 стрымаў (нават без апісання праекта, гэта проста маніторынг), і дзве крыніцы пра ўключэнне ў спіс экстрэмісцкіх матэрыялаў (усё ў кантэксце самога «Рэформу»). Вядома, уключэнне ў спіс дадае значнасці, але без іншых [[ВП:АК]], дзе апісваўся б сам праект — яны не гуляюць такой значнай ролі (усё ж у гэтых спісах ужо сотні ці тысячы медыяпраектаў). У рэшце рэшт засталося чатыры сказы інфармацыі. Пакуль яна перанесена ў артыкул [[Reformation]]. Раю зноў стварыць асобную старонку пра праект, калі з’явяцца крыніцы з апісаннем яго працы, тэм або крытыкай. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 15:39, 18 студзеня 2026 (+03) :Дзякуй! [[Удзельнік:Francišak Skaryna|Francišak Skaryna]] ([[Размовы з удзельнікам:Francišak Skaryna|размовы]]) 19:48, 19 студзеня 2026 (+03) == [[Don’t dance!]] == {{закрыта}} Перанёс з хуткага, бо пытанне да значнасці. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 03:11, 7 студзеня 2026 (+03) : {{выдаліць}}, значнасці не відаць зусім. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 12:23, 7 студзеня 2026 (+03) : {{выдаліць}} адсутнасць значнасці. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 09:26, 14 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць кансэнсус за выдаленне. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:04, 16 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:Uladzislava Lucevič.jpg]] == {{закрыта}} Не выкарыстоўваецца. Заменены свабодным файлам.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:37, 14 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць свабодная замена. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:01, 16 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:Аляксей Нічыпаравіч Карпюк.png]] == {{закрыта}} Не выкарыстоўваецца. Заменены больш прыдатным здымкам, дзе відаць твар асобы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 15:35, 14 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Ёсць свабодная замена. Выдалена. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 05:00, 16 студзеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Федасеевіч Луцэнка]] == {{закрыта}} Відавочна, мільёны герояў варты памяці ўсе разам і паасобку, але тут проста парушаецца правіла «[[Вікіпедыя:Чым не з’яўляецца Вікіпедыя|Вікіпедыя — '''не мемарыялы''']]». Прынамсі цяпер не раскрыта значнасць асобы (гл. [[Вікіпедыя:Значнасць асоб]]. Такім чынам, можна будзе стварыць 7 млн артыкулаў, а можа і 20+ млн, а не гэта задача Вікіпедыі. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 11:20, 11 студзеня 2026 (+03) : Гісторыю жыцця і гібелі лётчыка можна змясціць у артыкул [[Параслішча]], там ужо створаны раздзел пра памятныя мясціны. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 13:51, 11 студзеня 2026 (+03) :: Калі значнасць асобы не будзе паказана, артыкул будзе выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 14:26, 11 студзеня 2026 (+03) ::падтрымліваю прапанову перанесці інфармацыю ў артыкул пра населены пункт [[Удзельнік:Plaga med|Plaga med]] ([[Размовы з удзельнікам:Plaga med|размовы]]) 22:20, 13 студзеня 2026 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Інфармацыя пра асобу перанесена ў артыкул [[Параслішча]], у раздзел пра помнік. Старонка пра асобы ператворана ў перасылку. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 22:46, 13 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:604729180 25404301542530606 2996882043193254815 n.jpg]] == {{закрыта}} Несвабодны файл. Выява чалавека ёсць сярод свабодных. Аўтару навучыцца нармальна называць файлы.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:00, 13 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Несвабодны файл можа выкарыстоўвацца толькі ў тым выпадку, калі свабодная, адпаведная ўмовам энцыклапедычнасці, замена (альтэрнатыва) для яго няма ў цяперашні момант або ня можа з’явіцца ў будучыні. Свабодная замена ёсць, несвабодны файл выдалены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:29, 13 студзеня 2026 (+03) == [[:Файл:6d5fbb733faf664235f203bde044368f.jpg]] == {{закрыта}} Несвабодны файл, у якога ёсць вольная замена.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 16:00, 13 студзеня 2026 (+03) {{Закрыта-канец}} === Вынік === Несвабодны файл можа выкарыстоўвацца толькі ў тым выпадку, калі свабодная, адпаведная ўмовам энцыклапедычнасці, замена (альтэрнатыва) для яго няма ў цяперашні момант або ня можа з’явіцца ў будучыні. Свабодная замена ёсць, несвабодны файл выдалены. --[[Удзельнік:MocnyDuham|MocnyDuham]] ([[Размовы з удзельнікам:MocnyDuham|размовы]]) 18:29, 13 студзеня 2026 (+03) == [[Міхаіл Уладзіміравіч Шчукін]] == {{закрыта}} : Значнасць асобы не паказана. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 16:57, 28 лістапада 2025 (+03) : {{Выдаліць}} Вікіпедыя - не мемарыял. --[[Удзельнік:Rymchonak|Rymchonak]] ([[Размовы з удзельнікам:Rymchonak|размовы]]) 07:51, 2 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === Значнасць асобы не паказана. Артыкул выдалены. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 17:12, 6 студзеня 2026 (+03) == [[Сяргей Усцінаў]] == {{закрыта}} Значнасць асобы пад сумневам. Артыкул абсалютна неэнцыклапедычны, нейкая поўная храналогія жыцця, а не артыкул энцыклапедыі.--[[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 01:09, 8 кастрычніка 2025 (+03) * {{Пакінуць}}, агульны крытэрый значнасці выконваецца. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 09:09, 8 кастрычніка 2025 (+03) *:Які менавіта? У такім выглядзе артыкул у Вікіпедыі існаваць не можа, калі вы не збіраецеся яго перапісаць — яго трэба выдаліць. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:24, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::: ''агульны крытэрый значнасці'' — ён адзін. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:32, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::Які? Дык выпраўляць збіраецеся? Мне падаецца, пісала нейрасетка. Там трэба пераправяраць кожны факт. Чытаем: «заснавальнік праваабарончай арганізацыі «Прававая ініцыятыва».», потым чытаем біяграфію «Праваабарончую дзейнасць пачаў у 2005 годзе, уступіўшы ў праваабарончую арганізацыю «Прававая ініцыятыва»». Гэта як? Напісана, што арганізацыя заснавана ў 1996 годзе. Мяркую, асоба дзесьці тады ў школу хадзіла. [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:53, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::: Не трэба ўжываць ментарскі тон у размовах, правіць артыкул не буду. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 17:55, 8 кастрычніка 2025 (+03) ::::::Я зразумеў, на вашую думку варта пакідаць любы набор літар пад выглядам артыкула, калі на вашую думку ён адпавядае «крытэрыям». [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 17:59, 8 кастрычніка 2025 (+03) :якая асоба пад сумневам? Лепей дапамажыце напісаць правільна. :А не ставіць пад сумнеў "значаць асобы". [[Удзельнік:Kresy67|Kresy67]] ([[Размовы з удзельнікам:Kresy67|размовы]]) 18:29, 8 кастрычніка 2025 (+03) :Прынамсі прызнанне ў сваёй "галіне" ёсць, староннія крыніцы ёсць, дастаткова поўнае апісанне жыцця і дзейнасці ёсць, то-бок асноўнаму крытэрыю: "Асоба лічыцца значнай, калі яна досыць падрабязна апісана ў надзейных другасных крыніцах, незалежных ад яе", -- і праўда адпавядае. Напісана таксама нармальна, хаця заўсёды можна лепей. Па мне, было б добра дадаць крыніц не з праваабарончай галіны, недзе ж пра яго пісалі напэўна не калегі. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 21:51, 8 кастрычніка 2025 (+03) :{{Пакінуць}} Вядомы праваабаронца, значная асоба. Калі ў артыкуле памылкі, то трэба выправіць, а не выдаляць артыкул. [[Удзельнік:Uladz v|Uladz v]] ([[Размовы з удзельнікам:Uladz v|размовы]]) 14:37, 31 кастрычніка 2025 (+03) ::Месяц прайшоў, а вы так і не выправілі. Навошта тады пакідаць? [[Удзельнік:Lš-k.|Lš-k.]] ([[Размовы з удзельнікам:Lš-k.|размовы]]) 18:47, 3 снежня 2025 (+03) {{закрыта-канец}} === Вынік === [[Вікіпедыя:Значнасць #Значнасць датычыцца тэм артыкулаў, а не іх зместу]]. Агульны крытэрый значнасці выковаецца. Старонка захавана. --[[Удзельнік:JerzyKundrat|JerzyKundrat]] ([[Размовы з удзельнікам:JerzyKundrat|размовы]]) 21:30, 5 студзеня 2026 (+03) t1d3zqqsr9k0wr2ho1x7z0gznwlg789 0 802476 5237906 5219933 2026-11-03T17:17:21Z DBatura 73587 /* Верасень */ 5237906 wikitext text/x-wiki {{Суданскі канфлікт (2023)}} У красавіку [[2023]] года пачалося ўзброенае супрацьстаянне на тэрыторыі [[Судан]]а паміж [[Узброеныя сілы Судана|Узброенымі сіламі Судана]] (УСС) і [[ваенізаваная арганізацыя|ваенізаванай арганізацыяй]] «[[Сілы аператыўнай падтрымкі]]» (САП), якая сыходзіць сваімі каранямі да апалчэння [[Джанджавід]]. Баявыя дзеянні спачатку ахапілі сталіцу, а хутка і розныя іншыя часткі краіны. Сам канфлікт стаў следствам барацьбы за ўладу паміж [[Абдэль Фатах аль-Бурхан|Абдэлем аль-Бурханам]] і [[Махамед Хамдан Дагала|Махамедам Дагала]], а таксама няўдалай спробы інтэграцыі САП у шэрагі арміі. == Храналогія== === Студзень === * 1 студзеня — Хамід Алі Абубакар, галоўнакамандуючы фракцыі Рэвалюцыйнага савета «Суданская рэвалюцыя», звязанай з Сіламі аператыўнай падтрымкі, і адначасова саветнік па бяспецы Дагала , быў забіты ў выніку ўдару беспілотніка на сустрэчы камандуючых паўстанцаў у Цэнтральным Дарфуры.<ref>{{cite web |title=RSF Darfur security advisor killed in drone strike near Zalingei |website=Sudan Tribune |date=1 January 2026 |access-date=2 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308882}}</ref> * 3 студзеня — беспілотнікі мяцежнікаў нанеслі ўдары беспілотнікамі па Эль-Абейду і штаце Белы Ніл.<ref>{{cite web |title=RSF drones attack vital sites in North Kordofan and White Nile states |website=Sudan Tribune |date=4 January 2026 |access-date=4 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/308964}}</ref> У выніку авіяўдараў ВПС Судана па роднаму гораду Дагала, Аль-Зоргу, была знішчана гарадская бальніца, а таксама загінулі двое сваякоў Дагала і мясцовы племянны правадыр Башыр Барма Барака Алах.<ref>{{Cite web |date=3 January 2026 |title=RSF Accuses Army of Killing Over 64 Civilians in North Darfur |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/03/rsf-accuses-army-of-killing-over-64-civilians-in-north-darfur/ |access-date=4 January 2026 |website=Darfur24}}</ref> Прыхільнікі Дагала і саюзныя групы заявілі аб захопе Эль-Бардаба на поўнач ад Кадуглі<ref>{{cite web |title=South Kordofan: RSF claim control of El Bardab area north of Kadugli |website=Radio Dabanga |date=4 January 2026 |access-date=7 January 2026 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/south-kordofan-rsf-claim-control-of-el-bardab-area-north-of-kadugli}}</ref>. * 5 студзеня — урадавыя войскі заявілі, што перахапілі атаку беспілотніка праціўніка на Мерове<ref>{{cite web |title=Sudanese army says it intercepted drone attack on key dam |website=Sudan Tribune |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309008}}</ref>. Па дадзеных Суданскай сеткі лекараў, у выніку ўдару беспілотніка САП па хаце ў Эль-Абейдзе загінулі трынаццаць чалавек, у тым ліку восем дзяцей.<ref>{{cite web |title=Children killed after drone hits home in Sudan, medics say |website=BBC |date=5 January 2026 |access-date=5 January 2026 |url=https://www.bbc.com/news/articles/c74w54783zeo}}</ref> * 7 студзеня — адзін салдат загінуў у выніку меркаванага ўдару беспілотніка мяцежнікаў па лагеры сіл «Суданскага шчыта» на раўніне Бутану ў штаце Гезіра.<ref>{{cite web |title=Drone strike kills one at Sudan Shield camp in Al-Jazirah |website=Sudan Tribune |date=7 January 2026 |access-date=8 January 2026 |url=https://sudantribune.com/article/309113}}</ref> * 9 студзеня — САП і іх саюзнікі, асобныя фракцыі груповак «[[Вызваленчы рух Судана]]» і «[[Рух за справядлівасць і роўнасць]]», атакавалі пазіцыі [[Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура|Аб’яднаных сіл абароны Дарфура]] на мяжы [[Чад]]а і Судана.<ref>{{Cite web |date=9 January 2026 |title=Sudanese army allies and RSF clash near Chadian border |url=https://sudantribune.com/article/309196 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune}}</ref> Узброеныя сілы Судана нанеслі авіяўдары па пазіцыях войск Дагала ў Дарфуры і Кардафане. Армія Бурхана заявіла, што было знішчана 240 ваенных машын і загінулі сотні мяцежнікаў. Таксама заяўлена, што над аэрапортам Ньла збіты турэцкі беспілотнік Baykar Bayraktar Akıncı САП. У Паўднёвым Кардафане фракцыя аль-Хілу заявіла, што ў выніку авіяўдару па Ум-Джаміне ў акрузе Аль-Сунут загінулі 13 мірных жыхароў, уключаючы дзяцей.<ref>{{Cite web |date=2026-01-09 |title=Sudanese army launches intensive strikes on RSF positions in Darfur and Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309192 |access-date=2026-01-11 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 10 студзеня — УСС абвінавацілі сілы Дагала ў забойстве і выкраданні 19 чалавек у Джырджыры, Паўночны Дарфур.<ref>{{Cite web |date=2026-01-11 |title=Joint Forces accuse RSF of killing 19 civilians in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/309255 |access-date=2026-01-15 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 11 студзеня — УСС нанеслі ўдары па калоне забеспячэння ў Ябусе, штат Блакітны Ніл, недалёка ад эфіопска-суданскай мяжы.<ref>{{Cite web |date=2026-01-11 |title=الطيران الحربي يقصف معقل رئيسي لـ«الشعبية» في النيل الأزرق للمرة الأولى |trans-title=Warplanes bombed a major stronghold of the "Popular Front" in Blue Nile state for the first time |url=https://sudantribune.net/article/309228 |access-date=2026-01-12 |website=Sudan Tribune |language=ar}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па рынку ў Картале, Паўднёвы Кардафан, загінулі пяць чалавек і 20 атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strike kills five in South Kordofan market |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309283}}</ref> * 12 студзеня — прынамсі 27 чалавек загінулі і 73 атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковай базе ў Сінгху. Паведамляецца, што мэтай атакі была сустрэча паміж прадстаўнікамі ўрада і УСС на базе. Пацверджана, што губернатары штатаў Белы Ніл, Сенар і Блакітны Ніл прысутнічалі на сустрэчы, але не пацярпелі<ref>{{Cite web |date=2026-01-12 |title=Sudan paramilitary strike on southeastern city kills 27 |url=https://www.arabnews.com/node/2629082/middle-east |access-date=2026-01-13 |website=[[Arab News]]|agency=[[Agence France-Presse]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-12 |title=RSF drone strikes kill dozens in Sinjah government and military sites |access-date=2026-01-13 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309295}}</ref>. * 13 студзеня — армія Бурхана і саюзныя групы заявілі, што адбілі Джырджыру.<ref>{{Cite web |date=2026-01-14 |title=Sudan Joint Force claims recapture of Jargeira in North Darfur from RSF |access-date=2026-01-15 |website=[[Radio Dabanga]] |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-joint-force-claims-recapture-of-jargeira-in-north-darfur-from-rsf}}</ref> * 14 студзеня — УСС адбілі сумесную атаку войск Дагала і аль-Хілу паблізу Аль-Кувайка, недалёка ад Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-01-15 |title=Sudan army says repels RSF attack in South Kordofan |access-date=2026-01-15 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309385}}</ref> САП былі абвінавачаны ў выкраданні 97 маладых людзей з залатога рудніка ў Эяль-Бахіце, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF accused of kidnapping 97 people from West Kordofan gold mine |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]] |url=https://sudantribune.com/article/309419}}</ref> * 15 студзеня — мяцежнікі, пераследуючы праціўніка, атакавалі тэрыторыю Чада, забіўшы сем чадскіх салдат<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=RSF attacks Chadian army camp near Sudan border |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309426}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=Chad: 7 soldiers killed in reported clash at Sudanese border with RSF |access-date=2026-01-16 |website=[[Africanews]]|url=https://www.africanews.com/2026/01/16/chad-7-soldiers-killed-in-reported-clash-at-sudanese-border-with-rsf/}}</ref>. Дванаццаць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Даланге, Паўднёвы Кардафан<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=12 killed in RSF drone strike on South Kordofan market |access-date=2026-01-16 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309407}}</ref>. Прыхільнікі Дагала і аль-Хілу заявілі, што адбілі атаку УСС на Хабілу пад Далангам.<ref>{{Cite web |date=2026-01-16 |title=SPLM-N and RSF repel Sudanese army attack in Habila |access-date=2026-01-17 |website=[[Sudan Tribune]]|url=https://sudantribune.com/article/309453}}</ref> * 18 студзеня — УСС адбілі атаку войск Дагала на Вадзі аль-Хут у Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-01-18 |title=Sudanese army, RSF clash on North Kordofan-Khartoum border|url=https://sudantribune.com/article/309546 |access-date=2026-01-19 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 23 студзеня — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Абу-Заіме, Паўночны Кардафан.<ref name="zaima">{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone attacks wreak death, injury among South Kordofan civilians |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-attacks-wreak-death-injury-among-south-kordofan-civilians |access-date=2026-01-25 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 24 студзеня — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу.<ref>{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Drone strike kills two in Sudan's Dilling, medical group says |url=https://sudantribune.com/article/309809 |access-date=2026-01-25 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 25 студзеня — войскі Бурхана адбілі буйнамаштабную атаку баевікоў Дагала і аль-Хілу на Мілкан і Аль-Сілак у штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-01-25 |title=Sudan says RSF, SPLM-N attack Blue Nile region from South Sudan |url=https://sudantribune.com/article/309824 |access-date=2026-01-26 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 26 студзеня — урадавыя войскі адбілі Хабілу і знялі аблогу Даланга<ref>{{Cite web |date=2026-01-26 |title=Sudanese Army Announces Lifting of Dilling Siege After Fierce Battles |url=https://www.darfur24.com/en/2026/01/26/sudanese-army-announces-lifting-of-dilling-siege-after-fierce-battles/ |access-date=2026-01-26 |website=Darfur24 |language=en}}</ref>. * 27 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка па Далангу загінулі пяць чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dilling, South Kordofan: Calls for air bridge on second day of deadly drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dilling-south-kordofan-calls-for-air-bridge-on-second-day-of-deadly-drone-strikes |access-date=2026-01-29 |website=Radio Dabanga |language=en}}</ref> * 28 студзеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па Далангу загінулі дзясяткі чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-01-28 |title=Dozens killed in RSF drone strike in Sudan's South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/309969 |access-date=2026-01-29 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 30 студзеня — [[Еўрапейскі Саюз]] увёў санкцыі супраць сямі чалавек за іх ролю ў эскалацыі канфлікту ў Судане, уключаючы брата Дагала, маёра Алганея Хамдана Дагала Мусу, і Аль-Місбаха Абу Заіда Тальху, камандзіра [[Батальён Аль-Бара ібн Малік|батальёна Аль-Бара ібн Малік]]<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=EU blacklists seven in Sudan, including RSF leader's brother |url=https://sudantribune.com/article/310021 |access-date=2026-01-30 |website=Sudan Tribune }}</ref>. Дроны мяцежнікаў атакавалі Аль-Абейд.<ref>{{Cite web |date=2026-01-30 |title=RSF drones attack Sudan’s El Obeid, target government buildings |url=https://sudantribune.com/article/310055 |access-date=2026-02-01 |website=Sudan Tribune }}</ref> ===Люты=== * 1 лютага — УСС і АСАД адбілі Аль-Дашоль на шашы паміж Далангам і Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Sudanese army nears end of Kadugli siege in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310109 |access-date=2026-02-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> Прынамсі пяць чалавек, уключаючы высокапастаўленага камандзіра мяцежнікаў і правадыра племя, загінулі ў сутыкненнях паміж варагуючымі фракцыямі САП у Хазан-Джадзідзе, Усходні Дарфур.<ref>{{Cite web |date=2026-02-02 |title=Senior RSF officer and tribal leader killed in East Darfur internal clashes |url=https://sudantribune.com/article/310168 |access-date=2026-02-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 3 лютага — урадавыя войскі заявілі, што прарвалі аблогу Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-03 |title=Sudanese military claims to have broken RSF siege of Kordofan’s regional capital |url=https://apnews.com/article/sudan-war-military-rsf-kordofan-b047d3d473a4e2fe5d5fcf1c55deb08e |access-date=2026-02-04 |website=AP News}}</ref> Пазней у той жа дзень у выніку ўдараў беспілотнікаў па горадзе загінулі 15 чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=Sudan Doctors Network: ‘15 dead as drones strafe South Kordofan capital Kadugli’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/doctors-15-dead-as-drones-strafe-south-kordofan-capital-kadugli |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref> Войскі аль-Хілу і Дагала захапілі гарады Дэйм Мансур, Башыр Нуку і Хор Аль-Будзі недалёка ад Курмука ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-02-03 |title=RSF and SPLM-N attack arm’s positions in Blue Nile, capture strategic area |url=https://sudantribune.com/article/310223 |access-date=2026-02-04 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 4 лютага — у выніку ўдару беспілотніка САП па вайсковым шпіталі ў Кадуглі загінуў адзін чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-04 |title=One killed in drone attack on Kadugli hospital |url=https://sudantribune.com/article/310256 |access-date=2026-02-06 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 5 лютага — Вялікабрытанія звяла санкцыі супраць шасці чалавек за іх ролю ў падтрыманні канфлікту, уключаючы трох калумбійцаў, абвінавачаных у вярбоўцы наймітаў для арміі Дагала, палявога камандзіра САП [[Хусейн Бармаш|Хусейна Баршама]] і камандуючага [[Сілы шчыта Судана|сіламі «Шчыт Судана]]» [[Абу Акла Кайкал|Абу Аклу Кайкала]]<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=UK hits ‘Sudan’s war machine’ with new sanctions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/uk-hits-sudans-war-machine-with-new-sanctions |access-date=2026-02-06 |website=Radio Dabanga}}</ref>. У выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па вайсковым шпіталі ў Куіку, Паўднёвы Кардафан, загінулі 22 чалавекі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-05 |title=Famine is threatening more of war-torn Sudan’s Darfur region as an attack in the south kills 22 |url=https://apnews.com/article/sudan-famine-rsf-kordofan-darfur-war-hunger-9b16a0419f8d7cc67c7e95939a8a954d |access-date=2026-02-06 |website=AP News}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка УСС па рынку ў Заходнім Кардафане 11 чалавек атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=Deadly attacks hit Kordofan as scrutiny grows over drone warfare in Sudan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/deadly-attacks-hit-kordofan-as-scrutiny-grows-over-drone-warfare-in-sudan |access-date=2026-02-09 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 6 лютага — прынамсі адзін чалавек загінуў у выніку серыі ўдараў беспілотнікаў САП па калонах грузавікоў у Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-02-06 |title=RSF drones attack aid convoys in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310338 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 7 лютага — у выніку атакі беспілотніка САП на аўтамабіль з перамешчанымі асобамі каля Рахада загінулі прынамсі 24 чалавекі, у тым ліку восем дзяцей.<ref>{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Drone attack by paramilitary group in Sudan kills 24, including 8 children, doctors’ group says|url=https://apnews.com/article/sudan-attack-war-rfs-military-displaced-21c24cd642120884e3fc00b05c02f97e |access-date=2026-02-07 |website=Associated Press}}</ref> Прыхільнікі Бурхана адбілі атаку войск Дагала на Аль-Сілак.<ref>{{Cite web |date=2026-02-07 |title=Sudanese army repels attack near South Sudan border |url=https://sudantribune.com/article/310386 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 8 лютага — восем чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі, які перавозіў прадукты харчавання, недалёка ад Ум-Рувабы, Паўночны Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-08 |title=RSF drones target convoys in Sudan’s Kordofan region |url=https://sudantribune.com/article/310441 |access-date=2026-02-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 10 лютага — прыхільнікі Бурхана заявілі, што знішчылі сістэму СПА [[FK-2000]] і беспілотнікі праціўніка ў Эд-Дубеібаце.<ref>{{Cite web |date=2026-02-10 |title=Sudanese army says destroyed RSF drones and air defence systems |url=https://sudantribune.com/article/310506 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 11 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па мячэці ў Эр-Рахадзе.<ref>{{Cite web |date=2026-02-11 |title=Drone strike on a mosque kills 2 children in Sudan’s Kordofan region |url=https://apnews.com/article/mosque-north-kordofan-war-sudan-drone-attack-children-2b19238cee4ae4105e756add236f5624 |access-date=2026-02-11 |website=Associated Press}}</ref> * 13 лютага — два чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Аль-Кургале, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-13 |title=RSF drone strikes kill two in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310656 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}</ref> Войскі Бурхана абстралялі кантраляваныя баевікамі гарады Малкон і Ябус, размешчаныя недалёка ад эфіопскай мяжы ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-02-13 |title=Drone strikes and shelling intensify in Sudan’s South Kordofan, Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/310668 |access-date=2026-02-14 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 14 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў паўстанцаў па Кайсане, штат Блакітны Ніл, загінула неўстаноўленая колькасць мірных жыхароў.<ref>{{Cite web |date=2026-02-14 |title=Civilian deaths reported in RSF drone strike on Blue Nile’s locality |url=https://sudantribune.com/article/310696 |access-date=2026-02-15 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 15 лютага — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару дрона САП па бальніцы Аль-Мазмум у штаце Сенар<ref>{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudanse medical group says RSF drone strike kills three at Sennar hospital |url=https://sudantribune.com/article/310746 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}</ref>. Прынамсі 28 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку за межамі Садары ў Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Drone attack on Sudan market kills 28: rights group |url=https://www.africanews.com/amp/2026/02/16/drone-attack-on-sudan-market-kills-28-rights-group/ |website=africanews}}</ref> УСС заявілі аб знішчэнні сістэмы СПА праціўніка ў Абу-Забадзе, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-15 |title=Sudan army says destroys second RSF air defence system in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/310737 |access-date=2026-02-16 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 16 лютага — прынамсі 26 чалавек загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па сховішчы для перамешчаных асоб у Эль-Сунуце, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-02-16 |title=Two days of drone strikes leave 60+ dead across Sudan’s Darfur and Kordofan regions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-days-of-drone-strikes-leave-60-dead-across-sudans-darfur-and-kordofan-regions/ |website=Radio Dabanga}}</ref> * 18 лютага — [[Сусветная харчовая праграма]] ўпершыню з 2024 года даставіла гуманітарную дапамогу ў Даланг і Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Aid reaches Sudan’s Kordofan as over 30 countries alarmed by drone attacks |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/19/aid-reaches-sudans-kordofan-as-over-30-countries-alarmed-by-drone-attacks |website=Al Jazeera}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па Курмуку загінуў адзін чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-19 |title=Drone strike hits Sudan’s Al-Kurmuk near Ethiopian border, official says |url=https://sudantribune.com/article/310868 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 19 лютага — Злучаныя Штаты ўвялі санкцыі супраць камандзіраў паўстанцаў Абу Лулу, [[Геда Хамдан Ахмед|Геда Хамдана Ахмеда]] і Тыджані Ібрагіма Мусы Махамеда за іх дзеянні ў Эль-Фашыры<ref>{{cite web|url=https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260220210003/https://home.treasury.gov/news/press-releases/sb0399 |title=Treasury Sanctions Sudanese Paramilitary Commanders for Atrocities in El-Fasher |language=en |publisher=U.S. Department of the Treasury |date=19 February 2026 |archive-date=20 February 2026}}</ref>. У выніку атакі БПЛА паўстанцаў на калону гуманітарнай дапамогі ў Катале, якая рухалася ў Даланг і Кадуглі, загінулі тры супрацоўнікі гуманітарнай арганізацыі.<ref>{{Cite web |date=2026-02-20 |title=Three aid workers killed, 4 wounded in RSF drone attack in Sudan’s Kordofan |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/20/three-aid-workers-killed-4-wounded-in-rsf-drone-attack-in-sudans-kordofan |website=Al Jazeera}}</ref> * 21 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што захапілі Эль-Ціну, размешчаную на мяжы з Чадам і Паўночным Дарфурам. Аб’яднаныя сілы абароны Дарфура абверглі гэтае зацвярджэнне.<ref>{{Cite web |date=2026-02-22 |title=‘Joint Force repels RSF attack on Sudan-Chad border’, as rival claims spark border tensions |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/joint-force-repels-rsf-attack-on-sudan-chad-border-as-rival-claims-spark-border-tensions |website=Radio Dabanga}}</ref> * 22 лютага — чыноўнік [[Муса Хілаль]] перажыў атаку мяцежнага дрона на свой гасцявой дом у Мустарыхе, Паўночны Дарфур. У выніку асобнай атакі на горад загінулі некалькі чалавек, а сын Хілаля атрымаў раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-02-22 |title=Musa Hilal survives drone assassination attempt in North Darfur stronghold |url=https://sudantribune.com/article/310983 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 23 лютага — Сілы аператыўнай падтрымкі атакавалі Мустарыху, у выніку чаго загінулі 28 мірных жыхароў.<ref>{{Cite web |date=2026-02-24 |title=RSF attack on Musa Hilal’s Darfur stronghold kills 28, doctors say |url=https://sudantribune.com/article/311045 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 24 лютага — [[Савет Бяспекі ААН]] увёў санкцыі супраць чатырох камандзіраў САП, уключаючы брата Абдула Рахіма Дагала, Геда Хамдана Ахмеда, Абу Лулу і Тыджані Ібрагіма Мусу Махамеда, за зверствы, учыненыя ў Эль-Фашыры.<ref>{{Cite web |date=2026-02-26 |title=UN sanctions 4 commanders in Sudan’s paramilitary force accused of atrocities in Darfur |url=https://apnews.com/article/un-sudan-rsf-darfur-atrocities-sanctions-paramilitary-93fa977773e81f5c34543edad833ce49 |website=AP News}}</ref> * 26 лютага — дроны баевікоў нанеслі ўдары па Гейсану ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-02-27 |title=RSF, SPLM-N escalate drone attacks on Blue Nile border towns |url=https://sudantribune.com/article/311167 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 28 лютага — у выніку ўдараў беспілотнікаў САП па Эль-Абейду загінулі дзевяць чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-02-28 |title=Nine killed in Sudan’s El Obeid as RSF drone strikes intensify |url=https://sudantribune.com/article/311211 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> === Сакавік === * 1 сакавіка — САП і саюзнікі заявілі, што захапілі гарнізон у Аль-Такме, за 7 км на ўсход ад Даланга, і перарэзалі дарогу, якая злучае Даланг і Хабілу.<ref>{{Cite web |date=2026-03-01 |title=Sudanese army repels joint RSF-rebel attack on South Kordofan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311239 |access-date=2026-03-02 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 2 сакавіка — дванаццаць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару мяцежнага беспілотніка па брытанскай бальніцы ў Эль-Абейдзе.<ref>{{Cite web |date=2026-03-02 |title=RSF strike on El Obeid hospital injures 12, including medical staff |url=https://sudantribune.com/article/311290 |access-date=2026-03-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 4 сакавіка — у выніку абстрэлаў Даланга з боку САП і войск аль-Хілу загінулі пяць чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-03-04 |title=Five killed in artillery strike on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/311367 |access-date=2026-03-05 |website=Sudan Tribune}}</ref> Васемнаццаць чалавек загінулі ў выніку авіяўдару ВПС Судана па Мугладу.<ref name="africanews"/> * 5 сакавіка — прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Бару ў Паўночным Кардафане<ref name="africanews"/>. Неўзабаве пасля гэтага САП разрабавалі і спалілі суседнюю вёску Ум Курайдзім<ref>{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudanese army retakes strategic town in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311381 |access-date=2026-03-06 |website=Sudan Tribune}}</ref>, забіўшы сем чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Doctors network says RSF killed 7 civilians in North Kordofan attack |url=https://sudantribune.com/article/311439 |access-date=2026-03-07 |website=Sudan Tribune}}</ref> Войскі Дагала заявілі, што ўзялі Эль-Бардаб на поўнач ад Кадуглі.<ref>{{Cite web |date=2026-03-05 |title=Sudan war: At least 9 dead in new Kordofan shelling carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-at-least-9-dead-in-kordofan-shelling-canage |access-date=2026-03-06 |website=Radio Dabanga}}</ref> У выніку абстрэлу САП Даланга загінулі дваццаць восем чалавек.<ref name="africanews">{{Cite web |date=2026-03-06 |title=Sudan: army claims recapture of Bara, at least 51 dead in fighting |url=https://www.africanews.com/2026/03/06/sudan-army-claims-recapture-of-bara-at-least-51-dead-in-fighting/ |access-date=2026-03-06 |website=Africanews}}</ref> * 7 сакавіка — прынамсі 34 чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў УСС па Абу-Забаду.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Dozens killed in drone strikes on markets in Kordofan and East Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-in-drone-strikes-on-markets-in-kordofan-and-east-darfur |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 8 сакавіка — шэсць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па паліўным рынку ў Эд-Дэйне<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=Six killed in army drone strike on East Darfur fuel market |url=https://sudantribune.com/article/311501 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}</ref>, а яшчэ 10 чалавек загінулі ў аналагічнай атацы ў Ньяле<ref>{{Cite web |date=2026-03-09 |title=10 killed, seven injured in ‘SAF drone strike’ on South Darfur market’ |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/10-killed-seven-injured-in-saf-drone-strike-on-south-darfur-market |access-date=2026-03-10 |website=Radio Dabanga}}</ref>. Атрады аль-Хілу заявілі, што 17 чалавек загінулі ў выніку атакі войск Бурхана на рынак у Джалдзе, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-03-08 |title=SPLM-N says army drone strike kills 17 in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311507 |access-date=2026-03-09 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 10 сакавіка — прынамсі 52 чалавекі загінулі ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка УСС па грамадзянскім канвоі недалёка ад Аль-Фулаха, Заходні Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Sudan war: 52 killed in West Kordofan drone convoy carnage |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-war-52-killed-in-west-kordofan-drone-convoy-carnage |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}</ref> У выніку абстрэлаў Даланга з боку мяцежнікаў загінулі сем чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-03-11 |title=Seven civilians dead in new shelling of Dilling, South Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/seven-civilians-dead-in-new-shelling-of-dilling-south-kordofan |access-date=2026-03-12 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 11 сакавіка — прынамсі 17 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па школе ў Шукейры, штат Белы Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-03-12 |title=Students among 17 dead in RSF drone attack in Sudan’s White Nile State |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/12/students-among-17-dead-in-rsf-drone-attack-in-sudans-white-nile-state |access-date=2026-03-12 |website=Al Jazeera}}</ref> Прынамсі 20 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС па Абу-Забаду<ref>{{cite news |title=Drone strikes hit West Darfur fuel market, shelling resumes in South Kordofan as Sudan fighting intensifies |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-strikes-hit-west-darfur-market-bombing-resumes-in-south-kordofan-as-sudan-fighting-intensifies |access-date=14 March 2026 |work=Radio Dabanga |date=12 March 2026}}</ref>. * 12 сакавіка — прынамсі 11 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па рынку Адыконг у Заходнім Дарфуры, недалёка ад чадскага горада Адрэ.<ref>{{cite news |last=Khaled |first=Fatma |title=Drone strike in Sudan near the border with Chad kills 4, injures many more |url=https://www.washingtonpost.com/world/2026/03/12/sudan-darfur-war-army-drones-kordofan/06299b14-1e51-11f1-a29c-fd43da9a479a_story.html |access-date=13 March 2026 |agency=The Associated Press |publisher=The Washington Post |date=12 March 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Drone attack on market in Sudan kills 11, as air war civilian toll mounts |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/13/drone-attack-on-market-in-sudan-kills-11-as-air-war-civilian-toll-mounts |access-date=14 March 2026 |work=Al Jazeera |date=13 March 2026}}</ref> УСС заявілі, што адбілі ў мяцежнікаў Усходні Ёрт і лагер Балама ў штаце Блакітны Ніл.<ref>{{cite news |title=Sudan army says it seized two areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/311706 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=12 March 2026}}</ref> * 13 сакавіка — трынаццаць баевікоў Дагала, уключаючы генерал-маёра, былі забітыя ў выніку ўдару ўрадавага дрона па калоне ў Фора-Баранга, Заходні Дарфур<ref>{{cite news |title=Sudanese army drone strike kills senior RSF commander in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/311726 |access-date=14 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=13 March 2026}}</ref>. * 16 сакавіка — САП адбілі Бару і Карнай у Паўночным Дарфуры, недалёка ад мяжы з Чадам.<ref>{{cite news |title=RSF seizes strategic city in Sudan’s North Kordofan, town on Chad border |url=https://sudantribune.com/article/311812 |access-date=17 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=16 March 2026}}</ref> * 18 сакавіка — мяцежнікаў абвінавацілі ў забойстве 12 чалавек у Шурайм-Міме, на поўнач ад Бары.<ref>{{cite news |title=Sudan doctors say RSF killed 12 civilians in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/311909 |access-date=19 March 2026 |work=Sudan Tribune |date=18 March 2026}}</ref> * 20 сакавіка — у выніку авіяўдару УСС па бальніцы Эд Даэйн загінулі семдзесят чалавек, 146 атрымалі раненні. Па дадзеных [[Сусветная арганізацыя аховы здароўя|Сусветнай арганізацыі аховы здароўя]], у выніку атакі больш за два мільёны чалавек засталіся без належнага медыцынскага абслугоўвання.<ref>{{Cite web |title=Chadian army bolsters presence near Sudan border as tensions rise |url=https://sudantribune.com/article/311984 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chad launches security operation on Sudan border after drone strike |url=https://sudantribune.com/article/311925 |access-date=2026-03-22 |website=Sudan Tribune}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па Аль-Дабе пацярпелі тры чалавекі, а таксама была пашкоджана электрастанцыя, што прывяло да адключэння электраэнергіі.<ref>{{Cite web |title=Chad shuts Sudan border after drone strike kills civilians in El Tina |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/chad-shuts-sudan-border-after-drone-strike-kills-civilians-in-el-tina |access-date=2026-03-22 |website=Radio Dabanga}}</ref> * 24 сакавіка — атрады Дагала і аль-Хілу захапілі Курмук <ref>{{cite web|title=RSF-SPLM-N joint forces seize strategic Sudanese town near Ethiopian border.|url=https://sudantribune.com/article/312054|date=24 March 2026|access-date=26 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{cite web|title=‘RSF and SPLM-N seize parts of Sudan’s Blue Nile region’ as more than 73,000 flee |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-and-splm-n-seize-parts-of-sudans-blue-nile-region-as-more-than-73000-flee|date=24 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Radio Dabanga}}</ref>. * 25 сакавіка — САП забілі 16 мірных жыхароў у Эль-Фашыры<ref>{{Cite web |title=Medical group accuses RSF of killing 16 civilians in Sudan’s Darfur |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/medical-group-accuses-rsf-of-killing-16-civilians-in-sudan-s-darfur/3878947 |access-date=2026-03-26 |website=Anadolu Ajansi}}</ref>. У выніку ўдару беспілотніка ў кантраляваным САП раёне Сараф-Амра ў Паўночным Дарфуры загінулі 22 чалавекі і 17 атрымалі раненні. Шэсць чалавек загінулі і 10 атрымалі раненні ў выніку меркаванага ўдару войск Дагала па грамадзянскай грузавіку ў Паўночным Кардафане.<ref>{{cite web|title=Two drone strikes on civilian targets kill 28 people in Sudan|url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/26/sudan-drone-strikes-civilian-targets-north-darfur-market-north-kordofan-truck|date=26 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=The Guardian}}</ref> * 27 сакавіка — урадавыя дроны нанеслі ўдар па пазіцыях САП в Паўночным Дарфуры.<ref>{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral|url=https://sudantribune.com/article/312161|date=27 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> У выніку авіяўдару ВПС Судана па пахаванні ў Аль-Сунуце, Паўднёвы Кардафан, загінулі сем чалавек.<ref>{{cite web|title=SPLM-N says Sudanese army airstrike kills seven at South Kordofan funeral |url=https://sudantribune.com/article/312161 |date=27 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 28 сакавіка — суданская ўрадавая армія заявіла, што адбіла атакі праціўніка на заходнія і паўночныя ўскраіны Даланга.<ref>{{cite web|title=Sudan army says it repels RSF-SPLM-N attack on Dilling|url=https://sudantribune.com/article/312191|date=28 March 2026|access-date=28 March 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 29 сакавіка — УСС заявілі аб адбіцці атакі сіл Дагала і аль-Хілу на Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у выніку чаго загінулі 94 байца, некалькі чалавек былі захопленыя ў палон, а чатыры баявыя машыны знішчаны.<ref>{{cite web|title=Sudan army says repels attack in Blue Nile region|url=https://sudantribune.com/article/312234|date=29 March 2026|access-date=2 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> Прынамсі 14 чалавек загінулі ў выніку двухдзённага абстрэлу Даланга з боку мяцежнікаў<ref>{{cite web|title=At least 14 civilians killed in artillery shelling on Sudan’s Dilling |url=https://sudantribune.com/article/312231 |date=29 March 2026|access-date=3 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. ===Красавік === * 2 красавіка — прынамсі 12 чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па бальніцы Аль-Джабалайн у штаце Белы Ніл.<ref>{{Cite web |title=Drone strike on Sudan’s Al-Jabalain hospital kills 12 |url=https://sudantribune.com/article/312373 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}</ref> Атрад САП здзейсніў налёт на бальніцу Аль-Усра ў Эд-Дэйн<ref>{{Cite web |title=Sudanese medical group says RSF forces stormed East Darfur hospital |url=https://sudantribune.com/article/312378 |access-date=2026-04-03 |website=Sudan Tribune}}</ref>. * 6 красавіка — урадавыя войскі адбілі Аль-Тукму, адкрыўшы дарогу з Даланга ў Хабілу. <ref>{{Cite web |title=Sudan army reopens key road to Dilling after fierce clashes |url=https://sudantribune.com/article/312510 |access-date=2026-04-07 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 8 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка УСС па вясельнай цырымоніі ў Кутуме загінула больш за 58 чалавек і яшчэ 100 атрымалі раненні, у тым ліку члены САП, а таксама былі разбураны некалькі дамоў.<ref>{{cite web|title=Drone strike kills over 40 at wedding in North Darfur’s Kutum|url=https://sudantribune.com/article/312585|date=9 April 2026|access-date=10 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref><ref>{{cite web|title=Civilian death toll from North Darfur drone attack on wedding procession rises to 58 |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/civilian-death-toll-from-north-darfur-drone-attack-on-wedding-procession-rises-to-58 |date=12 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}</ref> * 11 красавіка — чатыры чалавекі былі забітыя прыхільнікамі Дагала і аль-Хілу на Цэнтральным рынку Даланга.<ref>{{cite web|title=Artillery fire kills four in Sudan’s Dilling market |url=https://sudantribune.com/article/312699 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> Генерал-маёр САП Аль-Нур Ахмед Адам, таксама вядомы як Аль-Нур Губа, перайшоў на бок сіл урада на фоне канфлікту з іншымі камандзірамі Дагала.<ref>{{cite web|title=Senior RSF commander in North Darfur defects to the Sudanese army |url=https://sudantribune.com/article/312687 |date=11 April 2026|access-date=13 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 13 красавіка — дваццаць чалавек загінулі ў выніку двухдзённых удараў беспілотнікаў УСС па тэрыторыі Дарфура.<ref>{{cite web|title=Sudan army drone strikes kill 20 in Darfur, officials say |url=https://sudantribune.com/article/312756 |date=13 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 14 красавіка — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка УСС у Заходнім Дарфуры, які прыйшоўся па памежным пераходзе Адуконг з Чадам.<ref>{{cite web|title=Sudan army drone strike kills three at Chad border crossing |url=https://sudantribune.com/article/312837 |date=15 April 2026|access-date=16 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 18 красавіка — Узброеныя сілы Судана і саюзныя групы пачалі буйную наземную аперацыю ў Паўночным і Паўднёвым Кардафане, заявіўшы аб вяртанні Казгейля і Аль-Хамадзі<ref>{{cite web|title=Sudan army launches major ground offensive in North and South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/312946 |date=18 April 2026|access-date=20 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref>. Тры чалавекі загінулі ў выніку авіяўдару прыхільнікаў Бурхана па бальніцы ў Генейне.<ref>{{cite web|title=Rising civilian toll in South Kordofan as fighting intensifies, drone strike kills three at West Darfur hospital |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rising-civilian-toll-in-south-kordofan-as-fighting-intensifies-drone-strike-kills-three-at-west-darfur-hospital |date=20 April 2026|access-date=23 April 2026|publisher=Radio Dabanga}}</ref> * 20 красавіка — урадавыя сілы заявілі, што адбілі Курмук.<ref>{{cite web|title=Sudan army says it recaptures Blue Nile town from RSF-rebel alliance |url=https://sudantribune.com/article/313002 |date=20 April 2026|access-date=21 April 2026|publisher=Sudan Tribune}}</ref> * 24 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка ў Паўночным Дарфуры быў знішчаны аўтамабіль, які перавозіў грузы для лагера бежанцаў у Тавіле.<ref>{{cite web |title=At least 7 dead, UNHCR aid vehicle destroyed in Kordofan and North Darfur drone strikes |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/unhcr-aid-vehicle-destroyed-in-north-darfur-drone-strike |website=Radio Dabanga |date=27 April 2026}}</ref> * 25 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка САП у Эль-Абейдзе загінулі сем чалавек, яшчэ 22 атрымалі раненні.<ref>{{cite web |title=Seven killed in drone strikes on Sudan’s El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/313138 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref> Мяцежнікі заявілі аб захопе Аль-Кайлі ў штаце Блакітны Ніл, у той час як ўрадавыя войскі заявілі аб адбіцці атакі праціўніка на Салі, знішчыўшы 36 баявых машын і захапіўшы яшчэ дзве.<ref>{{cite web |title=Clashes intensify in Sudan’s Blue Nile as army and RSF alliance trade blows |url=https://sudantribune.com/article/313140 |website=Sudan Tribune |date=25 April 2026}}</ref> * 27 красавіка — у выніку ўдару беспілотніка САП па лагеры для перамешчаных асоб Хамідыя ў Залінгеі пацярпелі пятнаццаць чалавек.<ref>{{cite web |title=Sudan army accused of drone strike on Zalingei displaced camp |url=https://sudantribune.com/article/313209 |website=Sudan Tribune |date=27 April 2026}}</ref> * 28 красавіка — ААН увяла санкцыі супраць брата Данала, Аль-Гані Хамдана Дагала.<ref>{{cite web |title=UN sanctions RSF procurement chief and three Colombians |url=https://sudantribune.com/article/313262 |website=Sudan Tribune |date=29 April 2026}}</ref> === Май === * 1 мая — прыхільнікі Дагала нанеслі ўдары беспілотнікамі па Джабаль-Аўлія, Эль-Абейду і Рахад-эль-Нубе.<ref>{{cite web |title=RSF drones strike southern Khartoum and North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/313383 |website=Sudan Tribune |date=1 May 2026}}</ref> * 2 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі ля Хартума.<ref>{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Paramilitary forces drone strike kills 5 near Sudan capital, rights group says |url=https://apnews.com/article/sudan-rsf-army-war-drone-42e4c942c488101eb9f7dfd53eedb2e7 |access-date=May 3, 2026 |website=[[AP News]]}}</ref> Асобны ўдар нанесены па рэзідэнцыі Абу Аклы Кайкаля ў Аль-Кахлі Зайдан, штат Гезіра, загінулі яго брат і пяць іншых сваякоў.<ref>{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=Drone strike kills six members of Abu Agla Keikal’s family in Central Sudan |url=https://sudantribune.com/article/313446 |access-date=May 3, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка УСС па Баліле ў Курмуку загінулі 10 чалавек.<ref>{{Cite web |date=May 4, 2026 |title=Dozens killed or displaced as drone strikes, fighting escalate across Sudan’s war zones |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/dozens-killed-or-displaced-as-drone-strikes-fighting-escalates-across-sudans-war-zones |access-date=May 5, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref> * 3 мая — мяцежны дрон нанёс удар па прамысловым комплексе Кенана ў Рабаку, штат Белы Ніл.<ref>{{Cite web |date=May 3, 2026 |title=RSF drone strike targets Kenana industrial complex in White Nile State |url=https://sudantribune.com/article/313467 |access-date=May 4, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 4 мая — беспілотнікі САП ударылі па міжнародным аэрапорце Хартума і ваенных аб’ектах па ўсёй сталіцы. Улады абвінавацілі ААЭ і Эфіопію ў датычнасці да атак на горад.<ref>{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=Sudan accuses Ethiopia and UAE of orchestrating drone attacks on airport |url=https://www.bbc.com/news/articles/clype712r3qo |access-date=May 5, 2026 |website=[[BBC]]}}</ref> * 7 мая — фракцыя аль-Хілу заявіла аб захопе гарадоў Дукан і Керэн-Керэн на поўдзень ад Курмука.<ref>{{Cite web |date=May 5, 2026 |title=SPLM-N claims control of new areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/313668 |access-date=May 9, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 9 мая — урадавыя войскі заявілі, што адбілі Аль-Каілі.<ref>{{Cite web |date=May 9, 2026 |title=Sudanese army recaptures strategic town of Al-Kaily in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/313730 |access-date=May 10, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 10 мая — прыхільнікі Бурхана нанеслі ўдары беспілотнікамі па Ньяле, у тым ліку адзін удар па доме, дзе праходзіла сустрэча старэйшых лідараў САП, якія пакінулі яго перад атакай.<ref>{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF leaders survive drone attack in Nyala, South Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/senior-rsf-leaders-survive-drone-attack-in-nyala-south-darfur |access-date=May 12, 2026 |website=[[Radio Dabanga]]}}</ref> * 11 мая — старэйшы камандзір САП Алі Рызк, вядомы як Аль-Савана, абвясціў пра сыход з фракцыі.<ref>{{Cite web |date=May 11, 2026 |title=Senior RSF commander defects from Sudanese paramilitary group |url=https://sudantribune.com/article/313801 |access-date=May 12, 2026 |website=[[Sudan Tribune]]}}</ref> * 12 мая — БПЛА нанёс удар каля рынку ў Карнай, Паўночны Дарфур<ref>{{Cite web |date=2026-05-12 |title=Drone strikes kill civilians in North Darfur's Karnoi |url=https://sudantribune.com/article/313865 |access-date=2026-05-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. У Генейне загінулі два чалавекі пад ударам беспілотніка<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=Sudanese army drone strike kills two in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/313882 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 13 мая — па меншай меры 61 чалавек загінуў у выніку сутыкненняў паміж баевікамі аль-Хілу і членамі племя Атара ў Каўдзе, Паўднёвы Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-05-13 |title=At least 61 killed in South Kordofan tribal clashes with SPLM-N |url=https://sudantribune.com/article/313924 |access-date=2026-05-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Сілы аператыўнай падтрымкі заявілі, што адбілі Могджу і збілі беспілотнік праціўніка над Ньялай.<ref>{{Cite web |date=2026-05-14 |title=RSF claims drone downed in South Darfur as attacks continue |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-drone-downed-in-south-darfur-as-attacks-continue |access-date=2026-05-15 |website=Radio Dabanga |language=en-US}}</ref> * 14 мая — УСС нанеслі ўдары беспілотнікамі па аб’ектах САП у Ньяле.<ref>{{Cite web |date=2026-05-14 |title=Sudanese army intensifies drone strikes on RSF strongholds in Nyala |url=https://sudantribune.com/article/313957 |access-date=2026-05-15 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 15 мая — урадавыя войскі адбілі Хор-Хасан у штаце Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2026-05-15 |title=Sudanese army recaptures strategic Blue Nile town of Khor Hassan |url=https://sudantribune.com/article/313990 |access-date=2026-05-16 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 18 мая — урадавыя сілы адбілі Керн-Керн і Дукан у штаце Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army recaptures two areas in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/314078 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> і ў трэці раз прарвалі аблогу Даланга<ref>{{Cite web |date=2026-05-18 |title=Sudan army breaks Dilling siege for third time, enabling aid delivery |url=https://sudantribune.com/article/314123 |access-date=2026-05-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 19 мая — у выніку ўдару беспілотніка усс па рынку ў Габешы, заходні Кардафан, загінулі 28 чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-05-19 |title=At least 28 civilians killed in drone strike on busy market in West Kordofan, rights group says |url=https://sudantribune.com/article/314146 |access-date=2026-05-20 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 21 мая — шэсць чалавек атрымалі раненні ў выніку ўдару беспілотніка САП, які знішчыў склад медыцынскіх прылад у Даланзе.<ref>{{Cite web |date=2026-05-21 |title=Drone strike injures six, destroys medical supplies in Dilling |url=https://sudantribune.com/article/314231 |access-date=2026-05-22 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 23 мая — прыхільнікі Бурхана заявілі, што збілі беспілотнік, які вылецеў з Эфіопіі, недалёка ад Эд-Дамазіна.<ref>{{Cite web |date=2026-05-23 |title=Sudan military says drone from Ethiopia shot down near Ed Damazin |url=https://sudantribune.com/article/314309 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 24 мая — суданскія войскі адбілі Аль-Барку, недалёка ад Курмука.<ref>{{Cite web |date=2026-05-25 |title=Sudan army seizes Al-Barka in Blue Nile, closing in on Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/314335 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Ціне загінулі чатырнаццаць чалавек.<ref name="may25"/> * 25 мая — пяць чалавек загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па рынку ў Карноі.<ref name="may25">{{Cite web |date=2026-05-25 |title=21 Civilians Killed in strikes on Tina, Kornoi Markets in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/314371 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 26 мая — УСС адбілі Абдаклу, Ады, Вашымбу, Ум Шанкар і Кіншынкару ў Кайсане, Штат Блакітны Ніл, і вымусілі праціўніка адступіць да мяжы з Эфіопіяй.<ref>{{Cite web |date=2026-05-26 |title=Sudan Army Recaptures Four Areas in Blue Nile, Pursues RSF to Ethiopian Border |url=https://sudantribune.com/article/314411 |access-date=2026-05-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 28 мая — прынамсі 30 чалавек загінулі ў выніку нападаў сіл Дагалы на вёскі Аль-Мура, Ум Саадун аш-Шарыф і Аль-Радха ў Заходняй Бары, Паўночны Кардафан.<ref>{{Cite web |date=2026-05-29 |title=RSF attack kills 30 civilians in North Kordofan villages, tribal union says |url=https://sudantribune.com/article/314440 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudan-gov-reports-58-dead-in-rsf-attack-on-north-kordofan-villages |title=Sudan gov reports 58 dead in RSF attack on North Kordofan villages |work=Radio Dabanga |date=1 June 2026|access-date=3 June 2026}}</ref> Войскі Бурхана заявілі аб адбіцці атакі баевікоз на станцыю Амарыі ў раёне Кайсан, штат Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-05-29 |title=Sudan army repels attack on Amora station, foiling plan to cut off Qaisan |url=https://sudantribune.com/article/314444 |access-date=2026-05-29 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 30 мая — у выніку ўдару беспілотніка па двух аўтамабілях, якія рухаліся па дарозе Абу-Забад–Аль-Фула ў Заходнім Кардафане, загінулі дзесяць чалавек.<ref>{{cite web |title=Drone strike on civilian vehicles kills 10, including eight children, in West Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/314520 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}</ref> УСС заявілі, што збілі беспілотнік праціўніка над Кенанай, штат Белы Ніл.<ref>{{cite web |title=Sudan army shoots down long-range RSF drone carrying eight missiles over White Nile |url=https://sudantribune.com/article/314486 |website=Sudan Tribune |date=31 May 2026}}</ref> ===Чэрвень=== * 1 чэрвеня — паведамлялася аб некалькіх загінулых і параненых пры ракетным удары па рынку і сельскай бальніцы ў Кубуме, Паўднёвы Дарфур<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314596|title=Drone attack hits market and hospital in South Darfur as tribal war intensifies|work=Sudan Tribune|date=2 June 2026|access-date=2 June 2026}}</ref><ref name="kubum">{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/scores-dead-in-new-drone-attacks-across-darfur-kordofan |title=Scores dead in new drone attacks across Darfur, Kordofan |work=Radio Dabanga |date=2 June 2026|access-date=3 June 2026}}</ref>. * 4 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка па Кубуме загінулі дзевяць чалавек.<ref>{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/nine-killed-in-fresh-drone-strike-on-south-darfur-sniper-deployment-amid-rising-intertribal-kassala-tensions |title=Nine killed in fresh drone strike on South Darfur, ‘sniper deployment’ amid rising intertribal Kassala tensions |work=Radio Dabanga |date=5 June 2026|access-date=6 June 2026}}</ref> * 5 чэрвеня — дроны войск Дагала нанеслі ўдары беспілотнікамі па пазіцыях праціўніка ў Амдурмане, Эд-Дамазіне і Абу-Джубейхе ў Паўднёвым Кардафане.<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314739 |title=RSF launches coordinated drone attacks on Omdurman, Damazin and Abu Jubeiha |work=Sudan Tribune|date=5 June 2026|access-date=6 June 2026}}</ref> Чатыры чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў САП у Хамрат-эль-Шэйху, Паўночны Кардафан.<ref name="hamrat"/> * 6 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП у Хамрат-эль-Шэйху загінулі адзінаццаць чалавек.<ref name="hamrat">{{cite news|url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/15-civilians-killed-in-north-kordofan-drone-attacks |title=15 civilians killed in North Kordofan drone attacks |work=Radio Dabanga|date=7 June 2026|access-date=8 June 2026}}</ref> * 8 чэрвеня — тры чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка САП па двух аўтамабілях у Судры, Паўночны Кардафан.<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314846 |title=Drone strike kills three civilians in North Kordofan, Emergency Lawyers say |work=Sudan Tribune|date=8 June 2026|access-date=11 June 2026}}</ref> * 9 чэрвеня — Узброеныя сілы Судана перахапілі некалькі беспілотнікаў паўстанцаў над Хартумам<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314872 |title=Sudanese army air defences intercept RSF drones over Khartoum |work=Sudan Tribune|date=9 June 2026|access-date=11 June 2026}}</ref>. Удар беспілотніка САП разбурыў мост Ардамата ў Генейне.<ref>{{cite news|url=https://sudantribune.com/article/314903 |title=RSF’s administration says Sudanese army drone destroyed key Darfur bridge |work=Sudan Tribune|date=9 June 2026|access-date=11 June 2026}}</ref> * 10 чэрвеня — прынамсі 23 чалавекі загінулі ў выніку ўдараў беспілотнікаў мяцежнікаў у Эль-Абейдзе і Джэбель-Кардафане.<ref>{{cite news|url=https://thedefensepost.com/category/africa/|title=Drone Strikes on Key Sudan City Kill 23: Rights Group|work=The Defense Post|date=12 June 2026|access-date=12 June 2026}}</ref> * 11 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП у Эль-Абейдзе загінулі 16 чалавек і дзясяткі атрымалі раненні. Таксама былі нанесеныя ўдары па аб’ектах паблізу штаба 5-й пяхотнай дывізіі.<ref>{{Cite web |last=Fatima |first=Sakina |date=2026-06-12 |title=Sudan drone strike kills 16 amid scrutiny of UAE-RSF links |url=https://www.siasat.com/sudan-drone-strike-kills-16-amid-scrutiny-of-uae-rsf-links-3487544/ |access-date=2026-06-24 |website=The Siasat Daily}}</ref> * 13 чэрвеня — урадавыя войскі заявілі, што адбілі сумесную атаку прыхільнікаў аль-Хілу і Дагала на Амуры, штат Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |date=2026-06-13 |title=Sudanese army repels RSF and SPLM-N alliance in Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/315042 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune}}</ref>. * 16 чэрвеня — некалькі чалавек загінулі ў выніку абстрэлаў і ўдараў беспілотнікаў на залатыя руднікі ў штаце Белы Ніл. Адказнасць за ўдары былі ўскладзена на егіпецкія сілы.<ref>{{cite web |title=Egyptian drone strikes kill several at gold mine near Sudan border, miners say |url=https://sudantribune.com/article/315167 |website=Sudan Tribune |date=10 June 2026}}</ref> * 18 чэрвеня — прынамсі 50 мірных жыхароў загінулі ў выніку 10 дзён удараў беспілотнікаў па Эль-Абейду і Паўночным Кардафане.<ref>{{cite news |title=At least 29 countries raise alarm about atrocities in Sudan’s el-Obeid |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/6/18/dozens-of-countries-warn-of-atrocities-amid-escalation-in-sudans-el-obeid |access-date=24 June 2026 |work=[[Al Jazeera]] |date=18 June 2026}}</ref> У выніку ўдару беспілотніка САП па аўтамабілі ў Аль-Мальхе загінулі дзевяць чалавек і 12 атрымалі раненні, у тым ліку некалькі чалавек атрымалі сур’ёзныя траўмы, а ўдар беспілотніка УСС па рынку ў тым жа горадзе параніў некалькі чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-06-19 |title=Nine Killed, 12 Injured in Drone Strike on Civilian Vehicle in North Darfur’s Al-Malha |url=https://darfur24.com/en/2026/06/19/nine-killed-12-injured-in-drone-strike-on-civilian-vehicle-in-north-darfurs-al-malha/ |access-date=2026-06-24 |website=Darfur24 }}</ref> * 19 чэрвеня — удары беспілотнікаў войск Дагала выклікалі адключэння электраэнергіі ў Эль-Абейдзе пасля траплення ў яго энергасістэму, заправачныя станцыі і танкеры.<ref>{{Cite web |date=2026-06-19 |title=Sudan paramilitary drone strikes persist in El Obeid, knocking out power and hospitals |url=https://sudantribune.com/article/315248 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 20 чэрвеня — САП заявілі, што захапілі Суркум у сектары Курмук.<ref>{{Cite web |date=2026-06-21 |title=RSF claims gains in Blue Nile as drone strikes kill civilians in White Nile and North Kordofan |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-claims-gains-in-blue-nile-as-drone-strikes-kill-civilians-in-white-nile-and-north-kordofan |access-date=2026-06-24 |website=Radio Dabanga}}</ref> Узброеныя сілы Судана заявілі, што нанеслі масіраваныя ўдары беспілотнікамі па пазіцыях праціўніка па ўсім Паўночным Кардафане, каб прадухіліць магчымы напад на Эль-Абейд.<ref>{{Cite web |date=2026-06-20 |title=Sudanese army drone strikes foil RSF plan to attack El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315279 |access-date=2026-06-24 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 22 чэрвеня — два чалавекі загінулі ў выніку ўдару беспілотніка па Эль-Абейду<ref>{{cite news |title=Drone strike kills two displaced people in Sudan’s El Obeid, state government says |url=https://sudantribune.com/article/315395 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=22 June 2026}}</ref>, яшчэ адзін чалавек загінуў і некалькі атрымалі раненні ў выніку меркаванага ўдару беспілотніка Узброеных Сіл Судана па рынку ў Аль-Сае, Паўночны Дарфур<ref>{{Cite web |date=2026-06-24 |title=Drone Strike Hits Al-Sayyah Market, Killing One and Injuring Civilians |url=https://darfur24.com/en/2026/06/24/drone-strike-hits-al-sayyah-market-killing-one-and-injuring-civilians/ |access-date=2026-06-25 |website=Darfur24 News Website }}</ref>. ААН паведаміла, што ўдары па горадзе з 18 па 21 чэрвеня закранулі, сярод іншых мэтаў, электрападстанцыю і аўтазаправачную станцыю. Сетка лекараў Судана паведаміла, што ўдары прывялі да закрыцця медыцынскіх устаноў, уключаючы цэнтр дыялізу, і водаачышчальных станцый. Два моста на поўдзень ад Ум-Рувабы трапілі пад атакі БПЛА.<ref name="ST6-22-26">{{cite news |title=Drone strikes target Kordofan infrastructure, disrupt services, UN says |url=https://sudantribune.com/article/315405 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=23 June 2026}}</ref> * 23 чэрвеня — войскі Бурхана заявілі аб вяртанні Аль-Бара пасля наступлення ля эфіопскай мяжы ў раёне Гейсан у штаце Блакітны Ніл<ref>{{cite news |title=Sudan army launches offensive near Ethiopian border, captures rebel stronghold |url=https://sudantribune.com/article/315409 |access-date=24 June 2026 |work=[[Sudan Tribune]] |date=23 June 2026}}</ref>. Мяцежнікі заявілі пра захоп Амбра ў Паўночным Дарфуры.<ref name="amba">{{Cite web |date=2026-06-24 |title=Sudanese Armed Forces claim gains in Blue Nile as RSF take Furuawiya in North Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/sudanese-armed-forces-claim-gains-in-blue-nile-as-rsf-take-furuawiya-in-north-darfur |access-date=2026-06-25 |website=Radio Dabanga }}</ref> * 24 чэрвеня — мяцежнікі абвясцілі аб захопе Фуруавіі ў Паўночным Дарфуры.<ref name="amba"/> * 25 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па заправачнай станцыі ў Рабацы загінулі два чалавекі і некалькі атрымалі раненні. Іншы беспілотнік, накіраваны на раён аэрапорта Эль-Абейда, быў збіты<ref>{{Cite web |date=2026-06-25 |title=RSF drone attacks kill two in Rabak, army downs drone over El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315489 |access-date=2026-06-25 |website=Sudan Tribune }}</ref>. * 26 чэрвеня — у выніку ўдару беспілотніка САП па аўтазаправачнай станцыі ў Эль-Абейдзе адзін чалавек загінуў і чацвёра атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=One killed in RSF drone attack on El Obeid fuel station |url=https://sudantribune.com/article/315550 |access-date=2026-06-27 |website=Sudan Tribune }}</ref> Паводле суданскай камісіі па гуманітарнай дапамозе, атрады Дагала атакавалі гуманітарны грузавік, які рухаўся ў Эль-Абейд, недалёка ад Эль-Рахада, забіўшы кіроўцу і параніўшы некалькіх іншых.<ref>{{Cite web |date=2026-06-27 |title=Sudan aid commission says RSF attacked relief convoy bound for El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/315592 |access-date=2026-06-28 |website=Sudan Tribune }}</ref> Восем вучаніц прыватнай жаночай школы Эль-Джыл-эль-Раед атрымалі раненні ад абломкаў пасля ўдару беспілотніка.<ref name="Dabanga28-6-2026">{{cite news |title=Drone attacks deepen humanitarian crisis in El Obeid, Joint Forces claims gains in North Darfur |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/drone-attacks-deepen-humanitarian-crisis-in-el-obeid-joint-forces-claims-gains-in-north-darfur |access-date=29 June 2026 |work=[[Radio Dabanga]] |date=28 June 2026}}</ref> Міністэрства фінансаў ЗША ўвяло санкцыі супраць пяці фізічных асоб і трох карпарацый, якія абвінавачваюцца ў пастаўцы зброі і вярбоўцы байцоў для варагуючых бакоў<ref>{{Cite web |date=2026-06-26 |title=US punishes eight individuals and companies for sending explosives and recruiting fighters in Sudan |url=https://www.democrata.es/en/international/us-punishes-eight-individuals-and-companies-for-sending-explosives-and-recruiting-fighters-in-sudan/ |access-date=2026-06-26 |website=Demócrata}}</ref>. * 27 чэрвеня — урадавыя войскі абвясцілі, што адбілі Абу-Камру ў Паўночным Дарфуры ў ходзе сумеснай аперацыі з саюзнымі апалчэннямі.<ref>{{Cite web |date=2026-06-27 |title=Sudanese joint forces recapture Abu Qamra from RSF in North Darfur |url=https://sudantribune.com/article/315589 |access-date=2026-06-27 |website=Sudan Tribune }}</ref> * 29 чэрвеня — 4-я пяхотная дывізія УСС абвясціла аб тым, што адваявала раёны Магаджа і Саркам у штаце Блакітны Ніл.<ref>{{Cite web |date=2026-06-29 |title=Sudanese army says it recaptures two areas in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/315667 |access-date=2026-06-29 |website=Sudan Tribune}}</ref> Тым часам АСАД абвясцілі аб адваяванні Кулбуса ў Заходнім Дарфуры.<ref>{{cite news |title=Sudan declares new cholera outbreak months after official end to one that lasted nearly 2 years |url=https://www.cbc.ca/news/world/sudan-cholera-kordofan-outbreak-9.7253235 |access-date=12 July 2026 |work=[[Canadian Broadcasting Corporation]] |date=29 June 2026}}</ref> * 30 чэрвеня — прыхільнікі генерала Бурхана бвясцілі, што за апошнія два тыдні яны знішчылі 224 вайсковыя аўтамабілі САП і захапілі 36, а таксама знішчылі два склады боепрыпасаў і два паліўныя склады.<ref>{{Cite web |date=2026-06-30 |title=Sudanese army claims destruction of 224 RSF combat vehicles |url=https://sudantribune.com/article/315708 |access-date=2026-07-01 |website=Sudan Tribune }}</ref> ===Ліпень=== * 1 ліпеня — ААН паведаміла, што ў выніку атакі беспілотніка паблізу Тандалці быў пашкоджаны грузавік з гуманітарнай дапамогай, які рухаўся ў Паўднёвы Кардафан, у выніку чаго было знішчана 50 тон гуманітарнай дапамогі<ref>{{Cite web |date=2026-07-02 |title=UN says Sudan drone strike destroyed 50 tonnes of humanitarian aid |url=https://sudantribune.com/article/315772 |access-date=2026-07-02 |website=Sudan Tribune }}</ref>. * 2 ліпеня — Узброеныя сілы Судана заявілі, што збілі дальнабойны беспілотнік FH-95 над Тандалці<ref>{{Cite web |date=2026-07-02 |title=Sudan army shoots down long-range RSF drone over White Nile |url=https://sudantribune.com/article/315769 |access-date=2026-07-02 |website=Sudan Tribune }}</ref>. Адначасна прыхільнікі Бурхана і групоўка АСАД адбілі Гара Мун, размешчаны за 70 км ад Генейны<ref>{{cite web |title=Sudan’s army closes in on RSF stronghold in West Darfur |url=https://www.newarab.com/news/sudans-army-closes-rsf-stronghold-west-darfur |website=The New Arab }}</ref>. * 5 ліпеня — САП атакавалі вёскі народа загава Карбура, Арува, Ад-Марахік, Курбія, Абу-Лейха і Ана-Баджы ў Паўночным Дарфуры<ref>{{Cite web |date=2026-07-05 |title=RSF attacks on Darfur villages kill civilians, spark mass flight to Chad |url=https://sudantribune.com/article/315896 |access-date=2026-07-07 |website=Sudan Tribune}}</ref>. * 7 ліпеня — у выніку ўдараў беспілотнікаў па грамадзянскіх аўтамабілях на тэрыторыі Паўночнага Кардафана, кантраляванай САП, загінулі 15 чалавек, у тым ліку пяць жанчын<ref>{{Cite web |title=Sudan drone strikes on vehicles kill 15 civilians: Rights group |url=https://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/1263/572421/World/War-in-Sudan/Sudan-drone-strikes-on-vehicles-kill--civilians-Ri.aspx |access-date=2026-07-07 |website=Ahram Online}}</ref>. У выніку яшчэ аднаго ўдару беспілотніка ў Далангу загінулі двое дзяцей і некалькі чалавек атрымалі раненні<ref>{{Cite web |date=2026-07-03 |title=Two children killed in South Kordofan drone strike amid mounting humanitarian calls |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/two-children-killed-in-south-kordofan-drone-strike-amid-mounting-humanitarian-calls |access-date=2026-07-07 |website=Radio Dabanga }}</ref>. Узброеныя сілы Судана заявілі, што збілі кітайскі беспілотнік FH-95 над Паўночным Кардафанам<ref>{{Cite web |date=2026-07-07 |title=Sudanese army says it shot down FH-95 drone in North Kordofan |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/sudanese-army-says-it-shot-down-fh-95-drone-in-north-kordofan/3989337 |access-date=2026-07-07 |website=Anadolu Ajansi}}</ref>. * 8 ліпеня — прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Курмук<ref>{{Cite web |date=2026-07-08 |title=Sudanese army recaptures strategic border town of Kurmuk |url=https://sudantribune.com/article/315994 |access-date=2026-07-08 |website=Sudan Tribune}}</ref>. * 10 ліпеня — баевікі Дагала захапілі Кульбус<ref>{{Cite web |date=2026-07-10 |title=RSF regains control of strategic West Darfur town after army pullback |url=https://sudantribune.com/article/316076 |access-date=2026-07-11 |website=Sudan Tribune }}</ref>. * 13 ліпеня — Узброеныя сілы Судана заявілі, што збілі стратэгічны беспілотнік FH-95 кітайскай вытворчасці на паўночны захад ад Эль-Абейда.<ref>{{Cite web |date=2026-07-13 |title=Sudan Army Shoots Down Advanced Chinese Drone Near El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/316181 |access-date=2026-07-14 |website=Sudan Tribune}}</ref> * 14 ліпеня — урадавыя войскі абвясцілі, што 13-я брыгада 4-й пяхотнай дывізіі і падраздзяленне спецыяльных аперацый адбілі Фашфун у штаце Блакітны Ніл<ref>{{Cite web |title=Sudan army captures Fashfoun area from RSF |url=https://en.yenisafak.com/world/sudan-army-captures-fashfoun-area-from-rsf-3720818 |access-date=2026-07-14 |website=Yeni Şafak}}</ref>. Еўрапейскі Саюз увёў забарону на куплю, імпарт і перадачу золата з Судана, спасылаючыся на ролю гандлю ў фінансаванні канфлікту<ref>{{Cite web |date=2026-07-14 |title=EU bans gold imports from Sudan to curb money financing the war |url=https://www.bbc.com/news/articles/ce3e3nqwr5do |access-date=2026-07-14 |website=BBC}}</ref>. * 16 ліпеня — Вялікабрытанія ўвяла санкцыі супраць 11 фізічных і юрыдычных асоб, звязаных з незаконнымі сеткамі гандлю золатам і фінансавымі аперацыямі, якія абвінавачваліся ў фінансаванні як САП, так і УСС.<ref>{{Cite web |last=Tabahriti |first=Sam |date=16 July 2026 |title=UK sanctions gold and finance networks over Sudan war |url=https://www.reuters.com/world/uk/uk-sanctions-gold-finance-networks-over-sudan-war-2026-07-16/ |access-date=17 July 2026 |website=Reuters}}</ref> * 20 ліпеня — [[Дзяржаўны дэпартамент ЗША]] ўвёў санкцыі супраць УСС, абвінаваціўшы іх ва ўжыванні хімічнай зброі падчас баявых дзеянняў у Хартуме ў 2024 годзе.<ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan army's 'chemical weapons use' leads to new US sanctions |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/07/22/sudan-armys-chemical-weapons-use-leads-to-new-us-sanctions/ |access-date=2026-07-22 |website=The National |language=en}}</ref> * 22 ліпеня — у выніку ўдару беспілотніка з Судана пацярпелі некалькі мірных жыхароў ў Ціне-Джагарабе (Чад)<ref>{{Cite web |date=2026-07-22 |title=Drone attack from Sudan injures civilians in eastern Chad, official says |url=https://sudantribune.com/article/316499 |access-date=2026-07-22 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. [[ЮНІСЕФ]] паведаміў, што ў выніку ўдару беспілотніка па рынку ў Аль-Рахадзе ў Паўночным Дарфуры загінулі шэсць чалавек, у тым ліку двое дзяцей, і 26 атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-07-22 |title=Drone strike on Sudan market kills, injures over 30, including children: UNICEF |url=https://www.aa.com.tr/en/africa/drone-strike-on-sudan-market-kills-injures-over-30-including-children-unicef/4006227 |access-date=2026-07-22 |website=Anadolu}}</ref> * 23 ліпеня — у выніку ўдару беспілотніка УСС пацярпела група перамешчаных асоб у Бадыі ў Блакітным Ніле.<ref>{{Cite web |date=2026-07-23 |title=Sudanese army drone strike kills civilians in Blue Nile, rights group says |url=https://sudantribune.com/article/316532 |access-date=2026-07-25 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 24 ліпеня — у выніку атакі Сіл аператыўнай падтрымкі ў Бурбуры ў Паўночным Кардафане загінулі 15 чалавек і яшчэ сямёра атрымалі раненні. Адначасна баевікі ўдарылі дронамі па некалькіх водазаправачных станцыях ва Ум-Набаку і Рахад-эль-Нубе.<ref>{{Cite web |date=2026-07-24 |title=RSF Attack Kills 15 Civilians in Sudan's North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/316572 |access-date=2026-07-25 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 25 ліпеня — у выніку ўдару беспілотніка па аўтамабілі ва Ум-Дарабе ў Паўночным Кардафане загінулі два чалавекі.<ref name=":2">{{Cite web |date=2026-07-28 |title=Air strikes kill dozens of civilians in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/316727 |access-date=2026-07-31 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Са слоў губернатара Дарфура [[Міні Мінаві]], урадавыя войскі адбілі Бару, Ум-Гарфу, Ум-Саялу і Джабру-эль-Шэйх.<ref>{{cite news|url=https://www.aa.com.tr/en/africa/rsf-attack-kills-4-in-sudan-s-north-kordofan-doctors-network/4021493|title=RSF attack kills 4 in Sudan’s North Kordofan: Doctors network|author1=Adel Abdel Rahim|author2=Sahin Demir|work=[[Anadolu Ajansi]]|date=7 August 2026|access-date=9 August 2026}}</ref><ref>{{cite web | title=مني اركو مناوي Mini Arko Minawi حاكم اقليم دارفور Governor of Darfur Region | website=Facebook | url=https://www.facebook.com/permalink.php?story_fbid=pfbid0yercp7rGBu8Cp36VmqZ6LQRTLYV2yTQjgfdemCHWyD7roEhQq3yCMd8Zj84YcD85l&id=100070152996071 | access-date=2026-08-09}}</ref> * 26 ліпеня — у Аль-Шаатуце ў Паўночным Кардафане беспілотнік атакаваў калодзеж, медыцынскі цэнтр і школу, а ў Ад-Бадры пры авіяўдары па палівазапраўшчыку загінулі і пацярпелі дзясяткі мірных жыхароў.<ref name=":2" /> * 27 ліпеня — Узброеныя сілы Судана заявілі аб поўным кантролі над шашой Хартум — Эль-Абейд.<ref>{{Cite web |date=2026-07-27 |title=Sudan’s army claims control of major highway linking Khartoum and el-Obeid |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/7/27/sudans-army-claims-control-of-major-highway-linking-khartoum-and-el-obeid |access-date=2026-07-27 |website=Al Jazeera |language=en-US}}</ref> * 28 ліпеня — прыхільнікі Дагала атакавалі Аль-Джамаму ў Паўночным Кардафане.<ref name=":1">{{Cite web |date=2026-07-29 |title=RSF launches retaliatory attacks on North Kordofan civilians |url=https://sudantribune.com/article/316794 |access-date=2026-07-31 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 30 ліпеня — урадавая авіяцыя разгарнула бамбардзіроўкі Заходняга і Паўночнага Кардафана<ref>{{Cite web |date=2026-07-30 |title=Sudanese Army Launches Heavy Airstrikes on RSF in Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/316827 |access-date=2026-07-31 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. ===Жнівень=== * 2 жніўня — у ходзе ўдара ўрадавага дрона па раёне Кабкабія, Паўночны Дарфур, загінула 37 чалавек. Сярод ахвяр былі некалькі палявых камандзіраў САП і правадыры племя Рызейгат.<ref>{{Cite web |date=2026-08-02 |title=At least 37 killed in drone strike on North Darfur court, sources say |url=https://sudantribune.com/article/316935 |access-date=2026-08-02 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 4 жніўня — войскі Дагала заявілі, што захапілі Бір-Салібу ў Заходнім Дарфуры. Падчас баёў за горад быў забіты брыгадны генерал мяцежнікаў Махдзі Джэбель Мун<ref>{{Cite web |date=2026-08-04 |title=RSF claims capture of Bir Saliba in West Darfur |url=https://darfur24.com/en/2026/08/04/rsf-claims-capture-of-bir-saliba-in-west-darfur/ |access-date=2026-08-05 |website=Darfur24 News Website |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-08-04 |title= RSF field commander killed in Darfur clashes with Sudanese allied forces |url=https://sudantribune.com/article/317039 |access-date=2026-08-05 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 7 жніўня — у выніку рэйду мяцежнікаў на Аль-Тамід, недалёка ад Эль-Абейда, загінулі пяць чалавек і некалькі атрымалі раненні. 54-я брыгада УСС збіла беспілотнік-камікадзэ САП, нацэлены на ваенныя пазіцыі каля Даланга.<ref>{{Cite web |date=2026-08-07 |title=Sudanese army repels RSF drone attack in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/317129 |access-date=2026-08-07 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 8 жніўня — войскі Бурхана заявілі, што адбілі спробу праціўніка акружыць Бір-Салібу ў Заходнім Дарфуры.<ref>{{Cite web |date=2026-08-08 |title=Sudanese army allies repel RSF attack in West Darfur |url=https://sudantribune.com/article/317171 |access-date=2026-08-08 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Баевікі аль-Хілу атакавалі вёскі атора ў Каудзе і выкраў чатырох супрацоўнікаў гуманітарнай арганізацыі «[[Самарыцянская сумка]]»<ref>{{Cite web |date=2026-08-08 |title=SPLM-N accused of attacks, detaining aid workers in Kauda |url=https://sudantribune.com/article/317174 |access-date=2026-08-09 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 11 жніўня — атрады Дагала і аль-Хілу пачалі сумеснае наступленне на Гейсан, як мяркуецца, з тэрыторыі Эфіопіі. САП заявілі, што захапілі горад і нанеслі цяжкія страты сілам праціўніка.<ref>{{Cite web |date=2026-08-11 |title=RSF and SPLM-N launch attack on Sudan's Geisan town |url=https://sudantribune.com/article/317261 |access-date=2026-08-11 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-08-11 |title=Sudan paramilitary launches fresh attack near Ethiopian border |url=https://arab.news/ge7fc |access-date=2026-08-11 |website=Arab News PK |language=en}}</ref> * 12 жніўня — САП нанеслі ўдары беспілотнікамі па Эль-Абейду, Атбары, Амдурмане і паўночным Хартуме, пры гэтым большасць нападаў была адбітая УСС.<ref>{{Cite web |date=2026-08-12 |title=Sudan army repels RSF drone attacks on key cities |url=https://sudantribune.com/article/317305 |access-date=2026-08-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> У Эль-Абейдзе два чалавекі загінулі і восем атрымалі раненні,<ref>{{Cite news |date=12 August 2026 |title=RSF renews assault on Sudan's al-Obeid as drones strike capital, witnesses say |url=https://www.reuters.com/world/africa/rsf-renews-assault-sudans-al-obeid-drones-strike-capital-witnesses-say-2026-08-12/ |access-date=13 August 2026 |work=Reuters}}</ref> таксама быў нанесены ўдар па воданапорнай станцыі.<ref>{{Cite web |date=2026-08-12 |title=Over 20 killed in Blue Nile clashes as fresh violence triggers mass displacement across Sudan |url=https://sudantribune.com/article/317325 |access-date=2026-08-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 13 жніўня — некалькі дронаў баевікоў збітыя над Амдурманам.<ref>{{Cite web |date=2026-08-13 |title=Sudanese Army Repels RSF Drone Attacks on Khartoum for Second Day |url=https://sudantribune.com/article/317334 |access-date=2026-08-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> УСС і АСАД адбілі атаку САП на Джэбрат-Эль-Шэйх, забіўшы дзясяткі байцоў і захапіўшы ў палон ячшэ 60.<ref>{{Cite web |date=2026-08-13 |title=Sudan Army Repels Major RSF Attack on Jabrat al-Shaikh |url=https://sudantribune.com/article/317338 |access-date=2026-08-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Таксама паведамлялася пра баі ў Бары.<ref>{{Cite web |date=2026-08-13 |title=Paramilitary launches drones, ground attacks across Sudan |url=https://arab.news/n8yba |access-date=2026-08-13 |website=Arab News |language=en}}</ref> Сілы аператыўнай падтрымкі ўзялі Курмук.<ref>{{Cite web |title=Sudan army says RSF advance on key town bordering Ethiopia |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/13/sudan-army-says-rsf-advance-on-key-town-bordering-ethiopia |access-date=2026-08-14|agency=Agence France Presse|work=Al Jazeera |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hendawi |first=Hamza |title=Sudan's RSF says it captured key town near Ethiopian and South Sudan borders |url=https://www.thenationalnews.com/news/mena/2026/08/13/sudans-rsf-says-it-captured-key-town-near-ethiopian-and-south-sudan-borders/ |access-date=2026-08-13 |website=The National |language=en}}</ref> Прыхільнікі Бурхана заявілі, што адбілі Амбуру ў Паўночным Дарфуры, а таксама пра паланенне 291 байца САП у Аль-Дабе.<ref>{{Cite web |date=2026-08-13 |title=Sudan says 21 RSF commanders, 270 fighters defect to army |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/sudan-says-21-rsf-commanders-270-fighters-defect-to-army/4026551 |access-date=2026-08-13 |website=Anadolu}}</ref> * 14 жніўня — паблізу Эль-Абейда адбыліся жорсткія сутыкненні.<ref>{{Cite news |date=14 August 2026 |title=Sudanese army, RSF clash around North Kordofan capital El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/317390 |access-date=14 August 2026 |work=Sudan Tribune}}</ref> * 15 жніўня — паведамляецца, што баевікі Дагала забілі двух членаў племені Месірыя і паранілі яшчэ аднаго ў Паўночнай Абіі<ref>{{Cite web |date=2026-08-18 |title=RSF elements allegedly kill 2 Misseriya tribesmen in Abyei |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/rsf-elements-allegedly-kill-2-misseriya-tribesmen-in-abyei |access-date=2026-08-18 |website=Radio Tamazuj |language=en-US}}</ref>. * 17 жніўня — прыхільнікі ўрада Бурхана заявілі, што збілі варожы БПЛА над Джурэйджыхам і яшчэ адзін над Барай<ref>{{Cite web |last=Addamah |first=Steven |title=Sudan Army Shoots Down Two RSF Drones in North Kordofan |url=https://medafricatimes.com/46729-sudan-army-shoots-down-two-rsf-drones-in-north-kordofan.html |access-date=2026-08-18 |website=Medafrica Times |language=en-US}}</ref>. * 19 жніўня — у Аль-Дабе група з 300 байцоў САП на чале з брыгадным генералам Мусай Хамісінам перайшла на бок урадавых войск.<ref>{{Cite web |date=2026-08-19 |title=Fresh RSF unit defects to Sudanese army amid outrage over Darfur war crimes |url=https://sudantribune.com/article/317648 |access-date=2026-08-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 20 жніўня — баевікі аль-Хілу адваявалі Кауду ў баевікоў атора<ref>{{Cite web |date=2026-08-20 |title=Sudan Rebel Faction Retakes Stronghold Kauda After Clan Clashes |url=https://sudantribune.com/article/317666 |access-date=2026-08-20 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. У выніку нападаў САП у Ум-Дарэйсе і Аль-Шакле ў Паўночным Кардафане загінулі шэсць мірных жыхароў, а больш за 1000 чалавек былі вымушаныя пакінуць свае дамы і перасяліцца ў Эль-Абейд.<ref>{{Cite web |date=2026-08-20 |title=Sudan paramilitary attacks displace hundreds near El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/317681 |access-date=2026-08-20 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 23 жніўня — чадскія ваенныя абвінавацілі суданскі бок у нанясенні удараў беспілотнікамі па калоне ў Энэды-Эст<ref>{{Cite web |date=2026-08-23 |title=Chad accuses Sudanese military of strike on convoy inside its territory |url=https://sudantribune.com/article/317768 |access-date=2026-08-24 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>, што ўрадавыя войскі адмаўлялі<ref>{{Cite web |date=2026-08-27 |title=Sudan rejects US criticism over Chad strikes, points to drone attacks from Ethiopia |url=https://sudantribune.com/article/317984 |access-date=2026-08-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. Узброеныя сілы Судана заявілі, што атакавалі калону баевікоў недалёка ад лівійскай мяжы, знішчыўшы 49 аўтамабіляў і захапіўшы 70 байцоў арміі Дагала, пры гэтым страціўшы чатырох сваіх байцоў<ref>{{Cite web |date=2026-08-23 |title=Sudanese joint force says it destroyed RSF convoy near Libyan border |url=https://sudantribune.com/article/317787 |access-date=2026-08-24 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. Пад Курмукам збіты эфіопскі беспілотнік Baykar Bayraktar Akinci.<ref>{{Cite web |date=2026-08-24 |title=Sudan’s Akıncı Reportedly Downs Rival Akıncı From Ethiopia |url=https://defencesecurityasia.com/en/sudan-downs-akinci-drone-ethiopia-blue-nile/ |access-date=2026-08-24 |website=Defence Security Asia |language=en-GB}}</ref> * 24 жніўня — дроны УСС атакавалі пазіцыі САП у Ньяле.<ref>{{Cite web |date=2026-08-24 |title=Drone strikes hit Sudan's Nyala after cargo plane arrival |url=https://sudantribune.com/article/317809 |access-date=2026-08-24 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 25 жніўня — баевікі аль-Хілу здзейснілі масавае забойства ў вёсках Кардуд і Абу Хамама ў Паўднёвым Кардафане.<ref>{{Cite web |title=Dozens killed in rebel attacks on Sudan’s Kordofan, medical group says |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/26/dozens-killed-in-rebel-attacks-on-sudans-kordofan-medical-group-says |access-date=2026-08-26 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> * 27 жніўня — урадавыя сілы заявілі, што збілі беспілотнік з Эфіопіі над Саркамам у Блакітным Ніле.<ref>{{Cite web |date=2026-08-27 |title=Sudanese army says it downed drone crossing from Ethiopia |url=https://sudantribune.com/article/317947 |access-date=2026-08-27 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Пазней яны заявілі, што адбілі наступленне баевікоў у Аль-Келі ў тым жа штаце, забіўшы і захапіўшы дзясяткі байцоў.<ref>{{Cite web |date=2026-08-27 |title=Sudan army repels RSF attack in Blue Nile, local official says |url=https://sudantribune.com/article/317979 |access-date=2026-08-27 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Апалчэнцы АСАД заявілі, што 265 байцоў з фракцыі, саюзнай САП, уключаючы 15 афіцэраў, перайшлі на бок урада<ref>{{Cite web |date=2026-08-27 |title=Sudanese armed movement says 265 fighters defect from rival pro-RSF faction |url=https://sudantribune.com/article/317990 |access-date=2026-08-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. Чад абвінаваціў УСС у нанясенні ўдару па паліўным рынку, паблізу мяжы Чада і Судана, у выніку якога загінулі 12 чалавек і яшчэ сямёра атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |title=Chad accuses Sudan of air strike near shared border that killed 12 |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/8/28/chad-accuses-sudan-of-deadly-air-strike-near-shared-border |access-date=2026-08-28 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Таксама УСС абвінавацілі ў нанясенні ўдару беспілотнікам па рынку Адэконг у Заходнім Дарфуры, у выніку якога загінулі і атрымалі раненні дзясяткі людзей, у тым ліку грамадзяне Чада.<ref>{{Cite web |date=2026-08-28 |title=SAF accused of deadly market strike, fighting intensifies in Kordofan and Blue Nile |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/saf-accused-of-deadly-market-strike-fighting-intensifies-in-kordofan-and-blue-nile |access-date=2026-08-28 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref>. * 28 жніўня — паўстанцы заявілі, што захапілі базы ў Бакоры і Суркуме ў Блакітным Ніле<ref>{{Cite web |date=2026-08-28 |title=RSF says it seized two Sudanese army bases in Blue Nile state |url=https://sudantribune.com/article/318007 |access-date=2026-08-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. Тым часам УСС заявілі, што адбілі наступленне баевікоў у Фазоглі<ref>{{Cite web |date=2026-08-28 |title=Sudan army says repels joint rebel assault on Blue Nile to |url=https://sudantribune.com/article/318020 |access-date=2026-08-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 29 жніўня — у выніку нападу баевікоў на Аль-Каа і Аль-Кавакіты ў Паўночным Кардафане загінулі пяць мірных жыхароў, а 3000 чалавек былі вымушаныя пакінуць свае дамы<ref>{{Cite web |date=2026-08-30 |title=Sudan doctors' group accuses RSF of killing 5 civilians in North Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/318063 |access-date=2026-08-30 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 31 жніўня — каля 200 байцоў САП перайшлі на бок УСС у Амдурмане.<ref>{{Cite web |date=2026-08-31 |title=About 200 fighters defect from Sudan's RSF to army, state media says |url=https://sudantribune.com/article/318103 |access-date=2026-08-31 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> === Верасень === * 2 верасня — Сусветная харчовая праграма абвясціла, што 30 жніўня калона з двух грузавікоў падвергнулася авіяўдару недалёка ад Даланга, у выніку якога была знішчана дапамога, прызначаная для 5800 чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-09-02 |title=Air strike hits UN food convoy in Sudan's South Kordofan, WFP says |url=https://sudantribune.com/article/318242 |access-date=2026-09-02 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Сетка лекараў Судана паведаміла, што ў выніку нападу загінуў адзін чалавек і двое атрымалі раненні, пры гэтым адказнасць за напад усклалі на паўстанцаў Дагала<ref>{{Cite web |title=RSF attack on UN aid convoy in Sudan's South Kordofan kills one, injures two |url=https://www.trtworld.com/article/40fd38bf291d |access-date=2026-09-03 |website=TRT World |language=en}}</ref>. * 3 верасня — баевікі Аль-Хілу забілі 21 чалавека, уключаючы жанчын і дзяцей, у раёнах атора ў Дэбі і Луверы.<ref>{{Cite web |date=2026-09-04 |title=Clashes in southern Sudan leave at least 21 dead, medical group says |url=https://apnews.com/article/sudan-clashes-south-kordofan-rsf-b2835879f9d58b4231871a0670464680 |access-date=2026-09-04 |website=AP News |language=en}}</ref> * 4 верасня — атрады аль-Хілу абстралялі грамадзянскія аб’екты ў Даланзе, у выніку чаго загінулі пяць чалавек, уключаючы дзіця.<ref>{{Cite web |date=2026-09-04 |title=5 killed, including child, in shelling by RSF-aligned group in southern Sudan: Medics |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/5-killed-including-child-in-shelling-by-rsf-aligned-group-in-southern-sudan-medics/4047834 |access-date=2026-09-05 |website=Anadolu}}</ref> УСС заявілі, што адбілі наступленне баевікоў у раёне Аль-Барака ў Курмуку, нанёсшы праціўніку цяжкія страты.<ref>{{Cite web |date=2026-09-04 |title=Clashes erupt in Sudan's Blue Nile as rebels advance on Ed Damazin |url=https://sudantribune.com/article/318357 |access-date=2026-09-05 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 6 верасня — праўрадавыя сілы адбілі Хамрат Аль-Віз у Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-09-06 |title=Sudanese army advances in North Kordofan, captures Hamrat al-Wiz |url=https://sudantribune.com/article/318423 |access-date=2026-09-06 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 7 верасня — войскі Бурхана адбілі Аль-Сафію ў Паўночным Кардафане.<ref>{{cite web|url=https://sudanechoes.com/saf-liberates-six-areas-in-north-kordofan-as-rsf-fighters-flee-al-mazroub/|title=SAF Liberates Six Areas in North Kordofan as RSF Fighters Flee Al-Mazroub|date=7 September 2026|website=Sudan Echoes}}</ref> * 8 верасня — у выніку атакі беспілотніка САП на будынак суда ва Ум-Рувабе загінулі прынамсі 13 чалавек і 22 атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-09-08 |title=RSF drone strike kills at least 13 at North Kordofan courthouse |url=https://sudantribune.com/article/318507 |access-date=2026-09-08 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 9 верасня — атрады аль-Хілу атакавалі вёскі атора Рамтала, Аль-Мукрайх і Калька ў Паўднёвым Кардафане, у выніку якога загінулі і атрымалі раненні некалькі чалавек.<ref>{{Cite web |date=2026-09-10 |title=Sudanese rebel faction accused of attacking villages in South Kordofan |url=https://sudantribune.com/article/318577 |access-date=2026-09-10 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 10 верасня — САП нанеслі ўдары беспілотнікамі па некалькіх раёнах Амдурмана, уключаючы ваенны лагер Саркаб. Адзін чалавек загінуў і дзевяць атрымалі раненні<ref>{{Cite web |date=2026-09-10 |title=Drone debris kills one, injures nine in Sudan's Omdurman |url=https://sudantribune.com/article/318585 |access-date=2026-09-10 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 11 верасня — войскі Бурхана і саюзнікі заявілі, што захапілі Мадал Абіко, Белі Бонг і Камбарду ў Блакітным Ніле і прасоўваюцца да Ад-Дамазіна, дадаўшы, што раней на гэтым тыдні яны захапілі Докан, Карн-Карн і Хор-эль-Хасан.<ref>{{Cite web |date=2026-09-11 |title=Sudanese rebel alliance advances toward Blue Nile capital, army reinforces |url=https://sudantribune.com/article/318623 |access-date=2026-09-11 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 12 верасня — Узброеныя сілы Судана заявілі, што захапілі партыю зброі на поўдзень ад штата Чырвонае мора, у якую ўваходзіў зенітны ракетны комплекс «Карнет» 9М133.<ref>{{Cite web |date=2026-09-13 |title=Sudan seizes Kornet missile system, smuggled arms on Red Sea coast |url=https://sudantribune.com/article/318686 |access-date=2026-09-13 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 13 верасня — УСС заявілі, што збілі беспілотнік, нацэлены на іх пазіцыі ў Баланзе. Пазней паўстанцкія БПЛА пачалі серыю нападаў на Ад-Дамазін, атакаваўшы заправачную станцыю і іншыя цэлі, уключаючы аб’екты побач з аэрапортам і ваенным шпіталем.<ref>{{Cite web |date=2026-09-13 |title=Drone swarm strikes Sudan's Ed Damazin as Blue Nile clashes surge |url=https://sudantribune.com/article/318734 |access-date=2026-09-14 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 14 верасня — у выніку начных удараў беспілотнікаў у Ад-Дамазіне загінулі чатыры чалавекі і некалькі атрымалі раненні.<ref name=":4">{{Cite web |date=2026-09-15 |title=Sudan army repels drone strikes on eastern dams, strikes hit Blue Nile |url=https://sudantribune.com/article/318785 |access-date=2026-09-15 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 15 верасня — УСС заявілі, што адбілі атакі беспілотнікаў на плаціны Верхняя Атбара і Сетыт у штаце Аль-Кадарыф і плаціну Хашм-эль-Гірба ў штаце Касала.<ref name=":4" /> * 17 верасня — УСС заявілі, што адбілі 11 раёнаў у Паўночным Кардафане, нанёсшы цяжкія страты праціўніку.<ref>{{Cite web |date=2026-09-17 |title=Sudan army recaptures 11 areas in North Kordofan from RSF |url=https://sudantribune.com/article/318891 |access-date=2026-09-18 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 18 верасня — УСС заявілі, што зладзілі засаду на атрады баевікоў каля Эль-Кайлі ў Блакітным Ніле, забіўшы некалькіх чалавек і знішчыўшы каля 10 транспартных сродкаў.<ref>{{Cite web |date=2026-09-18 |title=Sudan's army repels joint attack in Blue Nile region |url=https://sudantribune.com/article/318951 |access-date=2026-09-19 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> 4-я дывізія заявіла, што збіла беспілотнік САП у Курмуку.<ref>{{Cite web |date=2026-09-19 |title=Sudanese army says it downed RSF drone in Blue Nile state |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/sudanese-army-says-it-downed-rsf-drone-in-blue-nile-state/4062125 |access-date=2026-09-19 |website=Anadolu}}</ref> Урадавыя часці адбілі Аль-Джамаму ў Паўночным Кардафане<ref>{{Cite web |date=2026-09-19 |title=Sudan army recaptures strategic area in North Kordofan from RSF: Sources |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/sudan-army-recaptures-strategic-area-in-north-kordofan-from-rsf-sources/4062036 |access-date=2026-09-19 |website=Anadolu}}</ref>. * 20 верасня — у выніку ўдараў беспілотнікаў САП у Эль-Абейдзе загінулі два чалавекі і 22 атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-09-21 |title=2 killed, 22 injured in RSF drone attacks in El Obeid |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/2-killed-22-injured-in-rsf-drone-attacks-in-el-obeid |access-date=2026-09-21 |website=Radio Tamazuj |language=en-US}}</ref> * 21 верасня — УСС заявілі, што прасунуліся ў Курмуку, захапіўшы раёны Бальбунг, Мідэль і Хор Аль-Хасан.<ref>{{Cite web |date=2026-09-21 |title=Sudanese army advances in Blue Nile state after clashes with RSF, ally |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/sudanese-army-advances-in-blue-nile-state-after-clashes-with-rsf-ally/4063438 |access-date=2026-09-21 |website=Anadolu}}</ref> САП атакавалі рынак золата ва Ум-Бадры, забіўшы пяць чалавек і параніўшы 27.<ref>{{Cite web |date=2026-09-21 |title=RSF attack in North Kordofan kills 5 civilians, wounds 27 others: Sudanese civil group |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/rsf-attack-in-north-kordofan-kills-5-civilians-wounds-27-others-sudanese-civil-group/4063551 |access-date=2026-09-21 |website=Anadolu}}</ref> Суданскі альянс заснавальнікаў (TASIS) абвінаваціў урадавыя ВПС у нанясенні ўдару па трубаправодзе, па якім транспартавалася паўднёвасуданская нафта на поўнач ад Аль-Хамадзі ў Паўднёвым Кардафане ў пачатку месяца, у выніку чаго загінулі сем работнікаў TASIS.<ref>{{Cite web |date=2026-09-20 |title=Sudan army accused of attacking South Sudan oil pipeline |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/sudan-army-accused-of-attacking-south-sudan-oil-pipeline |access-date=2026-09-21 |website=Radio Tamazuj |language=en-US}}</ref> * 22 верасня — у ноч САП нанеслі авіяўдары па некалькіх цэлях у Ньяле, уключаючы аб’екты каля аэрапорта і былую базу місіі ААН па аказанні дапамогі ў ваенна-марскіх сілах (UNAMID). Пасля нападаў паўстанцы затрымалі некалькіх меркаваных шпіёнаў у кавярнях і на аб’ектах Starlink<ref>{{Cite web |date=2026-09-22 |title=Sudanese army resumes air strikes on paramilitary-held Darfur hub |url=https://sudantribune.com/article/319114 |access-date=2026-09-22 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref>. * 24 верасня — УСС заявілі, што збілі беспілотнік FH-95 у раёне Аль-Кавкити ў Паўночным Кардафане.<ref>{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Sudan army downs drone in North Kordofan as RSF steps up abuses, sources say |url=https://sudantribune.com/article/319198 |access-date=2026-09-25 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Прыхільнікі Дагала заявілі, што збілі беспілотнік Baykar Bayraktar у раёне Блакітнага Ніла.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=RSF drones strike El Gezira fuel depot as both sides report shootdowns |url=https://www.dabangasudan.org/en/all-news/article/rsf-drones-strike-el-gezira-fuel-depot-as-both-sides-report-shootdowns |access-date=2026-09-27 |website=Dabanga Radio TV Online |language=en-GB}}</ref> * 25 верасня — у выніку ўдару беспілотніка мяцежнікаў па рынку ў Аль-Мазрубе ў Паўночным Кардафане загінулі 17 мірных жыхароў і некалькі чалавек атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-09-25 |title=17 civilians killed in drone strike on North Kordofan market |url=https://www.radiotamazuj.org/en/news/article/17-civilians-killed-in-drone-strike-on-north-kordofan-market |access-date=2026-09-26 |website=Radio Tamazuj |language=en-US}}</ref> У выніку ўдару САП па цэнтры для перамешчаных асоб у Эль-Абейдзе загінулі два чалавекі і 20 атрымалі раненні.<ref>{{Cite web |date=2026-09-25 |title=RSF drone strike kills two at displacement shelter in Sudan's El Obeid |url=https://sudantribune.com/article/319268 |access-date=2026-09-26 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> У Амдурмане камандзір баевікоў Аль-Таеб Аль-Вахіду і яшчэ 50 байцоў перайшлі на бок урадавых войск.<ref>{{Cite web |date=2026-09-25 |title=RSF commander defects to Sudanese army in Omdurman with 50 fighters |url=https://sudantribune.com/article/319265 |access-date=2026-09-26 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 26 верасня — Саудаўская Аравія абвінаваціла войскі Дагала ў тым, што 17 жніўня яны атакавалі грузавік з гуманітарнай дапамогай, які належыць цэнтру гуманітарнай дапамогі і падтрымкі караля Салмана, недалёка ад Эль-Абейда, знішчыўшы 1150 прадуктовых набораў.<ref>{{Cite web |date=2026-09-26 |title=Saudi Arabia accuses Sudan's RSF of drone strike on aid convoy |url=https://sudantribune.com/article/319294 |access-date=2026-09-26 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> САП таксама абвінавачвалі ў рабаванні і разбурэнні сельскай бальніцы Садары<ref>{{Cite web |date=2026-09-26 |title=Sudanese doctors accuse RSF of looting hospital in recaptured town in North Kordofan |url=https://www.aa.com.tr/en/middle-east/sudanese-doctors-accuse-rsf-of-looting-hospital-in-recaptured-town-in-north-kordofan/4070392 |access-date=2026-09-26 |website=Anadolu}}</ref>. * 27 верасня — мяцежны дрон нанёс удар па паліўным складзе Ум-Алейла недалёка ад Абу-Хараза ў штаце Гезіра.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=RSF drone strike hits strategic fuel depot in central Sudan |url=https://sudantribune.com/article/319309 |access-date=2026-09-27 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Прыхільнікі Дагала заявілі, што збілі беспілотнік FH-95 САП у Паўночным Кардафане. Яны таксама нанеслі авіяўдары па як мінімум трох раёнах Ньялы.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Sudan courts international investors to modernise Red Sea trade corridor |url=https://sudantribune.com/article/319338 |access-date=2026-09-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> Атрады Аль-Хілу абвінавачвалі ў пакаранні смерцю васьмі зняволеных-атора ў следчым ізалятары Манда ў раёне Хейбан.<ref>{{Cite web |date=2026-09-27 |title=Otoro leaders accuse SPLM-N of killing eight detainees in Nuba Mountains |url=https://sudantribune.com/article/319347 |access-date=2026-09-28 |website=Sudan Tribune |language=en-US}}</ref> * 28 верасня — у выніку авіяўдару па Ум-Бадры загінуў высокапастаўлены афіцэр ЛНА, які быў саветнікам САП.<ref>{{Cite web |date=2026-09-30 |title=Sudanese sources report death of Libyan officer in airstrike |url=https://libyaobserver.ly/news/sudanese-sources-report-death-libyan-officer-airstrike |access-date=2026-10-01 |website=The Libya Observer |language=en}}</ref> == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Храналогіі]] [[Катэгорыя:Трэцяя грамадзянская вайна ў Судане]] 3266eqhsjcx0k0vtjzmrwdreym0oalm 0 804294 5237989 5236865 2026-11-03T20:48:18Z IshaBarnes 124956 вікіфікацыя, афармленне 5237989 wikitext text/x-wiki {{Вайсковае фарміраванне}} '''13-ы Віленскі ўланскі полк''' (13-ы полк) — кавалерыйская [[Воінскае фарміраванне|частка]] [[Самаабарона Літвы і Беларусі|Літоўскай і Беларускай самаабароны]], войска [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]], [[Польскае войска|Польскага войска]] міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскай Рэспублікі (1918—1939)]] і [[Армія Краёва|Арміі Краёвай]] .[[Файл:Odznaka 13puł.jpg|міні|знак 13 віленскага ўланскага палка]]Полк быў сфарміраваны ў лістападзе 1918 года як конная частка пад камандаваннем ротмістра Уладзіслава Дамброўскага . Ператвораны ў 1-ы Віленскі [[Уланы|ўланскі]] полк, ён удзельнічаў ва ўзяцці Вільні, а затым у [[Польска-савецкая вайна|польска-бальшавіцкай вайне]] на Літоўска-беларускім фронце. Падчас [[Варшаўская бітва (1920)|бітвы пад Варшавай]] ён праводзіў рэйды ў тыл савецкіх войскаў у паўночнай [[Мазовія|Мазовіі]], а падчас [[Бітва на Нёмане|бітвы на Нёмане]] пераследваў бальшавіцкія войскі ў напрамку [[Маладзечна]] . У кастрычніку 1920 г. ён далучыўся да групы войскаў генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], якой было даручана [[Бунт Жалігоўскага|захапіць Вільню і Віленшчыну]]. У мірны час полк дыслакаваўся ў [[гарнізон]]е Новай Вілейкі, а яго рэзервовы эскадрон — у гарнізоне Ваўкавыска . Свята палка адзначалася 25 ліпеня, у гадавіну бітвы пад Янавам 1920 г {{Sfn|Henryk Smaczny|Księga kawalerii polskiej 1914–1947: rodowody, barwa, broń. Warszawa: TESCO, 1989. ISBN 83-00-02555-3. 173 -175}}. У [[Польская абарончая вайна (1939)|вераснёўскай кампаніі]] полк дзейнічаў у складзе сваёй матчынай Віленскай кавалерыйскай брыгады . 2 верасня ён замкнуў лінію [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркаў-Трыбунальскі]] — [[Тамашаў Мазавецкі|Тамашоў-Мазавецкі]] . У наступныя дні [[Адступленне|ён адступіў]] праз [[Апочна]] і [[Сулееў|Сулеюў]], каб дасягнуць [[Вісла|ракі Вісла]] каля Мацеёвіц 9 верасня. Тут ён пераправіўся на правы бераг Віслы ўплаў праз раку на падручных сродках, дзе камандзіру палка ўдалося сабраць два няпоўныя эскадроны . Каля 17 верасня ў раёне [[Уладава|Уладавы]] рэшткі палка далучыліся да Мазавецкай кавалерыйскай брыгады і змагаліся ў яе складзе каля [[Сухаволя|Сухаволі]] . Не здолеўшы прарвацца на поўдзень да польска-вянгерскай мяжы, полк быў расфармаваны 27 верасня 1939 г. {{Sfn|Kucharski|Szymon Kucharski, Juliusz Tym: 13 pułk ułanów. T. 37. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2020, seria: Wielka Księga Kawalerii Polskiej 1918–1939. Odznaki kawalerii. ISBN 978-83-8164-151-7.||p=s. 25–26.}}. == Арганізацыйнае фарміраванне і змены == У канцы лістапада 1918 ў складзе Віленскай самаабароны быў сфарміраваны конны аддзел пад камандаваннем ротмістра Уладзіслава Дамброўскага. Вялікі прыток узброеных добраахвотнікаў з канямі дазволіў за некалькі дзён пераўтварыць аддзел у эскадрон. 27 снежня ў маёнтку Пасьпешка каля [[Вільня|Вільні]] з конных атрадаў Літоўскай і Беларускай самаабароны быў сфарміраваны '''1-ы Віленскі ўланскі полк''' . На наступны дзень полк быў пераведзены ў Віленскі гарнізон, у [[Казарма|казармы]] ў Антакалі . У чэрвені 1919 года ён атрымаў нумар і назву 13-ы Віленскі ўланскі полк. Да 31 снежня полк складаўся з трох лінейных эскадронаў (швадронаў), кулямётнага аддзела і піянернага аддзела, налічваў 25 афіцэраў і 220 уланаў {{Sfn|Kucharski|Tym|2020|p=12-13}}. У ім служыла шмат так званых «загоньшчыкаў», да ліку якіх залічваўся і першы камандзір палка, маёр Уладзіслаў Дамброўскі, (кодавая мянушка «Дуб»). Пасля ўключэння палка ў склад адроджанай Польскага войска яму была прысвоена назва 13-ы полк уланаў, апусціўшы мянушку «Віленскі». Нягледзячы на гэта, з першых дзён свайго існавання ён неафіцыйна насіў гэтую назву, падкрэсліваючы паходжанне сваіх жаўнераў. == Ваенныя дзеянні == 1 студзеня 1919 года полк пад камандаваннем ротмістра У. Дамброўскага захапіў Вільню, раззброіўшы нямецкія войскі. Аднак 6 студзеня ён быў вымушаны адступіць пад ціскам савецкіх частак. Па загадзе камандуючага Віленскай самаабароны генерала Уладзіслава Вейткі некаторыя часткі павінны былі здаць зброю нямецкім часткам, а затым быць перавезенымі па чыгунцы ў Лапы. 1-ы Віленскі ўланскі полк адмовіўся выконываць гэты загад і ў поўным узбраенні рушыў у [[Брэст]], дзе далучыўся да групы генерала Антонія Лістоўскага.[[Файл:Bitwa_molodeczno_1919.png|справа|250x250пкс]]Полк склаў аснову польскіх сілаў у баях на Палессі. Ён паспяхова змагаўся за [[Быцень (Івацэвіцкі раён)|Быцень]], [[Янаў]] і [[Пінск]]. Падчас наступлення Польскай арміі на [[Баранавічы]], [[Ліда|Ліду]] і [[Вільня|Вільню]] група дзейнічала ў складзе [[Літоўска-беларускія дывізіі|Літоўска-Беларускай дывізіі]] {{Sfn|Kucharski|Tym|2020|p=12}} . Пазней яны ўдзельнічалі ў баявых аперацыях на Літоўска-Беларускім фронце, у тым ліку ў бітвах пад Маладэчнам і Барысавам на рацэ Бярэзіне. 15 студзеня 1920 года полк быў выведзены з фронту ў Вільню. На мяжы мая і чэрвеня 1920 г. полк у складзе тактычнай баявой групы палкоўніка Станіслава Малахоўскага і аператыўнай групы генерала Люцыяна Жалігоўскага ўдзельнічаў у разгоне першай наступальнай аперацыі савецкага Заходняга фронту. Падчас ліпеньскай наступальнай аперацыі бальшавіцкага Заходняга фронту полк праводзіў аперацыі па затрымцы ў складзе 1-й польскай арміі {{Sfn|Kucharski|Tym|2020|p=12-13}} .У другой дэкадзе ліпеня 1920 г. полк з палявай батарэі коннай артылерыі прыкрываў адыход 10-й пяхотнай дывізіі ад ракі Нёман. 24 ліпеня ён рушыў са Старой Камёнкі ў напрамку [[Янаў (Падляскае ваяводства)|Янава]] {{Sfn|Aleksandrowicz|1929}}. Пасля фарсіраванага маршу ён дасягнуў прызначанага раёна і ўзмацніў свае эскадроны рэшткамі 113-га палка ўланаў, разбітага пад Гродна {{Sfn|Janusz Odziemkowski:|Leksykon wojny polsko-rosyjskiej 1919–1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rytm”, 2004. ISBN 83-7399-096-8.|p=163}} . Падчас арганізацыйных работ падмацаванне паведаміла пра набліжэнне калоны савецкай 15-й кавалерыйскай дывізіі {{Sfn|Stanisław Aleksandrowicz.|Zarys historii wojennej 13-go pułku Ułanów Wileńskich. Warszawa: Zakłady Graficzne „Polska Zjednoczona”, 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918–1920.|p=23-24}} . Камандзір палка загадаў [[Адступленне|вывесці]] з горада вагоны забеспячэння і артылерыю. 3-ці эскадрон павінен быў іх абараняць. Калону, якая рухалася ў напрамку [[Асавецкая крэпасць|Асаўца]], атакавала савецкая кавалерыя. Першая атака была адбітая кулямётамі і артылерыяй, што вяла агонь простай наводкай. Адначасова падпалкоўнік Мсціслаў Буткевіч узначаліў атаку на фланг праціўніка з 1-м і 2-м эскадронамі. Гэта прымусіла [[Рабоча-сялянская Чырвоная армія|Чырвоную Армію]] адступіць. Бліжэй да вечара падраздзяленні 13-га палка ўланаў былі атакаваныя іншай брыгадай 15-й савецкай кавалерыйскай дывізіі. Жорсткія баі перараслі ў серыю асобных двубояў з выкарыстаннем халоднай зброі. У рукапашным баі камандзір польскага палка, падпалкоўнік Буткевіч, перамог і цяжка параніў камандзіра чырвонай кавалерыйскай брыгады. Польскія ўланы, узброеныя пікамі, дасягнулі значных поспехаў у баі, у той час як вораг быў бездапаможны супраць такой зброі. Праз некалькі гадзін змярканне і цемра прымусілі абодва бакі спыніць баі {{Sfn|Odziemkowski|2004}}. Падчас Варшаўскай бітвы частка палка здзяйсняла рэйды ў тыл савецкіх войскаў у паўночнай Мазовіі. У бітве на Нёмане полк спачатку падтрымліваў тактычную сувязь паміж 3-й пяхотнай дывізіяй легіёнаў і горнай дывізіяй, а пазней быў уключаны ў склад 2-й кавалерыйскай брыгады, якая ў складзе групы пераследу гнала адступаючыя войскі правага крыла бальшавіцкага Заходняга фронту ў напрамку [[Маладзечна]] {{Sfn|Kucharski|Tym|2020}}. У пачатку кастрычніка 1920 года, пакуль некаторыя падраздзяленні палка праводзілі выведчыя аперацыі ў напрамку Менска, ён быў перададзены ў склад 3-й пяхотнай дывізіі легіёнаў, якая вяла наступ на Свянцяны, а затым у напрамку Кабыльнік-Дунілавічы-Глыбокае. Затым ён далучыўся да групы войскаў генерала [[Люцыян Жалігоўскі|Люцыяна Жалігоўскага]], што мела задачу захапіць [[Вільня|Вільню]] і Віленскі край. Падчас гэтых аперацый полк здзейсніў некалькі нападаў: на Шырвінты, на Пазэльву і, нарэшце, у сумнавядомым нападзе Віленскай кавалерыйскай брыгады на Кейданы {{Sfn|Kucharski|Tym|2020}}. Падчас аднаго з гэтых нападаў палкоўнік Мсціслаў Буткевіч выйшаў з [[Варняны|Ворнянаў]] і пераправіўся праз раку [[Вілія|Вілію]] па чыгуначным мосце, затым перайшоў раку Жэймяну каля вёскі Дружэле і рушыў на Падкшыж, [[Дойліданы]], Пошыле і Геглоўку. Каля вёскі Геленова ўзвод курсантаў Вацлава Русецкага з 2-га эскадрону атакаваў літоўскіх гусараў і ўзяў 8 палонных і 10 коней {{Sfn|Aleksandrowicz|1929}}. На працягу 1921 года полк служыў на лініі размежавання з Літвой. 13 красавіка 1922 года яго чыгункай перакінулі ў Глыбокае, дзе ён дыслакаваўся, адначасова змагаючыся з савецкімі дыверсійнымі групамі {{Sfn|Kucharski|Tym|2020}}. === Рыцары ордэна Virtuti Militari і кавалеры Крыжа Заслугі ў войску Сярэдняй Літвы === {| class="wikitable" ! colspan="3" |[[Файл:Order_Virtuti_Militari_Krzyż_Srebrny.svg|злева|40x40пкс]] Салдаты палка, узнагароджаныя Сярэбраным крыжам Ваеннага ордэна Virtuti Militari за вайну 1918—1920 гг. {{Sfn|Aleksandrowicz|1929}} {{Sfn|Księga Jazdy Polskiej|1938}} <ref>{{Dziennik Ustaw|1919|67|409}}</ref> |- | сп.ул. Ігнацы Бакіноўскі, No3576 | Сяржант Войцех Бердоўскі | Капрал Аляксандр Брохоцкі № 3898 |- | падпаручнік Анджэй Брохоцкі № 3537 | Паручнік Станіслаў Брахоцкі № 3536 | Сяржант Вітольд Буко |- | Падпалкоўнік Мсціслаў Буткевіч | Капрал Ян Халецкі | Капрал Антоні Даўнаровіч |- | Капітан Канстанцін Друцкі-Любецкі | Падпаручнік Юзэф Федаровіч | Сяржант Міраслаў Гаеўскі |- | Леон Гэмбусь | ротмістр Казімір Гракало-Гараўскі | Старэйшы унлан Ян Івашкевіч |- | Сяржант Ян Калінскі | Кадэт Вацлаў Камёнка | Капрал Казімеж Кіктыш |- | падхаружы Ян Канаржэўскі | нябожчык падпаручнік Апалінарый Красоўскі № 3570 {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 66 z 13 lipca 1924, s. 386, jako „Krassowski”}} | Ст. ул. Юзэф Красоўскі |- | падпаручнік Вацлаў Крыдэль | Сяржант Міхал Кубскі | падхаружы Канстанцін Кучынскі |- | Капрал Вацлаў Ліповіч | Старшы вахмістр Станіслаў Лада | Капрал Станіслаў Лаўроўскі |- | Ян Міхалоўскі | ротмістр Мікалай Міхневіч-Гетман | Капрал Баляслаў Абухоўскі |- | Капрал Вацлаў Пац-Памарнацкі | Сяржант Станіслаў Пазняк | Старшы вахмістр Юліян Пузінаўскі |- | Старшы вахмістр Уладзімір Прасінскі | сяржант Францішак Раманоўскі | Сяржант Станіслаў Русецкі |- | падпаручнік Вітольд Русецкі | Капрал Антоні Савіцкі | ст.ул. Станіслаў Саўлевіч |- | Сяржант Ян Сонгін | Юзэф Струміла | Ян Сімановіч |- | Капрал Альфрэд Шачна | Сяржант Вітольд Шчэмінскі | ст. вахмістр Юзэф Сокол-Эйгерт |- | Сяржант Стэфан Шылкевіч | Сяржант Уладзіслаў Трахім | падхаружы Ян Тышкевіч |- | Старшы вахмістр Калікст Венцлавіч | Старшы вахмістр Фаўстын Здраеўскі № 3545 | |} {{Асноўны артыкул|Крыж вайсковых заслуг Сярэдняй Літвы}} {| class="wikitable" | colspan="3" |'''Салдаты палка ўзнагароджаны Крыжам Заслугі войска сярэдняй Літвы{{Sfn|Aleksandrowicz|1929}}''' |- | падхаружы Станіслаў Аляксандравіч | паручнік Караль Богдановіч | Ян Боргульд |- | Падпалкоўнік Мсціслаў Булкевіч | Паручнік Станіслаў Хадзінскі | Юзэф Хшан (Язэп Хрэн) |- |вахмістр Уладзіслаў Дабравольскі | Валянцін Дражджынскі | Капрал Уладзіслаў Друцяж |- | Капрал Юзэф Фалаш | Станіслаў Галка | ул. Мечыслава Гарбоўскага |- | вахм. Станіслаў Гузьнічак | ул. Уладзіслава Гзіка | ппар. Яцкоўскі |- | ратмістр Вітольд Юкавецкі | ратмістр Юзэф Юневіч | Палкоўнік Францішак Качкоўскі |- | падхаружу Вацлаў Камёнка | Ст.ул. Уладзіслаў Кавель | Капрал Ян Кендра |- | Капрал Антоні Кокот | Ст.ул. Юзэф Краўчык | ул. Фердынанда Крукоўскага |- | падхаружы Канстанцін Кучынскі | Сяржант Адам Куліберда | ротмістр Баляслаў Лісоўскі |- | Ст.ул. Раман Ліс | паручнік Вітольд Маслоўскі | ротмістр Мікалай Міхневіч-Гельман |- | ул. Станіслава Моксвы | Ст.ул. Ян Нага | Сяржант Юзэф Агорэк |- | Ян Пёнтэк | падхаружы Уладзімір Прасінскі | Ст.ул. Уладзіслаў Рак |- | Ст.ул. Рамуальд Раўбы | Ст.ул. Францішак Рудомія | Вацлаў Рудомін |- | Падпаручнік Станіслаў Русецкі | Падпаручнік Вацлаў Русецкі | Ст.ул. Уладзіслаў Слонона |- | Ян Спыхала | Ст.ул. Вацлаў Станоўскі | Капрал Францішак Свех |- | Сяржант Стэфан Шылкевіч | Падпаручнік Браніслаў Шымкевіч | вул. Станіслава Трояна |- | падхаружы Юзэф Тышкевіч | штабс-вахмістр Браніслаў Урбановіч | Адам Улодарчык |- | Ст.ул. Юзэфа Вайцяхоўскага | Уладзіслаў Вайцехоўскі | Ст.ул. Чэслаў Зыгмунтовіч |} == Полк у мірны час == [[Файл:Muzeum_13_Pułku_Ułanów_Wileńskich_w_Wilnie_NAC_1-W-1403.jpg|міні|240x240пкс|Музей 13-га палка ў Вільні; 1931 г.]] У канцы 1921 года полк служыў на мяжы з [[Літва|Літвой]], а затым кароткі час знаходзіўся ў [[Глыбокае|Глыбокім]] . Нарэшце, у канцы 1922 года яго перавялі ў Новую Вілейку, дзе ён заставаўся да канца існавання Другой Польскай Рэспублікі. Пасля далучэння [[Сярэдняя Літва|Сярэдняй Літвы]] да Польскай рэспублікі полк у 1922—1924 гадах уваходзіў у склад 3-й кавалерыйскай брыгады, а ў 1924—1937 гадах — у склад 3-й асобнай кавалерыйскай брыгады. Пасля апошняй рэарганізацыі кавалерыі перад пачаткам Другой сусветнай вайны ў 1937 годзе полк застаўся ў складзе Віленскай кавалерыйскай брыгады {{Sfn|Kucharski|Tym|2020}} . 19 мая 1927 года міністр ваенных спраў, маршал Польшчы [[Юзаф Пілсудскі|, Юзэф Пілсудскі,]] устанавіў і зацвердзіў 30 красавіка як дату палкавога свята . 6 чэрвеня 1928 года міністр ваенных спраў, маршал Польшчы, Юзэф Пілсудскі змяніў дату палкавога свята 13-га палка з 30 красавіка на 25 ліпеня . 18 сакавіка 1930 года міністр ваенных спраў прысвоіў падраздзяленню назву «13-ы Віленскі ўланскі полк» . === Татарскі швадрон (эскадрон) === Загадам ад 9 чэрвеня 1936 г. міністр ваенных спраў надаў 1-му эскадрону 13-га Віленскага ўланскага палка назву «Татарскі». З гэтага года ўсе [[Беларускія татары|татарскія]] прызыўнікі накіроўваліся ў гэты полк. Падчас урачыстага закладання сэрца маршала [[Юзаф Пілсудскі|Юзафа Пілсудскага]] на [[Роса|могілках Роса ў Вільні]] 1-ы эскадрон выконываў ганаровую варту. Падчас палкавога свята 25 ліпеня 1937 года эскадрону быў уручаны буньчук, зроблены па старых татарскіх узорах, уфундаваны ўсёй татарскай абшчынай міжваеннай Польскай Рэспублікі.{{Асноўны артыкул|1 татарскі швадрон}} === Казармы === [[Файл:Naujoji_Vilnia_Hospital_26.JPG|міні|казармы ў Новай Вілейцы (2020)]] 22 снежня 1918 года добраахвотніцкія кавалерыйскія падраздзяленні Віленскай самаабароны сканцэнтраваліся ў маёнтку Александровічаў у Папешцы і сфармавалі 1-ы Віленскі ўланскі полк. Праз дзень уланы перамясціліся ў Антокаль, у былыя казармы 3-га расійскага Данскага казацкага палка. 5 студзеня 1919 года полк пакінуў горад, вярнуўшыся толькі 15 студзеня 1920 года і заняўшы [[Koszary Poniatowskiego|казармы]] Панятоўскага. Адтуль, 23 красавіка, ён адправіўся на фронт. Пасля заканчэння [[Баявыя дзеянні|баявых дзеянняў]] ён нёс службу на [[Służba graniczna|мяжы]] ў раёне [[Падбярэззе (Літва)|Падбжэзя]] і вярнуўся ў [[Вільня|Вільню]] ў апошнія месяцы 1921 года, хутчэй за ўсё, заняўшы Кальварыйскія казармы . 13 красавіка 1922 года полк зноў быў пераведзены ў палявыя кватэрныя ўчасткі, на гэты раз у раён [[Глыбокае|Глыбокага]] {{Sfn|Kucharski|Tym|2020}} .Камандаванне палка і камандзірскі склад спачатку размясціліся ў [[Глыбокае|Глыбокім]], пазней пераехалі ў маёнтак [[Аскеркі|Аскеркаў]] ў Азёрцах ; 1-ы эскадрон знаходзіўся ў закінутым вінакурным заводзе ў Азёрцах, 2-гі эскадрон — у былым [[Свята-Петра-Паўлаўская царква і манастыр базыльян (Беразвечча)|базыльянскім манастыры]] ў [[Беразвечча|Беразвеччы]], 3-ці эскадрон — у закінутым маёнтку [[Плятэры|Плятэраў]], а астатнія часткі — верагодна, у [[Забелле (Глыбоцкі раён)|Забеллі]] . Рэзервовы эскадрон палка з першай паловы жніўня 1922 года знаходзіўся ў [[Ваўкавыск]]у {{Sfn|Kucharski|Tym|2020}} .У верасні 1922 года полк быў прызначаны ў пастаянны гарнізон у Новай Вілейцы . Казармы ўяўлялі сабой вялікі драўляна-цагляны будынак, у якім калісьці размяшчалася расійская псіхіятрычная бальніца. З-за недастатковага жылля 1/13-ы полк заставаўся ў Озерцах яшчэ на год {{Sfn|Kucharski|Tym|2020}} . === Коні === [[Конь свойскі|Коні]] ў асобных [[Падраздзяленне|падраздзяленнях]] былі згрупаваны па колеры згодна з наступнай схемай: 1-ы эскадрон — залаціста-каштанавыя, 2-гі эскадрон — гнядыя, 3-ці эскадрон — цёмна-каштанавыя, 4-ы эскадрон — вараныя, кулямётны эскадрон — гнядыя, узвод сігнальных — шпакі і ўзвод трубачоў — шэрыя. Полк не дасягнуў значных поспехаў у конным спорце на нацыянальным узроўні, але ў конных спаборніцтвах на Віленшчыне афіцэры палка часта дасягалі прызавых месцаў {{Sfn|Kucharski|Tym|2020}}. === Мабілізацыя === {| class="wikitable" ! colspan="3" |Полк у плане мабілізацыі «S» {{Sfn|Wojciechowski|2010}} |- ! <small>Назва падраздзялення</small> ! <small>Месца мабілізацыі</small> ! <small>Тэрмін</small> |- | Камандзір палка са сваім аддзяленнем | rowspan="4" | Новавілейка | rowspan="4" | трывога |- | узвод сувязі |- | 1÷4 швадроны |- | кулямётны швадрон |- | Каманда камандзіра дывізіёну № 49 | rowspan="8" | Ваўкавыск | rowspan="3" | 8 |- | кавалерыйскі швадрон № 1/49 |- | узвод буйнакаліберных кулямётаў № 49 |- | калона табаровая № 373 | 9 |- | дадатак да часу «W» | 6 |- | маршавы швадрон 1/13-га палка | 18 |- | Маршавы ўзвод № 1/49 | 30 |- | рэзервовая швадрон | да 15 |} {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="2" |Персанал і арганізацыйная структура ў сакавіку 1939 г. {{Sfn|Rybka|Stepan|2006}} {{Refn|Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów [[Wojsko Polskie (II RP)|Wojska Polskiego]] w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939{{odn|Rybka|Stepan|2006|s=VI}}.}} |- ! <small>Пазіцыя</small> ! <small>Ступень, імя і прозвішча</small> |- | камандзір палка | Падпалкоўнік Януш Бакшчанін |- | 1-ы намеснік камандзіра | Маёр Ян Шайтэр |- | выконваючы абавязкі ад’ютанта | ротмістр Ян Тарноўскі {{Refn|rtm. Jan Tarnowski pełnił jednocześnie funkcję dowódcy 2 szwadronu.}} |- | лекар | Паручнік Станіслаў Янушэўскі |- | старэйшы ветэрынарны лекар | Маёр Юзэф Ланге |- | камандзір акругі коннай ваеннай паліцыі | Паручнік Зыгмунт Уладзімір Мікульскі {{Refn|por. Zygmunt Włodzimierz Mikulski pełnił jednocześnie funkcję dowódcy plutonu łączności.}} |- | Другі намеснік камандзіра (кватэрмайстар) | Маёр Уладзіслаў Павел Вайтовіч |- | афіцэр па мабілізацыі | ратм.-адм.(кавалерыйскі полк) Апалінарый Валерыян |- | намеснік афіцэра па мабілізацыі | лейтэнант Богдан Антоні Керсноўскі |- | адміністрацыйны і матэрыяльна-тэхнічны афіцэр | ратм. адм. (кав.) Станіслаў Эдвард Базыльчук |- | камандзір гаспадарчага швадрона | вакансія |- | афіцэр гаспадарчы | Капітан інт. Уладзіслаў Польнік |- | афіцэр па харчаванні | Харужы Станіслаў Мазур |- | камандзір узвода сувязі | паручнік Зыгмунт Уладзімір Мікульскі |- | камандзір узвода веласіпедыстаў | вакансія |- | камандзір супрацьтанкавага ўзвода | Паручнік Анджэй Адам Шамота {{Refn|por. Andrzej Adam Szamota pełnił jednocześnie obowiązki dowódcy szwadronu karabinów maszynowych.}} |- | камандзір 1га швадрона | Капітан [[Аляксандр Ельяшэвіч|Аляксандр Еляшэвіч]] |- | камандзір узвода | паручнік Уладзімір Макалінскі |- | камандзір узвода | Паручнік Тадэвуш Здзіслаў Тычынскі |- | камандзір 2-га швадрона | ратм. Ян Тарноўскі |- | камандзір узвода | паручнік Ежы Марыян Раствароўскі |- | камандзір 3-га швадрона | вакансія |- | камандзір узвода | пар. Зыгмунт Барціцкі |- | камандзір узвода | пар. Канстанцін Солтан |- | камандзір узвода | Падпаручнік Баляслаў Клінцэвіч |- | камандзір 4-га швадрону | ратм. Казімеж Наўроцкі |- | камандзір узвода | Падпаручнік Тадэвуш Юзэф Батаровіч |- | камандзір узвода | Падпаручнік Мечыслаў Бубень |- | выконваючы абавязкі камандзіра швадрона | паручнік Анджэй Адам Шамота |- | камандзір узвода | Падпаручнік Рамуальд Маргіевіч |- | камандзір узвода | Падпаручнік Венчыслаў Тэр-Барсегаў |- | камандзір рэзервовай эскадрыллі | Маёр Ян Банчкоўскі |- | намеснік камандзіра рэзервовага эскадрыллі | вакансія |- | rowspan="4" | на курсе | ратм. Станіслаў Аляксандравіч |- | ратм. Тадэвуш Юзэф Ціхоўскі |- | ратм. Баляслаў Седзіві |- | падпаручнік Марыян Кісялевіч |} == Абарончая вайна 1939 года == У [[Польская абарончая вайна (1939)|абарончай вайне 1939 года]] 13-ы Віленскі ўланскі полк пад камандаваннем падпалкоўніка Юзэфа Шостака ваяваў у складзе Віленскай кавалерыйскай брыгады палкоўніка Канстанціна Друцкага-Любецкага . З 2 па 5 верасня ён удзельнічаў у баях пад [[Пётркаў Трыбунальскі|Пётркавам Трыбунальскім]] . 9 і 10 верасня ён панёс цяжкія страты пры фарсіраванні [[Вісла|ракі Вісла]] на Мацеёвіцкім плацдарме. Затым ён ваяваў у Люблінскай вобласці . Ён быў разбіты пры пераправе пад [[Тамашаў Любэльскі|Тамашавам Любельскім]] каля вёскі [[Сухаволя]] . 1-му эскадрону прыпісваюць правядзенне адной з кавалерыйскіх атак, праведзеных у верасні 1939 года. Атакай камандаваў капітан кавалерыі [[Аляксандр Ельяшэвіч]], і яна была праведзена пад Мацеёвіцамі <ref>{{Cite web|url=http://blogbiszopa.pl/2011/02/ostatnia-szarza-tatarow/|title=Ostatnia szarża Tatarów|access-date=17 сакавіка 2026|archive-date=11 лютага 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211014821/http://blogbiszopa.pl/2011/02/ostatnia-szarza-tatarow/|url-status=dead}}</ref> . Пасля бітвы частка ўланаў некаторы час блукала па незнаёмай мясцовасці, захоўваючы дысцыпліну. Неўзабаве яны ўвайшлі ў склад Асобнай аператыўнай групы «Палессе» генерала Францішка Клееберга . Іншая група пад кіраўніцтвам капітана А. Ельяшэвіча накіравалася да венгерскай мяжы. {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! colspan="2" |Арганізацыйная структура і персанал у верасні 1939 г. {{Sfn|13 Pułk Ułanów Wileńskich|2012}} {{Sfn|Głowacki|1986}} |- | камандзір палка | Падпалкоўнік Юзэф Шостак |- | намеснік камандзіра палка | Маёр Уладзіслаў Павел Войтовіч |- | кватэрмайстар | ратм.адм. (кав.) Станіслаў Эдвард Базыльчук |- | ад’ютант і афіцэр інфармацыйнай службы | ратм. Ян Тарноўскі |- | афіцэр ардынансавы | Падпаручнік кавалерыі Мечыслаў Бубень |- | афіцэр па зброі і газу | Другі лейтэнант рэзервовай кавалерыі Зыгмунт Мацееўскі |- | лекар | Паручнік доктар Станіслаў Янушэўскі |- | ветэрынар | Капітан ветэрынар Ежы Лубкоўскі {{Refn|Jerzy Józef Łubkowski ur. 4 października 1908 w [[Malecz]]u, w rodzinie Ludwika. W marcu 1939 pełnił służbę w [[26 Pułk Artylerii Lekkiej|26 pal]] w Skierniewicach na stanowisku lekarza weterynarii. Na stopień kapitana został mianowany ze starszeństwem z 19 marca 1939 i 8. lokatą w korpusie oficerów weterynarii{{odn|Rybka|Stepan|2021|s=417, 563, 769}}. Wg Ludwika Głowackiego, w czasie kampanii wrześniowej na Lubelszczyźnie był lekarzem weterynarii 13 puł.{{odn|Głowacki|1986|s=350}}. 28 września 1939 w Lublinie dostał się do niemieckiej niewoli. Przebywał w Oflagu II B Arnswalde{{odn|Straty|loc=}}.}} {{Sfn|13 Pułk Ułanów Wileńskich|2012}} |- | капелан | ксёндз, каплан, рэз. Стэфан Ківінскі {{Refn|Ksiądz kapelan rezerwy Stefan Kiwiński ur. 1 września 1902. Na stopień kapelana rezerwy został mianowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1939 i 398. lokatą w duchowieństwie wojskowym wyznania rzymsko-katolickiego{{odn|Rybka|Stepan|2021|s=790}}. Zmarł 23 lutego 1962 w [[Loughborough]]{{odn|Głowacki|1986|s=350}}.}} |- | кіраўнік канцэлярыі | Старшы вахмістр Пётр Садоўскі |- | камандзір гаспадарчага швадрону | пар. кав. рэз. Ян Эсель {{Refn|Jan Essel ur. 30 marca 1902 w Warszawie, w rodzinie Eufemiego. Na stopień podporucznika został mianowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1930 i 140. lokatą, a na stopień porucznika ze starszeństwem z 1 stycznia 1936 i 87. lokatą w korpusie oficerów rezerwy kawalerii{{odn|Rybka|Stepan|2021|s=619}}. W 1934 posiadał przydział w rezerwie do 4 puł.{{odn|Rocznik Oficerski Rezerw|1934|s=128, 589}} Dostał się do niemieckiej niewoli. Przebywał w Oflagu II C Woldenberg{{odn|Straty|loc=}}.}} |- | вахмістр шэф | вахмістр Уладзіслаў Хруслінскі |- | афіцэр па забеспячэнні харчаваннем | харужы Станіслаў Мазур |- | плацельшчык | Лейтэнант кавалерыйскага рэзерву Рыё (?) |- | камандзір 1 швадрона | ратм. [[Аляксандр Ельяшэвіч|Аляксандр Еляшэвіч]] |- | камандзір 2 швадрона | ратм. Станіслаў Закшэўскі |- | камандзір 3 швадрону | ратм. Баляслаў Седзіві {{Refn|rtm. Bolesław Sediwi ur. 9 kwietnia 1902. Był odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi{{odn|Rybka|Stepan|2006|s=141, 698}}.}} |- | камандзір 4 швадрону | ратм. Казімеж Наўроцкі |- | камандзір 5 швадрону КМ | ратм. Тадэвуш Ціхоўскі |} == У складзе Арміі Краёвай == Асобныя падраздзяленні 13-га Віленскага ўланскага палка Арміі Краёвай былі адноўлены ў 1944 годзе ў Віленскай акрузе Арміі Краёвай у некалькіх цэнтрах: конная дывізія ў Рудніцкай пушчы, конны эскадрон у 3-й Віленскай брыгадзе Арміі Краёвай, конны ўзвод у 4-й Віленскай брыгадзе Арміі Краёвай і конны ўзвод у [[Кампіноская пушча|Кампіноскай пушчы]] . == Палкавыя сімвалы == === Штандар === {{Асноўны артыкул|вайсковыя штандары Польшчы}}29 чэрвеня 1919 года ў Вільні генерал-лейтэнант [[Эдвард Рыдз-Сміглы|Эдвард Сміглы-Рыдз]] уручыў дэлегацыі палка, якая прыбыла з фронту, сцяг, на якія сабралі грошы жыхары [[Віленскі край|Віленскага краю]]. 27 верасня 1939 г. лейтэнант Тадэвуш Батаровіч зняў сцяг са штаб-кватэры. Вечка, арол і стужкі былі закапаныя ўланамі ў гаі. Падчас капітуляцыі, па загаду камандзіра 4-га эскадрону, лейтэнант Батаровіч закапаў сцяг на дарозе Медыка — [[Пшэмысль]] . У 1971—1973 гадах маёр Норберт Біндэр, сын палкавога сяржанта, актыўна шукаў палкавы сцяг. 20 кастрычніка 1979 года каля Медыкі ён знайшоў кончык сцяга 13-га палка з лічбай '''13''' на пярэдняй частцы падставы. Адзіная рэліквія сцяга 13-га палка была дададзена ў калекцыі Музея Войска Польскага {{Sfn|Satora|1990}} . === Памятны значок === [[Файл:Godło_jazdy_tatarskiej.png|справа|165x165пкс]] Знак, зацверджаны Законамі Міністэрства ваенных спраў № 16, пункт 243 ад 24 красавіка 1924 г., мае форму мальтыйскага крыжа, рамяні якога пакрытыя рыфленай ружовай эмаллю. У цэнтры крыжа знаходзіцца пазалочаны гаржэт з выявай Маці Божай Вострабрамскай. Афіцэрскі знак — двухсекцыйны, выраблены з срэбра або пасярэбранага і пазалочанага тампаку, пранумараваны на адваротным баку {{Sfn|Sawicki|Wielechowski|2007}} {{Sfn|Kucharski|Tym|2020}}. Салдаты 1-га эскадрону 13-га палка насілі паўмесяц з зоркай на каўнярах {{Sfn|Wielecki|2016}} . === Колеры і сцягі === {| class="wikitable" !Прапар ! Апісанне {{Sfn|Smaczny|1989}} |- |[[Файл:Prop_13pul.png|link=Plik:Prop_13pul.png|100x100пкс]] | на піках і петлях формы былі ружовага колеру з (сіняй) васількова-сіняй вузкай паласой пасярэдзіне. У 1-м татарскім эскадроне на прапарцах формы таксама ёсць пазалочаная эмблема ў выглядзе паўмесяца з зоркай. |- |[[Файл:Prop_dow_13pul.png|link=Plik:Prop_dow_13pul.png|100x100пкс]] | камандны прапар у 1939 годзе |- |[[Файл:Prop_dow_1_13pul.png|link=Plik:Prop_dow_1_13pul.png|100x100пкс]] | камандны прапар 1939 года (варыянт з сімволікай 1-га татарскага эскадрону) |- |[[Файл:Prop_1szw_13pul.png|link=Plik:Prop_1szw_13pul.png|100x100пкс]] | прапар 1 швадрона ў 1939 годзе |- |[[Файл:Prop_1szw_1_13pul.png|link=Plik:Prop_1szw_1_13pul.png|100x100пкс]] | прапар 1 швадрона ў 1939 годзе (2-я версія) |- |[[Файл:Prop_2szw_13pul.png|link=Plik:Prop_2szw_13pul.png|100x100пкс]] | прапар 2 швадрона ў 1939 годзе |- |[[Файл:Prop_3szw_13pul.png|link=Plik:Prop_3szw_13pul.png|100x100пкс]] | прапар 3 швадрона ў 1939 годзе |- |[[Файл:Prop_4szw_13pul.png|link=Plik:Prop_4szw_13pul.png|100x100пкс]] | прапар 4 швадрона ў 1939 годзе |- |[[Файл:Prop_5szwckm_13pul.png|link=Plik:Prop_5szwckm_13pul.png|100x100пкс]] | прапар 5-га швадрона цяжкіх кулямётаў у 1939 годзе |- |[[Файл:Prop_plutlaczn_13pul.png|link=Plik:Prop_plutlaczn_13pul.png|100x100пкс]] | прапар сігнальнага ўзвода ў 1939 годзе |- ! Іншае ! Апісанне |- |[[Файл:Otok_różowy.png|link=Plik:Otok_różowy.png|100x100пкс]] | На рагатай шапцы — ружовы абадок |- |[[Файл:Spod_13pul.png|link=Plik:Spod_13pul.png|100x100пкс]] | Цёмна-сінія паляўнічыя штаны, ружовыя лампасы, ружовая аблямоўка {{Sfn|Smaczny|1989}} |- |[[Файл:Lap_ul_IIRP.png|link=Plik:Lap_ul_IIRP.png|80x80пкс]] | «[[Пятліцы|Лапка]]» (да 1921 г. {{Refn|W 1921 przywrócono barwne proporczyki w broniach jezdnych.}}) — пунсовая (кармазінавая) {{Refn|Karmazynowe patki ułanów (zamiast proporczyków) nawiązywały do dawnych barw mundurów i wyłogów tych formacji od XVIII wieku po 1831{{odn|Żygulski (jun.)|Wielecki|1988|s=116}}.}} |} {| class="wikitable" |+Журавейкі адносна татарскага эскадрону: | Месяц спераду, зорка ззаду, Гэта наша татарская кавалерыя. | На галаве месяц, пад ім зорка, Гэта наша татарская кавалерыя. | Месяц у маёй дупе, зорка ў маім сэрцы, Гэта наша татарская кавалерыя. |- | На галаве месяц, над зоркай, Знакамітая татарская кавалерыя. | Месяц у лбе, зорка ў дупе, Гэта наша татарская кавалерыя. | Напалову татары, напалову паляны, Гэта трынаццаты ўланскі полк. |- | <u>Пасля кожнага куплета:</u> Дзіда ў бой, шаблі ў рукі, ганіце бальшавіка, ганіце, ганіце! | Пластыр на маёй дупе, зорка на маёй галаве, Гэта знакамітая татарская кавалерыя. | Месяц спераду, зорка ззаду, Гэта знакамітая татарская кавалерыя. |} {| class="wikitable" |+У 1918—1921 гадах на мелодыю «Маршу Першай брыгады» спяваліся наступныя песні: ! Верш ! Хор |- | Нас не ў казармах фармавалі, Мы не ведалі цяжкасцей салдат. Мы не спалі на цвёрдых ложках, Але мы адразу ж пайшлі ў бой. | Мы, віленская кавалерыя, Паўмесяц і зорка. Мы ўвесь час змагаемся, Хоць нас і мала, хоць нас і мала. |} == Віленскія ўланы == [[Файл:Józef_Szostak.jpg|міні|265x265пкс|Палкоўнік Юзэф Шостак]] [[Файл:Jeliaszewicz.jpg|міні|280x280пкс|Капітан [[Аляксандр Ельяшэвіч]], камандзір татарскага эскадрона.]] [[Файл:Stanisław_Bazylczuk_por_1934.jpg|міні|213x213пкс|Рыт. Станіслаў Эдвард Базыльчук]] === Камандзіры палкоў і намеснікі камандзіраў === {| class="wikitable" !Ступень, імя і прозвішча ! Тэрмін службы ! Наступная пазіцыя |- ! colspan="3" | Камандзіры палкоў {{Sfn|13 Pułk Ułanów Wileńskich|2012}} |- | Маёр Уладзіслаў Дамброўскі | Снежань 1918 — студзень 1920 гг | |- | Палкоўнік Яўгеніюш Сьляскі | Студзень — ліпень 1920 г. | |- | Палкоўнік Мсціслаў Буткевіч | Ліпень 1920 г. — красавік 1922 г. | |- | тытул палкоўніка Тэрэнса О’Браэна дэ Лэйсі | Красавік — жнівень 1922 г. | |- | тытулярны палкоўнік Раймунд Бжазоўскі | Жнівень 1922 г. — верасень 1924 г. {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 98 z 26 września 1924, s. 546}} | |- | палкоўнік Аляксандр Куніцкі {{Refn|płk Aleksander Kunicki był odkomenderowany z 21 puł. do VI Brygady Jazdy. 10 czerwca 1924 został powołany na trzymiesięczny kurs dla oficerów sztabowych kawalerii w Centralnej Szkole Kawalerii w Grudziądzu{{odn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 53 z 5 czerwca 1924, s. 309}}.}} | Люты 1925 г. {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 12 z 4 lutego 1925, s. 52}} — лістапад 1927 г. {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 28 z 23 grudnia 1927, s. 360, zarządzeniem z 29 listopada 1927 został przeniesiony w stan spoczynku z dniem 31 stycznia 1928}} | |- | Падпалкоўнік / палкоўнік Адам Карытоўскі | Лістапад 1927 г. — красавік 1930 г. | |- | Падпалкоўнік Чэслаў Хмялеўскі | Красавік 1930 г. — красавік 1937 г. | |- | палкоўнік Казімір Жэліслаўскі | Красавік 1937 г. — сакавік 1939 г. | |- | Падпалкоўнік Януш Бакшчанін | Сакавік — ліпень 1939 г. | |- | Падпалкоўнік Юзэф Шостак | Ліпень — верасень 1939 г. | |- ! colspan="3" | Намеснікі камандзіра палка |- | Падпалкоўнік, тытулаваны палкоўнік, кавалерыйскі палкоўнік Чэслаў Пілсудскі {{Refn|ppłk tyt. płk kaw. Czesław Piłsudski 10 czerwca 1924 został powołany na trzymiesięczny kurs dla oficerów sztabowych kawalerii w Centralnej Szkole Kawalerii w Grudziądzu{{odn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 53 z 5 czerwca 1924, s. 309}}.}} | 1924 — люты 1927 г. {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 5 z 5 lutego 1927, s. 38, 44, z dniem 1 marca 1927 został mu udzielony dwumiesięczny urlop z zachowaniem uposażenia, a z dniem 30 kwietnia tego roku został przeniesiony w stan spoczynku}} | |- | Маёр кавалерыі Густаў Завадзкі | пасля лютага 1927 г. {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 4 z 4 lutego 1927, s. 32}} — студзеня 1928 г. {{Sfn|Dz. Pers. MSWojsk.|loc=Nr 3 z 28 stycznia 1928, s. 21, 28, zwolniony ze stanowiska i oddany do dyspozycji dowódcy OK III, a z dniem 30 kwietnia 1928 przeniesiony w stan spoczynku}} | |- | Падпалкоўнік Тадэвуш Дацкевіч | да лістапада 1928 года | Конная інспекцыя ў Маладэчне |- | Падпалкоўнік, дыпл. Конніца Канстанцін Друцкі-Любецкі | Лістапад 1928 г. — 22 сакавіка 1929 г. | камандзір 2-га пяхотнага палка |- | Падпалкоўнік Казімір Плісоўскі | 6 ліпеня 1929 г. — 10 лістапада 1932 г. | камандзір 10-га пяхотнага палка |- | Маёр, дыпламат, афіцэр кавалерыі Ежы Скшыдлеўскі | з 9 снежня 1932 г. | |- | маёр, дыпл. Кавалерыст Ян Шайтэр | | |} === Салдаты 13-га ўланскага палка — ахвяры Катынскай расправы === ''Біяграфіі ахвяр Катынскага расстрэлу можна знайсці, сярод іншага, у базах дадзеных, прадастаўленых Міністэрствам культуры і нацыянальнай спадчыны <ref>{{Cite web|url=https://katyn.miejscapamieci.gov.pl/page/strona-glowna/lista.php|title=Katyń – miejsca pamięci|access-date=17 сакавіка 2026|archive-date=19 снежня 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219115635/https://katyn.miejscapamieci.gov.pl/page/strona-glowna/lista.php|url-status=dead}}</ref> і [[Катынскі музей|Катынскім музеем]]'' {{Refn|Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; ''Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939''{{odn|Rybka|Stepan|2006|s=}}.}} {{Refn|Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; [http://www.cprdip.pl/wydawnictwo,publikacje_naukowe,111,nieodnalezione_ofiary_katynia_-_maciej_wyrwa.html ''Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940'']{{odn|Wyrwa|2015}}.}} . {| class="wikitable" !Прозвішча і імя ! ступень ! занятак ! працоўнае месца перад мабілізацыяй ! забіты |- | Мазур Станіслаў | прапаршчык | прафесійны салдат | супрацоўнік харчовай прамысловасці | Катынь |- | Ян Сташэвіч | паручнік кавалерыйскага рэзерву | | Маёнтак Тэклінапаль | Катынь |- | Ян Замойскі | падпаручнік запасу | лекар, доктар ветэрынар | | Катынь |- | Мечыслаў Ушыла | другі лейтэнант запасу | | | Харкаў |} == Традыцыі == * Традыцыі 13-га Віленскага палка ўланаў былі працягнутыя ў 1990-х гадах 3-й бранятанкавай брыгадай з [[Тшэбятаў|Тшэбятова]] . * Традыцыі 13-га Віленскага палка ўланаў культывуюць Келецкі добраахвотніцкі кавалерыйскі эскадрон імя 13-га Віленскага палка ўланаў, Татарскі саюз Рэспублікі Польшча і Свентакшыцкі добраахвотніцкі кавалерыйскі эскадрон імя Генрыка Дабжанскага аб’яднання «Губал» у колерах 13-га Віленскага палка ўланаў GRH . * Традыцыі 13-га Віленскага палка ўланаў таксама культывуюцца (2020) Віленскім клубам гістарычнай рэканструкцыі гарнізона ў Новай Вілейцы {{Sfn|Kucharski|Tym|2020}} . == Каментарыі == {{Notelist}} == Крыніцы == {{Крыніцы}} == Бібліяграфія == * Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1934. * {{Cite web|url=http://www.wbc.poznan.pl/publication/47164|title=Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych}} * Stanisław Aleksandrowicz: Zarys historii wojennej 13-go pułku Ułanów Wileńskich. Warszawa: Zakłady Graficzne «Polska Zjednoczona», 1929, seria: Zarys historii wojennej pułków polskich 1918—1920. * ''Almanach oficerski'': praca zbiorowa, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1923. * Andrzej Dereń: Lista kawalerzystów i artylerzystów konnych odznaczonych Orderem Wojennym «Virtuti Militari». W: Księga Jazdy Polskiej. Bolesław Wieniawa-Długoszowski (red.) Bronisław Rakowski (red.) Władysław Dziewanowski (red.) Karol Koźmiński (red.) Stanisław Strumph-Wojtkiewicz (red.) Stanisław Ostoja-Chrostowski (red.) Stanisław Haykowski (ilust.). Warszawa: Zakłady Graficzne Instytutu Wydawniczego «Biblioteka Polska», 1938. * Szymon Kucharski, Juliusz Tym: 13 pułk ułanów. T. 37. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2020, seria: Wielka Księga Kawalerii Polskiej 1918—1939. Odznaki kawalerii. ISBN 978-83-8164-151-7. * Krzysztof Filipow, Bohdan Wróblewski: Odznaki pamiątkowe Wojska Polskiego 1921—1939. Kawaleria. Warszawa: Feniks edytion, 1992. ISBN 83-900217-3-0. * Ludwik Głowacki: Działania wojenne na Lubelszczyźnie w roku 1939. Wyd. 2. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1986. ISBN 83-222-0377-2. * Zygmunt Kosztyła, ''Szwadron Ułanów Tatarskich'', Wojskowy Przegląd Historyczny Nr 4 (118), Warszawa 1986. * Janusz Odziemkowski: Leksykon wojny polsko-rosyjskiej 1919—1920. Warszawa: Oficyna Wydawnicza «Rytm», 2004. ISBN 83-7399-096-8. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1. * Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Awanse oficerskie w Wojsku Polskim 1935—1939. Wyd. 2 poszerzone. Warszawa: Wydawnictwo Tetragon, 2021. ISBN 978-83-66687-09-7. * Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy «Pax», 1990. ISBN 83-211-1104-1. * Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918—1945. Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918—1939: Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-2043299-2. * Henryk Smaczny: Księga kawalerii polskiej 1914—1947: rodowody, barwa, broń. Warszawa: TESCO, 1989. ISBN 83-00-02555-3. * 13 Pułk Ułanów Wileńskich. Krzysztof Mijakowski (red.). T. 16. Warszawa: Edipresse Polska S.A., 2012, seria: Wielka Księga Kawalerii Polskiej 1918—1939. ISBN 978-83-7769-343-8. * {{Cite web|url=http://www.straty.pl/pl/szukaj|title=Program „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką”|website=[[Fundacja „Polsko-Niemieckie Pojednanie”]]|access-date=17 сакавіка 2026|archive-date=11 кастрычніка 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011145707/http://www.straty.pl/pl/szukaj|url-status=dead}} * Henryk Wielecki: Polski mundur wojskowy 1918—1939. Warszawa: «Bellona» Spółka Akcyjna, 2016. ISBN 978-83-11-14175-9. * Jerzy Wojciechowski: Kawaleria w planie mobilizacyjnym «S». Pruszków: Oficyna Wydawnicza «Ajaks», 2010. ISBN 978-83-62046-24-9. * Maciej Wyrwa: Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940. Pruszków: Centrum Polsko-Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, 2015. ISBN 978-83-64486-31-9. * Zdzisław Żygulski (jun.), Henryk Wielecki: Polski mundur wojskowy. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988. ISBN 83-03-01483-8. [[Катэгорыя:Сярэдняя Літва]] [[Катэгорыя:Палкі Польскай Рэспублікі (1918—1939)]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 2k809mivd1kztqiqjxrsxi43p91ygg3 0 808349 5237969 5193645 2026-11-03T20:12:01Z ~2026-55903-86 176461 5237969 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2004 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ). У 2001—2005 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у ІГ НАНБ у Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Першая апублікаваная праца «Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны» (у суаўтарстве, Мінск, 2003). У 2005 годзе абаронена кандыдацкая дысертацыя «Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны» (зацверджана 5.4.2006)<ref>Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацверджана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. — Мінск, 2005. — 145, [33] л.</ref>. Потым выйшла манаграфія «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918—1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw" />. З 2008 года перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), пачаў працаваць як [[ад’юнкт]]а, пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw" /><ref name="nlb" />. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad" />. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова галоўны рэдактар навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатар па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw" />. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) * Grzybowski J. Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Grzybowski J.Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J.Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowejCerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1. * Grzybowski J. Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowej, „Cerkiewny Wiestnik” 2011, nr 4, 2012, nr 1; * Grzybowski J. Prasa i wydawnictwa Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na obczyźnie podczas II wojny światowej, „Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej” 2013, nr 7, s. 5. * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku // Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 rokuEuropa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Między Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. — Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2015. — 335 с. — (Druga Europa; t. 7) * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.) // «Запісы БІНіМ» 2016, t. 38. * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej // Studia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944) // Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939—1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, Jerzy. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski // 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 // W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 //«Res Historica», 2024, nr 58, s. 267—284. * Grzybowski J. Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] 1haas4njxopbkxwvecrunlctzwo8jpy 5237975 5237969 2026-11-03T20:18:30Z ~2026-55903-86 176461 /* Працы */ 5237975 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2004 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ). У 2001—2005 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у ІГ НАНБ у Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Першая апублікаваная праца «Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны» (у суаўтарстве, Мінск, 2003). У 2005 годзе абаронена кандыдацкая дысертацыя «Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны» (зацверджана 5.4.2006)<ref>Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацверджана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. — Мінск, 2005. — 145, [33] л.</ref>. Потым выйшла манаграфія «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918—1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw" />. З 2008 года перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), пачаў працаваць як [[ад’юнкт]]а, пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw" /><ref name="nlb" />. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad" />. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова галоўны рэдактар навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатар па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw" />. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) * Grzybowski J. Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Grzybowski J. Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J. Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowejCerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1. * Grzybowski J. Prasa i wydawnictwa Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na obczyźnie podczas II wojny światowej // Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. 2013, nr 7, s. 5. * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku // Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Między Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. — Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2015. — 335 с. — (Druga Europa; t. 7) * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.) // «Запісы БІНіМ» 2016, t. 38. * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej // Studia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944) // Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939—1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, J. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski // 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 // W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 //«Res Historica», 2024, nr 58, s. 267—284. * Grzybowski J. Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] 3y3dbm8jd05dn9fp776eoddfbgwm2uj 5237977 5237975 2026-11-03T20:22:35Z ~2026-55903-86 176461 /* Працы */ 5237977 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2004 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ). У 2001—2005 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у ІГ НАНБ у Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Першая апублікаваная праца «Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны» (у суаўтарстве, Мінск, 2003). У 2005 годзе абаронена кандыдацкая дысертацыя «Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны» (зацверджана 5.4.2006)<ref>Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацверджана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. — Мінск, 2005. — 145, [33] л.</ref>. Потым выйшла манаграфія «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918—1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw" />. З 2008 года перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), пачаў працаваць як [[ад’юнкт]]а, пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw" /><ref name="nlb" />. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad" />. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова галоўны рэдактар навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатар па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw" />. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) * Grzybowski J. Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Grzybowski J. Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J. Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowejCerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1. * Grzybowski J. Prasa i wydawnictwa Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na obczyźnie podczas Drugiej wojny światowej //Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. 2013, nr 7, s. 5. * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku // Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Między Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. — Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2015. — 335 с. — (Druga Europa; t. 7) * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.) // «Запісы БІНіМ» 2016, t. 38. * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej // Studia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944) // Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939—1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, J. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski // 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 // W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 //«Res Historica», 2024, nr 58, s. 267—284. * Grzybowski J. Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] 1ztosr5dduezzzc0nrvtr9cakkq8ijy 5237994 5237977 2026-11-03T20:58:57Z ~2026-55903-86 176461 /* Працы */ 5237994 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2004 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ). У 2001—2005 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у ІГ НАНБ у Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Першая апублікаваная праца «Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны» (у суаўтарстве, Мінск, 2003). У 2005 годзе абаронена кандыдацкая дысертацыя «Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны» (зацверджана 5.4.2006)<ref>Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацверджана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. — Мінск, 2005. — 145, [33] л.</ref>. Потым выйшла манаграфія «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918—1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw" />. З 2008 года перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), пачаў працаваць як [[ад’юнкт]]а, пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw" /><ref name="nlb" />. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad" />. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова галоўны рэдактар навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатар па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw" />. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) * Grzybowski J. Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007.An Outline History of the 13th (Belarusian) Battalion of the SD Auxiliary Police (Schutzmannschafts Bataillon der SD 13) Sep 2010 The Journal of Slavic Military Studies * Grzybowski J. Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J. Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowejCerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1. * Grzybowski J. Prasa i wydawnictwa Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na obczyźnie podczas Drugiej wojny światowej //Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. 2013, nr 7, s. 5. * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku // Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Między Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. — Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2015. — 335 с. — (Druga Europa; t. 7) * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.) // «Запісы БІНіМ» 2016, t. 38. * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej // Studia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa * Grzybowski J. Polskie cywilne duszpasterstwo prawosławne w Niemczech Zachodnich w latach 1945–1951 Jul 2016 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Grzybowski J. Ks. protoprezbiter płk Bazyli Martysz (1874-1945) – naczelny kapelan wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim Jan 2018 Elpis * Grzybowski J. Komitet Białoruski w Generalnym Gubernatorstwie (1940–1945) Nov 2018 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Грибовский.Ю. взатмоотношения русской та белорусской антикоммуннистической емиграции на западе в первое послевоенно десятилетие Dec 2018 Echa Przeszłości * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944) // Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939—1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, J. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski // 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 // W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 //«Res Historica», 2024, nr 58, s. 267—284. * Grzybowski J. Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] qkqucydqpcx89kb19nevffi2s6j50ua 5238004 5237994 2026-11-03T21:32:09Z ~2026-55903-86 176461 /* Працы */ 5238004 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2004 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ). У 2001—2005 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у ІГ НАНБ у Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Першая апублікаваная праца «Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны» (у суаўтарстве, Мінск, 2003). У 2005 годзе абаронена кандыдацкая дысертацыя «Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны» (зацверджана 5.4.2006)<ref>Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацверджана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. — Мінск, 2005. — 145, [33] л.</ref>. Потым выйшла манаграфія «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918—1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw" />. З 2008 года перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), пачаў працаваць як [[ад’юнкт]]а, пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw" /><ref name="nlb" />. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad" />. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова галоўны рэдактар навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатар па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw" />. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940)Published in: Rocznik Przemyski 2004 / Tom 40 / Numer 1 / p. 171 - 181 * Grzybowski J. Białorusini wśród uchodźców polskich na Środkowym Wschodzie i w Afryce Wschodniej w latach II wojny światowej Published in: Pamięć i Sprawiedliwość 2005 / Tom 4 / Numer 2 (8) / p. 329 - 345 * Grzybowski J. Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Grzybowski J. Białoruskie formacje zbrojne w służbie niemieckiej podczas II wojny światowej Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2008 / Tom 9 (60) / Numer 2 (222) / p. 89 - 122 * Grzybowski J. Białoruskie zbrojne podziemie antysowieckie w latach 1944-1956 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2009 / Tom 10 (61) / Numer 1 (226) / p. 115 - 142 * Grzybowski J. An Outline History of the 13th (Belarusian) Battalion of the SD Auxiliary Police (Schutzmannschafts Bataillon der SD 13) Sep 2010 The Journal of Slavic Military Studies * Grzybowski J. Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J. Duszpasterstwo prawosławne w Wojsku Polskim podczas wojny z bolszewicką Rosją, 1919-1920 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2011 / Tom 12 (63) / Numer 4 (237) / p. 193 - 201 * Grzybowski J. Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowejCerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1. * Grzybowski J. "OUN - UPA w Biełarusi. 1939-1953 gg. : dokumienty i matieriały", red. W. I. Adamuszko, Mińsk 2011 : [recenzja] Opublikowano w: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2012 / Tom 13 (64) / Numer 2 (240) / s. 204 - 206 * Grzybowski J. Prasa i wydawnictwa Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na obczyźnie podczas Drugiej wojny światowej //Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. 2013, nr 7, s. 5. * Jerzy Grzybowski, Joanna Kozłowska, WMiędzy Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. — Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2014. — 335 с. — (Druga Europa; t. 7) * Grzybowski J. Prawosławne duszpasterstwo wojskowe 2 Korpusu na terenie Włoch po zakończeniu działań wojennych (1945–1946) Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2014 / Tom 15 (66) / Numer 2 (248) / p. 103 - 118 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku // Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Działalność duszpasterska wojskowego biskupa prawosławnego Sawy (Sowietowa) w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w latach 1943-1947 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2015 / Tom 16 (67) / Numer 1 (251) / p. 75 - 98 * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.) // «Запісы БІНіМ» 2016, t. 38. * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej // Studia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa Rocznik Teologiczny 2016 / Tom 58 / Numer 2 / p. 243 - 267 * Grzybowski J. Polskie cywilne duszpasterstwo prawosławne w Niemczech Zachodnich w latach 1945–1951 Jul 2016 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Grzybowski J. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego Okręgu Korpusu I w latach 1922-1939 : wybrane zagadnienia Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2016 / Tom 17 (68) / Numer 2-3 (256-257) / p. 119 - 144 * Grzybowski J. Ks. protoprezbiter płk Bazyli Martysz (1874-1945) – naczelny kapelan wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim Jan 2018 Elpis * Grzybowski J. Komitet Białoruski w Generalnym Gubernatorstwie (1940–1945) Nov 2018 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Грибовский.Ю. взатмоотношения русской та белорусской антикоммуннистической емиграции на западе в первое послевоенно десятилетие Dec 2018 Echa Przeszłości * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944) // Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939—1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, J. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski // 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 // W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 //«Res Historica», 2024, nr 58, s. 267—284. * Grzybowski J. Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] rs5bnntrdxmf7vnblrtx2nfwfnoml1a 5238012 5238004 2026-11-03T21:43:42Z ~2026-55903-86 176461 /* Працы */ 5238012 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2004 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ). У 2001—2005 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у ІГ НАНБ у Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Першая апублікаваная праца «Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны» (у суаўтарстве, Мінск, 2003). У 2005 годзе абаронена кандыдацкая дысертацыя «Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны» (зацверджана 5.4.2006)<ref>Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацверджана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. — Мінск, 2005. — 145, [33] л.</ref>. Потым выйшла манаграфія «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918—1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw" />. З 2008 года перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), пачаў працаваць як [[ад’юнкт]]а, пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw" /><ref name="nlb" />. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad" />. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова галоўны рэдактар навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатар па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw" />. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) in: Rocznik Przemyski 2004 / Tom 40 / Numer 1 / p. 171 - 181 * Grzybowski J. Białorusini wśród uchodźców polskich na Środkowym Wschodzie i w Afryce Wschodniej w latach II wojny światowej. Published in: Pamięć i Sprawiedliwość 2005 / Tom 4 / Numer 2 (8) / p. 329 - 345 * Grzybowski J. Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Grzybowski J. Białoruskie formacje zbrojne w służbie niemieckiej podczas II wojny światowej : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2008 / Tom 9 (60) / Numer 2 (222) / p. 89 - 122 * Grzybowski J. Białoruskie zbrojne podziemie antysowieckie w latach 1944-1956 : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2009 / Tom 10 (61) / Numer 1 (226) / p. 115 - 142 * Grzybowski J. An Outline History of the 13th (Belarusian) Battalion of the SD Auxiliary Police (Schutzmannschafts Bataillon der SD 13) Sep 2010 The Journal of Slavic Military Studies * Grzybowski J. Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J. Duszpasterstwo prawosławne w Wojsku Polskim podczas wojny z bolszewicką Rosją, 1919-1920 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2011 / Tom 12 (63) / Numer 4 (237) / p. 193 - 201 * Grzybowski J. Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowej // Cerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1. * Grzybowski J. "OUN - UPA w Biełarusi. 1939-1953 gg. : dokumienty i matieriały", red. W. I. Adamuszko, Mińsk 2011 : [recenzja] Opublikowano w: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2012 / Tom 13 (64) / Numer 2 (240) / s. 204 - 206 * Grzybowski J. Prasa i wydawnictwa Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na obczyźnie podczas Drugiej wojny światowej // Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. 2013, nr 7, s. 5. * Jerzy Grzybowski, Joanna Kozłowska, WMiędzy Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. — Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2014. — 335 с. — (Druga Europa; t. 7) * Grzybowski J. Prawosławne duszpasterstwo wojskowe 2 Korpusu na terenie Włoch po zakończeniu działań wojennych (1945–1946) Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2014 / Tom 15 (66) / Numer 2 (248) / p. 103 - 118 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku // Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Działalność duszpasterska wojskowego biskupa prawosławnego Sawy (Sowietowa) w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w latach 1943-1947 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2015 / Tom 16 (67) / Numer 1 (251) / p. 75 - 98 * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.) // «Запісы БІНіМ» 2016, t. 38. * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej // Studia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa Rocznik Teologiczny 2016 / Tom 58 / Numer 2 / p. 243 - 267 * Grzybowski J. Polskie cywilne duszpasterstwo prawosławne w Niemczech Zachodnich w latach 1945–1951 Jul 2016 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Grzybowski J. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego Okręgu Korpusu I w latach 1922-1939 : wybrane zagadnienia Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2016 / Tom 17 (68) / Numer 2-3 (256-257) / p. 119 - 144 * Grzybowski J. Ks. protoprezbiter płk Bazyli Martysz (1874-1945) – naczelny kapelan wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim Jan 2018 Elpis * Grzybowski J. Komitet Białoruski w Generalnym Gubernatorstwie (1940–1945) Nov 2018 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Грибовский.Ю. взатмоотношения русской та белорусской антикоммуннистической емиграции на западе в первое послевоенно десятилетие Dec 2018 Echa Przeszłości * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944) // Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939—1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, J. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski // 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 // W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 //«Res Historica», 2024, nr 58, s. 267—284. * Grzybowski J. Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] iezrjdisnk85mmzx5jv71ufl0jwvydj 5238016 5238012 2026-11-03T21:45:02Z ~2026-55903-86 176461 /* Працы */ 5238016 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2004 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ). У 2001—2005 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у ІГ НАНБ у Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Першая апублікаваная праца «Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны» (у суаўтарстве, Мінск, 2003). У 2005 годзе абаронена кандыдацкая дысертацыя «Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны» (зацверджана 5.4.2006)<ref>Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацверджана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. — Мінск, 2005. — 145, [33] л.</ref>. Потым выйшла манаграфія «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918—1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw" />. З 2008 года перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), пачаў працаваць як [[ад’юнкт]]а, пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw" /><ref name="nlb" />. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad" />. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова галоўны рэдактар навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатар па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw" />. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) in: Rocznik Przemyski 2004 / Tom 40 / Numer 1 / p. 171 - 181 * Grzybowski J. Białorusini wśród uchodźców polskich na Środkowym Wschodzie i w Afryce Wschodniej w latach II wojny światowej. Published in: Pamięć i Sprawiedliwość 2005 / Tom 4 / Numer 2 (8) / p. 329 - 345 * Grzybowski J. Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Grzybowski J. Białoruskie formacje zbrojne w służbie niemieckiej podczas II wojny światowej : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2008 / Tom 9 (60) / Numer 2 (222) / p. 89 - 122 * Grzybowski J. Białoruskie zbrojne podziemie antysowieckie w latach 1944-1956 : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2009 / Tom 10 (61) / Numer 1 (226) / p. 115 - 142 * Grzybowski J. An Outline History of the 13th (Belarusian) Battalion of the SD Auxiliary Police (Schutzmannschafts Bataillon der SD 13) Sep 2010 The Journal of Slavic Military Studies * Grzybowski J. Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J. Duszpasterstwo prawosławne w Wojsku Polskim podczas wojny z bolszewicką Rosją, 1919-1920 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2011 / Tom 12 (63) / Numer 4 (237) / p. 193 - 201 * Grzybowski J. Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowej // Cerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1. * Grzybowski J. "OUN - UPA w Biełarusi. 1939-1953 gg. : dokumienty i matieriały", red. W. I. Adamuszko, Mińsk 2011 : [recenzja] Opublikowano w: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2012 / Tom 13 (64) / Numer 2 (240) / s. 204 - 206 * Grzybowski J. Prasa i wydawnictwa Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na obczyźnie podczas Drugiej wojny światowej // Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. 2013, nr 7, s. 5. * Jerzy Grzybowski, Joanna Kozłowska, WMiędzy Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. — Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2014. — 335 с. — (Druga Europa; t. 7) * Grzybowski J. Prawosławne duszpasterstwo wojskowe 2 Korpusu na terenie Włoch po zakończeniu działań wojennych (1945–1946) Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2014 / Tom 15 (66) / Numer 2 (248) / p. 103 - 118 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku // Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Działalność duszpasterska wojskowego biskupa prawosławnego Sawy (Sowietowa) w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w latach 1943-1947 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2015 / Tom 16 (67) / Numer 1 (251) / p. 75 - 98 * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.) // «Запісы БІНіМ» (таксама «Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва») — 2016, t. 38. * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej // Studia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa Rocznik Teologiczny 2016 / Tom 58 / Numer 2 / p. 243 - 267 * Grzybowski J. Polskie cywilne duszpasterstwo prawosławne w Niemczech Zachodnich w latach 1945–1951 Jul 2016 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Grzybowski J. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego Okręgu Korpusu I w latach 1922-1939 : wybrane zagadnienia Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2016 / Tom 17 (68) / Numer 2-3 (256-257) / p. 119 - 144 * Grzybowski J. Ks. protoprezbiter płk Bazyli Martysz (1874-1945) – naczelny kapelan wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim Jan 2018 Elpis * Grzybowski J. Komitet Białoruski w Generalnym Gubernatorstwie (1940–1945) Nov 2018 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Грибовский.Ю. взатмоотношения русской та белорусской антикоммуннистической емиграции на западе в первое послевоенно десятилетие Dec 2018 Echa Przeszłości * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944) // Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939—1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, J. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski // 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 // W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 //«Res Historica», 2024, nr 58, s. 267—284. * Grzybowski J. Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] sd6vx3lg5p8opi0qjojalfpivxjerno 5238032 5238016 2026-11-03T22:10:28Z ~2026-55903-86 176461 /* Працы */ 5238032 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2004 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ). У 2001—2005 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у ІГ НАНБ у Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Першая апублікаваная праца «Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны» (у суаўтарстве, Мінск, 2003). У 2005 годзе абаронена кандыдацкая дысертацыя «Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны» (зацверджана 5.4.2006)<ref>Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацверджана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. — Мінск, 2005. — 145, [33] л.</ref>. Потым выйшла манаграфія «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918—1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw" />. З 2008 года перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), пачаў працаваць як [[ад’юнкт]]а, пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw" /><ref name="nlb" />. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad" />. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова галоўны рэдактар навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатар па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw" />. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) in: Rocznik Przemyski 2004 / Tom 40 / Numer 1 / p. 171 - 181 * Grzybowski J. Białorusini wśród uchodźców polskich na Środkowym Wschodzie i w Afryce Wschodniej w latach II wojny światowej. Published in: Pamięć i Sprawiedliwość 2005 / Tom 4 / Numer 2 (8) / p. 329 - 345 * Grzybowski J. Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Grzybowski J. Białoruskie formacje zbrojne w służbie niemieckiej podczas II wojny światowej : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2008 / Tom 9 (60) / Numer 2 (222) / p. 89 - 122 * Grzybowski J. Białoruskie zbrojne podziemie antysowieckie w latach 1944-1956 : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2009 / Tom 10 (61) / Numer 1 (226) / p. 115 - 142 * Grzybowski J. An Outline History of the 13th (Belarusian) Battalion of the SD Auxiliary Police (Schutzmannschafts Bataillon der SD 13) Sep 2010 The Journal of Slavic Military Studies * Grzybowski J., Ambasada RP w Kujbyszewie wobec problemu obywateli polskich narodowości białoruskiej i ukraińskiej w ZSRR w latach 1941-1943 [w:] Polska dyplomacja na Wschodzie w XX – początkach XXI wieku, red.: H. Stroński, G. Seroczyński, Olsztyn-Charków 2010. * Grzybowski J. Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J. Duszpasterstwo prawosławne w Wojsku Polskim podczas wojny z bolszewicką Rosją, 1919-1920 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2011 / Tom 12 (63) / Numer 4 (237) / p. 193 - 201 * Grzybowski J. Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowej // Cerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1. * Grzybowski J. "OUN - UPA w Biełarusi. 1939-1953 gg. : dokumienty i matieriały", red. W. I. Adamuszko, Mińsk 2011 : [recenzja] Opublikowano w: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2012 / Tom 13 (64) / Numer 2 (240) / s. 204 - 206 * Grzybowski J. Prasa i wydawnictwa Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na obczyźnie podczas Drugiej wojny światowej // Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. 2013, nr 7, s. 5. * Jerzy Grzybowski, Joanna Kozłowska, WMiędzy Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. — Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2014. — 335 с. — (Druga Europa; t. 7) * Grzybowski J. Prawosławne duszpasterstwo wojskowe 2 Korpusu na terenie Włoch po zakończeniu działań wojennych (1945–1946) Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2014 / Tom 15 (66) / Numer 2 (248) / p. 103 - 118 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku // Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Działalność duszpasterska wojskowego biskupa prawosławnego Sawy (Sowietowa) w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w latach 1943-1947 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2015 / Tom 16 (67) / Numer 1 (251) / p. 75 - 98 * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.) // «Запісы БІНіМ» (таксама «Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва») — 2016, t. 38. * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej // Studia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu.(zarys problemu)”. Studia Ucrainica Varsoviensia, t. 4, 2016, ss. 509-523. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa Rocznik Teologiczny 2016 / Tom 58 / Numer 2 / p. 243 - 267 * Grzybowski J. Polskie cywilne duszpasterstwo prawosławne w Niemczech Zachodnich w latach 1945–1951 Jul 2016 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Grzybowski J. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego Okręgu Korpusu I w latach 1922-1939 : wybrane zagadnienia Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2016 / Tom 17 (68) / Numer 2-3 (256-257) / p. 119 - 144 * Grzybowski J. Ks. protoprezbiter płk Bazyli Martysz (1874-1945) – naczelny kapelan wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim Jan 2018 Elpis * Grzybowski J. Komitet Białoruski w Generalnym Gubernatorstwie (1940–1945) Nov 2018 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Грибовский.Ю. взатмоотношения русской та белорусской антикоммуннистической емиграции на западе в первое послевоенно десятилетие Dec 2018 Echa Przeszłości * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944) // Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939—1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, J. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski // 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 // W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 //«Res Historica», 2024, nr 58, s. 267—284. * Grzybowski J. Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] 5iwbtznmk8ts37pnzdn5gp6p25xc8a5 5238035 5238032 2026-11-03T22:29:06Z ~2026-55903-86 176461 /* Працы */ 5238035 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2004 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ). У 2001—2005 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у ІГ НАНБ у Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Першая апублікаваная праца «Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны» (у суаўтарстве, Мінск, 2003). У 2005 годзе абаронена кандыдацкая дысертацыя «Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны» (зацверджана 5.4.2006)<ref>Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацверджана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. — Мінск, 2005. — 145, [33] л.</ref>. Потым выйшла манаграфія «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918—1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw" />. З 2008 года перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), пачаў працаваць як [[ад’юнкт]]а, пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw" /><ref name="nlb" />. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad" />. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова галоўны рэдактар навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатар па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw" />. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) in: Rocznik Przemyski 2004 / Tom 40 / Numer 1 / p. 171 - 181 * Grzybowski J. Białorusini wśród uchodźców polskich na Środkowym Wschodzie i w Afryce Wschodniej w latach II wojny światowej. Published in: Pamięć i Sprawiedliwość 2005 / Tom 4 / Numer 2 (8) / p. 329 - 345 * Grzybowski J. Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Grzybowski J. Białoruskie formacje zbrojne w służbie niemieckiej podczas II wojny światowej : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2008 / Tom 9 (60) / Numer 2 (222) / p. 89 - 122 * Grzybowski J. Białoruskie zbrojne podziemie antysowieckie w latach 1944-1956 : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2009 / Tom 10 (61) / Numer 1 (226) / p. 115 - 142 * Grzybowski J. An Outline History of the 13th (Belarusian) Battalion of the SD Auxiliary Police (Schutzmannschafts Bataillon der SD 13) Sep 2010 The Journal of Slavic Military Studies * Grzybowski J., Ambasada RP w Kujbyszewie wobec problemu obywateli polskich narodowości białoruskiej i ukraińskiej w ZSRR w latach 1941-1943 [w:] Polska dyplomacja na Wschodzie w XX – początkach XXI wieku, red.: H. Stroński, G. Seroczyński, Olsztyn-Charków 2010. * Grzybowski, J. (2010). Żołnierze wyznania prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej. Polski Żołnierz Prawosławny (t. 3, s. 14). * Grzybowski J. Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J. Duszpasterstwo prawosławne w Wojsku Polskim podczas wojny z bolszewicką Rosją, 1919-1920 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2011 / Tom 12 (63) / Numer 4 (237) / p. 193 - 201 * Grzybowski J. Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowej // Cerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1. * Grzybowski J. "OUN - UPA w Biełarusi. 1939-1953 gg. : dokumienty i matieriały", red. W. I. Adamuszko, Mińsk 2011 : [recenzja] Opublikowano w: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2012 / Tom 13 (64) / Numer 2 (240) / s. 204 - 206 * Grzybowski J. Prasa i wydawnictwa Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na obczyźnie podczas Drugiej wojny światowej // Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. 2013, nr 7, s. 5. * Jerzy Grzybowski, Joanna Kozłowska, WMiędzy Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. — Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2014. — 335 с. — (Druga Europa; t. 7) * Grzybowski J. Prawosławne duszpasterstwo wojskowe 2 Korpusu na terenie Włoch po zakończeniu działań wojennych (1945–1946) Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2014 / Tom 15 (66) / Numer 2 (248) / p. 103 - 118 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku // Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Działalność duszpasterska wojskowego biskupa prawosławnego Sawy (Sowietowa) w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w latach 1943-1947 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2015 / Tom 16 (67) / Numer 1 (251) / p. 75 - 98 * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.) // «Запісы БІНіМ» (таксама «Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва») — 2016, t. 38. * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej // Studia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu.(zarys problemu)”. Studia Ucrainica Varsoviensia, t. 4, 2016, ss. 509-523. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa Rocznik Teologiczny 2016 / Tom 58 / Numer 2 / p. 243 - 267 * Grzybowski J. Polskie cywilne duszpasterstwo prawosławne w Niemczech Zachodnich w latach 1945–1951 Jul 2016 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Grzybowski J. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego Okręgu Korpusu I w latach 1922-1939 : wybrane zagadnienia Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2016 / Tom 17 (68) / Numer 2-3 (256-257) / p. 119 - 144 * Grzybowski J. Ks. protoprezbiter płk Bazyli Martysz (1874-1945) – naczelny kapelan wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim Jan 2018 Elpis * Grzybowski J. Komitet Białoruski w Generalnym Gubernatorstwie (1940–1945) Nov 2018 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Грибовский.Ю. взатмоотношения русской та белорусской антикоммуннистической емиграции на западе в первое послевоенно десятилетие Dec 2018 Echa Przeszłości * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944) // Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939—1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, J. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski, J. Białoruski ruch niepodległościowy w czasie II wojny światowej. Warszawa, 2021. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski // 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 // W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 //«Res Historica», 2024, nr 58, s. 267—284. * Grzybowski J. Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] qgvdeyqip06x63e3cxwjh2o6t19p0zs 5238038 5238035 2026-11-03T22:37:53Z ~2026-55903-86 176461 /* Працы */ 5238038 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2004 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ). У 2001—2005 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у ІГ НАНБ у Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Першая апублікаваная праца «Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны» (у суаўтарстве, Мінск, 2003). У 2005 годзе абаронена кандыдацкая дысертацыя «Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны» (зацверджана 5.4.2006)<ref>Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацверджана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. — Мінск, 2005. — 145, [33] л.</ref>. Потым выйшла манаграфія «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918—1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw" />. З 2008 года перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), пачаў працаваць як [[ад’юнкт]]а, пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw" /><ref name="nlb" />. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad" />. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова галоўны рэдактар навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатар па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw" />. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) in: Rocznik Przemyski 2004 / Tom 40 / Numer 1 / p. 171 - 181 * Grzybowski J. Białorusini wśród uchodźców polskich na Środkowym Wschodzie i w Afryce Wschodniej w latach II wojny światowej. Published in: Pamięć i Sprawiedliwość 2005 / Tom 4 / Numer 2 (8) / p. 329 - 345 * Grzybowski J. Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Grzybowski J. Białoruskie formacje zbrojne w służbie niemieckiej podczas II wojny światowej : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2008 / Tom 9 (60) / Numer 2 (222) / p. 89 - 122 * Grzybowski J. Białoruskie zbrojne podziemie antysowieckie w latach 1944-1956 : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2009 / Tom 10 (61) / Numer 1 (226) / p. 115 - 142 * Grzybowski J. An Outline History of the 13th (Belarusian) Battalion of the SD Auxiliary Police (Schutzmannschafts Bataillon der SD 13) Sep 2010 The Journal of Slavic Military Studies * Grzybowski J., Ambasada RP w Kujbyszewie wobec problemu obywateli polskich narodowości białoruskiej i ukraińskiej w ZSRR w latach 1941-1943 [w:] Polska dyplomacja na Wschodzie w XX – początkach XXI wieku, red.: H. Stroński, G. Seroczyński, Olsztyn-Charków 2010. * Grzybowski, J. (2010). Żołnierze wyznania prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej. Polski Żołnierz Prawosławny (t. 3, s. 14). * Grzybowski J. Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J. Duszpasterstwo prawosławne w Wojsku Polskim podczas wojny z bolszewicką Rosją, 1919-1920 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2011 / Tom 12 (63) / Numer 4 (237) / p. 193 - 201 * Grzybowski J. Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowej // Cerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1. * Grzybowski J. "OUN - UPA w Biełarusi. 1939-1953 gg. : dokumienty i matieriały", red. W. I. Adamuszko, Mińsk 2011 : [recenzja] Opublikowano w: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2012 / Tom 13 (64) / Numer 2 (240) / s. 204 - 206 * Grzybowski J. Prasa i wydawnictwa Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na obczyźnie podczas Drugiej wojny światowej // Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. 2013, nr 7, s. 5. * Jerzy Grzybowski, Joanna Kozłowska, WMiędzy Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. — Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2014. — 335 с. — (Druga Europa; t. 7) * Grzybowski J. Prawosławne duszpasterstwo wojskowe 2 Korpusu na terenie Włoch po zakończeniu działań wojennych (1945–1946) Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2014 / Tom 15 (66) / Numer 2 (248) / p. 103 - 118 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku // Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Działalność duszpasterska wojskowego biskupa prawosławnego Sawy (Sowietowa) w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w latach 1943-1947 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2015 / Tom 16 (67) / Numer 1 (251) / p. 75 - 98 * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.) // «Запісы БІНіМ» (таксама «Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва») — 2016, t. 38. * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej // Studia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu.(zarys problemu)”. Studia Ucrainica Varsoviensia, t. 4, 2016, ss. 509-523. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa Rocznik Teologiczny 2016 / Tom 58 / Numer 2 / p. 243 - 267 * Grzybowski J. Polskie cywilne duszpasterstwo prawosławne w Niemczech Zachodnich w latach 1945–1951 Jul 2016 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Grzybowski J. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego Okręgu Korpusu I w latach 1922-1939 : wybrane zagadnienia Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2016 / Tom 17 (68) / Numer 2-3 (256-257) / p. 119 - 144 * Grzybowski J. Ks. protoprezbiter płk Bazyli Martysz (1874-1945) – naczelny kapelan wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim Jan 2018 Elpis * Grzybowski J. Komitet Białoruski w Generalnym Gubernatorstwie (1940–1945) Nov 2018 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Грибовский.Ю. взатмоотношения русской та белорусской антикоммуннистической емиграции на западе в первое послевоенно десятилетие Dec 2018 Echa Przeszłości * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944) // Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939—1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, J. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski, J. Białoruski ruch niepodległościowy w czasie II wojny światowej. Warszawa, 2021. * Grzybowski, Emigracja zarobkowa z Polski na Łotwę i do Estonii w latach 1928 –1939,. Warszawa 2021 * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 // W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J. Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski // 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 //«Res Historica», 2024, nr 58, s. 267—284. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] kdzinieluzbt9cxijdlf6iaj2g9mtlb 5238231 5238038 2026-11-04T10:56:39Z ~2026-58846-77 176481 5238231 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2004 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ). У 2001—2005 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у ІГ НАНБ у Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Першая апублікаваная праца «Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны» (у суаўтарстве, Мінск, 2003). У 2005 годзе абаронена кандыдацкая дысертацыя «Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны» (зацверджана 5.4.2006)<ref>Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацверджана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. — Мінск, 2005. — 145, [33] л.</ref>. Потым выйшла манаграфія «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918—1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw" />. З 2008 года перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), пачаў працаваць як [[ад’юнкт]]а, пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw" /><ref name="nlb" />. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad" />. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова галоўны рэдактар навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатар па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw" />. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) in: Rocznik Przemyski 2004 / Tom 40 / Numer 1 / p. 171 - 181 * Grzybowski J. Białorusini wśród uchodźców polskich na Środkowym Wschodzie i w Afryce Wschodniej w latach II wojny światowej. Published in: Pamięć i Sprawiedliwość 2005 / Tom 4 / Numer 2 (8) / p. 329 - 345. * Грыбоўскі Ю. Беларусь ! ў бітве за Монтэ - Касіна : арт . , дак . Мінск, 2006 ; * Grzybowski J. Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Grzybowski J. Białoruskie formacje zbrojne w służbie niemieckiej podczas II wojny światowej : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2008 / Tom 9 (60) / Numer 2 (222) / p. 89 - 122 * Grzybowski J. Białoruskie zbrojne podziemie antysowieckie w latach 1944-1956 : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2009 / Tom 10 (61) / Numer 1 (226) / p. 115 - 142 * Grzybowski J. An Outline History of the 13th (Belarusian) Battalion of the SD Auxiliary Police (Schutzmannschafts Bataillon der SD 13) Sep 2010 The Journal of Slavic Military Studies * Grzybowski J., Ambasada RP w Kujbyszewie wobec problemu obywateli polskich narodowości białoruskiej i ukraińskiej w ZSRR w latach 1941-1943 [w:] Polska dyplomacja na Wschodzie w XX – początkach XXI wieku, red.: H. Stroński, G. Seroczyński, Olsztyn-Charków 2010. * Grzybowski, J. (2010). Żołnierze wyznania prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej. Polski Żołnierz Prawosławny (t. 3, s. 14). * Grzybowski J. Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J. Duszpasterstwo prawosławne w Wojsku Polskim podczas wojny z bolszewicką Rosją, 1919-1920 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2011 / Tom 12 (63) / Numer 4 (237) / p. 193 - 201 * Grzybowski J. Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowej // Cerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1. * Grzybowski J. "OUN - UPA w Biełarusi. 1939-1953 gg. : dokumienty i matieriały", red. W. I. Adamuszko, Mińsk 2011 : [recenzja] Opublikowano w: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2012 / Tom 13 (64) / Numer 2 (240) / s. 204 - 206 * Grzybowski J. Prasa i wydawnictwa Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na obczyźnie podczas Drugiej wojny światowej // Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. 2013, nr 7, s. 5. * Jerzy Grzybowski, Joanna Kozłowska, WMiędzy Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. — Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2014. — 335 с. — (Druga Europa; t. 7) * Grzybowski J. Prawosławne duszpasterstwo wojskowe 2 Korpusu na terenie Włoch po zakończeniu działań wojennych (1945–1946) Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2014 / Tom 15 (66) / Numer 2 (248) / p. 103 - 118 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku // Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Działalność duszpasterska wojskowego biskupa prawosławnego Sawy (Sowietowa) w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w latach 1943-1947 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2015 / Tom 16 (67) / Numer 1 (251) / p. 75 - 98 * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.) // «Запісы БІНіМ» (таксама «Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва») — 2016, t. 38. * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej // Studia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu.(zarys problemu)”. Studia Ucrainica Varsoviensia, t. 4, 2016, ss. 509-523. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa Rocznik Teologiczny 2016 / Tom 58 / Numer 2 / p. 243 - 267 * Grzybowski J. Polskie cywilne duszpasterstwo prawosławne w Niemczech Zachodnich w latach 1945–1951 Jul 2016 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Grzybowski J. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego Okręgu Korpusu I w latach 1922-1939 : wybrane zagadnienia Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2016 / Tom 17 (68) / Numer 2-3 (256-257) / p. 119 - 144 * Grzybowski J. Ks. protoprezbiter płk Bazyli Martysz (1874-1945) – naczelny kapelan wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim Jan 2018 Elpis * Grzybowski J. Komitet Białoruski w Generalnym Gubernatorstwie (1940–1945) Nov 2018 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Грибовский.Ю. взатмоотношения русской та белорусской антикоммуннистической емиграции на западе в первое послевоенно десятилетие Dec 2018 Echa Przeszłości * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944) // Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939—1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, J. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski, J. Białoruski ruch niepodległościowy w czasie II wojny światowej. Warszawa, 2021. * Grzybowski, Emigracja zarobkowa z Polski na Łotwę i do Estonii w latach 1928 –1939,. Warszawa 2021 * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 // W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J. Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski // 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 //«Res Historica», 2024, nr 58, s. 267—284. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] 7uzwqm7d8w9luxp4lu9uxnkbs8syzdk 5238235 5238231 2026-11-04T11:07:03Z ~2026-58846-77 176481 /* Працы */ 5238235 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2004 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ). У 2001—2005 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у ІГ НАНБ у Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Першая апублікаваная праца «Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны» (у суаўтарстве, Мінск, 2003). У 2005 годзе абаронена кандыдацкая дысертацыя «Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны» (зацверджана 5.4.2006)<ref>Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацверджана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. — Мінск, 2005. — 145, [33] л.</ref>. Потым выйшла манаграфія «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918—1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw" />. З 2008 года перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), пачаў працаваць як [[ад’юнкт]]а, пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw" /><ref name="nlb" />. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad" />. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова галоўны рэдактар навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатар па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw" />. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) in: Rocznik Przemyski 2004 / Tom 40 / Numer 1 / p. 171 - 181 * Grzybowski J. Białorusini wśród uchodźców polskich na Środkowym Wschodzie i w Afryce Wschodniej w latach II wojny światowej. Published in: Pamięć i Sprawiedliwość 2005 / Tom 4 / Numer 2 (8) / p. 329 - 345. * Грыбоўскі Ю. Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна: Артыкулы, дакумэнты Мінск, 2006. * Grzybowski J. Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Grzybowski J. Białoruskie formacje zbrojne w służbie niemieckiej podczas II wojny światowej : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2008 / Tom 9 (60) / Numer 2 (222) / p. 89 - 122 * Grzybowski J. Białoruskie zbrojne podziemie antysowieckie w latach 1944-1956 : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2009 / Tom 10 (61) / Numer 1 (226) / p. 115 - 142 * Grzybowski J. An Outline History of the 13th (Belarusian) Battalion of the SD Auxiliary Police (Schutzmannschafts Bataillon der SD 13) Sep 2010 The Journal of Slavic Military Studies * Grzybowski J., Ambasada RP w Kujbyszewie wobec problemu obywateli polskich narodowości białoruskiej i ukraińskiej w ZSRR w latach 1941-1943 [w:] Polska dyplomacja na Wschodzie w XX – początkach XXI wieku, red.: H. Stroński, G. Seroczyński, Olsztyn-Charków 2010. * Grzybowski, J. (2010). Żołnierze wyznania prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej. Polski Żołnierz Prawosławny (t. 3, s. 14). * Grzybowski J. Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J. Duszpasterstwo prawosławne w Wojsku Polskim podczas wojny z bolszewicką Rosją, 1919-1920 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2011 / Tom 12 (63) / Numer 4 (237) / p. 193 - 201 * Grzybowski J. Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowej // Cerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1. * Grzybowski J. "OUN - UPA w Biełarusi. 1939-1953 gg. : dokumienty i matieriały", red. W. I. Adamuszko, Mińsk 2011 : [recenzja] Opublikowano w: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2012 / Tom 13 (64) / Numer 2 (240) / s. 204 - 206 * Grzybowski J. Prasa i wydawnictwa Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na obczyźnie podczas Drugiej wojny światowej // Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. 2013, nr 7, s. 5. * Jerzy Grzybowski, Joanna Kozłowska, WMiędzy Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. — Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2014. — 335 с. — (Druga Europa; t. 7) * Grzybowski J. Prawosławne duszpasterstwo wojskowe 2 Korpusu na terenie Włoch po zakończeniu działań wojennych (1945–1946) Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2014 / Tom 15 (66) / Numer 2 (248) / p. 103 - 118 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku // Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Działalność duszpasterska wojskowego biskupa prawosławnego Sawy (Sowietowa) w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w latach 1943-1947 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2015 / Tom 16 (67) / Numer 1 (251) / p. 75 - 98 * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.) // «Запісы БІНіМ» (таксама «Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва») — 2016, t. 38. * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej // Studia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu.(zarys problemu)”. Studia Ucrainica Varsoviensia, t. 4, 2016, ss. 509-523. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa Rocznik Teologiczny 2016 / Tom 58 / Numer 2 / p. 243 - 267 * Grzybowski J. Polskie cywilne duszpasterstwo prawosławne w Niemczech Zachodnich w latach 1945–1951 Jul 2016 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Grzybowski J. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego Okręgu Korpusu I w latach 1922-1939 : wybrane zagadnienia Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2016 / Tom 17 (68) / Numer 2-3 (256-257) / p. 119 - 144 * Grzybowski J. Ks. protoprezbiter płk Bazyli Martysz (1874-1945) – naczelny kapelan wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim Jan 2018 Elpis * Grzybowski J. Komitet Białoruski w Generalnym Gubernatorstwie (1940–1945) Nov 2018 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Грибовский.Ю. взатмоотношения русской та белорусской антикоммуннистической емиграции на западе в первое послевоенно десятилетие Dec 2018 Echa Przeszłości * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944) // Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939—1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, J. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski, J. Białoruski ruch niepodległościowy w czasie II wojny światowej. Warszawa, 2021. * Grzybowski, Emigracja zarobkowa z Polski na Łotwę i do Estonii w latach 1928 –1939,. Warszawa 2021 * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 // W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J. Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski // 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 //«Res Historica», 2024, nr 58, s. 267—284. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] jkrr5biqbs8x6jd74a3vst2dr6acxh4 5238239 5238235 2026-11-04T11:28:42Z ~2026-58846-77 176481 /* Працы */ 5238239 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2004 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ). У 2001—2005 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у ІГ НАНБ у Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Першая апублікаваная праца «Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны» (у суаўтарстве, Мінск, 2003). У 2005 годзе абаронена кандыдацкая дысертацыя «Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны» (зацверджана 5.4.2006)<ref>Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацверджана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. — Мінск, 2005. — 145, [33] л.</ref>. Потым выйшла манаграфія «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918—1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw" />. З 2008 года перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), пачаў працаваць як [[ад’юнкт]]а, пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw" /><ref name="nlb" />. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad" />. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова галоўны рэдактар навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатар па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw" />. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Грыбоўскі, Ю. Таўро няслаўя на змагарох з гітлерызмам // Наша Ніва. № 36 (192), 4 — 11 верасьня 2000 г. Grzybowski, J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) in: Rocznik Przemyski 2004 / Tom 40 / Numer 1 / p. 171 - 181 * Grzybowski J. Białorusini wśród uchodźców polskich na Środkowym Wschodzie i w Afryce Wschodniej w latach II wojny światowej. Published in: Pamięć i Sprawiedliwość 2005 / Tom 4 / Numer 2 (8) / p. 329 - 345. * Грыбоўскі Ю. Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна: Артыкулы, дакумэнты Мінск, 2006. * Грыбоўскі, Ю. Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фарміраван- нях 1918–1945. – СПб. : Неўскі прасцяг, 2006. * Grzybowski J. Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Грыбоўскі Ю. Беларускі легіён СС: міфы і рэчаіснасць. // Беларускі гістарычны агляд : навуковы часопіс / заснавальнік Г. Сагановіч. — Мінск ; Вільня, 2007 Т.14 Сш.1-2. * Grzybowski J. Białoruskie formacje zbrojne w służbie niemieckiej podczas II wojny światowej : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2008 / Tom 9 (60) / Numer 2 (222) / p. 89 - 122 * Grzybowski J. Białoruskie zbrojne podziemie antysowieckie w latach 1944-1956 : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2009 / Tom 10 (61) / Numer 1 (226) / p. 115 - 142 * Grzybowski J. An Outline History of the 13th (Belarusian) Battalion of the SD Auxiliary Police (Schutzmannschafts Bataillon der SD 13) Sep 2010 The Journal of Slavic Military Studies * Grzybowski J., Ambasada RP w Kujbyszewie wobec problemu obywateli polskich narodowości białoruskiej i ukraińskiej w ZSRR w latach 1941-1943 [w:] Polska dyplomacja na Wschodzie w XX – początkach XXI wieku, red.: H. Stroński, G. Seroczyński, Olsztyn-Charków 2010. * Grzybowski, J. (2010). Żołnierze wyznania prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej. Polski Żołnierz Prawosławny (t. 3, s. 14). * Grzybowski J. Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J. Duszpasterstwo prawosławne w Wojsku Polskim podczas wojny z bolszewicką Rosją, 1919-1920 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2011 / Tom 12 (63) / Numer 4 (237) / p. 193 - 201 * Grzybowski J. Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowej // Cerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1. * Grzybowski J. "OUN - UPA w Biełarusi. 1939-1953 gg. : dokumienty i matieriały", red. W. I. Adamuszko, Mińsk 2011 : [recenzja] Opublikowano w: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2012 / Tom 13 (64) / Numer 2 (240) / s. 204 - 206 * Grzybowski J. Prasa i wydawnictwa Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na obczyźnie podczas Drugiej wojny światowej // Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. 2013, nr 7, s. 5. * Jerzy Grzybowski, Joanna Kozłowska, WMiędzy Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. — Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2014. — 335 с. — (Druga Europa; t. 7) * Grzybowski J. Prawosławne duszpasterstwo wojskowe 2 Korpusu na terenie Włoch po zakończeniu działań wojennych (1945–1946) Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2014 / Tom 15 (66) / Numer 2 (248) / p. 103 - 118 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku // Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Działalność duszpasterska wojskowego biskupa prawosławnego Sawy (Sowietowa) w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w latach 1943-1947 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2015 / Tom 16 (67) / Numer 1 (251) / p. 75 - 98 * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.) // «Запісы БІНіМ» (таксама «Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва») — 2016, t. 38. * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej // Studia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu.(zarys problemu)”. Studia Ucrainica Varsoviensia, t. 4, 2016, ss. 509-523. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa Rocznik Teologiczny 2016 / Tom 58 / Numer 2 / p. 243 - 267 * Grzybowski J. Polskie cywilne duszpasterstwo prawosławne w Niemczech Zachodnich w latach 1945–1951 Jul 2016 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Grzybowski J. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego Okręgu Korpusu I w latach 1922-1939 : wybrane zagadnienia Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2016 / Tom 17 (68) / Numer 2-3 (256-257) / p. 119 - 144 * Grzybowski J. Ks. protoprezbiter płk Bazyli Martysz (1874-1945) – naczelny kapelan wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim Jan 2018 Elpis * Grzybowski J. Komitet Białoruski w Generalnym Gubernatorstwie (1940–1945) Nov 2018 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Грибовский.Ю. взатмоотношения русской та белорусской антикоммуннистической емиграции на западе в первое послевоенно десятилетие Dec 2018 Echa Przeszłości * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944) // Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939—1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, J. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski, J. Białoruski ruch niepodległościowy w czasie II wojny światowej. Warszawa, 2021. * Grzybowski, Emigracja zarobkowa z Polski na Łotwę i do Estonii w latach 1928 –1939,. Warszawa 2021 * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 // W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J. Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski // 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 //«Res Historica», 2024, nr 58, s. 267—284. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] 425ltegpvoe0ehg1ijgdwrx2x9b2e3f 5238240 5238239 2026-11-04T11:30:01Z ~2026-58846-77 176481 /* Працы */ 5238240 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Грыбоўскі}} {{Навуковец}} '''Ю́рый Васі́левіч Грыбо́ўскі''' ({{lang-pl|Jerzy Grzybowski}}; нар. [[1979]], в. [[Забрэззе]], [[Валожынскі раён]])&nbsp;— беларускі і польскі [[гісторык]], [[прафесар]], [[доктар габілітаваны]]. Даследчык ваеннай, палітычнай і рэлігійнай гісторыі краін [[Цэнтральная Еўропа|Цэнтральнай]] і [[Усходняя Еўропа|Усходняй Еўропы]] ў XX стагоддзі<ref name="uw">{{cite web|url=https://esw.uw.edu.pl/pracownicy/spis-pracownikow/jerzy-grzybowski/|title=prof. dr hab. Jerzy Grzybowski|publisher=Варшаўскі ўніверсітэт|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. == Біяграфія == Нарадзіўся ў 1979 годзе ў вёсцы [[Забрэззе]] [[Валожынскі раён|Валожынскага раёна]] [[Мінская вобласць|Мінскай вобласці]]<ref name="nlb">{{cite web|url=http://unicat.nlb.by/opac/pls/dict.prn_ref?tu=r&tq=v0&name_view=va_aall&a001=BY-NLB-ar2445571&strq=l_siz=20|title=Грыбоўскі, Юрый Васільевіч (кандыдат гістарычных навук ; нар. 1979)|publisher=Нацыянальная бібліятэка Беларусі|lang=be|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. У 2001 годзе скончыў [[гістарычны факультэт БДУ|гістарычны факультэт]] [[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта]]. У 2004 годзе скончыў аспірантуру [[Інстытут гісторыі НАН Беларусі|Інстытута гісторыі]] [[Нацыянальная акадэмія навук Беларусі|Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі]] (ІГ НАНБ). У 2001—2005 гадах працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам у ІГ НАНБ у Мінску<ref name="nlb"/><ref name="przeglad">{{cite web|url=https://przegladbaltycki.pl/jerzy-grzybowski-lotewscy-bialorusini-nie-zaprzestali-aktywnosci-nawet-w-czasach-okupacji-niemieckiej-czesc-2/|title=Jerzy Grzybowski: Łotewscy Białorusini nie zaprzestali aktywności nawet w czasach okupacji niemieckiej|publisher=Przegląd Bałtycki|lang=pl|accessdate=23 мая 2026}}</ref>. Першая апублікаваная праца «Забытыя жаўнеры Польскага войска ў час Другой сусветнай вайны» (у суаўтарстве, Мінск, 2003). У 2005 годзе абаронена кандыдацкая дысертацыя «Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны» (зацверджана 5.4.2006)<ref>Беларусы ў польскіх узброеных фарміраваннях у гады другой сусветнай вайны: дысертацыя на суісканне вучонай ступені кандыдата гістарычных навук: абаронена 2005: зацверджана 05.04.06: 07.00.02 / Грыбоўскі Юрый Васільевіч. — Мінск, 2005. — 145, [33] л.</ref>. Потым выйшла манаграфія «Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фармаваннях 1918—1945» (Санкт-Петербург, 2006). Пераехаў у Польшчу. У 2007 годзе на [[Гістарычны факультэт Варшаўскага ўніверсітэта|гістарычным факультэце]] [[Варшаўскі ўніверсітэт|Варшаўскага ўніверсітэта]] паспяхова абараніў дысертацыю і атрымаў навуковую ступень доктара гуманітарных навук у галіне гісторыі. У 2007—2008 гадах працаваў выкладчыкам ва [[Універсітэт кардынала Стэфана Вышынскага|Універсітэце кардынала Стэфана Вышынскага]] ў Варшаве<ref name="uw" />. З 2008 года перайшоў на працу на [[факультэт прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] (кафедра міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы), пачаў працаваць як [[ад’юнкт]]а, пазней стаў прафесарам даследча-дыдактычнай групы<ref name="uw" /><ref name="nlb" />. У 2012 годзе ў [[Інстытут палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук|Інстытуце палітычных даследаванняў]] [[Польская акадэмія навук|Польскай акадэміі навук]] яму была прысуджана ступень [[доктар габілітаваны|доктара габілітаванага]] ў галіне гісторыі<ref name="przeglad" />. У Варшаўскім ўніверсітэце заняў пасаду старшыні Навуковай рады [[Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы|Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы]]. Адначасова галоўны рэдактар навуковага часопіса «[[Przegląd Środkowo-Wschodni]]» і каардынатар па маніторынгу кар’ер выпускнікоў<ref name="uw" />. == Навуковая дзейнасць == У цэнтры даследчыцкіх інтарэсаў Юрыя Грыбоўскага знаходзіцца ваенная і палітычная гісторыя краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы ў XX стагоддзі. Ён спецыялізуецца на вывучэнні польска-беларускіх адносін, гісторыі беларускага нацыянальнага руху і эміграцыі на Захадзе пасля 1945 года, а таксама даследуе этнічныя канфлікты. Асобным напрамкам яго навуковай працы з’яўляецца рэлігійная гісторыя рэгіёна, у прыватнасці, мінуўшчына [[Праваслаўная царква|Праваслаўнай царквы]]<ref name="uw"/><ref name="przeglad"/>. Сябра [[Польскае гістарычнае таварыства|Польскага гістарычнага таварыства]] і [[Таварыства аматараў гісторыі]]<ref name="uw"/>. У 2023 годзе ў Беластоку прайшла прэзентацыя манаграфіі Юрыя Грыбоўскага «Беларусы ў Польскім Войску. 1919—1947 гг.». Кніга выйшла ў Беластоку, дзякуючы падтрымцы Беларускага гістарычнага таварыства ў Польшчы і Фонда Kamunikat.org. == Узнагароды == * Медаль «[[Pro Memoria]]» (2005). * Прэмія «KLIO» ў катэгорыі навуковай манаграфіі (2007). * Узнагарода штотыднёвіка «Polityka» для маладых навукоўцаў у рамках стыпендыяльнай акцыі «Застаньцеся з намі» (2008). * Стыпендыя Міністра навукі і вышэйшай адукацыі Польшчы для выдатных маладых навукоўцаў (2012)<ref name="uw"/>. == Працы == {{калонкі|2|малы=так}} * Грыбоўскі, Ю. Таўро няслаўя на змагарох з гітлерызмам // Наша Ніва. № 36 (192), 4 — 11 верасьня 2000 г. * Grzybowski J. Białorusini i Ukraińcy w Armii Polskiej we Francji (1939—1940) in: Rocznik Przemyski 2004 / Tom 40 / Numer 1 / p. 171 - 181 * Grzybowski J. Białorusini wśród uchodźców polskich na Środkowym Wschodzie i w Afryce Wschodniej w latach II wojny światowej. Published in: Pamięć i Sprawiedliwość 2005 / Tom 4 / Numer 2 (8) / p. 329 - 345. * Грыбоўскі Ю. Беларусы ў бітве за Монтэ-Касіна: Артыкулы, дакумэнты Мінск, 2006. * Грыбоўскі, Ю. Беларусы ў польскіх рэгулярных вайсковых фарміраван- нях 1918–1945. – СПб. : Неўскі прасцяг, 2006. * Grzybowski J. Białorusini w polskich regularnych formacjach wojskowych w latach 1918—1945. Warszawa 2007. * Грыбоўскі Ю. Беларускі легіён СС: міфы і рэчаіснасць. // Беларускі гістарычны агляд : навуковы часопіс / заснавальнік Г. Сагановіч. — Мінск ; Вільня, 2007 Т.14 Сш.1-2. * Grzybowski J. Białoruskie formacje zbrojne w służbie niemieckiej podczas II wojny światowej : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2008 / Tom 9 (60) / Numer 2 (222) / p. 89 - 122 * Grzybowski J. Białoruskie zbrojne podziemie antysowieckie w latach 1944-1956 : Przegląd Historyczno-Wojskowy 2009 / Tom 10 (61) / Numer 1 (226) / p. 115 - 142 * Grzybowski J. An Outline History of the 13th (Belarusian) Battalion of the SD Auxiliary Police (Schutzmannschafts Bataillon der SD 13) Sep 2010 The Journal of Slavic Military Studies * Grzybowski J., Ambasada RP w Kujbyszewie wobec problemu obywateli polskich narodowości białoruskiej i ukraińskiej w ZSRR w latach 1941-1943 [w:] Polska dyplomacja na Wschodzie w XX – początkach XXI wieku, red.: H. Stroński, G. Seroczyński, Olsztyn-Charków 2010. * Grzybowski, J. (2010). Żołnierze wyznania prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej. Polski Żołnierz Prawosławny (t. 3, s. 14). * Grzybowski J. Pogoń między Orłem Białym, Swastyką i Czerwoną Gwiazdą. Białoruski ruch niepodległościowy w latach 1939—1956, Warszawa 2011. * Grzybowski J. Duszpasterstwo prawosławne w Wojsku Polskim podczas wojny z bolszewicką Rosją, 1919-1920 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2011 / Tom 12 (63) / Numer 4 (237) / p. 193 - 201 * Grzybowski J. Polskie Prawosławie na terytorium Bliskiego Wschodu, Afryki, Indii i Meksyku podczas Drugiej wojny światowej // Cerkiewny Wiestnik" 2011, nr 4; 2012, nr 1. * Grzybowski J. "OUN - UPA w Biełarusi. 1939-1953 gg. : dokumienty i matieriały", red. W. I. Adamuszko, Mińsk 2011 : [recenzja] Opublikowano w: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2012 / Tom 13 (64) / Numer 2 (240) / s. 204 - 206 * Grzybowski J. Prasa i wydawnictwa Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego na obczyźnie podczas Drugiej wojny światowej // Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. 2013, nr 7, s. 5. * Jerzy Grzybowski, Joanna Kozłowska, WMiędzy Rusią a Polską: Litwa. Od Wielkiego Księstwa Litewskiego do Republiki Litewskiej / pod redakcją naukową Jerzego Grzybowskiego i Joanny Kozłowskiej. — Warszawa : Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2014. — 335 с. — (Druga Europa; t. 7) * Grzybowski J. Prawosławne duszpasterstwo wojskowe 2 Korpusu na terenie Włoch po zakończeniu działań wojennych (1945–1946) Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2014 / Tom 15 (66) / Numer 2 (248) / p. 103 - 118 * Grzybowski J. Mianowanie wojskowego biskupa prawosławnego w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w 1943 roku // Europa Środkowo-Wschodnia w perspektywie interdyscyplinarnej, red.: J. Getka, J. Grzybowski, R. Kramar, Warszawa, 2015 * Grzybowski J. Działalność duszpasterska wojskowego biskupa prawosławnego Sawy (Sowietowa) w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie w latach 1943-1947 Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2015 / Tom 16 (67) / Numer 1 (251) / p. 75 - 98 * Grzybowski J. W służbie Rzeczypospolitej. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim w latach 1919—1949. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Да гісторыі беларускага душпастырства рыма-каталіцкага веравызнаньня ў лягерох DP на тэрыторыі Нямеччыны (1945—1951 гг.) // «Запісы БІНіМ» (таксама «Запісы Беларускага інстытута навукі і мастацтва») — 2016, t. 38. * Grzybowski J. Władze RP na uchodźstwie wobec sytuacji Kościoła prawosławnego w kraju w latach 1939—1951 // Europa Środkowo-Wschodnia. Doświadczenia i tradycje, red.: M. Brzezińska. Warszawa 2016 * Grzybowski J.Działalność duszpasterska arcybiskupa Sawy (Sowietowa) i biskupa Mateusza (Siemaszki) jako ordynariuszy uchodźców polskich wyznania prawosławnego w Wielkiej Brytanii po II wojnie światowej // Studia Polonijne, 2016. * Grzybowski Ukraińcy w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie podczas II wojny światowej: zarys problemu.(zarys problemu)”. Studia Ucrainica Varsoviensia, t. 4, 2016, ss. 509-523. * Grzybowski Żołnierskie drogi ks. kapelana Grzegorza Kuryłasa Rocznik Teologiczny 2016 / Tom 58 / Numer 2 / p. 243 - 267 * Grzybowski J. Polskie cywilne duszpasterstwo prawosławne w Niemczech Zachodnich w latach 1945–1951 Jul 2016 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Grzybowski J. Duszpasterstwo wojskowe wyznania prawosławnego Okręgu Korpusu I w latach 1922-1939 : wybrane zagadnienia Published in: Przegląd Historyczno-Wojskowy 2016 / Tom 17 (68) / Numer 2-3 (256-257) / p. 119 - 144 * Grzybowski J. Ks. protoprezbiter płk Bazyli Martysz (1874-1945) – naczelny kapelan wyznania prawosławnego w Wojsku Polskim Jan 2018 Elpis * Grzybowski J. Komitet Białoruski w Generalnym Gubernatorstwie (1940–1945) Nov 2018 Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej. * Грибовский.Ю. взатмоотношения русской та белорусской антикоммуннистической емиграции на западе в первое послевоенно десятилетие Dec 2018 Echa Przeszłości * Grzybowski J. Беларускае праваслаўнае жыццё ў Генерал-губернатарстве (1940—1944) // Acta Albaruthenica, 2018 * Grzybowski J. Między Konstantynopolem a Moskwą. Kwestia autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce w latach 1939—1948 // Polska. Sąsiedztwo bliższe i dalsze. Różne punkty widzenia, 2019 * Viachaslau Shved, Jerzy Grzybowski, Historia Białorusi od czasów najdawniejszych do roku 1991, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2020. * Grzybowski J. W kraju i na obczyźnie. Kapelani wojskowi wyznania prawosławnego w armii II Rzeczypospolitej i Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie. Warszawa 2021. * Grzybowski, J. Arcybiskup generał brygady Sawa (Sowietow) 1898—1951: duszpasterz, żołnierz, obywatel. Warszawa, 2021. * Grzybowski, J. Białoruski ruch niepodległościowy w czasie II wojny światowej. Warszawa, 2021. * Grzybowski, Emigracja zarobkowa z Polski na Łotwę i do Estonii w latach 1928 –1939,. Warszawa 2021 * Беларусы й Польская праваслаўная царква на чужыне падчас Другой сусьветнай вайны і ў паваенны час // Запісы БІНіМ, t. 42, 2022 * Grzybowski J. W poszukiwaniu własnej tożsamości religijnej. Organizacja życia religijnego uchodźców — Białorusini w Niemczech Zachodnich w latach 1945—1951 // W poszukiwaniu tożsamości Europy Środkowo-Wschodniej. Tom jubileuszowy z okazji dwudziestolecia Katedry Studiów Interkulturowych Europy Środkowo-Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego, 2022 * Grzybowski J. Беларусы ў Польскім Войску, 1919—1947 гг. Беласток, 2023. * Grzybowski J. Stosunki polsko-białoruskie w latach 1919—1921. Udział Białorusinów w wojnie z bolszewicką Rosją po stronie Polski // 1920 rok — wojna światów. T. 2. Europa wobec wojny polsko-bolszewickiej, red.: E. Kowalczyk i K. Rokicki, Warszawa, 2023. * Grzybowski J.Duchowieństwo i wierni prawosławnych diecezji grodzieńsko-nowogródzkiej i wileńsko-lidzkiej w przededniu wybuchu II wojny światowej // «Studia Interkulturowe Europy Środkowo-Wschodniej», nr 17, s. 3 — 33, 2024 * Grzybowski J.Status and Prospects for Research on Relations of the Polish Autocephalous Orthodox Church with Polish Civilian and Military Administration, in Connection with The Situation Before and During the Polish September Campaign of 1939 //«Res Historica», 2024, nr 58, s. 267—284. {{калонкі/канец}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Грыбоўскі Юрый Васілевіч}} [[Катэгорыя:Гісторыкі Беларусі]] [[Катэгорыя:Гісторыкі Польшчы]] [[Катэгорыя:Кандыдаты гістарычных навук]] [[Катэгорыя:Дактары габілітаваныя]] [[Катэгорыя:Выпускнікі гістарычнага факультэта БДУ]] [[Катэгорыя:Гісторыкі XXI стагоддзя]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі Універсітэта кардынала Стэфана Вышынскага ў Варшаве]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі гістарычнага факультэта Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Выкладчыкі факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута палітычных даследаванняў Польскай акадэміі навук]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Інстытута міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Варшаўскага ўніверсітэта]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі часопіса «Przegląd Środkowo-Wschodni»]] [[Катэгорыя:Члены Таварыства аматараў гісторыі]] jec2dx32xlx2d9urhirxfl6u961526c 0 810918 5238002 5199137 2026-11-03T21:30:32Z IshaBarnes 124956 катэгорыя, больш не ізаляваны 5238002 wikitext text/x-wiki '''[[Пружаны]]''' — [[горад]] [[Берасцейскі павет|гістарычнай Берасцейшчыны]]. Да нашага часу тут захавалася [[Сядзібна-паркавы ансамбль Швыкоўскіх (Пружаны)|сядзіба Швыкоўскіх]], помнік архітэктуры і садова-паркавага мастацтва XIX ст. Сярод мясцовых славутасцяў вылучаўся збудаваны ў стылі [[класіцызм]]у касцёл ([[Прачысценская царква (Пружаны)|Прачысценская царква]]), разбураны савецкімі ўладамі. == XV стагоддзе == {{Глядзіце таксама|Кобрынскае княства}}Датай заснавання Пружанаў лічыцца 1433 год, калі ў пісьмовых крыніцах упершыню сустракаецца згадка пра ''Прушаную воласць''. У гэтым годзе вялікі князь [[Жыгімонт Кейстутавіч]] звярнуўся з лістом да [[Ягайла|Ягайлы]]. Скардзячыся на [[Свідрыгайла|Свідрыгайлу]], ён паведамляе:{{Цытата|…около Берестя, около Каменца всё пусто учінілі, а ещё волості Прушаную, Кобрін, Здітов, Вяды і Слонімское волості зачінілі.}}У хроніках [[Тэўтонскі ордэн|ордэна крыжакоў]] пад 1401 годам таксама згаданы тэрмін «Прушын» (''von Pruszin hin ken Russin''), што супрацоўнікі [[Пружанскі палацык|Пружанскага музею]] называюць першай згадкай пра Пружаны<ref name="pruzh319">{{Спасылка|аўтар=Демидов С. Ю.|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=10 лютага 2010|url=http://pruzhany.net/319-opornye-daty-po-istorii-g-pruzhany.html|загаловак=Опорные даты по истории г. Пружаны|фармат=|назва праекта=|выдавец=портал города Пружаны|дата доступу=27 ліпеня 2014|мова=ru|каментар=|url-status=dead}}</ref>. Аднак верагодней, што гэтак у летапісах называецца менавіта [[Прусія]]<ref>{{Артыкул|спасылка=http://www.belhistory.eu/henadz-sahanovich-rus-u-vajne-z-nyameckim-ordenam-kanec-xiii-pach-xv-st/|аўтар=[[Генадз Сагановіч|Сагановіч Г.]]|загаловак=«Русь» у вайне з Нямецкім ордэнам (канец XIII — пачатку XV ст.)|арыгінал=|год=снежань 2001|аўтар выдання=|месца=|выданне=[[Беларускі гістарычны агляд]]|выдавецтва=|тып=|том=8|выпуск=|нумар=1—2 (14—15)|старонкі=|isbn=}}</ref>. Сам горад упершыню называецца Пружанамі ў 1463 годзе як паселішча [[Кобрынскае княства|Кобрынскага княства]]. У 2-й палове XV стагоддзя тут існавалі княскі паляўнічы двор, [[псярня]], 2 вуліцы — Сялецкая і Задворная<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2к}} — С. 481</ref>, {{Артыкул у іншым раздзеле|Хэўра кадыша|яўрэйскае пахавальнае братэрства||Chevra kadisha}}<ref name="rujen">{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://rujen.ru/index.php/%D0%9F%D0%A0%D0%A3%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%AB|загаловак=Пружаны|фармат=|назва праекта=|выдавец=[[Расійская яўрэйская энцыкляпэдыя]]|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=ru|каментар=|url-status=dead}}</ref>. У 1463 годзе ў яўрэйскім квартале паўстала першая [[сінагога]] (згарэла ў 1863). У 1473 князь [[Іван Кобрынскі]] з жонкай Фядорай, дачкой [[Іван Рагатынскі|Івана Рагатынскага]], зафундавалі пабудову ў Дабучыне [[Царква Нараджэння Хрыстовага (Пружаны)|царквы ў гонар Нараджэння Божага]], пра што сведчыць акт, датаваны 9 кастрычніка 1473, які знаходзіцца ў [[Метрыка Вялікага Княства Літоўскага|літоўскай метрыцы]] і ў царкоўнай кнізе. Аднак ягоная аўтэнтычнасць паддаецца сумневу. Адным з доказаў таго, што дакумент падроблены, з’яўляецца той факт, што ў ім князь Іван Кобрынскі названы ўладаром цэлай жмудскай зямлі, хоць дакладна вядома, што ў гэты час (1450—1485) генеральным старостам [[Жамойць|Жмудзі]] быў [[Ян Кезгайлавіч]]. Царква знаходзілася між вытокам [[Мухавец|Мухаўцу]] і паваротам на сучасную [[Вуліца Камсамольская (Пружаны)|вуліцу Камсамольскую]]. Згарэла ў першай палове XIX стагоддзя. Да нядаўняга часу датай заснавання горад лічыўся 1487 год<ref name="evkl">{{Літаратура/ЭВКЛ|2к}} С. 466.</ref>, калі ўпершыню згаданы ''Дабучын''. Заснаваць тут паселішча пастанавіў князь [[Іван Сямёнавіч Кобрынскі]], які збіраўся зрабіць Дабучын дваром [[Кобрынскае княства|кобрынскіх князёў]]. Паводле іншых звестак, паселішча заснаванае [[Прусы|прускімі]] насельнікамі, якія, уцякаючы ад пераследу [[Крыжакі|крыжакоў]], схаваліся ў валоданнях кобрынскіх князёў ля вёскі Дабучын, а пазней паселішча атрымала ад іх і назву<ref name="sg">Krzywicki J. Prużana // {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|9}} S. 110.</ref>. У 1492 годзе Дабучын увайшоў у Кобрынскае княства ў складзе [[Вялікае Княства Літоўскае|Вялікага Княства Літоўскага]], якое падпарадкоўвалася і належала вялікаму князю. У 1495 [[яўрэі]] былі выгнаныя з Пружанаў паводле загаду вялікага князя [[Аляксандр Ягелончык|Аляксандра]]. == XVI стагоддзе == Аднак ужо ў красавіку 1503 годзе Аляксандр Ягелон дазволіў яўрэям вярнуцца ў Вялікае Княства Літоўскае і вярнуў ім маёмасць. Наступны князь [[Жыгімонт Стары]] зраўняў яўрэяў у падатках з мяшчанамі, вызваліў іх ад абавязку выстаўляць на вайну тысячу вершнікаў, дазволіў свабоду гандлю і рамёстваў<ref name="lechaim">{{Артыкул|спасылка=http://www.lechaim.ru/ARHIV/175/VZR/m01.htm|аўтар=|загаловак=Эта бедная Белая Русь…|арыгінал=|год=лістапад 2006|мова=ru|аўтар выдання=|месца=|выданне=Лехаим|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=11 (175)|старонкі=|isbn=}}</ref>. Пасля смерці кобрынскага князя [[Юрый Пац|Юрыя Паца]] (1506) яго жонцы Фядоры давялося судзіцца за права валоданння княствам. У 1507 годзе вялікі князь Аляксандар выдаў Фядоры пацвярджальную грамату на валоданнне трэцяй часткай спадчынных і вотчынных маёнткаў у Кобрыне і Дабучынах<ref name="brestvobl185">{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://karta.brestobl.com/18pruzan/185.html|загаловак=Пружаны в 1931 года|фармат=|назва праекта=Карты Брестской области|выдавец=|дата доступу=7 верасня 2014|мова=ru|каментар=}}</ref>. Пасля смерці апошняй прадстаўніцы роду кобрынскіх князёў [[Ганна Кобрынская|Ганны]] Дабучын у складзе [[Кобрынскае староства|Кобрынскага староства]], перададзенага ў арэнду маршалку гаспадарскаму [[Вацлаў Касцевіч|Вацлаву Касцевічу]], у 1520 годзе ўвайшоў у [[Кобрынскі павет (Вялікае Княства Літоўскае)|Кобрынскі павет]] [[Падляшскае ваяводства (1513—1795)|Падляшскага ваяводства]]. Касцевіч заснаваў тут у 1522 годзе [[Касцёл Святых Жыгімонта і Вацлава (Пружаны)|касцёл Святых Жыгімонта і Вацлава]]. Пасля ягонае смерці ў 1532 годзе землі Кобрынскага староства перайшлі да каралевы [[Бона Сфорца|Боны Сфорцы]], другой жонкі [[Жыгімонт Стары|Жыгімонта I]], якая аднавіла касцёл<ref>{{Спасылка|аўтар=br. Jan Fibek OFMCap|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=5 жніўня 2008|url=http://www.radzima.org/be/object_comm/1012.html|загаловак=Апошнія паведамленні|фармат=|назва праекта=Касцёл Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны Марыі|выдавец=«[[Радзіма майго духу]]»|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=pl|каментар=}}</ref> і заахвочвала развіццё рамёстваў, гандлю і земляробства. Пружаны за яе ўладай сталі мястэчкам. У 1563 яе рэвізор [[Дзмітрый Сапега|Дзмітры Сапега]] склаў {{Не перакладзена|Рэвізіі ў Вялікім Княстве Літоўскім|інвентарную кнігу|ru|Ревизии в Великом княжестве Литовском}}, паводле якой тут зафіксавана 278 гаспадарак і [[Спіс вуліц Пружанаў|7 вуліц]] ([[Вуліца Кобрынская (Пружаны)|Кобрынская]], [[Вуліца Леніна (Пружаны)|Хватка]], Загор’е, [[Вуліца Бахарава (Пружаны)|Дзярэчын]], [[Вуліца Шырмы (Пружаны)|Сялецкая]], Шыгодая і Задворная<ref name="pruzh319" />); працавалі 10 мяснікоў, 7 краўцоў, 6 кавалёў. [[Пружанскі каралеўскі двор]] служыў рэзідэнцыяй падчас палявання каралеўскай сям’і ў Ружанскай і Белавескай пушчах. У склад двару ўваходзілі аднапавярховы драўляны палац на мураваным фундаменце, 2 флігелі, гаспадарчыя пабудовы<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2к}} — С. 481—482</ref>. Цікава, што ў даволі падрабязным апісанні зямель, паш, сенажацяў і да т. п. няма згадкі пра рачулкі Муха і Вец, толькі пра Мухавец ды Пружонку<ref name="brestvobl185" />. З 1566 года — у складзе [[Берасцейскі павет|Берасцейскага павета]] [[Берасцейскае ваяводства|Берасцейскага ваяводства]]. 3 мая 1588 года каралева [[Ганна Ягелонка]] даравала мястэчку [[Магдэбурскае права|Магдэбургскае права]] разам з пячаткай і [[Герб Пружанаў|гербам]] «у срэбным полі звілістая блакітная змяя з залатой каронай на галаве вывяргае дзіця»<ref>{{Літаратура/Геральдыка беларускіх горадў|к}}</ref>, запазычаным ад роду Сфорцаў. Ад гэтага часу за горадам замацавалася назва ''Пружаны''. З прывілеям горад атрымаў дазвол на 2 рэгулярныя [[кірмаш]]ы штогод: на другі дзень па [[Тройца (свята)|Тройцы]] і на дзень [[Перамяненне Гасподняе|Перамянення Пана]] або на [[Узвіжанне Крыжа Гасподняга|Узвіжанне]]; у даход горад пераходзілі падушныя, памерныя, сталповыя і лапаткавыя зборы. Мяшчане атрымалі дазвол на ўласныя крамы, васкабойні і [[Важніца|важніцу]]. 6 мая 1589<ref name="sg" /> прывілей Ганны Ягелонкі быў пацверджаны<ref>{{Літаратура/Памяць/Пружанскі раён|Старонкі мінулага|24}}</ref> загадам караля [[Жыгімонт Ваза|Жыгімонта III]] з наданнем дадатковага прывілею на правядзенне 4 кірмашоў штогод. Гэта спрыяла далейшаму развіццю ў горадзе рамёстваў і гандлю. Да пачатку XVII стагоддзя Пружаны зрабіліся буйным рамесніцкім цэнтрам, які славіўся вытворчасцю задымленага чорнага глінянага посуду і кафлі. У інвентары Пружанаў 1597 года адзначаны палац, 2 падворкавыя пабудовы, гаспадарчыя пабудовы, млын. == XVII стагоддзе == [[Файл:Pružany._Пружаны_(XIX).jpg|міні|Сядзіба Швыкоўскіх. Гравюра паводле А. Манюшка-Наўрачынскай, [[XIX стагоддззе|XIX ст.]]]] Ад пачатку XVII стагоддзя Пружаны славіліся вытворчасцю задымленага чорнага глінянага посуду і кафлі. [[Яўрэй]]ская грамада Пружаны па пастанове Літоўскага {{Артыкул у іншым раздзеле|Ваад|вааду||Vaad}} за 1623 год уключана ў склад Брэсцкай [[кагал]]ьнай акругі. У 1628 годзе на пасяджэнні вааду, якое адбылося ў Пружанах, было пастаноўлена і надалей ладзіць яго пасяджэнні тут. Аднак насамрэч з той пары ніводзін сход тут так і не адбыўся<ref>{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%95%D0%AD%D0%91%D0%95/%D0%9F%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%8B|загаловак=ЕЭБЕ/Пружаны|фармат=|назва праекта=Еврейская энциклопедия Бгодгауза и Ефрона|выдавец=[[Wikisource|Викитека]]|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=ru|каментар=}}</ref>. 20 снежня 1644 годзе кароль і вялікі князь [[Уладзіслаў Ваза]] сваім прывілеям надаў яўрэям дазвол будаваць сінагогі (з той умоваю, каб яны не былі падобныя на каталіцкія касцёлы), набываць хаты, займацца вінакурствам і рамёствамі, варыць піва і мёд, весці гандаль. З гэтага часу Пружаны актыўна засяляліся яўрэям. У 1650 прывілеі (за выключэннем набыцця зямлі для сінагог) пацвердзіў [[Ян II Казімір Ваза|Ян Казімір]], пасля яны пацвярджаліся таксама ў 1677 і 1698<ref name="rujen" />. Адна з першых школ на тэрыторыі Пружаншчыны з’явілася пры кляштары манахаў-[[Базыльяне|базыльян]]. Праграма навучання ў базыльянскіх школах прадугледжвала вывучэнне [[Старабеларуская мова|рускай]], [[Грэцкая мова|грэцкай]], [[Лацінская мова|лацінскай]], [[Царкоўнаславянская мова|царкоўнаславянскай]], [[Польская мова|польскай]], [[Нямецкая мова|нямецкай]], [[Француская мова|французскай]] моў. Выпускнікі мелі права паступаць ва ўніверсітэт<ref name="rbudni_19971106">{{Артыкул|спасылка=|аўтар=Машкала І.|загаловак=На пачатку стагоддзя настаўнік меў зарплату падпалкоўніка|арыгінал=|год=6 лістапада 1997|аўтар выдання=|месца=|выданне=[[Раённыя будні]]|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=|старонкі=4|isbn=}}</ref>. У час войнаў другой паловы XVII — першай паловы XVIII стагоддзяў было зруйнавана каля 80 % забудовы Пружанаў, у 1661 годзе застаўся толькі 91 дым. == XVIII стагоддзе == Яўрэі (у тым ліку з секты [[Караімы|караімаў]]{{Заўвага|з'явіліся ў VIII ст. і не прызнавалі [[Талмуд]]у}}) у XVIII стагоддзі складалі ўжо блізу 40 % насельніцтва мястэчка, якое складала 1500 жыхароў (першая [[сінагога]] паўстала яшчэ ў 1463). У 1776 годзе ў выніку разбурэнняў Пружаны былі пазбаўлены [[Магдэбурскае права|Магдэбургскага права]], але ў 1791 прывілей быў адноўлены<ref name="pruzh319" />. Да канца стагоддзя эканоміка была адноўленая, адбываўся гандаль збожжам, жывёлай і гарэлкай. У выніку [[Трэці падзел Рэчы Паспалітай|трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў]] (1795) горад апынулася ў складзе [[Расія|Расійскай імперыі]], цэнтр [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|павета]] [[Слонімская губерня|Слонімскай губерні]], ад 1797 года — [[Літоўская губерня|Літоўскай]], урэшце ад 1801 года — [[Гродзенская губерня|Гарадзенскай]]. [[Кацярына II]] падаравала Пружанскія землі графу, генералу-фельдмаршалу [[Пётр Аляксандравіч Румянцаў-Задунайскі|Румянцаву-Задунайскаму]]. Па яго смерці ў 1796 імі валодалі нашчадкі Мікалай, пасля Міхаіл Румянцавы. У 1798—1803 Міхаіл Румянцаў здаваў маёнтак у арэнду [[Маршалак павятовы|павятоваму маршалку]] [[Фэліцыян Грабоўскі|Фэліцыяну Грабоўскаму]]. == XIX стагоддзе == [[Файл:Pružanski_pałacyk._Пружанскі_палацык_(N._Orda,_28.05.1861-77).jpg|міні|Сядзіба Швыкоўскіх. Акварэль {{nowrap|[[Напалеон Орда|Н. Орды]]}}, 2-я пал. [[XIX стагоддззе|XIX ст.]]]] 9 верасня 1801 года загадам расійскага імператара [[Аляксандр I (імператар расійскі)|Аляксандра I]] [[Пружанскі павет (Расійская імперыя)|Пружанскі павет]] зрабіўся часткай [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]], у складзе якой прабыў больш за 100 гадоў. У 1803 годзе складзены першы план Пружанаў. У найбольш старую частку горада ўваходзілі адцінкі вуліц Кобрынская (цяпер Савецкая) і Слонімская (цяпер Камсамольская) ды забудова на поўнач ад зліцця рэчак Муха і Вец і поймы [[Мухавец (рака)|Мухаўца]]. Румянцавы нядоўга валодалі землямі павета, хутка распрадаўшы іх {{Артыкул у іншым раздзеле|Трэмбіцкія|Трэмбіцкаму|pl|Trębiccy}}, [[Булгарыны|Булгарыну]] і [[Влодкі|Влодкам]]. Пружаны сталі ўласнасцю [[Маршалак павятовы|маршалка]] [[Кобрынскі павет (Расійская імперыя)|кобрынскага]] Паўла Ягміна, а напрыканцы першай чвэрці стагоддзя нарэшце перайшлі да Бернарда [[Швыкоўскія|Швыкоўскага]]. У [[Вайна 1812 года|французска-расійскую вайну 1812 года]] Пружаны занятыя і разрабаваныя [[Напалеон Банапарт|французскімі]] войскамі пад кіраваннем [[Жан Луі Эбенэзэр Рэнье|генерала Рэнье]]. У 1817 годзе ў Пружанах заставалася 242 драўляныя хаты. Першы цагляны будынак — гарадская турма — паўстаў у 1820 годзе. У 1834 годзе як вынік вострай неабходнасці ў атрыманні ведаў па элементарнай граматыцы і арыфметыцы была адкрытая яўрэйская мяшчанская вучылішча. Аднак у гэтай установе навучаліся толькі яўрэйскія дзеці, а да таго ж яна не давала сярэдняй адукацыі, а адпаведна і магчымасць працягнуць адукацыю. Таму пружанская шляхта пачала дамагацца адкрыцця школьнай установы для свайго саслоўя. У 1837 годзе была адкрытая [[Пружанская дваранская вучылішча|дваранская вучылішча]], якая лічылася адной з найлепшых у заходняй Беларусі. Тут было 10 настаўнікаў і 130 вучняў, тэрмін навучання складаў 5 гадоў. Гэтую вучэльню ў 1844 скончыў вядомы беларускі гісторык і этнограф [[Павал Баброўскі]]. Аднак ужо ў 1848 яна была зачыненая з прычыны актыўнага ўдзелу настаўнікаў у грамадска-палітычным жыцці краю<ref name="rbudni_19971106" />. З сярэдзіны стагоддзя ў горадзе ладзіліся тэатральныя прадстаўленні. У 1838 годзе плошча Пружанаў складала 1398 [[Дзесяціна (мера плошчы)|дзесяцін]]. 3 вуліцы забрукаваныя (Новасялецкая, Рынкавая, часткова Кобрынская). У горадзе пражывалі 15 святароў, 10 ганаровых грамадзян, 34 купцы. У [[Белыя лаўкі|гандлёвых радах]] дзейнічалі 44 крамы; драўляныя дамы 562 і 3 мураваныя ([[гаўптвахта]], [[астрог]], гарадская [[казначэйства]]). Дзейнічалі [[гарбарня]], медны завод, 9 [[Кузня|кузняў]], 9 [[Млын|млыноў]], [[бровар]], [[бойня]] і [[лазня]], якімі валодаў яўрэй Янкель Гольдберг. Асноўным заняткам жыхароў быў гандаль віна-гарэлачнай прадукцыяй: у прыватных дамах знаходзіліся 5 вінных склепаў, 47 піўных, 4 карчмы, 12 шынкоў. Гандлявалі таксама палатнянымі і суконнымі вырабамі<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2к}} — С. 483</ref>.{{Галерэя|Файл:Coat_of_Arms_of_Pružana,_Belarus,_1845.png|Герб узору 1845 годзе|Файл:Pruzhany COA (Grodno Governorate) (1845).png|Герб Пружанаў у складзе [[Гродзенская губерня|Гродзенскай губерні]]|Файл:Coat of Arms of Pružana, Belarus, 1861.gif|Герб узору 1861 годзе|Назва=[[Герб Пружанаў|Гербы Пружанаў]]|Памер=250|Пазіцыя=right}}У 1843 годзе пасля смерці Пятра Бернардавіча Швыкоўскага маёмасць падзялілі два яго сыны [[Валенцій Швыкоўскі|Валенцій]] і Міхаіл, у выніку чаго [[пружанскі ключ]] быў падзелены на ўласна [[Пружана|Пружаны]] і [[Белавусаўшчына|Белавусаўшчыну]]<ref name="school_palac1">{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://www.pruzanaschool3.narod.ru/sourses/pruzana/palac1.htm|загаловак=Историческая справка. Владельцы|фармат=|назва праекта=|выдавец=[[Сярэдняя школа №3 (Пружаны)|Сярэдняя школа №3 г. Пружаны]]|дата доступу=14 лістапада 2011|мова=ru|каментар=}}</ref>. У 1845 годзе горад атрымала [[Герб Пружанаў#Расійская імперыя|новы герб]] «на светла-карычневым тле яліна, на галінах якой вісіць паляўнічая труба». У 1857 годзе дзейнічалі бровар, маслабойня, тытунёвы, мукамольны і мылаварны заводы, 44 карчмы. У горадзе жылі 22 купцы, больш за 200 [[Ганчарства|ганчароў]], каля 80 краўцоў, 10 кавалёў, 20 цесляроў, 10 рамеснікаў. 13 лютага 1863 года атрады паўстанцаў [[Кастус Каліноўскі|Кастуся Каліноўскага]] (100 чалавек пад кіраўніцтвам [[Станіслаў Сангін|Станіслава Сангіна]] і [[Раман Рагінскі|Рамана Рагінскага]]) [[Паўстанне 1863 года на Пружаншчыне#Першыя атрады|занялі Пружаны]]. Жыхары горада спачувальна паставіліся да паўстанцаў, і гарадскія ўлады не здолелі даць адпор «каліноўцам». У гэтым самым годзе згарэла найстарэйшая пружанская сінагога. У 1866 годзе пабудаваны праваслаўны [[Сабор Аляксандра Неўскага (Пружаны)|сабор Аляксандра Неўскага]]{{Заўвага|Цяпер уключаны ў [[Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцяў Беларусі]] пад [[Вікіпедыя:Праект:Вікі любіць славутасці/Спісы славутасцяў/Брэсцшчына/Пружаншчына|№113Г000590]]}}, праз 12 гадоў паўстала [[Спаса-Прэабражэнская царква (Пружаны)|Спаса-Прэабражэнская царква]]. У 1873 годзе дзейнічалі 4 сінагогі і бясплатная яўрэйская больніца. Дзейнічала лякарня, аптэка (аптэка). Існавалі тры брукаваныя вуліцы. Побач з горадм працавала цагелня. У 1878 годзе працавалі дзве праваслаўныя царквы (адна з іх прыходская), каталіцкія касцёл і капліца, паштовая станцыя, павятовая школа, шпіталь, тытунёвая і 2 запалкавыя фабрыкі, 2 бровары, паравы млын. 7 ліпеня 1873 годзе ў горадзе з’явіўся тэлеграф<ref>{{Артыкул|спасылка=|аўтар=|загаловак=Плывуць купальскія вяночкі|арыгінал=|год=2 ліпеня 2013|аўтар выдання=|месца=|выданне=[[Раённыя будні]]|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=51 (9596)|старонкі=8|isbn=}}</ref>. У 1881 годзе на месцы старога збудаваны [[Касцёл Унебаўзяцця Найсв. Панны Марыі (Пружаны)|мураваны касцёл]]. У 1896 годзе на змену старым драўляным гандлёвым радам пабудаваныя новыя цагляныя — «[[Белыя лаўкі]]». У 1896 годзе ўкраінскія жыхары намагаліся стварыць у Пружанах самадзейны тэатр, аднак не атрымалі дазволу ад віленскага генерал-губернатара<ref>{{Кніга|спасылка=|аўтар=Леонюк В.|загаловак=Словник Берестейщини|адказны=|год=1996|частка=Хронологія Берестейщини|арыгінал=|выданне=|месца=Львів|выдавецтва=Видавнича фірма «Афіша»|том=|старонкі=353|старонак=|серыя=|isbn=966-95063-0-1|наклад=}}</ref>. У 1897 годзе ў горадзе было 769 двароў, 14 дробных прадпрыемстваў, павятовая прыходская вучылішча, 2 [[Царква|царквы]], касцёл, [[Пружанская сінагога|сінагога]], некалькі яўрэйскіх малітоўных дамоў. У 1899 годзе ў Пружанах адчынілася [[Пружанская другакласная школа|другакласная школка]] для падрыхтоўкі педагогаў. Першым яе кіраўнікам быў святар [[Іаан Катовіч]]. == XX стагоддзе == [[Файл:Pružany,_Rynak._Пружаны,_Рынак_(1915).jpg|міні|Рынак, фота пачатку [[XX стагоддззе|XX ст.]]]] У 1904 годзе 1157 двароў (з іх 71 мураваны), 2 шпіталі, аптэка, 5 навучальных устаноў, 2 друкарні, бібліятэка-чыталня, 13 фабрык і заводаў. Ладзіліся 5 кірмашоў штогод<ref name="givb485">{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2к}} — С. 485</ref>. У пачатку стагоддзя ў Пружанах паўсталі [[Сіянізм|сіянісцкія]] арганізацыі, у 1905 годзе створаны атрад самаабароны. Дзейнічалі 9 сінагог, [[Талмуд Тора]], яўрэйская вучылішча, могілкі. У 1915 годзе была адкрытая школа з выкладаннем на [[ідыш]]ы. Падчас [[Рэвалюцыя 1905—1907 гадоў|рэвалюцыі 1905—1907]] у Пружанах адбываліся страйкі працоўных макароннай, тытунёвай фабрык і вінакурні. У жніўні 1915 года Пружаны акупіраваны войскамі Германы. Вялікая колькасць насельнікаў была эвакуіравана ў глыб Расіі. Большасць з іх трапілі ў [[Башкартастан|Башкірыю]]<ref name="pruzh319" />. Немцы збудавалі [[Пружанская чыгунка|чыгунку]], якая злучыла горад са станцыяй [[Лінова]] на лініі [[Брэст]]—[[Баранавічы]]. Выкладанне ў яўрэйскай школе вялося на нямецкай мове, але ў 1917 зноў было вернутае выкладанне на ідышы. У студзені 1919 года Пружаны на некалькі дзён занялі бальшавікі. 30 студзеня 1919 года з рук бальшавікоў яе адбіў Віленскі аддзел Польскага войска пад кіраўніцтвам ротмістра [[Уладзіслаў Дамброўскі (1891—1927)|Уладзіслава Дамбоўскага]]<ref>{{Кніга|спасылка=|аўтар=Wyszczelski L.|загаловак=Wojna polsko-rosyjska 1919—1920|адказны=|год=2010|частка=Wstępna faza walk|арыгінал=|выданне=1|месца=Warszawa|выдавецтва=Bellona|том=|старонкі=52—53|старонак=|серыя=|isbn=978-83-11-11934-5|наклад=}}</ref>. 7 чэрвеня 1919 Пружаны ўвайшлі ў склад [[Брэсцкая акруга|Брэсцкай акругі]] [[Грамадзянскае ўпраўленне Усходніх зямель|Грамадзянскага ўпраўлення Усходніх зямель]] — часовай польскай адміністрацыйнай адзінкі<ref>Dz. Urz. ZCZW z 1919 r. Nr 5, poz. 41.</ref>. 27 ліпеня 1920 года ў выніку {{Не перакладзена|Ліпеньская аперацыя (1920)|наступу Тухачэўскага|ru|Июльская операция (1920)}} бальшавікі [[Бітва пад Пружанамі (1920)|авалодалі горадам]]<ref>{{Кніга|спасылка=http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/applet?mimetype=image%2Fx.djvu&sec=false&handler=djvu_html5&content_url=%2FContent%2F309786%2Findex.djvu|аўтар=Witold Mańkowski.|загаловак=Zarys historji wojennej 7-go Pułku Saperów Wielkopolskich|адказны=|год=1934|частка=|арыгінал=|выданне=|месца=Warszawa|выдавецтва=Główna Drukarnia Wojskowa|том=|старонкі=23|старонак=|серыя=|isbn=|імя=Witold|прозвішча=Mańkowski|наклад=}}</ref>, які знаходзіўся пад іх уладай да 19 верасня<ref>{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=14 студзеня 2011|url=http://drevo-info.ru/articles/16812.html|загаловак=Добучин|фармат=|назва праекта=|выдавец=Древо|дата доступу=14 жніўня 2019|мова=ru|каментар=}}</ref>. === Міжваенная Польшча === {{Асноўны артыкул|Пружаншчына ў міжваеннай Польшчы}}18 сакавіка 1921 года паводле ўмоў [[Рыская дамова 1921 года|Рыскае дамовы]] [[Пружанскі павет (Другая Рэч Паспалітая)|Пружанскі павет]] у складзе [[Палескае ваяводзтва|Палескага ваяводзтва]] зрабіўся часткай міжваеннай [[Польская Рэспубліка (1918—1939)|Польскае Рэспублікі]], цэнтр [[Пружаны (гміна)|гміны]]. Сядзіба староства знаходзілася ў [[Пружанскі палацык|сядзібе]] [[Вера Кляйнміхель|Веры Кляйнміхель]]. Нягледзячы на ад’езд вялікай колькасці яўрэяў у [[ЗША]], іх колькасць павялічылася і ў 1921 складала 4152 чалавекі<ref name="florasam">{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://www.flora-and-sam.com/finalversion/finishedversion/pages/PruzhanyHistory.htm|загаловак=Pruzhany history|фармат=|назва праекта=Ancestral towns|выдавец=|дата доступу=22 кастрычніка 2011|мова=en|каментар=}}</ref>. У 1927 годзе амаль 60 % насельніцтва пружанцаў складалі [[яўрэйы]], якія займалі 16 з 24 пасадаў у выбарных органах улады. На цэнтральных вуліцах (раён [[Вуліца Шырмы (Пружаны)|Дамброўскай]], [[Вуліца Леніна (Пружаны)|Брэсцкай]], [[Вуліца Кобрынская (Пружаны)|Кобрынскай]] і [[Вуліца Савецкая (Пружаны)|доктара Пацэвіча]]) жылі пераважна яўрэі; прадстаўнікі іншых веравызнанняў (хрысціяне) насялялі пераважна ўскрайкі. У 1922 годзе ў Пружанах была адкрытая [[Гімназія імя Адама Міцкевіча (Пружаны)|гімназія імя Адама Міцкевіча]]. Працавала [[Пружанская настаўніцкая семінарыя імя Тадэвуша Касцюшкі|настаўніцкая семінарыя]]. У 20-я—30-я гады дзейнічалі 5 яўрэйскіх школ, у 1929 адкрытая [[ешыва]]. У 1930 годзе дзейнічала адна сінагога. Выдаваўся яўрэйскі [[Бунд|Бундысцкі]] штотыднёвік «Пружэнэр лебн» (1930—1939), з 1931 — [[Сіянізм|сіянісцкі]] штотыднёвік «Пружэнэр штымэ». Ладзіліся тры [[кірмаш]]ы штогод: 15 і 30 кастрычніка, а таксама кірмаш сельскагаспадарчай прадукцыі на наступны дзень па [[Пяцідзясятніца|Пяцідзясятніцы]] паводле [[Стары стыль|старога стылю]]<ref name="cpsa_list1930">{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://cpsa.info/pruzany/Pruzana_list_1930.html|загаловак=Pruzana list 1930|фармат=|назва праекта=|выдавец=Children of Pruzany and the Surrounding Area|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=en|каментар=}}</ref>. 18 красавіка 1934 года да горада далучылі паселішчы з [[Пружаны (гміна)|аднайменнай гміны]] — частка маёнтка Губерня й маёнтак Аўгустынаўка (123,9 гектара)<ref>{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19340330306|загаловак=Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 14 kwietnia 1934 r. o zmianie granic miasta Prużany w powiecie prużańskim, województwie poleskiem, Dz. U. Nr 33, poz. 306|фармат=[[pdf]]|назва праекта=Internetowy System Aktów Prawnych|выдавец=Kancelaria Sejmu RP|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=pl|каментар=}}</ref>. Працавалі два памяшканні для паказу [[Нямое кіно|нямога кіно]]; пазней быў адкрыты [[кінатэатр]] на сталай аснове. Ладзіліся выступы вандроўных тэатраў. === Даваенныя Саветы === {{Асноўны артыкул|Пружаншчына пад першымі Саветамі}}19 верасня 1939 года Пружаны [[Савецкае ўварванне ў Польшчу|занялі]] войскі [[СССР]], 4-й Арміі камдыва [[Васіль Чуйкоў|Васіля Чуйкова]]. Неўзабаве польскія вайскоўцы, якія вярнуліся да сваіх сем’яў, былі інтэрніраваныя. У лютым 1940 годзе распачаліся арышты і высылка польскай інтэлігенцыі: шляхцічаў, прамыслоўцаў, лекараў, юрыстаў, настаўнікаў, леснікоў, купцоў<ref>{{артыкул|спасылка=http://echapolesia.pl/index.php?mact=Echa,cntnt01,showarticle,0&cntnt01rubric_id=&cntnt01article_id=259&cntnt01returnid=15|аўтар=Święciński A.|загаловак=Wspomnienia prużańskie (Cz.2)|арыгінал=|год=2011|аўтар выдання=|месца=|выданне=[[Echa Polesia]]|выдавецтва=|тып=|том=|выпуск=|нумар=2|старонкі=|isbn=}}</ref>. Ад 15 студзеня 1940 па 1941 год горад было раённым цэнтрам [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[БССР|Беларускай ССР]] у складзе [[СССР|Саюзу Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]]. З 1 студзеня 1940 года прадпрыемствы, гандаль і вытворчасць былі нацыяналізаваныя. У Пружанах было 1385 двароў, электрастанцыя, 6 механічных млыноў, 2 маслабойныя, кафельны заводы, 2 слясарныя майстэрні<ref>{{Літаратура/Гарады і вёскі Беларусі|4-2к}} — С. 486</ref>. Былі створаныя новыя працоўныя месцы для краўцоў, шаўцоў, кавалёў, стальмахоў, цырульнікаў; на працу прымаліся ўсе незалежна ад нацыянальнасці, у тым ліку і на адміністрацыйныя пасады. Абрагам Брэсцкі ў сваіх успамінах згадвае, што гэта было нязвыкла пасля перыяду [[Другая Рэч Паспалітая|пад польскай акупацыяй]]<ref name="abrabres">{{Спасылка|аўтар=Breski A.|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://www.pruzhanydistrict.com.ar/yzkor_pruzhany/final_summary.htm|загаловак=Pruzhany’s Saint Kehila destruction summary|фармат=|назва праекта=|выдавец=Pruzhany uyezd research organization|дата доступу=26 снежня 2011|мова=en|каментар=|url-status=dead}}</ref><ref name="abrahar_tempest">{{Спасылка|аўтар=Har’shalom (Friederg) A.|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://www.pruzhanydistrict.com.ar/yzkor_pruzhany/alive_tempest.htm|загаловак=The tempest|фармат=|назва праекта=|выдавец=Pruzhany uyezd research organization|дата доступу=26 снежня 2011|мова=en|каментар=|url-status=dead}}</ref>. Адбыўся перавод адукацыйных устаноў на савецкую сістэму. Была ўведзеная «дзесяцігодка». У Пружанах былі адкрытыя сярэднія школы на ўсіх чатырох мовах ([[Беларуская мова|беларускай]], [[ідыш]]ы, [[Польская мова|польскай]] і [[Руская мова|рускай]]). Для дарослых таксама была створаная вышэйшая школа. Навучанне было бясплатным. Неўзабаве колькасць школьнікаў павялічылася ўдвая ў параўнанні з мінулымі гадамі<ref name="abrabres" />. Дзейнічала грамадская бібліятэка з вялікай колькасцю кніг на ўсіх чатырох мовах. Выходзіла газета «[[Раённыя будні|Новы шлях]]». Два [[Дзіцячы прытулак|сірочыя прытулкі]] (яўрэйскі і хрысціянскі), якія дзейнічалі пад Польшчай, былі аб’яднаныя ў адзін пад дзяржаўным кіраваннем. Ён размяшчаўся на [[Вуліца Савецкая (Пружаны)|вуліцы Пацэвіча]]. Дзеці атрымлівалі добрае харчаванне, утрыманне і адукацыю<ref name="abrabres" />. Медычная дапамога таксама зрабілася бясплатнай. Гарадскі шпіталь утрая павялічыў колькасць ложкаў для хворых. З’явілася магчымасць таксама выклікаць доктара на дом. Была адкрытая [[Венерычнае захворванне|венералагічная]] клініка і [[радзільны дом]]. === Другая сусветная вайна === {{Асноўны артыкул|Пружаны пад нацысцкай акупацыяй}}У часы [[Другая сусветная вайна|нямецка-савецкае вайны 1941—1945]], ад 23 чэрвеня 1941 года — [[Пружаны пад нацысцкай акупацыяй|Пружаны пад нямецкай акупацыяй]]. Тут створана [[Пружанскае гета|гета]], дзе ўтрымлівалася да 10 000 чалавек, з якіх было знішчана больш за 4000. 17 ліпеня 1944 года ў Пружаны зноў увайшлі [[СССР|савецкія]] войскі [[Першы Беларускі фронт|Першага Беларускага фронту]]. За ваенны час горад было зруйнаванае на 70 %, у ім налічвалася 5 тысяч жыхароў. === Савецкая ўлада === [[Файл:Pružany,_Zamkavaja._Пружаны,_Замкавая_(1916)_(2).jpg|міні|Замкавая вуліца, фота 1-й паловы XX стагоддзя]] {{Асноўны артыкул|Пружаншчына за савецкім часам}}16 жніўня 1945 Польшча і СССР прынялі дамову аб мяжы. Такім чынам, згодна з міжнародным правам, Пружаны фармальна перасталі быць часткай польскай тэрыторыі пад савецкай акупацыяй і зноў сталі раённым цэнтрам [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкай вобласці]] [[БССР|Беларускай ССР]]. У 1944 годзе адноўлены райпрамкамбінат, харчовы камбінат, масласырзавод, скураны і мылаварны цэхі, вузел сувязі, 2 сярэднія школы. У 1945 адкрыты дзіцячы дом, у 1956 — школа-інтэрнат. Схема перапланіроўкі Пружанаў распрацаваная ў Баранавічах у 1959 годзе. У пачатку 60-х гадоў яўрэйскія могілкі былі зачыненыя. Будынак [[Пружанская сінагога|сінагогі]] аддадзены «Пружанскім электрасеткам». У 1974 годзе ў мінскай філіі Цэнтральнага НДІ горадабудаўніцтва быў складзены генеральны план забудовы Пружанаў, паводле якога яны значна змяніліся. 8 снежня 1991 года ў беларускай урадавай рэзідэнцыі ў [[Белавеская пушча|Белавескай пушчы]] (каля былога хутару [[Віскулі]], Пружанскі раён) кіраўнікі [[БССР|Беларусі]] ([[Станіслаў Станіслававіч Шушкевіч|Станіслаў Шушкевіч]], [[Вячаслаў Кебіч]]), [[РСФСР|Расіі]] ([[Барыс Ельцын]], [[Г. Бурбуліс]]) і [[УССР|Украіны]] ([[Леанід Краўчук]], [[В. Фокін]]) падпісалі [[Белавежскія пагадненні]] аб спыненні існавання [[СССР|Саюзу Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік]] і аб стварэнні [[Садружнасць Незалежных Дзяржаў|Садружнасці Незалежных Дзяржаў]]. З 1991 года Пружаны — у складзе [[Рэспубліка Беларусь|Рэспублікі Беларусь]]. == XXI стагоддзе == 3—4 кастрычніка 2003 года ў Пружанах прайшоў дзяржаўны фестываль-кірмаш «[[Дажынкі (фестываль)|Дажынкі]]-2003» (выдаткавана 60 мільярдаў [[Беларускі рубель|рублёў]])<ref>{{Спасылка|аўтар=|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=|url=http://brestobl.com/pruzany/dozinki/glw1.htm|загаловак=Дажынкі-2003 в Пружанах|фармат=|назва праекта=Брестчина|выдавец=Управа спорту і турызму Брэсцкага аблвыканкаму|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=ru|каментар=}}</ref>, у выніку чаго выгляд цэнтральнай часткі горад значна змяніўся. У 2007 годзе адкрыты пружанскі [[Лядовы палац (Пружаны)|Лядовы палац]]<ref>{{Спасылка|аўтар=Мартинович В.|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=29 жніўня 2007|url=http://ais.by/story/1212|загаловак=Большое тепло малой «Льдинки»: Ледовый дворец в Пружанах|фармат=|назва праекта=Спортивные сооружения|выдавец=Архитектура и строительство|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=ru|каментар=}}</ref>, які стаў першай падобным аб’ектам у горадзе раённага падпарадкавання<ref>{{Спасылка|аўтар=Синицын Н.|прозвішча=|імя=|аўтарlink=|суаўтары=|дата публікацыі=10 кастрычніка 2013|url=http://goals.by/hockey/articles/212347|загаловак=«Ежемесячно уходит порядка 500 миллионов»|фармат=|назва праекта=Goals.by|выдавец=|дата доступу=19 жніўня 2014|мова=ru|каментар=|url-status=dead}}</ref>. У 2010 годзе пабудаваны водны палац з [[аквапарк]]ам. == Галерэя == <gallery widths="150" heights="150" class="center" caption="Гістарычныя здымкі Пружанаў"> Файл:Second_class_school_in_Pružany_19xx.jpg|[[Пружанская другакласная школа|Другакласная школа]], пачатку XX стагоддзя Файл:Pružana_—_AlexanderStraße.Jpg|Александэрштрасе (цяпер [[Вуліца Рыгора Шырмы (Пружаны)|Рыгора Шырмы]]), 1915—1917 Файл:Pružana_—_Fleischerstraße.Jpg|Фляйшэрштрасэ (цяпер [[Вуліца Свабоды (Пружаны)|Свабоды]]), 1915—1918 Файл:Pružany,_Zamkavaja-Muchaviec._Пружаны,_Замкавая-Мухавец_(1917).jpg|Шлёсштрасэ (цяпер [[Вуліца Савецкая (Пружаны)|Савецкая]]) з мостам ля вытоку [[Мухавец|Мухаўцу]] і будынкам аптэкі (справа), 1915—1918 Файл:Pružany,_Šarašoŭskaja._Пружаны,_Шарашоўская_(1915-17).jpg|Тамашаўштрасэ (цяпер [[Вуліца Тармасава (Пружаны)|Тармасава]], 1915 </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Файл:Pružana — Marktplatz3.Jpg|Рынкавая плошча, 1915—1917 Файл:Pružana — Große Wäsche.Jpg|На [[Мухавец|Мухаўцы]], 1915—1917 Файл:Kwatermistrzostwo 25 pułku Ułanów Wlkp. w Prużanie.jpg|[[25-ы полк вялікапольскіх уланаў]] Файл:Gminna opłata administracyjna miasta Prużana.gif|Марка адміністрацыйнай аплаты гміны [[Пружаны (гміна)|Пружана]] </gallery><gallery widths="150" heights="150" class="center"> Файл:Adam_Mickiewicz_gimnazjum_02.Jpg|[[Гімназія імя Адама Міцкевіча (Пружаны)|Гімназія імя Адама Міцкевіча]] Файл:Sztandar_gimnazyji_imja_Adama_Mickiewicza_u_Pružanie_3.jpg|[[Гімназія імя Адама Міцкевіча (Пружаны)#Штандар гімназіі|Штандар гімназіі імя Адама Міцкевіча]] Файл:Biełaruskaja_narodnaja_škola._Prużana,_1943-44.Jpg|Навучэнцы Беларускай народнай школы, што размяшчалася ў будынку былой гімназіі Адама Міцкевіча Файл:Pružanski_aeradrom_resztki_(1941).Jpg|Разбомблены немцамі [[Пружанскі аэрадром]], 1941 </gallery> == Заўвагі == {{Заўвагі}} == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * {{Літаратура/БелЭн|13}} * {{Літаратура/ЭВКЛ|2}} * {{Літаратура/Нашы гарады}} * {{Літаратура/Памяць/Пружанскі раён}} * {{Літаратура/Геральдыка беларускіх горадў}} * {{Літаратура/ЭГБ|5}} * {{Літаратура/Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага|IX|110}} [[Катэгорыя:Гісторыя Пружанаў]] enywan7deql85lt0tqp5lojydgn037n 0 812624 5238008 5181306 2026-11-03T21:33:13Z IshaBarnes 124956 вікіфікацыя 5238008 wikitext text/x-wiki '''Ірвін''' — прозвішча. == Прозвішча == * [[Біл Ірвін]] — амерыканскі акцёр * [[Джон Ірвін]] — брытанскі кінарэжысёр * [[Джэймс Ірвін]] — астранаўт * [[Стыў Ірвін]] — аўстралійскі натураліст {{неадназначнасць}} feujwsmi83uk4hm76ik2s2jhvtx2g79 0 814058 5237769 5233496 2026-11-03T12:22:50Z DBatura 73587 /* Афіцэрскія званні гуркхаў */ 5237769 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gurkha Soldier Monument, London - April 2008.jpg|міні|Помнік гурку ў Лондане каля міністэрства абароны]] '''Гуркі, горкхалі''' ( [[Англійская мова|англ.:]] ''Gurkha'' або ''Gorkha''; [[Непальская мова|непальскі:]] गोर्खाली, вымаўляецца {{IPA1|ɡorkʰali}} ) — народ, які насяляе [[Непал]], названы ў гонар індуісцкага святога і гуру VIII стагоддзя – Горакхнатха. Яго вучань [[Bappa Rawal|Баппа Равал]] заснаваў дынастыю Мевар. Нашчадкі Равала мігравалі на ўсход і ўтварылі асобную галіну роду пад назвай ''Горкха'', якая ў другой палове XVIII стагоддзя заваявала каралеўства [[Непал]]. Гуркі праславіліся галоўным чынам як адважныя і мужныя [[Найміт|найміты]], якія служылі 200 гадоў у шэрагах брытанскіх каланіяльных войскаў (некалькі падраздзяленняў застаюцца на брытанскай службе і дагэтуль). Яны бралі ўдзел у прыдушэнні антыкаланіяльных паўстанняў у Індыі ([[Сікхізм|сікхаў]] і [[Сіпай|сіпаеў]]), і ў англа-сікхскіх войнах 1845—1849 гадоў. Таксама гуркі ваявалі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] супраць ворагоў [[Брытанская імперыя|Вялікай Брытаніі]] на Блізкім Усходзе і ў Францыі. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] гуркхі ваявалі ў Афрыцы, Паўднёва-Усходняй Азіі і Італіі. У 1982 годзе гуркі прынялі ўдзел у [[Фалклендская вайна|Фолклендскім канфлікце]]. У дадзены час колькасць гурскіх салдат і афіцэраў на брытанскай службе складае 2500. У ангельскія каралеўскія палкі могуць патрапіць юнакі не маладзейшыя за 17 гадоў. Мінімальны тэрмін службы — 5 гадоў. Гуркаў адрознівае суворая дысцыпліна, смеласць і вернасць прысязе<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.gurkhabde.com/becoming-a-gurkha/|загаловак="How to apply to become a Gurkha". Gurkha Brigade Association}}</ref>. Гуркхі належаць да розных непальськіх этнічных груп. Баявы кліч гуркаў «Jai Mahakali, Ayo Gorkhali» перакладаецца як «Слава Вялікай [[Калі (багіня)|Калі]], йдуць Гуркхі!». Традыцыйнай зброяй гуркхаў з’яўляецца баявы нож — кукры<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.gwt.org.uk/about-the-gurkhas/|загаловак=About the Gurkhas}}</ref>. == Гісторыя == Гуркхі вядуць сваё паходжанне ад паўночнаіндыйскіх [[Раджпуты|раджпутаў]] і [[Брахманы|брахманаў]], якія прыбылі ў Непал з захаду. Легендарны [[Бапа Равал]] — прынц [[Кальбходжа]], лічыцца першым гуркхам і продкам старажытнай каралеўскай сям’і, якая кіравала гэтым горным каралеўствам. [[Файл:Kukri.jpg|міні|Кукры — традыцыйны нож гуркаў.]] Паводле легенды, падчас палявання Бапа Равал сустрэў «святога воіна» ў джунглях [[Раджастхан|Раджастана]]. «Святы воін» — Гуру Горкханатх быў пагружаны ў глыбокую медытацыю, і Равал вырашыў у гэты час паклапаціцца пра яго. Гуру, удзячны за яго клопат, падарыў яму ''меч кукры'' — знакаміты нож з выгнутым лязом, якім гуркхі карыстаюцца і па сённяшні дзень. Ён таксама сказаў яму, што адгэтуль князь і яго народ будуць называцца гуркхамі. Вучні Гуру Горкханатха, дзякуючы сваёй мужнасці, неўзабаве сталі вельмі папулярнымі і атрымалі вялікае прызнанне. Далей легенда абвяшчае, што Гуру загадаў Равалу спыніць прасоўванне [[Іслам|ісламу]], паслядоўнікі якога ў той час уварваліся ў [[Афганістан|Афганістан]] (які тады быў будыйска-індуісцкай дзяржавай). Бапа ўзяў сваіх воінаў — гуркхаў — і вызваліў [[Афганістан]], (першапачаткова называўся [[Гхандхар]], адкуль і паходзіць назва сучаснага штата [[Кандагар]]). Дзякуючы іх дзеянням мусульмане спынілі свой наступ на [[Індыйскі субкантынент]] у VIII ст.<ref>{{Кніга|загаловак=Land of the Gurkhas; or, the Himalayan Kingdom of Nepal, p. 44, by W.B. Northy (London, 1937)}}</ref> У некаторых гісторыях нават гаворыцца, што Бапа (Кальбходж) пайшоў далей і заваяваў Іран і [[Ірак]], перамогшы ўсіх захопнікаў і ворагаў сваёй веры, перш чым пачаць аскетычнае жыццё ў адзіноце на вяршыні гары Меру. [[Файл:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|міні|Гуркі падчас англа-непальскай вайны 1815 г.]] Назва гуркхі паходзіць не ад назвы рэгіёна ў Непале — Горкха, наадварот, той быў названы так толькі пасля таго, як гуркхі яго захапілі. На пачатку XVI стагоддзя некаторыя нашчадкі Бапы Равала пайшлі далей на ўсход і стварылі невялікую дзяржаву на тэрыторыі сучаснага Непала, якую яны назвалі Горкха ў гонар свайго святога заступніка. У 1769 годзе ў праўленні Шры Панча [[Махараджа|Махараджы]] Дхіраджа Прытхві Нараяна Шахдэва (1769–1775), дынастыя Горкха захапіла і пачала кіраваць практычна ўсёй тэрыторыяй сучаснага Непала. Пасля гэтага [[індуізм]] стаў дзяржаўнай рэлігіяй з моцным уплывам раджпутаў і вучэння Горкханатха. У 1814—1816 гадах гуркхі вялі жорсткую зацятую вайну з арміяй [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Брытанскай Ост-Індскай кампаніі]]. Брытанцы былі ўражаныя адважнасцю народа і пасля перамогі над імі і ўсталявання пратэктарату ў [[Непал|Непале]] пачалі фармаваць наёмныя палкі з гуркхаў. Аснова непальскай арміі, якая складалася з нашчадкаў арыстакратыі і індыйскіх раджпутаў, адмовілася служыць у гэтых падраздзяленнях у якасці звычайных салдат, і таму ім прапанавалі афіцэрскія званні ў брытанска-індыйскіх узброеных сілах. Астатнія непальцы [[Тыбецкая мова|тыбецкага]] паходжання сталі звычайнымі салдатамі. Адзін з афіцэраў гуркхаў — генерал Нарэндра Бір Сінгх нават стаў ад’ютантам лорда Маўнтбатэна, апошняга віцэ-караля Індыі. Пасля таго, як брытанцы пакінулі Індыю, гуркхі працягвалі служыць у брытанскай арміі. Хаця ў іх прыёме на службу кароне відавочныя прыкметы [[найміцтва]], аднак як і [[Французскі Замежны легіён|Французкі замежны легіён]] у артыкуле 47 [[Жэнеўскія канвенцыі|Жэнеўскай канвенцыі]], яны аб’яўлены выключэннем<ref>{{Кніга|спасылка=http://da.mod.uk/defac/colleges/csrc/document-listings/special/05%2804%29-JW.doc|загаловак=Wither, James (January 2005). "Expeditionary Forces for Post Modern Europe: Will European Military Weakness Provide an Opportunity for the New Condottieri?". Conflict Studies Research Centre. p. 11.|archive-date=21 кастрычніка 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021003627/http://da.mod.uk/defac/colleges/csrc/document-listings/special/05%2804%29-JW.doc}}</ref> і згодна з міжнароднага правам, гуркхі разглядаюцца не як звычайныя найміты, а як [[Салдат|салдаты]]<ref>{{Кніга|загаловак=Rafał Jemielita. Karabiny do wynajęcia. „Focus”. 184, s. 10, 1 1 2008}}</ref>, што нясе ўсе вынікаючыя наступствы, а менавіта, у выпадку палону з імі абыходзяцца як з ваеннапалоннымі<ref>{{Кніга|спасылка=https://journals.openedition.org/conflits/11502|загаловак=Kinsey, Christopher (26 June 2008). "International Law and the Control of Mercenaries and Private Military Companies". Cultures & Conflits (52). doi:10.4000/conflits.11502. S2CID 152676827}}</ref>. У наш час непальцы ўтвараюць адну брыгаду ў брытанскай арміі. Іх колькасць скарацілася з першапачатковых 140 000 да прыблізна 2500—3500<ref>{{Кніга|загаловак=Mateusz "Biszop" Biskup, Śladami zapomnianych bohaterów w rozdziale: Najlepsi z najlepszych, Poznań: Vesper, 2011, s. 540-544, ISBN 978-83-7731-052-6}}</ref>. == Салдаты Ост-Індскай кампаніі == Калі гуркхі ў пач. XIX ст. пачалі паступаць на службу ў каланіяльныя войскі, яны заключылі пагадненні з [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індскай кампаніяй]]. Яны ўдзельнічалі ў наступных канфліктах: у вайне маратхаў (1817), бітве пры Бертбары (сучасны [[Бхаратхпур]]) (1826), у Першай і Другой [[Сікхізм|сікхскіх]] войнах 1846 і 1848 гадоў. Падчас [[Паўстанне сіпаяў|сіпайскага паўстання]] ў 1857 годзе гуркхі ваявалі на баку брытанцаў і сталі неад’емнай часткай брытанскай індыйскай арміі. Сірмурскія стральцы, адно з фарміраванняў гуркхаў, абаранялі штаб-кватэру брытанскіх войскаў у [[Дэлі]] (так званы дом індусаў Рао) больш за тры месяцы, страціўшы падчас баёў 327 з 490 сваіх салдат. Дванаццаць непальскіх палкоў таксама прынялі ўдзел у вызваленні [[Лакхнау]] пад камандаваннем Шры Ціна — Махараджы Махараны — [[Джунга Бахадура]]. == Брытанская індыйская армія == [[Файл:The Nusseree Battalion.JPG|міні|Гуркі ў 1857 годзе]] З моманту падаўлення сіпайскага паўстання і да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] палкі гуркхаў служылі, сярод іншага, у: [[М’янма|Бірме]], [[Афганістан|Афганістане]] на мяжы сучаснага [[Пакістан|Пакістана]], на [[Мальта|Мальце]] — падчас [[Расійска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны (1877–1878)]], на [[Кіпр (востраў)|Кіпры]], у [[Малайзія|Малаі]], у [[Гісторыя Кітая|Кітаі]] — падчас [[Іхэтуаньскае паўстанне|Баксёрскага паўстання]] (1900) і ў [[Тыбет|Тыбеце]] — падчас экспедыцыі Янгхасбенда (1903). Каля 100 000 гуркхаў ваявалі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне.]] Яны прынялі ўдзел, сярод іншых у бітвах пры Лосе, Жываншы, Нёв-Шапелі і [[Іпр|Іпры]]; яны таксама былі ў [[Месапатамія|Месапатаміі]], [[Іран|Іране]], [[Палесціна|Палесціне]], дзе змагаліся супраць турак, а таксама ўдзельнічалі ў [[Дарданэльская аперацыя|бітве пры Галіпалі]]. Невялікі атрад таксама служыў з [[Томас Эдвард Лоўрэнс|Лоўрэнсам у Аравіі]]. [[Файл:Gurkhas NavyAndArmyIllustrated1896.jpg|міні|Гуркі ў 1896 годзе]] Падчас бітвы пры Лосе гуркхі змагаліся да апошняга чалавека і, па словах камандзіра Індыйскага корпуса, «знайшлі сябе ў [[Вальхала|Вальгале]]». У Галіпалі яны таксама вызначыліся вялікай адвагай. У Сары-Баіры яны былі адзінымі за ўсю кампанію, хто дасягнуў і ўтрымаў вышыні, якія дазвалялі ім кантраляваць пралівы — галоўную мэту. Другі батальён 3-га стралковага палка прыняў удзел ва ўзяцці [[Багдад|Багдада]]. У міжваенныя гады гуркхі ўдзельнічалі ў [[Трэцяя англа-афганская вайна|Трэцяй афганскай вайне ў 1919 г.]] і шматлікіх сутыкненнях на мяжы з [[Пакістан|Пакістанам]], галоўным чынам у [[Вазірыстан|Вазірыстане]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] кароль Непала дазволіў брытанцам стварыць яшчэ 20 батальёнаў гуркхаў (у выніку чаго ў агульнай складанасці на службе брытанскай кароны засталося 40 непальскіх батальёнаў) і дазволіў ім служыць у любой кропцы свету. Акрамя падтрымання парадку ў Індыі, гуркхі таксама апынуліся ў Сірыі, Паўночнай [[Афрыка|Афрыцы]], [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]], Грэцыі, а таксама прынялі ўдзел у абароне [[Сінгапур|Сінгапура]] і ў бітвах за Бірму. 4-ы батальён 10-га гуркхскага палка быў ядром т. зв. [[Чындзіцы|Чындзіцкага]] войска, дзе ён змагаўся супраць японцаў, сярод іншых, у [[Імпхал|бітве пры Імхпале]] (сакавік—чэрвень 1944). === Афіцэрскія званні гуркхаў === Гуркхскія афіцэрскія званні і адпаведныя брытанскія званні: * Субэдар маёр / [[Маёр]] * Субедар / [[Капітан]] * Джэмадар (цяпер Найб Субедар)/ [[паручнік]] * Ротны Хавільдар Маёр / Сяржант-маёр * Квартырмайстар роты Хавільдар / сержант квартэймейстр * Хавільдар / [[Сяржант]] * Наік / [[Капрал]] * Лэнс Найк / капрал-лансер * Стралок / [[радавы]] [[Файл:Gurkhas on Patrol in Helmand MOD 45151723.jpg|міні|Жаўнеры і гуркхі ў Афганістане 2010 г.]] === Палкі гуркхаў 1800–1946 гг. === * ''1-ы ўласны гуркхскі стралковы полк караля Георга V (Малаўнскі полк)'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1815 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) * ''2-гі ўласны гуркхскі вінтоўкавы полк караля Эдуарда VII (Сірмурскія вінтоўкі)'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1815 годзе, перададзена брытанскай арміі ў 1948 годзе) * ''3-ці ўласны гуркхскі стралковы полк каралевы Аляксандры'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1815 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) * ''4-ы ўласны гуркхскі стралковы полк прынца Уэльскага'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1857 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) * ''5-ы Каралеўскі гуркхскі стралковы полк (Памежныя сілы)'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1858 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) * ''6-ы гуркхскі стралковы полк'', перайменаваны ў ''6-ы ўласны гуркхскі стралковы полк каралевы Лізаветы'' ў 1959 годзе (падраздзяленне сфарміравана ў 1817 годзе, перададзена брытанскай арміі ў 1948 годзе) * ''7-ы гуркхскі стралковы полк'', перайменаваны ў ''7-ы ўласны гуркхскі стралковы полк герцага Эдынбургскага'' ў 1959 годзе (падраздзяленне сфарміравана ў 1902 годзе, перададзена брытанскай арміі ў 1948 годзе) * ''8-ы стралковы полк Гуркхаў'' (падраздзяленне заснавана ў 1824 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) * ''9-ы стралковы полк Гуркхаў'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1817 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) * ''10-ы ўласны гуркхскі стралковы полк прынцэсы Марыі'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1890 годзе, перададзена брытанскай арміі ў 1948 годзе) * ''11-ы стралковы полк Горкха'' (1918–1922; адноўлены ў 1947 годзе пасля атрымання незалежнасці Індыі) * ''14-ы гуркхскі стралковы полк'' (1942–1946) * ''25-ы гуркхскі стралковы полк'' (1942–1946) * ''26-ы гуркхскі стралковы полк'' (1943–1946) * ''29-ы стралковы полк Гуркхаў'' (1943–1946) * ''38-ы гуркхскі стралковы полк'' (1943–1946) * ''42-гі Гуркхскі стралковы полк'' (падраздзяленне, сфарміраванае ў 1817 годзе як ''легіён Катак'', перайменаванае ў 1903 годзе ў ''6-ы Гуркхскі стралковы полк'' ) * ''44-ы Гуркхскі стралковы полк'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1824 годзе як ''16-ы (Сілхетскі) мясцовы батальён'', перайменавана ''ў 8-ы Горкхскі стралковы полк'' у 1903 годзе) * ''56-ы гуркхскі стралковы полк'' (1943–1946) * ''710-ы гуркхскі стралковы полк'' (1943–1946) == Незалежнасць == Пасля атрымання Індыяй незалежнасці ад брытанскага панавання і падзелу ў 1947 г. 6 палкоў гуркхаў былі ўключаны ў склад індыйскай арміі, а 4 — у брытанскую армію. На расчараванне брытанцаў, гуркхі, якім была прадастаўлена магчымасць выбіраць свае падраздзяленні, часцей за ўсё выбіралі службу ў індыйскай арміі. Прычынай гэтага было ў асноўным імкненне гуркхаў служыць на знаёмай тэрыторыі і на ўзгодненых умовах, адзіным змяненнем стала замена брытанскіх афіцэраў індыйскімі. Спачатку лёс чатырох брытанскіх палкоў быў нявызначаны і, верагодна, быў перакінуты ў [[Брытанская Малая|Малайю]], а ў рэшце рэшт быў скарочаны да аднаго палка, у той час як адпаведныя індыйскія падраздзяленні павялічыліся ў памерах (было сфарміравана больш за першапачатковыя 12 батальёнаў). Але «індыйскія гуркхі» таксама былі расчараваныя, бо заробак быў ніжэйшы, чым у брытанскія часы, у той час як «брытанскія» гуркхі атрымлівалі ў гэтым плане больш высокія заробкі. === Падраздзяленні брытанскай арміі, якія складаліся з гуркхаў === Чатыры палкі гуркхаў далучыліся да брытанскай арміі 1 студзеня 1948 года: * ''2-і ўласны гуркхскі вінтоўкавы полк караля Эдуарда VII (вінтоўкі Сірмура)'' * ''6-ы ўласны гуркхскі ордэн каралевы Лізаветы'' * ''Гуркхскі ордэн 7-га герцага Эдынбургскага'' * ''10-ы ўласны гуркхскі вінтоўкавы полк прынцэсы Марыі'' Гэтыя адзінкі ўтварылі т.зв. «Брыгада гуркхаў», якая першапачаткова дыслакавалася ў [[Брытанская Малая|Малайі]] . Некаторыя з іх сфармавалі асобныя фарміраванні — інжынерныя, транспартныя, ваенна-паліцэйскія. Іх абавязкі там у асноўным заключаліся ў канваяванні і знішчэнні партызанскіх атрадаў. Затым некаторыя падраздзяленні прынялі ўдзел у падаўленні беспарадкаў у [[Бруней|Брунеі]] . Пасля заканчэння канфлікту гуркхаў перавялі ў [[Ганконг]], дзе яны забяспечвалі бяспеку падчас [[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|Культурнай рэвалюцыі ў Кітаі]] . У рэшце рэшт іх колькасць скарацілася да 8 тысяч. У той час некаторыя падраздзяленні былі размешчаны акрамя Ганконга, таксама ў Брунеі і Вялікабрытаніі. У 1974 годзе Пасля [[Turecka inwazja na Cypr|турэцкага ўварвання на Кіпр]] 10-ы гуркхскі полк абараняў брытанскую базу на гэтым востраве ў Дэкеліі, а пазней застаўся там, каб падтрымліваць мір і перашкаджаць баям паміж туркамі і грэкамі. 1 ліпеня 1997 г. Пасля таго, як Кітай захапіў Ганконг, іх колькасць скарацілася да 3400. Іх трэніровачны цэнтр быў перанесены ў [[Англія|Англію]]. Гуркхі ўдзельнічалі ў [[Фалклендская вайна|вайне за Фалклендскія і Мальвінскія астравы]] ў 1982 годзе. і на Балканах і ва [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморы]]. Штогод у Непале праходзіць строгі адбор для набору 230 новых салдат (30 прэтэндэнтаў на адно месца). Яны павінны быць у добрым здароўі, ростам не менш за 157 см, ва ўзросце ад 17 да 22 гадоў і важыць не менш за 50 кг. Пасля прынясення прысягі на вернасць манарху абраныя кандыдаты перавозяць у Англію. Наступны этап у гарнізоне Кэтэрык у Паўночным Ёркшыры доўжыцца 9 месяцаў, на працягу якіх новыя салдаты паглыбляюць свае веды англійскай мовы, еўрапейскай культуры і звычаяў, і, вядома ж, ваенных вучэнняў. Палкі гуркхаў традыцыйна камплектуюцца брытанскімі афіцэрамі, якія свабодна валодаюць непальскай мовай. Кожныя тры гады гуркхі адпраўляюцца ў пяцімесячны адпачынак у [[Непал]]. Сярэдні тэрмін службы складае 20 гадоў<ref>{{Кніга|загаловак=Mateusz "Biszop" Biskup, Śladami zapomnianych bohaterów w rozdziale: Najlepsi z najlepszych, Poznań: Vesper, 2011, s. 540-544, ISBN 978-83-7731-052-6}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://londynek.net/czytelnia/article?jdnews_id=2577775|title=Gurkha Soldiers – Nepalczycy w Armii Jej Królewskiej Mości cz.I|website=londynek.net|pages=}}</ref> === Індыйскія гуркхі === Пасля атрымання Індыяй незалежнасці (1947 г.) у склад індыйскай арміі ўваходзілі наступныя падраздзяленні: * ''1-ы ўласны гуркхскі вінтоўкавы полк караля Георга V (Малаўнскі полк)'' * ''3-і ўласны ордэн гуркхскіх вінтовак каралевы Аляксандры'' * ''4-ы ўласны гуркхскі вінтоўкавы полк прынца Уэльскага'' * ''5-ы Каралеўскі гуркхскі стралковы полк (Памежныя войскі)'' * ''8-ы стралковы полк Гуркхаў'' * ''9-ы стралковы полк Гуркхаў'' З тых часоў назва гэтых войскаў была зменена на ''Горкха'' . Акрамя таго, быў створаны раней неіснуючы 11-ы полк. Пасля таго, як у 1950 г. Індыя стала рэспублікай, і ўсе каралеўскія тытулы былі адменены. 1-ы батальён 11-га палка ўдзельнічаў у [[Інда-пакістанскі канфлікт|пакістанска-індыйскіх сутыкненнях у 1999 годзе]] . У 1999 годзе У 1945 годзе 5-ы і 8-ы палкі былі адпраўлены ў міратворчую місію [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] у [[Сьера-Леонэ]] ( UNAMSIL ) для абароны алмазных радовішчаў ад [[Zjednoczony Front Rewolucyjny|Аб'яднанага рэвалюцыйнага фронту]] . === Сінгапурскі кантынгент === [[Файл:Gurkha IOC 1a.jpg|міні|Паліцэйскі жандарм у Сінгапуры.]] Кантынгент гуркхаў (GC) паліцыі Сінгапура быў сфарміраваны 9 красавіка 1949 года. з абраных былых брытанскіх салдат. Гэта падраздзяленне было створана для замены раней расфармаваных [[Сікхізм|сікхскіх]] падраздзяленняў. ГК у першую чаргу служыць добра ўзброенай і падрыхтаванай сілай бяспекі, якая выкарыстоўваецца для падаўлення магчымых беспарадкаў і сацыяльных хваляванняў. Гэта падраздзяленне карыстаецца вялікай грамадскай сімпатыяй дзякуючы свайму прафесіяналізму і адвазе. Пасля тэрактаў 11 верасня члены ГК ахоўваюць ключавыя пункты ў горадзе і патрулююць вуліцы; раней гэтыя падраздзяленні рэдка можна было ўбачыць у грамадскіх месцах. '''Цікавосткі''' Гуркхі былі ўзнагароджаны за сваю службу, у тым ліку: 13 крыжоў Вікторыі (усе, акрамя аднаго, былі ўзнагароджаны да здабыцця Індыяй незалежнасці). Яшчэ 13 узнагарод былі ўручаны брытанскім афіцэрам, якія служылі ў палках гуркхаў. Этнічна гуркхі маюць індуісцка-тыбецкае паходжанне. Многія з іх прытрымліваюцца тыбецкага варыянту будызму. Большасць з іх прадстаўляюць такія этнічныя групы, як Гурунг, Магар, Таманг, Кхаса і Кіранты. Усе гуркхі размаўляюць на непальскай. Характэрнай адметнасцю гуркхаў з'яўляюцца іх нажы, так званыя кукри. У сярэдзіне 1980-х гадоў групы людзей з непальскімі каранямі ў Заходняй Бенгаліі пачалі арганізоўвацца ў Фронт нацыянальнага вызвалення, які патрабаваў стварэння ўласнай дзяржавы. У 1988 годзе яны атрымалі шырэйшую аўтаномію. Абыходжанне з гуркхамі ў брытанскай арміі было прадметам шматлікіх спрэчак з таго часу, як высветлілася, што ім плацяць менш, чым брытанцам, якія выконваюць тую ж службу. Больш за тое, сем'ям былых вайскоўцаў-гуркхаў часта адмаўляюць у ПМЖ у Вялікабрытаніі і вымушаюць пакінуць краіну (значная частка з іх пасялілася ў [[Ганконг|Ганконгу]], дзе часта служаць у прыватных ахоўных кампаніях - цікавым можа быць той факт, што нямецкая мадэль [[Клаўдзія Шыфер|Клаўдыя Шыфер]] наняла ў якасці ахоўнікаў некалькіх гуркхаў)<ref>{{Кніга|загаловак=Biskup M."B.", Śladami zapomnianych bohaterów w rozdziale: Najlepsi z najlepszych, Poznań: Vesper, 2011, s. 540-544, ISBN 978-83-7731-052-6}}</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Індыі]] [[Катэгорыя:Народы Непала]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] 746m91ma69hq6tdyuejjmotgzowhl4a 5237770 5237769 2026-11-03T12:24:01Z DBatura 73587 5237770 wikitext text/x-wiki [[Файл:Gurkha Soldier Monument, London - April 2008.jpg|міні|Помнік гурку ў Лондане каля міністэрства абароны]] '''Гуркі, горкхалі''' ([[Англійская мова|англ.:]] ''Gurkha'' або ''Gorkha''; [[Непальская мова|непальскі:]] गोर्खाली, вымаўляецца {{IPA1|ɡorkʰali}} ) — народ, які насяляе [[Непал]], названы ў гонар індуісцкага святога і гуру VIII стагоддзя – Горакхнатха. Яго вучань [[Bappa Rawal|Баппа Равал]] заснаваў дынастыю Мевар. Нашчадкі Равала мігравалі на ўсход і ўтварылі асобную галіну роду пад назвай ''Горкха'', якая ў другой палове XVIII стагоддзя заваявала каралеўства [[Непал]]. Гуркі праславіліся галоўным чынам як адважныя і мужныя [[Найміт|найміты]], якія служылі 200 гадоў у шэрагах брытанскіх каланіяльных войскаў (некалькі падраздзяленняў застаюцца на брытанскай службе і дагэтуль). Яны бралі ўдзел у прыдушэнні антыкаланіяльных паўстанняў у Індыі ([[Сікхізм|сікхаў]] і [[Сіпай|сіпаеў]]), і ў англа-сікхскіх войнах 1845—1849 гадоў. Таксама гуркі ваявалі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне]] супраць ворагоў [[Брытанская імперыя|Вялікай Брытаніі]] на Блізкім Усходзе і ў Францыі. У гады [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] гуркхі ваявалі ў Афрыцы, Паўднёва-Усходняй Азіі і Італіі. У 1982 годзе гуркі прынялі ўдзел у [[Фалклендская вайна|Фолклендскім канфлікце]]. У дадзены час колькасць гурскіх салдат і афіцэраў на брытанскай службе складае 2500. У ангельскія каралеўскія палкі могуць патрапіць юнакі не маладзейшыя за 17 гадоў. Мінімальны тэрмін службы — 5 гадоў. Гуркаў адрознівае суворая дысцыпліна, смеласць і вернасць прысязе<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.gurkhabde.com/becoming-a-gurkha/|загаловак="How to apply to become a Gurkha". Gurkha Brigade Association}}</ref>. Гуркхі належаць да розных непальськіх этнічных груп. Баявы кліч гуркаў «Jai Mahakali, Ayo Gorkhali» перакладаецца як «Слава Вялікай [[Калі (багіня)|Калі]], йдуць Гуркхі!». Традыцыйнай зброяй гуркхаў з’яўляецца баявы нож — кукры<ref>{{Кніга|спасылка=https://www.gwt.org.uk/about-the-gurkhas/|загаловак=About the Gurkhas}}</ref>. == Гісторыя == Гуркхі вядуць сваё паходжанне ад паўночнаіндыйскіх [[Раджпуты|раджпутаў]] і [[Брахманы|брахманаў]], якія прыбылі ў Непал з захаду. Легендарны [[Бапа Равал]] — прынц [[Кальбходжа]], лічыцца першым гуркхам і продкам старажытнай каралеўскай сям’і, якая кіравала гэтым горным каралеўствам. [[Файл:Kukri.jpg|міні|Кукры — традыцыйны нож гуркаў.]] Паводле легенды, падчас палявання Бапа Равал сустрэў «святога воіна» ў джунглях [[Раджастхан|Раджастана]]. «Святы воін» — Гуру Горкханатх быў пагружаны ў глыбокую медытацыю, і Равал вырашыў у гэты час паклапаціцца пра яго. Гуру, удзячны за яго клопат, падарыў яму ''меч кукры'' — знакаміты нож з выгнутым лязом, якім гуркхі карыстаюцца і па сённяшні дзень. Ён таксама сказаў яму, што адгэтуль князь і яго народ будуць называцца гуркхамі. Вучні Гуру Горкханатха, дзякуючы сваёй мужнасці, неўзабаве сталі вельмі папулярнымі і атрымалі вялікае прызнанне. Далей легенда абвяшчае, што Гуру загадаў Равалу спыніць прасоўванне [[Іслам|ісламу]], паслядоўнікі якога ў той час уварваліся ў [[Афганістан|Афганістан]] (які тады быў будыйска-індуісцкай дзяржавай). Бапа ўзяў сваіх воінаў — гуркхаў — і вызваліў [[Афганістан]], (першапачаткова называўся [[Гхандхар]], адкуль і паходзіць назва сучаснага штата [[Кандагар]]). Дзякуючы іх дзеянням мусульмане спынілі свой наступ на [[Індыйскі субкантынент]] у VIII ст.<ref>{{Кніга|загаловак=Land of the Gurkhas; or, the Himalayan Kingdom of Nepal, p. 44, by W.B. Northy (London, 1937)}}</ref> У некаторых гісторыях нават гаворыцца, што Бапа (Кальбходж) пайшоў далей і заваяваў Іран і [[Ірак]], перамогшы ўсіх захопнікаў і ворагаў сваёй веры, перш чым пачаць аскетычнае жыццё ў адзіноце на вяршыні гары Меру. [[Файл:Eight Gurkha men depicted in a British Indian painting, 1815.jpg|міні|Гуркі падчас англа-непальскай вайны 1815 г.]] Назва гуркхі паходзіць не ад назвы рэгіёна ў Непале — Горкха, наадварот, той быў названы так толькі пасля таго, як гуркхі яго захапілі. На пачатку XVI стагоддзя некаторыя нашчадкі Бапы Равала пайшлі далей на ўсход і стварылі невялікую дзяржаву на тэрыторыі сучаснага Непала, якую яны назвалі Горкха ў гонар свайго святога заступніка. У 1769 годзе ў праўленні Шры Панча [[Махараджа|Махараджы]] Дхіраджа Прытхві Нараяна Шахдэва (1769–1775), дынастыя Горкха захапіла і пачала кіраваць практычна ўсёй тэрыторыяй сучаснага Непала. Пасля гэтага [[індуізм]] стаў дзяржаўнай рэлігіяй з моцным уплывам раджпутаў і вучэння Горкханатха. У 1814—1816 гадах гуркхі вялі жорсткую зацятую вайну з арміяй [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Брытанскай Ост-Індскай кампаніі]]. Брытанцы былі ўражаныя адважнасцю народа і пасля перамогі над імі і ўсталявання пратэктарату ў [[Непал|Непале]] пачалі фармаваць наёмныя палкі з гуркхаў. Аснова непальскай арміі, якая складалася з нашчадкаў арыстакратыі і індыйскіх раджпутаў, адмовілася служыць у гэтых падраздзяленнях у якасці звычайных салдат, і таму ім прапанавалі афіцэрскія званні ў брытанска-індыйскіх узброеных сілах. Астатнія непальцы [[Тыбецкая мова|тыбецкага]] паходжання сталі звычайнымі салдатамі. Адзін з афіцэраў гуркхаў — генерал Нарэндра Бір Сінгх нават стаў ад’ютантам лорда Маўнтбатэна, апошняга віцэ-караля Індыі. Пасля таго, як брытанцы пакінулі Індыю, гуркхі працягвалі служыць у брытанскай арміі. Хаця ў іх прыёме на службу кароне відавочныя прыкметы [[найміцтва]], аднак як і [[Французскі Замежны легіён|Французкі замежны легіён]] у артыкуле 47 [[Жэнеўскія канвенцыі|Жэнеўскай канвенцыі]], яны аб’яўлены выключэннем<ref>{{Кніга|спасылка=http://da.mod.uk/defac/colleges/csrc/document-listings/special/05%2804%29-JW.doc|загаловак=Wither, James (January 2005). "Expeditionary Forces for Post Modern Europe: Will European Military Weakness Provide an Opportunity for the New Condottieri?". Conflict Studies Research Centre. p. 11.|archive-date=21 кастрычніка 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071021003627/http://da.mod.uk/defac/colleges/csrc/document-listings/special/05%2804%29-JW.doc}}</ref> і згодна з міжнароднага правам, гуркхі разглядаюцца не як звычайныя найміты, а як [[Салдат|салдаты]]<ref>{{Кніга|загаловак=Rafał Jemielita. Karabiny do wynajęcia. „Focus”. 184, s. 10, 1 1 2008}}</ref>, што нясе ўсе вынікаючыя наступствы, а менавіта, у выпадку палону з імі абыходзяцца як з ваеннапалоннымі<ref>{{Кніга|спасылка=https://journals.openedition.org/conflits/11502|загаловак=Kinsey, Christopher (26 June 2008). "International Law and the Control of Mercenaries and Private Military Companies". Cultures & Conflits (52). doi:10.4000/conflits.11502. S2CID 152676827}}</ref>. У наш час непальцы ўтвараюць адну брыгаду ў брытанскай арміі. Іх колькасць скарацілася з першапачатковых 140 000 да прыблізна 2500—3500<ref>{{Кніга|загаловак=Mateusz "Biszop" Biskup, Śladami zapomnianych bohaterów w rozdziale: Najlepsi z najlepszych, Poznań: Vesper, 2011, s. 540-544, ISBN 978-83-7731-052-6}}</ref>. == Салдаты Ост-Індскай кампаніі == Калі гуркхі ў пач. XIX ст. пачалі паступаць на службу ў каланіяльныя войскі, яны заключылі пагадненні з [[Брытанская Ост-Індская кампанія|Ост-Індскай кампаніяй]]. Яны ўдзельнічалі ў наступных канфліктах: у вайне маратхаў (1817), бітве пры Бертбары (сучасны [[Бхаратхпур]]) (1826), у Першай і Другой [[Сікхізм|сікхскіх]] войнах 1846 і 1848 гадоў. Падчас [[Паўстанне сіпаяў|сіпайскага паўстання]] ў 1857 годзе гуркхі ваявалі на баку брытанцаў і сталі неад’емнай часткай брытанскай індыйскай арміі. Сірмурскія стральцы, адно з фарміраванняў гуркхаў, абаранялі штаб-кватэру брытанскіх войскаў у [[Дэлі]] (так званы дом індусаў Рао) больш за тры месяцы, страціўшы падчас баёў 327 з 490 сваіх салдат. Дванаццаць непальскіх палкоў таксама прынялі ўдзел у вызваленні [[Лакхнау]] пад камандаваннем Шры Ціна — Махараджы Махараны — [[Джунга Бахадура]]. == Брытанская індыйская армія == [[Файл:The Nusseree Battalion.JPG|міні|Гуркі ў 1857 годзе]] З моманту падаўлення сіпайскага паўстання і да пачатку [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайны]] палкі гуркхаў служылі, сярод іншага, у: [[М’янма|Бірме]], [[Афганістан|Афганістане]] на мяжы сучаснага [[Пакістан|Пакістана]], на [[Мальта|Мальце]] — падчас [[Расійска-турэцкая вайна (1877—1878)|руска-турэцкай вайны (1877–1878)]], на [[Кіпр (востраў)|Кіпры]], у [[Малайзія|Малаі]], у [[Гісторыя Кітая|Кітаі]] — падчас [[Іхэтуаньскае паўстанне|Баксёрскага паўстання]] (1900) і ў [[Тыбет|Тыбеце]] — падчас экспедыцыі Янгхасбенда (1903). Каля 100 000 гуркхаў ваявалі ў [[Першая сусветная вайна|Першай сусветнай вайне.]] Яны прынялі ўдзел, сярод іншых у бітвах пры Лосе, Жываншы, Нёв-Шапелі і [[Іпр|Іпры]]; яны таксама былі ў [[Месапатамія|Месапатаміі]], [[Іран|Іране]], [[Палесціна|Палесціне]], дзе змагаліся супраць турак, а таксама ўдзельнічалі ў [[Дарданэльская аперацыя|бітве пры Галіпалі]]. Невялікі атрад таксама служыў з [[Томас Эдвард Лоўрэнс|Лоўрэнсам у Аравіі]]. [[Файл:Gurkhas NavyAndArmyIllustrated1896.jpg|міні|Гуркі ў 1896 годзе]] Падчас бітвы пры Лосе гуркхі змагаліся да апошняга чалавека і, па словах камандзіра Індыйскага корпуса, «знайшлі сябе ў [[Вальхала|Вальгале]]». У Галіпалі яны таксама вызначыліся вялікай адвагай. У Сары-Баіры яны былі адзінымі за ўсю кампанію, хто дасягнуў і ўтрымаў вышыні, якія дазвалялі ім кантраляваць пралівы — галоўную мэту. Другі батальён 3-га стралковага палка прыняў удзел ва ўзяцці [[Багдад|Багдада]]. У міжваенныя гады гуркхі ўдзельнічалі ў [[Трэцяя англа-афганская вайна|Трэцяй афганскай вайне ў 1919 г.]] і шматлікіх сутыкненнях на мяжы з [[Пакістан|Пакістанам]], галоўным чынам у [[Вазірыстан|Вазірыстане]]. Падчас [[Другая сусветная вайна|Другой сусветнай вайны]] кароль Непала дазволіў брытанцам стварыць яшчэ 20 батальёнаў гуркхаў (у выніку чаго ў агульнай складанасці на службе брытанскай кароны засталося 40 непальскіх батальёнаў) і дазволіў ім служыць у любой кропцы свету. Акрамя падтрымання парадку ў Індыі, гуркхі таксама апынуліся ў Сірыі, Паўночнай [[Афрыка|Афрыцы]], [[Каралеўства Італія (1861—1946)|Італіі]], Грэцыі, а таксама прынялі ўдзел у абароне [[Сінгапур|Сінгапура]] і ў бітвах за Бірму. 4-ы батальён 10-га гуркхскага палка быў ядром т. зв. [[Чындзіцы|Чындзіцкага]] войска, дзе ён змагаўся супраць японцаў, сярод іншых, у [[Імпхал|бітве пры Імхпале]] (сакавік—чэрвень 1944). === Афіцэрскія званні гуркхаў === Гуркхскія афіцэрскія званні і адпаведныя брытанскія званні: * Субэдар маёр / [[Маёр]] * Субедар / [[Капітан]] * Джэмадар (цяпер Найб Субедар)/ [[паручнік]] * Ротны Хавільдар Маёр / Сяржант-маёр * Квартырмайстар роты Хавільдар / сержант квартэймейстр * Хавільдар / [[Сяржант]] * Наік / [[Капрал]] * Лэнс Найк / капрал-лансер * Стралок / [[радавы]] [[Файл:Gurkhas on Patrol in Helmand MOD 45151723.jpg|міні|Жаўнеры і гуркхі ў Афганістане 2010 г.]] === Палкі гуркхаў 1800–1946 гг. === * ''1-ы ўласны гуркхскі стралковы полк караля Георга V (Малаўнскі полк)'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1815 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) * ''2-гі ўласны гуркхскі вінтоўкавы полк караля Эдуарда VII (Сірмурскія вінтоўкі)'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1815 годзе, перададзена брытанскай арміі ў 1948 годзе) * ''3-ці ўласны гуркхскі стралковы полк каралевы Аляксандры'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1815 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) * ''4-ы ўласны гуркхскі стралковы полк прынца Уэльскага'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1857 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) * ''5-ы Каралеўскі гуркхскі стралковы полк (Памежныя сілы)'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1858 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) * ''6-ы гуркхскі стралковы полк'', перайменаваны ў ''6-ы ўласны гуркхскі стралковы полк каралевы Лізаветы'' ў 1959 годзе (падраздзяленне сфарміравана ў 1817 годзе, перададзена брытанскай арміі ў 1948 годзе) * ''7-ы гуркхскі стралковы полк'', перайменаваны ў ''7-ы ўласны гуркхскі стралковы полк герцага Эдынбургскага'' ў 1959 годзе (падраздзяленне сфарміравана ў 1902 годзе, перададзена брытанскай арміі ў 1948 годзе) * ''8-ы стралковы полк Гуркхаў'' (падраздзяленне заснавана ў 1824 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) * ''9-ы стралковы полк Гуркхаў'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1817 годзе, перададзена ў індыйскую армію ў 1947 годзе) * ''10-ы ўласны гуркхскі стралковы полк прынцэсы Марыі'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1890 годзе, перададзена брытанскай арміі ў 1948 годзе) * ''11-ы стралковы полк Горкха'' (1918–1922; адноўлены ў 1947 годзе пасля атрымання незалежнасці Індыі) * ''14-ы гуркхскі стралковы полк'' (1942–1946) * ''25-ы гуркхскі стралковы полк'' (1942–1946) * ''26-ы гуркхскі стралковы полк'' (1943–1946) * ''29-ы стралковы полк Гуркхаў'' (1943–1946) * ''38-ы гуркхскі стралковы полк'' (1943–1946) * ''42-гі Гуркхскі стралковы полк'' (падраздзяленне, сфарміраванае ў 1817 годзе як ''легіён Катак'', перайменаванае ў 1903 годзе ў ''6-ы Гуркхскі стралковы полк'' ) * ''44-ы Гуркхскі стралковы полк'' (падраздзяленне сфарміравана ў 1824 годзе як ''16-ы (Сілхетскі) мясцовы батальён'', перайменавана ''ў 8-ы Горкхскі стралковы полк'' у 1903 годзе) * ''56-ы гуркхскі стралковы полк'' (1943–1946) * ''710-ы гуркхскі стралковы полк'' (1943–1946) == Незалежнасць == Пасля атрымання Індыяй незалежнасці ад брытанскага панавання і падзелу ў 1947 г. 6 палкоў гуркхаў былі ўключаны ў склад індыйскай арміі, а 4 — у брытанскую армію. На расчараванне брытанцаў, гуркхі, якім была прадастаўлена магчымасць выбіраць свае падраздзяленні, часцей за ўсё выбіралі службу ў індыйскай арміі. Прычынай гэтага было ў асноўным імкненне гуркхаў служыць на знаёмай тэрыторыі і на ўзгодненых умовах, адзіным змяненнем стала замена брытанскіх афіцэраў індыйскімі. Спачатку лёс чатырох брытанскіх палкоў быў нявызначаны і, верагодна, быў перакінуты ў [[Брытанская Малая|Малайю]], а ў рэшце рэшт быў скарочаны да аднаго палка, у той час як адпаведныя індыйскія падраздзяленні павялічыліся ў памерах (было сфарміравана больш за першапачатковыя 12 батальёнаў). Але «індыйскія гуркхі» таксама былі расчараваныя, бо заробак быў ніжэйшы, чым у брытанскія часы, у той час як «брытанскія» гуркхі атрымлівалі ў гэтым плане больш высокія заробкі. === Падраздзяленні брытанскай арміі, якія складаліся з гуркхаў === Чатыры палкі гуркхаў далучыліся да брытанскай арміі 1 студзеня 1948 года: * ''2-і ўласны гуркхскі вінтоўкавы полк караля Эдуарда VII (вінтоўкі Сірмура)'' * ''6-ы ўласны гуркхскі ордэн каралевы Лізаветы'' * ''Гуркхскі ордэн 7-га герцага Эдынбургскага'' * ''10-ы ўласны гуркхскі вінтоўкавы полк прынцэсы Марыі'' Гэтыя адзінкі ўтварылі т.зв. «Брыгада гуркхаў», якая першапачаткова дыслакавалася ў [[Брытанская Малая|Малайі]] . Некаторыя з іх сфармавалі асобныя фарміраванні — інжынерныя, транспартныя, ваенна-паліцэйскія. Іх абавязкі там у асноўным заключаліся ў канваяванні і знішчэнні партызанскіх атрадаў. Затым некаторыя падраздзяленні прынялі ўдзел у падаўленні беспарадкаў у [[Бруней|Брунеі]] . Пасля заканчэння канфлікту гуркхаў перавялі ў [[Ганконг]], дзе яны забяспечвалі бяспеку падчас [[Культурная рэвалюцыя ў Кітаі|Культурнай рэвалюцыі ў Кітаі]] . У рэшце рэшт іх колькасць скарацілася да 8 тысяч. У той час некаторыя падраздзяленні былі размешчаны акрамя Ганконга, таксама ў Брунеі і Вялікабрытаніі. У 1974 годзе Пасля [[Turecka inwazja na Cypr|турэцкага ўварвання на Кіпр]] 10-ы гуркхскі полк абараняў брытанскую базу на гэтым востраве ў Дэкеліі, а пазней застаўся там, каб падтрымліваць мір і перашкаджаць баям паміж туркамі і грэкамі. 1 ліпеня 1997 г. Пасля таго, як Кітай захапіў Ганконг, іх колькасць скарацілася да 3400. Іх трэніровачны цэнтр быў перанесены ў [[Англія|Англію]]. Гуркхі ўдзельнічалі ў [[Фалклендская вайна|вайне за Фалклендскія і Мальвінскія астравы]] ў 1982 годзе. і на Балканах і ва [[Усходні Тымор|Усходнім Тыморы]]. Штогод у Непале праходзіць строгі адбор для набору 230 новых салдат (30 прэтэндэнтаў на адно месца). Яны павінны быць у добрым здароўі, ростам не менш за 157 см, ва ўзросце ад 17 да 22 гадоў і важыць не менш за 50 кг. Пасля прынясення прысягі на вернасць манарху абраныя кандыдаты перавозяць у Англію. Наступны этап у гарнізоне Кэтэрык у Паўночным Ёркшыры доўжыцца 9 месяцаў, на працягу якіх новыя салдаты паглыбляюць свае веды англійскай мовы, еўрапейскай культуры і звычаяў, і, вядома ж, ваенных вучэнняў. Палкі гуркхаў традыцыйна камплектуюцца брытанскімі афіцэрамі, якія свабодна валодаюць непальскай мовай. Кожныя тры гады гуркхі адпраўляюцца ў пяцімесячны адпачынак у [[Непал]]. Сярэдні тэрмін службы складае 20 гадоў<ref>{{Кніга|загаловак=Mateusz "Biszop" Biskup, Śladami zapomnianych bohaterów w rozdziale: Najlepsi z najlepszych, Poznań: Vesper, 2011, s. 540-544, ISBN 978-83-7731-052-6}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://londynek.net/czytelnia/article?jdnews_id=2577775|title=Gurkha Soldiers – Nepalczycy w Armii Jej Królewskiej Mości cz.I|website=londynek.net|pages=}}</ref> === Індыйскія гуркхі === Пасля атрымання Індыяй незалежнасці (1947 г.) у склад індыйскай арміі ўваходзілі наступныя падраздзяленні: * ''1-ы ўласны гуркхскі вінтоўкавы полк караля Георга V (Малаўнскі полк)'' * ''3-і ўласны ордэн гуркхскіх вінтовак каралевы Аляксандры'' * ''4-ы ўласны гуркхскі вінтоўкавы полк прынца Уэльскага'' * ''5-ы Каралеўскі гуркхскі стралковы полк (Памежныя войскі)'' * ''8-ы стралковы полк Гуркхаў'' * ''9-ы стралковы полк Гуркхаў'' З тых часоў назва гэтых войскаў была зменена на ''Горкха'' . Акрамя таго, быў створаны раней неіснуючы 11-ы полк. Пасля таго, як у 1950 г. Індыя стала рэспублікай, і ўсе каралеўскія тытулы былі адменены. 1-ы батальён 11-га палка ўдзельнічаў у [[Інда-пакістанскі канфлікт|пакістанска-індыйскіх сутыкненнях у 1999 годзе]] . У 1999 годзе У 1945 годзе 5-ы і 8-ы палкі былі адпраўлены ў міратворчую місію [[Арганізацыя Аб’яднаных Нацый|ААН]] у [[Сьера-Леонэ]] ( UNAMSIL ) для абароны алмазных радовішчаў ад [[Zjednoczony Front Rewolucyjny|Аб'яднанага рэвалюцыйнага фронту]] . === Сінгапурскі кантынгент === [[Файл:Gurkha IOC 1a.jpg|міні|Паліцэйскі жандарм у Сінгапуры.]] Кантынгент гуркхаў (GC) паліцыі Сінгапура быў сфарміраваны 9 красавіка 1949 года. з абраных былых брытанскіх салдат. Гэта падраздзяленне было створана для замены раней расфармаваных [[Сікхізм|сікхскіх]] падраздзяленняў. ГК у першую чаргу служыць добра ўзброенай і падрыхтаванай сілай бяспекі, якая выкарыстоўваецца для падаўлення магчымых беспарадкаў і сацыяльных хваляванняў. Гэта падраздзяленне карыстаецца вялікай грамадскай сімпатыяй дзякуючы свайму прафесіяналізму і адвазе. Пасля тэрактаў 11 верасня члены ГК ахоўваюць ключавыя пункты ў горадзе і патрулююць вуліцы; раней гэтыя падраздзяленні рэдка можна было ўбачыць у грамадскіх месцах. '''Цікавосткі''' Гуркхі былі ўзнагароджаны за сваю службу, у тым ліку: 13 крыжоў Вікторыі (усе, акрамя аднаго, былі ўзнагароджаны да здабыцця Індыяй незалежнасці). Яшчэ 13 узнагарод былі ўручаны брытанскім афіцэрам, якія служылі ў палках гуркхаў. Этнічна гуркхі маюць індуісцка-тыбецкае паходжанне. Многія з іх прытрымліваюцца тыбецкага варыянту будызму. Большасць з іх прадстаўляюць такія этнічныя групы, як Гурунг, Магар, Таманг, Кхаса і Кіранты. Усе гуркхі размаўляюць на непальскай. Характэрнай адметнасцю гуркхаў з'яўляюцца іх нажы, так званыя кукри. У сярэдзіне 1980-х гадоў групы людзей з непальскімі каранямі ў Заходняй Бенгаліі пачалі арганізоўвацца ў Фронт нацыянальнага вызвалення, які патрабаваў стварэння ўласнай дзяржавы. У 1988 годзе яны атрымалі шырэйшую аўтаномію. Абыходжанне з гуркхамі ў брытанскай арміі было прадметам шматлікіх спрэчак з таго часу, як высветлілася, што ім плацяць менш, чым брытанцам, якія выконваюць тую ж службу. Больш за тое, сем'ям былых вайскоўцаў-гуркхаў часта адмаўляюць у ПМЖ у Вялікабрытаніі і вымушаюць пакінуць краіну (значная частка з іх пасялілася ў [[Ганконг|Ганконгу]], дзе часта служаць у прыватных ахоўных кампаніях - цікавым можа быць той факт, што нямецкая мадэль [[Клаўдзія Шыфер|Клаўдыя Шыфер]] наняла ў якасці ахоўнікаў некалькіх гуркхаў)<ref>{{Кніга|загаловак=Biskup M."B.", Śladami zapomnianych bohaterów w rozdziale: Najlepsi z najlepszych, Poznań: Vesper, 2011, s. 540-544, ISBN 978-83-7731-052-6}}</ref>. == Зноскі == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Індыі]] [[Катэгорыя:Народы Непала]] [[Катэгорыя:Старонкі з недагледжанымі перакладамі]] mgadqo1i57mzq8yqehjsfy52kxpm8jh 0 815871 5237858 5236722 2026-11-03T15:32:23Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5237858 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} {{Узброены канфлікт | канфлікт = Наступленне АНСЭВ у Эфіопіі | частка = [[Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] | выява = Ethiopian Civil War (2020-present).svg | дата = 23 верасня 2026 — {{н. ч.}} | месца = [[Эфіопія]] ([[Тыграй]], {{нп5|Афар (рэгіён)|Афар|en|Afar Region}}, {{нп5|Амхара (рэгіён)|Амхара|en|Amhara Region}}) | статус = працягваецца | праціўнік1 = {{Tree list}} * [[File:Tsimdo Logo.svg|22px]] [[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|АНСЭВ]] ** [[Файл:Flag of the Tigray People's Liberation Front.svg|22x20px]] [[Народны фронт вызвалення Тыграя|НФВТ]] *** [[Сілы абароны Тыграя|САТ]] ** {{flagicon image|Flag_of_Ethiopia_(Blank).svg}} [[Фано (апалчэнне)|Фано]] '''ваенная падтрымка:''' * {{Сцягафікацыя|Эрытрэя}} | праціўнік2 = * [[Файл:Flag of the Ethiopian National Defense Force (3).svg|22x20px]] [[Узброеныя сілы Эфіопіі]] * [[File:Flag of the Tigray Region.svg|22пкс]] [[Сілы міру Тыграя]] | страты1 = НФВТ: 895 забітых, 680 параненых (паводле ўладаў на 24 верасня)<ref name=":1" /><ref>{{cite news |title=جبهة تيغراي تعلن حربا شاملة ضد الحكومة الإثيوبية والجيش يعلن مقتل المئات |url=https://www.aljazeera.net/news/2026/9/24/جبهة-تيغراي-تعلن-حربا-شاملة-ضد-الحكومة |access-date=2026-09-24 |publisher=[[Аль-Джазіра|Al Jazeera]] |date=2026-09-24 |trans-title=The Tigray People's Liberation Front (TPLF) declares all-out war against the Ethiopian government, and the army announces the deaths of hundreds.}}</ref> | страты2 = невядома | агульныя страты = як мінімум 14 цывільных асоб загінулі, 22 параненыя<ref name="BBC_Tigray_forces_seize" /><ref name=Rosser/> }} {{Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі}} [[23 верасня]] [[2026]] года [[Народны фронт вызвалення Тыграя]], [[Фано (апалчэнне)|апалчэнне Фано]] і саюзныя групоўкі разгарнулі сумесную ваенную аперацыю супраць [[Федэральны Урад Эфіопіі|федэральнага ўрада Эфіопіі]] ў [[Тыграй|Тыграі]], {{нп5|Афар (рэгіён)|Афары|en|Afar Region}} і {{нп5|Амхара (рэгіён)|Амхары|en|Amhara Region}}<ref name=":3">{{Cite web |last=Plaut |first=Martin |date=2026-09-23 |title=Ethiopia Conflict Alert: The TPLF Move On Critical Sites After Heading a New Alliance. A new phase of the next war? |url=https://martinplaut.com/2026/09/23/ethiopia-conflict-alert-the-tplf-move-on-critical-sites-after-heading-a-new-alliance-a-new-phase-of-the-next-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Martin Plaut |language=en}}</ref><ref name="reuters1">{{Cite news |date=2026-09-23 |title=Tigrayan leaders say new war with Ethiopian government has begun, as fighting erupts |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-airlines-suspends-flights-tigray-region-2026-01-07/ |access-date=2026-09-23 |publisher=[[Reuters]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tigray forces launch offensive against Ethiopian government |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |access-date=2026-09-23 |website=[[Аль-Джазіра|Al Jazeera]] |language=en |archive-date=2026-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923153759/https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/ethiopian-airlines-suspends-flights-to-three-northern-tigray-airports |url-status=live}}</ref><ref name="BBC_Tigray_forces_seize">{{Cite web |last=Bekit |first=Teklemariam |date=2026-09-23|title=Ethiopia and Tigray accuse each of launching offensives, fuelling fears of new war|url=https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|access-date=2026-09-23|website=[[BBC]]|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20260923121520/https://www.bbc.com/news/articles/cry8zwwq21pxo|archive-date=2026-09-23|url-status=live}}</ref>. == Перадгісторыя == Партыя НФВТ у 1991—2018 гадах была ў складзе [[Рэвалюцыйна-дэмакратычны фронт эфіопскіх народаў|кіруючай кааліцыі]], да прыходу да ўлады [[Абій Ахмед Алі|Абія Ахмеда Алі]]. У 2020—2022 гадах годзе паміж новай уладай і партыяй здарыўся [[Тыграйскі канфлікт|ваенны канфлікт]]. У 2025 годзе сітуацыя зноў накалілася<ref>{{Cite web |title=Ethiopia: Fighting resumes in Tigray |url=https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |access-date=2026-09-23 |website=dw.com |language=en |archive-date=2026-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260923160852/https://www.dw.com/en/ethiopia-fighting-resumes-in-tigray/a-79394192 |url-status=live}}</ref>. У маі НФВТ абвясціў аб аднаўленні даваеннай сістэмы кіравання і прызначыў свайго старшыню [[Дэбрэцыан Гебрэмікаэль|Дэбрэцыана Гебрэмікаэля]]<ref name="BBC_Tigray_forces_seize"/> прэзідэнтам рэгіёна Тыграй, у процівагу праўрадавай [[часовая рэгіянальная адміністрацыя Тыграя|Часовай рэгіянальнай адміністрацыі]] [[Гетачу Рэда]]<ref name=Rosser>{{Cite web |last=Rosser |first=Charles |title=Can Ethiopia's seven-group rebel alliance challenge Abiy Ahmed? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/23/can-ethiopias-seven-group-rebel-alliance-challenge-abiy-ahmed |access-date=2026-09-23 |website=[[Аль-Джазіра|Al Jazeera]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Harter |first=Fred |date=2025-03-21 |title=Power struggle leads to coup in Tigray as war looms between Ethiopia and Eritrea |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/mar/21/tigray-mekelle-coup-war-ethiopia-eritrea-assab-port-abiy-ahmed |access-date=2025-03-21 |publisher=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-03-26 |title=Getachew Reda: Ethiopia's Abiy Ahmed to replace Tigray president amid fears of war |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgkml1d206po |access-date=2025-03-31 |website=BBC |language=en-GB}}</ref>. 1 жніўня 2026 года недалёка ад мяжы з [[Судан]]ам успыхнуў бой паміж эфіопскай арміяй і сіламі НФВТ<ref>{{Cite web |date=28 August 2026 |title=Abiy’s enemies find common cause |url=https://www.africa-confidential.com/article-preview/id/16150/abiys-enemies-find-common-cause |url-access=subscription |access-date=2026-09-24 |website=Africa Confidential |language=en}}</ref>. 20 верасня 2026 года сем эфіопскіх паўстанцкіх груповак абвясцілі аб стварэнні «[[Альянс народных сіл Эфіопіі за выжыванне|Альянсу народных сіл Эфіопіі за выжыванне]]»<ref>{{Cite web |agency=Agenzia Fides |title=AFRICA/ETHIOPIA – New rebel alliance reignites the struggle over the Red Sea|url=https://www.fides.org/en/news/78204-AFRICA_ETHIOPIA_New_rebel_alliance_reignites_the_struggle_over_the_Red_Sea |access-date=2026-09-23 |website=Fides}}</ref> — кааліцыі, у якую ўвайшлі: [[Фано (апалчэнне)|Фано]], НФВТ, [[Вызваленчая армія Арома]], [[Фронт нацыянальнага вызвалення Агадэна]]<ref>{{Cite web|url=https://www.hiiraan.com/politics4/2026/Sep/206344/onlf_denies_joining_ethiopian_opposition_alliance_against_abiy_ahmed_government.aspx|title=ONLF denies joining Ethiopian opposition alliance against Abiy Ahmed government|website=Hiiraan Online}}</ref>, [[Фронт рэвалюцыйна-дэмакратычнага адзінства Афара]]<ref name="Rosser"/>, [[Нацыянальны рэвалюцыйны фронт адзінства афара]]<ref name="AddisStandard_seven_announce">{{cite Q|Q141547056}}</ref>, [[Народна-вызваленчы рух Бенішангула]] і [[Народна-дэмакратычны рух Гумуз]]. Кааліцыя ставіць сваёй мэтай звяржэнне ўрада на чале з Абіем Ахмедам і фарміраванне новага пераходнага ўрада<ref name="Rosser"/>. 22 верасня 2026 года Эфіопія задзейнічала не менш за пяць беспілотнікаў і нанесла больш за 21 авіяўдар: два ўдары беспілотнікаў прыйшліся па школах у горадзе {{нп5|Аламата||en|Alamata}}, у выніку чаго загінулі па меншай меры 14 мірных жыхароў, а яшчэ 22 атрымалі раненні<ref name="BBC_Tigray_forces_seize"/><ref name=Rosser/>. Пасля гэтых удараў НФВТ абвінаваціў урад Эфіопіі ў пачатку «адкрытага ўварвання» і абвясціў аб пачатку «абарончай вайны»<ref name="BBC_Tigray_forces_seize"/>. == Храналогія == === Верасень === Раніцай 23 верасня [[Сілы абароны Тыграя]], падначаленыя НФВТ, захапілі аэрапорты ў [[Аксум]]е, Ында-Сыласе і Алула Аба Нэга ў [[Мэкэле]] (рэгіён Тыграй)<ref name=Rosser/><ref name=":3" /><ref>{{Cite web |title=Explainer-Why New War in Ethiopia's Tigray Threatens to Trigger Wider Conflict |url=https://www.usnews.com/news/world/articles/2026-09-23/explainer-why-new-war-in-ethiopias-tigray-threatens-to-trigger-wider-conflict}}</ref>, у выніку чаго авіякампанія {{нп5|Ethiopian Airlines||en|Ethiopian Airlines}} адмяніла ўсе рэйсы ў гэты рэгіён. Сілы абароны Тыграя таксама распачалі наступленне на ўрадавыя пазіцыі ў суседніх рэгіёнах Афар і Амхара<ref name="BBC_Tigray_forces_seize" /><ref name=":3" />. Баявыя дзеянні разгарнуліся на ўчастку Коба — Тумуга паміж войскамі нацыянальных сіл абароны Эфіопіі і аб’яднанымі падраздзяленнямі Сіл абароны Тыграя і нацыянальнага руху «Фано» народа амхара<ref name=":3" />. У рэгіёне Амхара ўрадавыя войскі наносілі ўдары з ужываннем цяжкага ўзбраення ў горадзе [[Лалібэла]] па паўстанцах Фано<ref name=" reuters1"/><ref name=":1">{{Cite web |last=Knox |first=Brady |date=2026-09-23 |title=US condemns Ethiopian rebels' 'poor decision' to reignite war |url=https://www.washingtonexaminer.com/news/world/4739822/us-condemns-ethiopia-rebel-offensive-war/ |access-date=2026-09-23 |website=Washington Examiner |language=en-US |quote=Four sources speaking with Reuters confirmed fighting had broken out in Tigray, Afar, and Amhara, the centers of unrest in recent years. EPFAS itself claimed that all its members had carried out offensives in their sectors, though this wasn't independently verified.}}</ref>. На наступны дзень ваявыя дзеянні працягнуліся ўздоўж мяжы Тыграя і Афара, а таксама ў некаторых раёнах рэгіёну Амхара (Газгібела, Гідан, Ласта і Рая-Коба). У баях удзельнічалі ўрадавая армія, [[Сілы міру Тыграя]], паліцэйскі спецназ Амхары і мясцовыя апалчэнцы — з аднаго боку, і Сілы абароны Тыграя і Фано — з другога. Таксама адкрыўся новы фронт каля ракі {{нп5|Тэкэзэ||en|Tekezé River}} ў заходняй частцы Тыграя<ref name=":2">{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopia Conflict Alert: 24 September {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |access-date=2026-09-25 |website=acleddata.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260925081836/https://acleddata.com/expert-comment/ethiopia-conflict-alert-24-september |archive-date=25 верасня 2026 |url-status=dead}}</ref>. У той жа дзень паўстанцы Фано захапілі ў палон палкоўніка эфіопскай арміі Мелеса Ашагірэа<ref>{{Cite web |date=2026-09-24 |title=Ethiopian Army Colonel Reportedly Captured by Fano Forces – DNE Africa |url=https://africa.dailynewsegypt.com/ethiopian-army-colonel-reportedly-captured-by-fano-forces/ |access-date=2026-09-24 |language=en-US}}</ref>. 25-га паўстанцы Фано заявілі аб паланенні двух старэйшых камандзіраў са складу 61-й дывізіі 803-га корпуса нацыянальных сіл абароны Эфіопіі<ref>{{Cite web |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}</ref>, захопе 10 ваенных грузавікоў «Урал» і ўзбраення, уключаючы артылерыйскія боепрыпасы, і аб знішчэнні яшчэ двух грузавікоў<ref>{{Cite web |date=2026-09-25 |title=Fano Rebels Say They Captured Commanders of 61st Division of 803rd Corps |url=https://borkena.com/fano-rebels-say-they-captured-commanders-of-61st-division-of-803rd-corps/ |access-date=2026-09-25 |website=Borkena |language=en-US}}</ref>. У рэгіёне Афар паведамлялася аб сутыкненнях у раёнах Яла<ref>{{Cite web |date=2026-09-25 |title=ACLED ALERTS: Ethiopia Conflict Live {{!}} ACLED |url=https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |access-date=2026-09-26 |website=acleddata.com |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20260929165938/https://acleddata.com/report/acled-alerts-ethiopia-conflict-live |archive-date=29 верасня 2026 |url-status=dead}}</ref><ref name="Staff">{{Cite web |title=Fighting in northern Ethiopia spurs fears of blackout and blockade |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/25/fighting-in-northern-ethiopia-spurs-fears-of-blackout-and-blockade |access-date=2026-09-25 |website=[[Аль-Джазіра|Al Jazeera]] |language=en}}</ref>. На наступны дзень баявыя дзеянні вяліся ў раёне горада {{нп5|Абала (Эфіопія)|Абала|en|Abala, Ethiopia}} (рэгіён Афар). Звесткі аб тым, хто кантралюе горад, розніліся<ref>{{cite news |title=Is Ethiopia on the verge of another civil war as fighting erupts in Tigray? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/26/is-ethiopia-on-the-verge-of-another-civil-war-as-fighting-erupts-in-tigray |publisher=[[Аль-Джазіра|Al Jazeera]] |date=2026-09-26 |access-date=2026-09-28}}</ref>. 27-га войскі ўрада адбілі ў баевікоў стратэгічна важны горад {{нп5|Сэкота (Эфіопія)|Сэкота|en|Soqota}}<ref>{{cite news |title=Ethiopian army reportedly recaptures strategic town as fighting spreads |url=https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2026/9/27/09-27-ethiopia-tigray-escalation-sv-mp4 |publisher=[[Аль-Джазіра|Al Jazeera]] |date=2026-09-27 |access-date=2026-09-28}}</ref>. Вяліся баі ў раёнах Сама, Сэкоты і {{нп5|Аламата|Аламаты|en|Alamata}}; паведамлялася аб прасоўванні ўрадавых сіл у бок Аламаты. У рэгіёне Афар адбыліся сутыкненні ў раёне Абалы<ref>{{cite news |title=Ethiopia's army promises restraint amid fears of new civil war |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/9/27/ethiopias-army-promises-restraint-amid-fears-of-new-civil-war |publisher=[[Аль-Джазіра|Al Jazeera]] |date=2026-09-27 |access-date=2026-09-28}}</ref>. У рэгіёне Афар пасля разлютаваных баёў з ужываннем артылерыі тыграйскія баевікі захапілі раён Эрэбці і пасля прасоўваліся ў бок Афдэры. У той жа дзень, прыкладна ў 09:00 па мясцовым часе, беспілотнік нанёс удар па штаб-кватэры тэлеканала Tigrai TV у горадзе [[Мэкэле]], будынак атрымаў пашкоджанні, а вяшчанне канала было перапынена<ref name="AFP27">{{cite news |title=Tigray TV station hit by drone, rebels advance in north Ethiopia |url=https://currently.att.yahoo.com/att/tigray-tv-station-hit-drone-170014740.html |agency=Agence France-Presse |date=2026-09-27 |access-date=2026-09-28}}</ref>. 28 верасня праўрадавая групоўка «Сілы міра Тыграя» абвясціла аб узяцці горада Аламата на поўдні Тыграя<ref>{{cite news|title=Ethiopian pro-government forces claim capture of strategic Tigray town|url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-pro-government-forces-claim-capture-of-strategic-tigray-town-2026-09-28|agency=[[Reuters]]}}</ref>. === Кастрычнік === 1 кастрычніка паўстанцкія дроны ўдарылі па [[Адыс-Абеба|Адыс-Абебе]].<ref>{{Cite web |last= |first= |title=Blasts heard in Addis Ababa as Ethiopia conflict widens in the north |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/1/blasts-heard-in-addis-ababa-as-ethiopia-conflict-widens-in-the-north |access-date=2026-10-01 |website=[[Аль-Джазіра|Al Jazeera]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Quillen |first=Stephen |title=Ethiopia, Eritrea break ties: Does the conflict risk becoming regional war? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/10/2/ethiopia-eritrea-break-ties-does-the-conflict-risk-becoming-regional-war |access-date=2026-10-02 |website=[[Аль-Джазіра|Al Jazeera]] |language=en}}</ref> У той жа дзень праўрадавыя сілы аднавілі кантроль над гарадамі Абала і Эрэбці ў рэгіёне Афар<ref>{{cite web |title=Ethiopia |url=https://acleddata.com/country/ethiopia |website=ACLED |access-date=2026-10-01}}</ref>. 3-га, паводле паведамлення Reuters, урадавая армія адваявала аэрапорт Абула Аба Нега ў Мэкэле<ref>{{cite news |title=Ethiopia government forces retake airport in Tigray's capital, sources say |url=https://www.reuters.com/world/africa/pro-government-forces-say-they-retake-airport-ethiopias-tigray-region-2026-10-03/ |access-date=2026-10-03 |publisher=[[Reuters]] |date=2026-10-03 |language=en}}</ref>. Паралельна з тым узніклі першыя паведамленні пра ўварванне эрытрэйскіх войск на тэрыторыю Эфіопіі<ref>{{Cite web |last=Review |first=Horn |title=Eritrea's Buffer is Collapsing: What Comes Next? |url=https://hornreview.org/2026/10/04/eritreas-buffer-is-collapsing-what-comes-next/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20261005005321/https://hornreview.org/2026/10/04/eritreas-buffer-is-collapsing-what-comes-next/ |archive-date=5 October 2026 |access-date=2026-10-06 |website=HORN REVIEW |language=en-US}}</ref>. 5 кастрычніка паўстанцы адступілі з Адыграта.<ref name=":7">{{Cite web |title=As Abiy Ahmed starts new term, Ethiopia's advances in Tigray may cause conflict to spill over to Eritrea |url=https://www.dw.com/en/tigray-war-may-spill-over-to-eritrea-helped-by-prime-minister-abiy-ahmeds-rhetoric/a-79562957 |access-date=2026-10-06 |website=[[Deutsche Welle]] |language=en}}</ref> 7-га УС Эфіопіі ўзялі Адыграт і некалькі гарадоў уздоўж дзяржграніцы Эрытрэі.<ref>{{Cite web |last=Review |first=Horn |title=Eritrea Has Officially Invaded Ethiopia, Says Government Communication |url=https://hornreview.org/2026/10/07/eritrea-has-officially-invaded-ethiopia-says-government-communication/ |access-date=2026-10-07 |website=HORN REVIEW |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-10-07 |title=Eritrean troops drive through northern Ethiopian town, witnesses say |url=https://www.reuters.com/world/africa/eritrean-troops-drive-through-northern-ethiopian-town-witnesses-say-2026-10-07/ |access-date=2026-10-07 |work=Reuters |language=en}}</ref> 8 кастрычніка праўрадавыя сілы занялі Вукро ў Тыграі<ref name="BBC_ET_troops_deep">{{cite Q|Q141671566|url-status=live}}</ref>. 9-га пад ударымі дронаў па Адыграту эфіопскія войскі адступілі з горада<ref name="BBC_ET_warns_ER">{{Cite web |last=Khalil |first=Hafsa |last2=Moges |first2=Kaleb |date=2026-10-09 |title=Ethiopia warns Eritrea it will defend itself after troops enter Tigray |url=https://www.bbc.com/news/articles/c65ynvw250y1o |access-date=2026-10-10 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref>. 10-га яны вярнуліся ў горад<ref>{{Cite news |date=2026-10-10 |title=Ethiopian forces regain control of border city after reported Eritrean incursion |url=https://www.straitstimes.com/world/ethiopian-forces-regain-control-of-border-city-after-reported-eritrean-incursion |access-date=2026-10-11 |work=The Straits Times |language=en |issn=0585-3923}}</ref>. 11 кастрычніка ўрадавыя войскі занялі Адву. На наступны дзенб яны бяруць пад кантроль Ады Даэра, Ады Нбрыед, Ады Хагерай і Ады Авала, Заламбесу і Фац. 14-га яны ўвайшлі ў Раму і Аксум<ref name="ACLED_ET_archive_20261015">{{cite Q|Q141744681}}</ref><ref name="News-2">{{Cite news |last=Kannampully |first=Ammu |last2=Lewis |first2=David |date=13 October 2026 |title=Ethiopian troops enter town on border with Eritrea, stoking war fears |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-troops-enter-town-border-with-eritrea-stoking-war-fears-2026-10-13/ |access-date=14 October 2026 |work=[[Reuters]]}}</ref>. У ходзе сутыкненняў каля Мірэны 17 і 18 кастрычніка Народны фронт вызвалення Тыграя заявіў аб забойстве 1511 вайскоўцаў урадавай арміі і 11 баевікоў сіл міру Тыграя<ref>{{cite web |date=2026-10-20 |title= Tigray rebels claim to have killed over 1,500 Ethiopian soldiers as Abiy warns Eritrea|url= https://www.aa.com.tr/en/africa/tigray-rebels-claim-to-have-killed-over-1-500-ethiopian-soldiers-as-abiy-warns-eritrea/4094395}}</ref>. 19 кастрычніка Народны фронт вызвалення Тыграя і саюзная яму групоўка Агаў захапілі Нірак у рэгіёне Амхара, але на наступны дзень адступілі<ref>{{Cite web |date=2026-10-22 |title=Tigray Fighting Continues as Federal Forces Retake Nirak|url=https://kulu-media.com/tigray-fighting-federal-forces-retake-nirak/ |access-date=2026-10-26 |website=Kulu Media |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-10-22 |title=Situation report: UK threatens to ban entry to all Eritreans; Deadly drone strike on Abyei market; WHO delivers medical supplies to northern Ethiopia |url=https://www.eepa.be/situation-report-uk-threatens-to-ban-entry-to-all-eritreans-deadly-drone-strike-on-abyei-market-who-delivers-medical-supplies-to-northern-ethiopia/ |access-date=2026-10-26 |website=EEPA |language=en-US}}</ref>. == Міждународная рэакцыя == Паводле звестак выдання Washington Examiner, [[Злучаныя Штаты Амерыкі|ЗША]] рэкамендавалі сваім грамадзянам устрымацца ад паездак у рэгіёны Тыграй і Афар, а таксама забаранілі супрацоўнікам амерыканскага ўрада наведваць гэтыя раёны<ref name=":1" />. 10 кастрычніка [[Эрытрэя]] звярнулася ў [[Савет Бяспекі ААН]] з просьбай умяшацца і прыняць меры супраць Эфіопіі<ref>{{Cite news |date=2026-10-10 |title=Eritrea asks UN to intervene in standoff with Ethiopia |url=https://www.reuters.com/world/africa/ethiopian-forces-regain-control-border-city-after-reported-eritrean-incursion-2026-10-10/ |access-date=2026-10-11 |work=Reuters |language=en}}</ref>. == Гл. таксама == * [[Уварванне Эрытрэі ў Эфіопію (2026)]] == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Кастрычнік 2026 года]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Грамадзянскі канфлікт у Эфіопіі]] l7j4yz5caw5v32c5wo9el3mu9kgffw5 0 816079 5238174 5211705 2026-11-04T06:01:06Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238174 wikitext text/x-wiki {{Катастрофа |назва = Пажар у Слуцку 1669 года |выява = |подпіс = |Каардынаты = |Тып = Пажар |Прычына = |Месца = [[Стары горад (Слуцк)|Стары горад]] ([[Слуцк]]) |Краіна = |Дата = 29 кастрычніка 1669 года |Час = |Загінулых = |Пацярпелых = |Карта = |Метка = }} '''Пажар у Слуцку (1669)''' — адзін з найбольш разбуральных выпадковых пажараў у гісторыі горада эпохі [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], які цалкам знішчыў цэнтральную частку [[Стары горад (Слуцк)|Старога горада]]. == Прычыны і ход падзей == У XVII стагоддзі Слуцк з’яўляўся буйным рамесным і гандлёвым цэнтрам з высокай шчыльнасцю драўлянай забудовы. Пажар пачаўся 29 кастрычніка 1669 года з бытавой прычыны ў адным з дамоў у раёне рынкавай плошчы. З-за моцнага ветру агонь хутка перакінуўся на суседнія будынкі. У выніку стыхіі згарэла [[слуцкая ратуша]]<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=https://slutsk24.by/2017/01/03/slutskaya-ratusha-gde-byla-kuda-propala/|title=Слуцкая ратуша. Где была? Куда пропала?|last=Администратор|website=Слуцк-Информ - Горячие новости|date=2017-01-03|access-date=2026-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609145321/https://slutsk24.by/2017/01/03/slutskaya-ratusha-gde-byla-kuda-propala/|archive-date=9 чэрвеня 2017|url-status=dead}}</ref>, [[гандлёвыя рады (Слуцк)|гандлёвыя рады]], некалькі цэркваў і сотні жылых дамоў мяшчан. == Наступствы == Пажар нанёс цяжкі ўдар па эканоміцы горада, які яшчэ не цалкам аднавіўся пасля падзей [[Вайна Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667)|вайны 1654—1667 гадоў]]. Князь [[Багуслаў Радзівіл]], а пазней яго спадчыннікі былі вымушаны выдаць гараджанам часовыя ільготы па падатках для аднаўлення жытла. Пасля гэтага пажару пры будаўніцтве новых гандлёвых радоў сталі часцей выкарыстоўваць цэглу. Новая забудова цэнтра, верагодна, вялася ўжо па плане, распрацаваным магнацкай адміністрацыяй Радзівілаў. Гэта дазволіла Слуцку з часам акрыяць ад удару. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * ''[[Анатоль Пятровіч Грыцкевіч|Грыцкевіч А. П.]]'' Паўстанні ў Слуцку ў XVII ст. // Беларускі гістарычны часопіс. — 1996. {{Пажары ў Слуцку}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гісторыя Слуцка]] [[Катэгорыя:Гарадскія пажары ў Беларусі]] [[Катэгорыя:XVII стагоддзе ў Беларусі]] [[Катэгорыя:1669]] 4lck4pd4jfffe2w2mr34pb7tvstiu91 3 816239 5238204 5228367 2026-11-04T09:18:27Z M.L.Bot 261 /* Раёны */ 5238204 wikitext text/x-wiki {{Вітаем}} -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:26, 8 кастрычніка 2026 (+03) == Афармленне прэамбулы == Вітаю. Калі вікіфікацыя ў прэабуле і праўда востра патрэбана, лепей тэкст у дужках, апроч моўнага шаблона, замяняць на {{ш|ВД-Прэамбула}}, так хоць не марна нагрузіце даглядчыкаў правак. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:29, 8 кастрычніка 2026 (+03) :Неяк [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%86%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D1%96%D1%87_%D0%91%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%9E&diff=prev&oldid=5213301 вось так]. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 08:34, 8 кастрычніка 2026 (+03) == Закрытыя абмеркаванні == У закрытых абмеркаваннях праўкі не ўносяцца. [https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D1%96%D0%BA%D1%96%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D1%8B%D1%8F:%D0%94%D0%B0_%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D1%8F&oldid=5223274 Ваш унёсак] парушае гэты прынцып. Калі ласка, болей так не рабіце. [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:42, 22 кастрычніка 2026 (+03) == грамада == Вітаю. "Абшчына" ў нас калі і ўжываецца, то толькі вымушана, праз ўстойлівасць у крыніцах для пэўных выпадкаў, або такую беларускую афіцыйную назву. У астатніх выпадках -- грамада, пагатоў ва ўкраінскай, дзе тоеснае з беларускай значэнне гэтага слова. Шмат створаных ботам украінскіх "абшчын", павялічваць гэту колькасць не варта. Дзе рука дацягваецца я мяняю на грамады. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:00, 24 кастрычніка 2026 (+03) :Перапрашаю, цяпер убачыў, што гэта Балгарыя. Відаць, менавіта там, ужё ж і праўда "абшчына". -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 13:02, 24 кастрычніка 2026 (+03) == Раёны == Сёння вы стварылі некалькі артыкулаў пра раёны Расіі, у якіх прасочваецца аднолькавая памылка "у Стаўрапольскаму краі". Правільна: у Стаўрапольскім краі. Выглядае, як «украінская трасянка» і недастатковае валоданне вамі беларускай мовай. Калі ласка, выправіце памылкі. Наконт назвы артыкула Будзённаўскі раён (Стаўрапольскі край) — тут увогуле памылка ў назве. Калі ласка, вычытвайце свой унёсак (гэта не складаная задача для 1 — 2 сказаў на 1 артыкул, як вы часта ствараеце). [[Удзельнік:DobryBrat|DobryBrat]] ([[Размовы з удзельнікам:DobryBrat|размовы]]) 11:39, 26 кастрычніка 2026 (+03) Таксама не "[https://be.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%91%D1%96%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BA&diff=prev&oldid=5238082 гада]", а года. --[[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:18, 4 лістапада 2026 (+03) == Бота-праўкі == Вітаю. Для фактычных бота-правак варта стварыць бота і атрымаць сцяг, каб не засмечваць стужку Апошніх змен аднастайнымі праўкамі, а таксама не ствараць нагрузку на даглядчыкаў. Дзякуй. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:43, 27 кастрычніка 2026 (+03) :вітаю. прабачце за велізарную масавасць правак, але трэба было падганяць даныя з Вікіданых па насельніцтве. на жаль, я не маю навыкаў у стварэнні бота і асаблівага жадання. ды і, наколькі я ведаю, гэта займае шмат часу, а падобная масавасць пакуль што толькі з паветамі, больш не плануецца. :спадзяюся, я магу завяршыць прагон з Вікіданых па паветах? [[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]] ([[Размовы з удзельнікам:Zadorenko V|размовы]]) 15:46, 27 кастрычніка 2026 (+03) ::@[[Удзельнік:Zadorenko V|Zadorenko V]], рабіце да канца, так. Рэгістрацыя бота цяпер і праўда можа заняць значна часу. Але тут размен часу аднаго ўдзельнікаў на час усіх даглядчыкаў. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 15:57, 27 кастрычніка 2026 (+03) 85zv9nj1lhnaoarjegeynhuc3yx68lu 0 816261 5238014 5213734 2026-11-03T21:43:59Z DzBar 156353 дададзена [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1896 годзе]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5238014 wikitext text/x-wiki {{значэнні2|Кадзьяк}} {{Таксон}} '''Кадзьяк'''<ref>{{Крыніцы/БелЭн|7||||}} — у арт. Канадская біягеаграфічная вобласць</ref> (''Ursus arctos middendorffi'') — падвід [[буры мядзведзь|бурых мядзведзяў]]. Жыве на [[Кадзьяк (востраў)|востраве Кадзьяк]] і іншых астравах Кадзьякскага архіпелага ў паўднёвага ўзбярэжжа [[Аляска (паўвостраў)|Аляскі]]. Адзін з самых буйных сухапутных драпежнікаў у свеце. == Постаць == Даўжыня — да 2,8 метраў, вышыня ў карку — да 1,6 метра. Вага самых масіўных экзэмпляраў перавышае паўтоны. Самы буйны кадзьяк важыў 780 кг. Самы буйны падвід бурых мядзведзяў — у месцах іх пасялення кароткая зіма і багацце ежы. Маюць тыповы для бурых мядзведзяў целасклад з кампактным і мускулістым тулавам, доўгімі і моцнымі канечнасцямі і масіўнай галавой. Шырока расстаўленыя вочы маюць карычневы колер. Падэшвы задніх лап пакрытыя грубай скурай, таму абараняюць мядзведзя ад вільгаці і халадоў. Хвост у кадзьякаў, як і ва ўсіх мядзведзяў, вельмі кароткі. == Лад жыцця == Лад жыцця падобны да ладу жыцця іншых бурых мядзведзяў. Жывуць паасобку, але арэалы істотна меншыя за арэалы мядзведзяў у астатніх частках Паўночнай Амерыкі. Падчас халодных месяцаў упадаюць у зімовую спячку. Усяедныя жывёлы і могуць харчавацца як травой, ягадамі і карэньчыкамі, так і мясам і падалкай. Важнае значэнне ў харчаванні мае рыба. Падчас нераставых міграцый ласося ўлетку і ўвосень дзясяткі кадзьякаў збіраюцца ў плыткіх рэках, каб даставаць рыбу з вады ці лавіць яе ў паветры, калі тая выскоквае, пераадольваючы парогі. Размнажэнне кадзьякаў таксама нагадвае паводзіны іншых бурых мядзведзяў. Спарванне праходзіць, як правіла, у чэрвені ці ліпені, аднак аплодненая яйцаклетка пачынае развівацца толькі ў лістападзе. Падчас зімовай спячкі ў студзені ці лютым на свет з’яўляюцца ад аднаго да трох дзіцянят. Маладняк застаецца пры маці да трохгадовага ўзросту. Яна перастае іх карміць, і ў яе арганізме адбываюцца гарманальныя змены, якія мяняюць і яе настрой. Мядзведзіца пачынае біць, кусаць і рыкаць на мядзведзікаў, пакуль яны не сыдуць. Толькі палова малых дажывае да дарослага ўзросту. Кадзьякі не абараняюць сваю тэрыторыю, хаця ў кожнага яна ёсць. Участкі самцоў у некалькі разоў перавышаюць участкі самак. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:Мядзведзевыя]] [[Катэгорыя:Жывёлы, апісаныя ў 1896 годзе]] m9w8s1essrui7zlv9eew04tbxef4p4q 0 816270 5237900 5213858 2026-11-03T17:04:25Z DBatura 73587 /* Храналогія */ 5237900 wikitext text/x-wiki [[24 верасня]] [[2026]] года ў [[Мунайлінскі раён|Мунайлінскім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а, падчас планавых [[ваенныя вучэнні|ваенных вучэнняў]] [[Ваенна-марскія сілы Казахстана|ВМС]], у выніку рэзкага пагаршэння ўмоў надвор’я групу з 17 вайскоўцаў забрала ў [[Каспійскае мора]]. 14 з іх загінулі. Трагедыя выклікала шырокі грамадскі рэзананс. Абвешчана агульнанацыянальная жалоба. У рамках расследавання быў затрыманы начальнік штаба Ваенна-марскіх сіл Казахстана і некалькі афіцэраў, а 27 верасня з пасады быў зняты міністр абароны краіны [[Даўрэн Жуматаевіч Касанаў|Даўрэн Касанаў]]. == Перадгісторыя == {{Асноўны артыкул|Гібель казахстанскіх вайскоўцаў у Каспійскім моры (2015)}} У верасні 2015 года меў месца падобны інцыдэнт: тады падчас вучэнняў праз рэзкую змену надвор’я патанулі 4 [[БТР-80]], загінулі 4 вайскоўцы тэрміновай службы<ref name="ibk" />. 22 верасня 2026 года [[Міністэрства абароны Казахстана]] паведаміла аб пачатку маштабных планавых вучэнняў ваенна-марскіх сіл пад назвай «Хазар қорғаны-2026» (у рамках адзінай задумы стратэгічных камандна-штабных вучэнняў). Мэтай манеўраў заяўлялася праверка і ўдасканаленне баявой гатоўнасці і прафесійных навыкаў экіпажаў караблёў і падраздзяленняў у складаных марскіх умовах<ref name="qum">{{cite news|url=https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-chto-izvestno-o-gibeli-voennyh-v-mangistau/|title=Трагедия на Каспии: что известно о гибели военных в Мангистау|publisher=[[Qumash]]|author=Диких Е.|date=2026-09-24|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260924235155/https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-chto-izvestno-o-gibeli-voennyh-v-mangistau/|archive-date=2026-09-24|url-status=live}}</ref>. Былі прыцягнутыя звыш 500 вайскоўцаў, у тым ліку карабельныя экіпажы, берагавыя падраздзяленні, памежнікі і сілы паветранай абароны<ref name="pol1">{{cite news|url=https://polites.news/5991.html|title=11 срочников и офицер: что известно о гибели военных на Каспии|author=Яковлев Р.|publisher=Polites News|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925194948/https://polites.news/5991.html|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref>. Пры гэтым [[Казгідрамет]] аб’яўляў штармавое папярэджанне з 20:00 23 верасня да 20:00 24 верасня з рэзкімі парывамі ветру да 15-20 м/с, пра што была зроблена [[SMS]]-рассылкай жыхарам<ref name="qum" /><ref name="ten">{{cite news|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/poryivyi-vetra-20-metrov-sekundu-kakoe-preduprejdenie-609351/|title=О сильном ветре предупреждали заранее: что известно о погоде в день гибели военных на Каспии|publisher=[[Tengrinews.kz]]|author=Дарибай А.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-25}}</ref>. == Храналогія == 24 верасня ў ходзе выканання вучэбна-баявой задачы на ўзбярэжжы Каспійскага мора адбылося пагаршэнне метэаралагічных умоў, якое суправаджалася моцнымі парывамі ветру і штормам. У выніку моцнага ветру і хвалявання ў адкрытае мора ў раёне [[глэмпінг]]а O'mir за 43 км на поўдзень ад [[Актау]] былі панесеныя 17 вайскоўцаў, у тым ліку 15 матросаў-тэрміновікаў, 1 афіцэр і 1 кантрактнік<ref name="qum" /><ref name="aza">{{cite news|url=https://rus.azattyq-ruhy.kz/incidents/116689-imena-pogibshikh-vo-vremia-voennykh-uchenii-v-mangistau-opublikovalo-minoborony-kazakhstana|title=Имена погибших во время военных учений в Мангистау опубликовало Минобороны Казахстана|publisher=[[Радио «Азаттык» (Казахстан)|Азаттык]]|author=Назарова Р.|date=2026-09-24|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925044556/https://rus.azattyq-ruhy.kz/incidents/116689-imena-pogibshikh-vo-vremia-voennykh-uchenii-v-mangistau-opublikovalo-minoborony-kazakhstana|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref><ref name="new">{{cite news|url=https://newtimes.kz/proishestviya/223998-massovaia-gibel-voennykh-na-ucheniiakh-v-kaspiiskom-more-podrobnosti-tragedii|title=Массовая гибель военных на учениях в Каспийском море: подробности трагедии|publisher=NewTimes|author=Стативкина А.|date=2026-09-24|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925161113/https://newtimes.kz/proishestviya/223998-massovaia-gibel-voennykh-na-ucheniiakh-v-kaspiiskom-more-podrobnosti-tragedii|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref>. Байцы ў той момант адпрацоўвалі высадку з катэра «Кайсар» на плыткаводдзе глыбінёй каля аднаго метра<ref name="new" />. Паведамленне пра здарэнне на пульт дзяжурнай ваенна-марской базы Актау паступіла прыкладна ў 11:20 па часе Астаны<ref name="new"/>. Каля 14:00 Міністэрства абароны афіцыйна пацвердзіла факт здарэння і гібель дзевяці чалавек, а таксама паведаміла, што траіх вайскоўцаў удалося аператыўна выратаваць сіламі выратавальных падраздзяленняў, адзін з выратаваных быў экстрана шпіталізаваны<ref name="qum" /><ref name="aza" />. Адразу пасля паступлення сігналу бедства ў акваторыі Каспійскага мора была пачата пошукавая аперацыя, да якой прыцягнулі падраздзяленні Ваенна-Марскіх Сіл УС РК, сілы і тэхнічныя сродкі Міністэрства па надзвычайных сітуацыях (МНС), спецыяльную авіяцыю і грамадзянскія марскія службы<ref name="aza" /><ref name="qum" /><ref name="ibk">{{cite web|url = https://informburo.kz/stati/14-pogibsix-na-kaspii-kakie-glavnye-voprosy-tragediia-postavila-pered-armiei-kazaxstana|title = 14 погибших на Каспии. Какие главные вопросы трагедия поставила перед армией Казахстана|publisher = Informburo.kz|author = Кунапия Г.|date = 2026-09-28|lang = ru|access-date = 2026-09-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20260929033437/https://informburo.kz/stati/14-pogibsix-na-kaspii-kakie-glavnye-voprosy-tragediia-postavila-pered-armiei-kazaxstana|archive-date = 2026-09-29|url-status = live}}</ref>. Да 21 гадзіны па Астане колькасць загінулых узрасла да 12, пошукі яшчэ дваіх вайскоўцаў працягваліся<ref name= "aza"/>, Міністэрствам абароны былі апублікаваныя спісы загінулых, пацярпелых і зніклых без вестак вайскоўцаў<ref>{{cite news|url=https://www.lada.kz/incidents/158631-voennosluzhashchie-pogibli-na-kaspii-opublikovany-spiski.html|title=Военнослужащие погибли на Каспии: опубликованы списки|publisher=Lada.kz|author=Максимова О.|date=2026-09-24|lang=ru|access-date=2026-09-25}}</ref>. Згодна з дакладам намесніка міністра аховы здароўя Манаса Рамазанава на пасяджэнні ўрадавай камісіі, да вечара 24 верасня стан вайскоўца, дастаўленага ў медустанову пасля здарэння, стабілізаваўся, пагроза яго жыццю адсутнічала<ref name="lad">{{cite news|url=https://www.lada.kz/aktau_news/incidents/158635-khalatnost-i-narushenie-pravil-korablevozhdeniia-nazvany-stati-dela-o-gibeli-voennykh-v-mangistau.html|title=Халатность и нарушение правил кораблевождения: названы статьи дела о гибели военных в Мангистау|publisher=Lada.kz|author=Максимова О.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260927025852/https://www.lada.kz/aktau_news/incidents/158635-khalatnost-i-narushenie-pravil-korablevozhdeniia-nazvany-stati-dela-o-gibeli-voennykh-v-mangistau.html|archive-date=2026-09-27|url-status=live}}</ref>. Раніцай 25 верасня пошукі завяршыліся выяўленнем цел сяржанта Мансура Гумарава і матроса Міраса Турдыбекулы, якія раней лічыліся зніклымі без вестак. Выніковая колькасць загінулых склала 14<ref name="pol2">{{cite news|url=https://polites.news/6012.html|title=Смерти в армии Казахстана: что стоит за цифрой 270 и трагедией на Каспии|author=Яковлев Р.|publisher=Polites News|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-29}}</ref><ref name="ten" /><ref>{{cite web|url = https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/1?directions=135|title = Найдены тела двух пропавших на Каспийском море военнослужащих: поисковая операция завершена|publisher = [[Министерство обороны Республики Казахстан]]|date = 2026-09-25|lang = ru|access-date = 2026-09-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20261002130309/https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/1?directions=135|archive-date = 2026-10-02|url-status = live}}</ref>. == Ахвяры == У ходзе здарэння загінулі<ref>{{cite web|url = https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/opublikovan-spisok-pogibsikh-voennosluzasikh-v-kaspijskom-more|title = Опубликован список погибших военнослужащих в Каспийском море|website = Almaty.tv|date = 2026-09-25|lang = ru|access-date = 2026-09-27}}</ref>: {{калонкі}} # старшы лейтэнант Алжас Мухтарулы (нар. 9 студзеня 2003); # сержант Мансур Айтбайулы Гумараў (нар. 2 чэрвеня 2007); # матрос Серкан Талгатулы Аяпберген (нар. 18 лютага 2006); # матрос Дастан Нурбалулы Бегей (нар. 3 верасня 2007); # матрос Мейрамбек Ермуханулы Бердзіханаў (нар. 21 сакавіка 2006); # матрос Акжайык Балатбекулы Гілаж (нар. 15 верасня 2006); # матрос Олжас Тажыбайулы Дзіханбаеў (нар. 14 снежня 2005); # матрос Асет Саматулы Жанабай (нар. 19 верасня 2006); # матрос Алмас Жусіпулы Кабенаў (нар. 23 студзеня 2006); # матрос Азамат Балатбекулы Мадзіхан (нар. 10 чэрвеня 2007); # матрос Амірбек Амірбалатулы Амірзак (нар. 23 красавіка 2007); # матрос Женіс Тлеушавіч Цеміргаліеў (нар. 8 мая 2005); # матрос Акылбек Кабенулы Талеген (нар. 11 февраля 2007); # матрос Мірас Турдыбекулы (нар. 17 жніўня 2007). {{калонкі/канец}} Выжылыя<ref name="qum1">{{cite news|url = https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-tokaev-nagradil-vyzhivshih-voennosluzhaschih/|title = Трагедия на Каспии: Токаев наградил выживших военнослужащих|publisher = [[Qumash]]|author = Диких Е.|date = 2026-09-27|lang = ru|access-date = 2026-09-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20260927183716/https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-tokaev-nagradil-vyzhivshih-voennosluzhaschih/|archive-date = 2026-09-27|url-status = live}}</ref>: # ''Қуандық Бекет Бақтыбекұлы'' – матрос (стралок); # ''Темерхан Ақжол Тимурұлы'' – матрос (стралок); # ''Удалов Никита Александрович'' – спецыяліст (санітарны інструктар). 26 верасня адбылося пахаванне загінулых байцоў. На іх, акрамя сваякоў і таварышаў па службе, прысутнічалі Акім Мангістаўскай вобласці [[Нурдаулет Ігілікулы Кілібай|Нурдаулет Кілібай]], старшыня [[духоўнае ўпраўленне мусульман Казахстана|Духоўнага ўпраўлення мусульман Казахстана]] [[Наўрызбай Таганулы Адпенаў|Наўрызбай кажы Таганулы]] і міністр абароны краіны генерал-лейтэнант [[Даўрэн Жуматаевіч Касанаў|Даўрэн Касанаў]]<ref name="kur">{{cite news|url=https://kz.kursiv.media/2026-09-26/svvo-v-mangistau-prostilis-s-pogibshimi-na-kaspii-voennymi/|title=В Мангистау простились с погибшими на Каспии военными|publisher=[[Курсив медиа]]|author=Воронова С.|date=2026-09-26|lang=ru|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260926191443/https://kz.kursiv.media/2026-09-26/svvo-v-mangistau-prostilis-s-pogibshimi-na-kaspii-voennymi/|archive-date=2026-09-26|url-status=live}}</ref>. 27 верасня ўказам прэзідэнта 14 загінулых былі пасмяротна ўзнагароджаны [[ордэн «Айбын»|ордэнамі «Айбын»]]. Тры выжылыя вайскоўцы былі ўзнагароджаны [[Медаль «За мужнасць»|медалямі «За мужнасць»]]<ref name="qum1" />. == Расследаванне == Па факце гібелі людзей Актаускім гарнізонам была неадкладна ўзбуджаная крымінальная справа. Для расследавання дакладных прычын трагедыі і праверкі захавання тэхнікі бяспекі на вучэннях распараджэннем Урада была створана спецыяльная ўрадавая камісія пад старшынствам віцэ-прэм’ера [[Канат Алдабергенавіч Базумбаеў|Каната Базумбаева]], у якую ўвайшлі міністр абароны, акім Мангістаўскай вобласці, прадстаўнікі некалькіх міністэрстваў і службовыя асобы ваеннай пракуратуры<ref name="aza"/>. Увечары 24 верасня 2026 года прайшло пасяджэнне ўрадавай камісіі. Па паведамленні намесніка міністра ўнутраных спраў краіны Санжара Адылава, у рамках расследавання была ўзбуджаная крымінальная справа па частцы 2 артыкула 453 («нядбалыя адносіны да службы, якія пацягнулі цяжкія наступствы») і артыкуле 465 («парушэнне правілаў караблеваджэння») [[Крымінальны кодэкс Казахстана (2014)|Крымінальнага кодэкса Казахстана]]<ref name=" lad"/>. 25 верасня ў рамках расследавання былі затрыманыя ў якасці падазраваных і змешчаныя ў следчы ізалятар Актау начальнік штаба – першы намеснік галоўнакамандуючага ваенна-марскімі сіламі Казахстана Даніяр Хайрушаў, два камандзіра вайсковых часцей, а таксама камандзіры роты марской пяхоты і катэраў. Усе яны падазраваліся ў нядбалых адносінах да службы і незабяспечанні кантролю прыняцця мер бяспекі вайскоўцаў у сувязі з неспрыяльнымі ўмовамі надвор’я<ref>{{cite news|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tragediya-kaspii-zaderjanyi-pyat-doljnostnyih-lits-609372/|title=Командиры и начальники задержаны по делу о трагедии в Каспии|publisher=[[Tengrinews.kz]]|author=Имамниязов Б.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925171859/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tragediya-kaspii-zaderjanyi-pyat-doljnostnyih-lits-609372/|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref><ref name="Tengrinews 2026-09-25 Хайрушев">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/daniyar-hayrushev-zaderjan-tragedii-kaspii-o-nem-izvestno-609384/|title=Данияр Хайрушев задержан после трагедии на Каспии: что о нём известно|lang=ru|author=Ару Сатбаева (корреспондент)|website=''Tengrinews.kz'' (издание)|date=2026-09-25|access-date=2026-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20261002222652/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/daniyar-hayrushev-zaderjan-tragedii-kaspii-o-nem-izvestno-609384/|archive-date=2026-10-02|url-status=live}}</ref>. Галоўнакамандуючы ваенна-марскімі сіламі Казахстана Канат Ніязбекаў быў зняты з пасады 3 кастрычніка, а 6 кастрычніка ён быў арыштаваны за халатныя адносіны да службы<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков">{{Cite web|url=https://www.nur.kz/politics/appointments/2437759-tokaev-snyal-s-dolzhnosti-dvuh-zamministrov-oborony/|title=Гибель 14 военных на Каспии: Токаев снял с должностей ещё трех руководителей в Минобороны|author= Каримов С.|publisher=[[Nur.kz]]|date=2026-10-03|lang = ru|access-date=2026-10-03}}</ref><ref name="Tengrinews.kz 2026-10-06 Ниязбеков">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/zaderjan-byivshiy-glavnokomanduyuschiy-vms-kazahstana-610217/|title=Задержан бывший главнокомандующий ВМС Казахстана|lang=ru|first=Эльдар Нуруллин|last=|website=''Tengrinews.kz''|date=2026-10-06|access-date=2026-10-06}}</ref>. == Рэакцыя == Прэзідэнт [[Касым-Жамарт Такаеў]] выказаў глыбокія спачуванні сем’ям і блізкім загінулых вайскоўцаў, даручыўшы аказаць ім усю неабходную матэрыяльную і псіхалагічную дапамогу<ref name="qum" />. Па словах намесніка прэм’ер-міністра Каната Базумбаева, дзяржава абавязалася забяспечыць неабходную сацыяльную і матэрыяльную падтрымку сем’ям загінулых вайскоўцаў<ref name="lad" />. Сакратарыят [[народны савет Казахстана|Народнага савета Казахстана]] паведаміў аб намеры 17 членаў савета, якія прадстаўляюць бізнес, даць сем’ям загінуўшых у агульнай складанасці 815 млн [[Казахстанскі тэнге|тэнге]]<ref>{{cite news|url=https://polites.news/5992.html|title=Мангистауская область: Халық Кеңесі направит 815 млн тенге семьям погибших военных|author=Яковлев Р.|publisher=Polites News|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260928223251/https://polites.news/5992.html|archive-date=2026-09-28|url-status=live}}</ref>. Усе сабраныя ў прыватным парадку сродкі былі накіраваныя ў спецыяльны фонд пад кіраваннем старшыні грамадскага савета Мангістаўскай вобласці [[Бекмурат Кыдырбаевіч Жусупаў|Бекмурата Жусупава]], з якога іх ужо размяркоўваюць сем’ям загінулых<ref name="kur"/>. Распараджэннем Прэзідэнта Казахстана 25 верасня ў краіне быў абвешчаны дзень агульнанацыянальнай жалобы<ref name="qum"/>. Да дня жалобы далучыліся спартыўныя каманды краіны: матчы моладзевай [[футбол]]ьнай лігі паміж Казахстанам і [[Англія|Англіяй]], юнацкай лігі U-17 c [[Узбекістан]]ам у [[Шымкент|Шымкенце]] і U-19 са [[Славакія|Славакіяй]] у [[Сенец]]е пачаліся з хвіліны маўчання, а запланаваны на гэты дзень у Астане [[хакей]]ны матч паміж [[ХК Барыс|Барыс]]ым і [[Нафтахімік (хакейны клуб)|Нафтахімікам]] быў перанесены на наступны дзень. Паступілі спачуванні і ад розных спартыўных федэрацый краіны<ref>{{cite news|url=https://sportilinet.kz/outside-of-sports/kak-kazahstanskiy-sport-reagiruet-tragediyu-kaspii-minutyi-molchaniya-anglii-slovakii-perenos-matcha-16022/|title=Как казахстанский спорт реагирует на трагедию на Каспии: минуты молчания в Англии и Словакии, перенос матча|publisher=Спорт Шрёдингера|author=Айгозин Г.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260927133904/https://sportilinet.kz/outside-of-sports/kak-kazahstanskiy-sport-reagiruet-tragediyu-kaspii-minutyi-molchaniya-anglii-slovakii-perenos-matcha-16022/|archive-date=2026-09-27|url-status=live}}</ref>. У грамадскім абмеркаванні трагедыі прыводзілася статыстыка смяротнасці вайскоўцаў у Казахстане<ref name="ibk"/>. Апублікаваныя ваеннай пракуратурай 18 красавіка 2023 года даныя аб 270 памерлых з пачатку 2020 года ахоплівалі розныя прычыны смерці, катэгорыі вайскоўцаў і воінскія фарміраванні<ref name="pol2" />. Асобную негатыўную рэакцыю грамадства выклікала тое, як былі абвешчаныя сваякам вайскоўцаў спісы загінулых: прысутным ля закрытай брамы морга Актау людзям выкрыквалі імёны і прозвішчы тых, хто патануў; гэта было ўспрынята многімі казахстанцамі як парушэнне этыкі. У дадатак, правіламі ўліку асабовага складу Узброеных Сіл Казахстана ўстаноўлена неабходнасць камандзіру часці асабіста па тэлефоне ці тэлеграмай паведамляць сям’ю загінулага пра інцыдэнт, што было зроблена не ў поўнай меры<ref name="ibk" />. == Наступствы == Здарэнне пацягнула кадравыя перастаноўкі і арышты кіраўніцтва Міністэрства абароны Казахстана. Сваі пасады пакінулі * Міністр абароны [[Даўрэн Жуматаевіч Касанаў|Даўрэн Касанаў]]<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/dauren-kosanov-osvobojden-ot-doljnosti-ministra-oboronyi-609483/|title=Даурена Косанова сняли с должности министра обороны|lang=ru|author=Билялова А.|publisher=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-09-27|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260927075748/https://tengrinews.kz/news/dauren-kosanov-osvobojden-ot-doljnosti-ministra-oboronyi-609483/|archive-date=2026-09-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/chto-izvestno-o-novom-ministre-oboronyi-aydose-myirzahmetove-609493/|title=Что известно о новом министре обороны Айдосе Мырзахметове|lang=ru|publisher=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-09-27|access-date=2026-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260928102101/https://tengrinews.kz/news/chto-izvestno-o-novom-ministre-oboronyi-aydose-myirzahmetove-609493/|archive-date=2026-09-28|url-status=live}}</ref> * Першы намеснік міністра абароны − начальнік [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Казахстан|Генштаба Узброеных Сіл]] Каныш Абубакіраў<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков" /><ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/aytkurman-omarbekov-naznachen-pervim-zamministra-oboroni-nachalnikom-genshtaba-v-ecba27e3|title=Айткурман Омарбеков назначен первым замминистра обороны — начальником Генштаба Вооруженных Сил Казахстана|lang=ru|website=Казинформ|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref> * Намеснік міністра абароны [[Джумакееў, Алмаз Джэнішэвіч|Алмаз Джумакееў]]<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков" /> * Намеснік міністра абароны Аскер Бейсенаў<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/tatyanu-savelevu-naznachili-zamestitelem-ministra-oboronyi-610282/|title=Татьяну Савельеву назначили заместителем министра обороны|lang=ru|author=Эльдар Нуруллин|website=Tengrinews.kz|date=2026-10-07|access-date=2026-10-07}}</ref> * Галоўнакамандуючы ваенна-марскімі сіламі Канат Ніязбекаў<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков" /><ref name="Tengrinews.kz 2026-10-06 Ниязбеков" /> * Першы намеснік галоўнакамандуючага − начальнік штаба Ваенна-Марскіх Сіл Даніяр Хайрушаў<ref name="Tengrinews 2026-09-25 Хайрушев" /> 26 верасня прэзідэнт Такаеў стварыў асобную камісію для комплекснай праверкі стану спраў у Міністэрстве абароны Казахстана, уключаючы праверку фінансавага і матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння воінскіх падраздзяленняў. Кіраўніком камісіі была прызначаная намеснік старшыні [[Савет бяспекі Казахстана|Савета Бяспекі]] [[Аіда Галымаўна Балаева|Аіда Балаева]], яе намеснікам стаў старшыня [[Вышэйшая аўдытарская палата Казахстана|вышэйшай аўдытарскай палаты]] [[Аліхан Асханавіч Смаілаў|Аліхан Смаілаў]], яшчэ сем чалавек з камісіі сталі кіраўнікамі альбо намеснікамі кіраўнікоў розных дзяржаўных структур Казахстана. Камісія павінна была далажыць прэзідэнту першыя вынікі сваёй працы ў сямідзённы тэрмін<ref name="Tengrinews.kz 2026-09-26 Отдельная комиссия">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-poruchil-sozdat-komissiyu-proverke-sostoyaniya-del-609453/|title=Токаев поручил создать комиссию по проверке состояния дел в Минобороны|lang=ru|author=Кожахметов А.|website=Tengrinews.kz|date=2026-09-26|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260926165907/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-poruchil-sozdat-komissiyu-proverke-sostoyaniya-del-609453/|archive-date=2026-09-26|url-status=live}}</ref>. 27 верасня прэзідэнт Такаеў, прадставіўшы новага міністра абароны, даручыў распрацаваць план ваеннай рэформы ў 10-дзённы тэрмін, які разгледзяць у другой палове кастрычніка на пасяджэнні Савета бяспекі Казахстана. Адначасова Такаеў даручыў перабудаваць сістэму камандавання, перавесці войска на лічбавыя тэхналогіі і павысіць эфектыўнасць выкарыстання бюджэтных сродкаў<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/09/2026/6ab92265be0c42a4cf1da0ef|title=Токаев поручил провести реформу армии после гибели 14 военных на учениях|publisher=[[РБК]]|date=2026-09-27|lang = ru|access-date = 2026-10-04}}</ref>. 5 кастрычніка па першых выніках працы асобнай камісіі органамі крымінальнага пераследу ўзбуджана 13 крымінальных спраў па фактах магчымых крадзяжоў дзяржаўнай маёмасці, службовых злоўжыванняў і іншых парушэнняў у дзейнасці арганізацый і падраздзяленняў Міністэрства абароны<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/glava-gosudarstva-zaslushal-pervyie-itogi-rabotyi-komissii-610144/|title=13 уголовных дел: первые итоги проверки Минобороны после трагедии в Мангистау|lang=ru|author=Асель Сатаева|website=Tengrinews.kz|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref>. У гэты ж дзень Старшыня Вышэйшай аўдытарскай палаты — намеснік кіраўніка асобнай камісіі Аліхан Смаілаў прадставіў прэзідэнт справаздачу аб ходзе пазапланавага аўдыту выкарыстання бюджэтных сродкаў Міністэрствам абароны. Маштабная праверка закранула 50 аб'ектаў, уключаючы 48 воінскіх часцей<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaevu-dolojili-o-masshtabnom-audite-minoboronyi-610133/|title=Токаеву доложили о масштабном аудите Минобороны|lang=ru|author=Асель Сатаева|website=''Tengrinews.kz''|date=2026-10-05|access-date=2026-10-06}}</ref><ref name="Tengrinews.kz 2026-09-26 Отдельная комиссия" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url = https://www.nur.kz/society/2432979-kazhdyy-moryak-znaet-voennye-v-zapase-zayavili-chto-ucheniya-na-kaspii-nelzya-provodit-osenyu/|title = "Каждый моряк знает": военные в запасе заявили, что учения на Каспии нельзя проводить осенью|publisher = [[Nur.kz]]|author=Каримов С.|date = 2026-09-24|lang = ru|access-date = 2026-09-26}} * {{cite news|url = https://nofake.kz/tragediya-kak-povod-dlya-raskachki-chto-rasprostranyayut-v-soczsetyah-posle-gibeli-soldat-v-mangistau/|title = Трагедия как повод для раскачки: что распространяют в соцсетях после гибели солдат в Мангистау|publisher = Nofake.kz|author = Мирхайдарова А.|date=2026-09-25|lang = ru|access-date = 2026-09-26}} [[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 24 верасня]][[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Каспійскае мора]][[Катэгорыя:Мангістаўская вобласць]] kf27hcw7jqayefbna5qdt1ciskxg9m9 5237902 5237900 2026-11-03T17:05:47Z DBatura 73587 /* Расследаванне */ 5237902 wikitext text/x-wiki [[24 верасня]] [[2026]] года ў [[Мунайлінскі раён|Мунайлінскім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а, падчас планавых [[ваенныя вучэнні|ваенных вучэнняў]] [[Ваенна-марскія сілы Казахстана|ВМС]], у выніку рэзкага пагаршэння ўмоў надвор’я групу з 17 вайскоўцаў забрала ў [[Каспійскае мора]]. 14 з іх загінулі. Трагедыя выклікала шырокі грамадскі рэзананс. Абвешчана агульнанацыянальная жалоба. У рамках расследавання быў затрыманы начальнік штаба Ваенна-марскіх сіл Казахстана і некалькі афіцэраў, а 27 верасня з пасады быў зняты міністр абароны краіны [[Даўрэн Жуматаевіч Касанаў|Даўрэн Касанаў]]. == Перадгісторыя == {{Асноўны артыкул|Гібель казахстанскіх вайскоўцаў у Каспійскім моры (2015)}} У верасні 2015 года меў месца падобны інцыдэнт: тады падчас вучэнняў праз рэзкую змену надвор’я патанулі 4 [[БТР-80]], загінулі 4 вайскоўцы тэрміновай службы<ref name="ibk" />. 22 верасня 2026 года [[Міністэрства абароны Казахстана]] паведаміла аб пачатку маштабных планавых вучэнняў ваенна-марскіх сіл пад назвай «Хазар қорғаны-2026» (у рамках адзінай задумы стратэгічных камандна-штабных вучэнняў). Мэтай манеўраў заяўлялася праверка і ўдасканаленне баявой гатоўнасці і прафесійных навыкаў экіпажаў караблёў і падраздзяленняў у складаных марскіх умовах<ref name="qum">{{cite news|url=https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-chto-izvestno-o-gibeli-voennyh-v-mangistau/|title=Трагедия на Каспии: что известно о гибели военных в Мангистау|publisher=[[Qumash]]|author=Диких Е.|date=2026-09-24|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260924235155/https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-chto-izvestno-o-gibeli-voennyh-v-mangistau/|archive-date=2026-09-24|url-status=live}}</ref>. Былі прыцягнутыя звыш 500 вайскоўцаў, у тым ліку карабельныя экіпажы, берагавыя падраздзяленні, памежнікі і сілы паветранай абароны<ref name="pol1">{{cite news|url=https://polites.news/5991.html|title=11 срочников и офицер: что известно о гибели военных на Каспии|author=Яковлев Р.|publisher=Polites News|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925194948/https://polites.news/5991.html|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref>. Пры гэтым [[Казгідрамет]] аб’яўляў штармавое папярэджанне з 20:00 23 верасня да 20:00 24 верасня з рэзкімі парывамі ветру да 15-20 м/с, пра што была зроблена [[SMS]]-рассылкай жыхарам<ref name="qum" /><ref name="ten">{{cite news|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/poryivyi-vetra-20-metrov-sekundu-kakoe-preduprejdenie-609351/|title=О сильном ветре предупреждали заранее: что известно о погоде в день гибели военных на Каспии|publisher=[[Tengrinews.kz]]|author=Дарибай А.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-25}}</ref>. == Храналогія == 24 верасня ў ходзе выканання вучэбна-баявой задачы на ўзбярэжжы Каспійскага мора адбылося пагаршэнне метэаралагічных умоў, якое суправаджалася моцнымі парывамі ветру і штормам. У выніку моцнага ветру і хвалявання ў адкрытае мора ў раёне [[глэмпінг]]а O'mir за 43 км на поўдзень ад [[Актау]] былі панесеныя 17 вайскоўцаў, у тым ліку 15 матросаў-тэрміновікаў, 1 афіцэр і 1 кантрактнік<ref name="qum" /><ref name="aza">{{cite news|url=https://rus.azattyq-ruhy.kz/incidents/116689-imena-pogibshikh-vo-vremia-voennykh-uchenii-v-mangistau-opublikovalo-minoborony-kazakhstana|title=Имена погибших во время военных учений в Мангистау опубликовало Минобороны Казахстана|publisher=[[Радио «Азаттык» (Казахстан)|Азаттык]]|author=Назарова Р.|date=2026-09-24|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925044556/https://rus.azattyq-ruhy.kz/incidents/116689-imena-pogibshikh-vo-vremia-voennykh-uchenii-v-mangistau-opublikovalo-minoborony-kazakhstana|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref><ref name="new">{{cite news|url=https://newtimes.kz/proishestviya/223998-massovaia-gibel-voennykh-na-ucheniiakh-v-kaspiiskom-more-podrobnosti-tragedii|title=Массовая гибель военных на учениях в Каспийском море: подробности трагедии|publisher=NewTimes|author=Стативкина А.|date=2026-09-24|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925161113/https://newtimes.kz/proishestviya/223998-massovaia-gibel-voennykh-na-ucheniiakh-v-kaspiiskom-more-podrobnosti-tragedii|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref>. Байцы ў той момант адпрацоўвалі высадку з катэра «Кайсар» на плыткаводдзе глыбінёй каля аднаго метра<ref name="new" />. Паведамленне пра здарэнне на пульт дзяжурнай ваенна-марской базы Актау паступіла прыкладна ў 11:20 па часе Астаны<ref name="new"/>. Каля 14:00 Міністэрства абароны афіцыйна пацвердзіла факт здарэння і гібель дзевяці чалавек, а таксама паведаміла, што траіх вайскоўцаў удалося аператыўна выратаваць сіламі выратавальных падраздзяленняў, адзін з выратаваных быў экстрана шпіталізаваны<ref name="qum" /><ref name="aza" />. Адразу пасля паступлення сігналу бедства ў акваторыі Каспійскага мора была пачата пошукавая аперацыя, да якой прыцягнулі падраздзяленні Ваенна-Марскіх Сіл УС РК, сілы і тэхнічныя сродкі Міністэрства па надзвычайных сітуацыях (МНС), спецыяльную авіяцыю і грамадзянскія марскія службы<ref name="aza" /><ref name="qum" /><ref name="ibk">{{cite web|url = https://informburo.kz/stati/14-pogibsix-na-kaspii-kakie-glavnye-voprosy-tragediia-postavila-pered-armiei-kazaxstana|title = 14 погибших на Каспии. Какие главные вопросы трагедия поставила перед армией Казахстана|publisher = Informburo.kz|author = Кунапия Г.|date = 2026-09-28|lang = ru|access-date = 2026-09-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20260929033437/https://informburo.kz/stati/14-pogibsix-na-kaspii-kakie-glavnye-voprosy-tragediia-postavila-pered-armiei-kazaxstana|archive-date = 2026-09-29|url-status = live}}</ref>. Да 21 гадзіны па Астане колькасць загінулых узрасла да 12, пошукі яшчэ дваіх вайскоўцаў працягваліся<ref name= "aza"/>, Міністэрствам абароны былі апублікаваныя спісы загінулых, пацярпелых і зніклых без вестак вайскоўцаў<ref>{{cite news|url=https://www.lada.kz/incidents/158631-voennosluzhashchie-pogibli-na-kaspii-opublikovany-spiski.html|title=Военнослужащие погибли на Каспии: опубликованы списки|publisher=Lada.kz|author=Максимова О.|date=2026-09-24|lang=ru|access-date=2026-09-25}}</ref>. Згодна з дакладам намесніка міністра аховы здароўя Манаса Рамазанава на пасяджэнні ўрадавай камісіі, да вечара 24 верасня стан вайскоўца, дастаўленага ў медустанову пасля здарэння, стабілізаваўся, пагроза яго жыццю адсутнічала<ref name="lad">{{cite news|url=https://www.lada.kz/aktau_news/incidents/158635-khalatnost-i-narushenie-pravil-korablevozhdeniia-nazvany-stati-dela-o-gibeli-voennykh-v-mangistau.html|title=Халатность и нарушение правил кораблевождения: названы статьи дела о гибели военных в Мангистау|publisher=Lada.kz|author=Максимова О.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260927025852/https://www.lada.kz/aktau_news/incidents/158635-khalatnost-i-narushenie-pravil-korablevozhdeniia-nazvany-stati-dela-o-gibeli-voennykh-v-mangistau.html|archive-date=2026-09-27|url-status=live}}</ref>. Раніцай 25 верасня пошукі завяршыліся выяўленнем цел сяржанта Мансура Гумарава і матроса Міраса Турдыбекулы, якія раней лічыліся зніклымі без вестак. Выніковая колькасць загінулых склала 14<ref name="pol2">{{cite news|url=https://polites.news/6012.html|title=Смерти в армии Казахстана: что стоит за цифрой 270 и трагедией на Каспии|author=Яковлев Р.|publisher=Polites News|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-29}}</ref><ref name="ten" /><ref>{{cite web|url = https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/1?directions=135|title = Найдены тела двух пропавших на Каспийском море военнослужащих: поисковая операция завершена|publisher = [[Министерство обороны Республики Казахстан]]|date = 2026-09-25|lang = ru|access-date = 2026-09-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20261002130309/https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/1?directions=135|archive-date = 2026-10-02|url-status = live}}</ref>. == Ахвяры == У ходзе здарэння загінулі<ref>{{cite web|url = https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/opublikovan-spisok-pogibsikh-voennosluzasikh-v-kaspijskom-more|title = Опубликован список погибших военнослужащих в Каспийском море|website = Almaty.tv|date = 2026-09-25|lang = ru|access-date = 2026-09-27}}</ref>: {{калонкі}} # старшы лейтэнант Алжас Мухтарулы (нар. 9 студзеня 2003); # сержант Мансур Айтбайулы Гумараў (нар. 2 чэрвеня 2007); # матрос Серкан Талгатулы Аяпберген (нар. 18 лютага 2006); # матрос Дастан Нурбалулы Бегей (нар. 3 верасня 2007); # матрос Мейрамбек Ермуханулы Бердзіханаў (нар. 21 сакавіка 2006); # матрос Акжайык Балатбекулы Гілаж (нар. 15 верасня 2006); # матрос Олжас Тажыбайулы Дзіханбаеў (нар. 14 снежня 2005); # матрос Асет Саматулы Жанабай (нар. 19 верасня 2006); # матрос Алмас Жусіпулы Кабенаў (нар. 23 студзеня 2006); # матрос Азамат Балатбекулы Мадзіхан (нар. 10 чэрвеня 2007); # матрос Амірбек Амірбалатулы Амірзак (нар. 23 красавіка 2007); # матрос Женіс Тлеушавіч Цеміргаліеў (нар. 8 мая 2005); # матрос Акылбек Кабенулы Талеген (нар. 11 февраля 2007); # матрос Мірас Турдыбекулы (нар. 17 жніўня 2007). {{калонкі/канец}} Выжылыя<ref name="qum1">{{cite news|url = https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-tokaev-nagradil-vyzhivshih-voennosluzhaschih/|title = Трагедия на Каспии: Токаев наградил выживших военнослужащих|publisher = [[Qumash]]|author = Диких Е.|date = 2026-09-27|lang = ru|access-date = 2026-09-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20260927183716/https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-tokaev-nagradil-vyzhivshih-voennosluzhaschih/|archive-date = 2026-09-27|url-status = live}}</ref>: # ''Қуандық Бекет Бақтыбекұлы'' – матрос (стралок); # ''Темерхан Ақжол Тимурұлы'' – матрос (стралок); # ''Удалов Никита Александрович'' – спецыяліст (санітарны інструктар). 26 верасня адбылося пахаванне загінулых байцоў. На іх, акрамя сваякоў і таварышаў па службе, прысутнічалі Акім Мангістаўскай вобласці [[Нурдаулет Ігілікулы Кілібай|Нурдаулет Кілібай]], старшыня [[духоўнае ўпраўленне мусульман Казахстана|Духоўнага ўпраўлення мусульман Казахстана]] [[Наўрызбай Таганулы Адпенаў|Наўрызбай кажы Таганулы]] і міністр абароны краіны генерал-лейтэнант [[Даўрэн Жуматаевіч Касанаў|Даўрэн Касанаў]]<ref name="kur">{{cite news|url=https://kz.kursiv.media/2026-09-26/svvo-v-mangistau-prostilis-s-pogibshimi-na-kaspii-voennymi/|title=В Мангистау простились с погибшими на Каспии военными|publisher=[[Курсив медиа]]|author=Воронова С.|date=2026-09-26|lang=ru|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260926191443/https://kz.kursiv.media/2026-09-26/svvo-v-mangistau-prostilis-s-pogibshimi-na-kaspii-voennymi/|archive-date=2026-09-26|url-status=live}}</ref>. 27 верасня ўказам прэзідэнта 14 загінулых былі пасмяротна ўзнагароджаны [[ордэн «Айбын»|ордэнамі «Айбын»]]. Тры выжылыя вайскоўцы былі ўзнагароджаны [[Медаль «За мужнасць»|медалямі «За мужнасць»]]<ref name="qum1" />. == Расследаванне == Па факце гібелі людзей Актаускім гарнізонам была неадкладна ўзбуджаная крымінальная справа. Для расследавання дакладных прычын трагедыі і праверкі захавання тэхнікі бяспекі на вучэннях распараджэннем Урада была створана спецыяльная ўрадавая камісія пад старшынствам віцэ-прэм’ера [[Канат Алдабергенавіч Базумбаеў|Каната Базумбаева]], у якую ўвайшлі міністр абароны, акім Мангістаўскай вобласці, прадстаўнікі некалькіх міністэрстваў і службовыя асобы ваеннай пракуратуры<ref name="aza"/>. Увечары 24 верасня прайшло пасяджэнне ўрадавай камісіі. Па паведамленні намесніка міністра ўнутраных спраў краіны Санжара Адылава, у рамках расследавання была ўзбуджаная крымінальная справа па частцы 2 артыкула 453 («нядбалыя адносіны да службы, якія пацягнулі цяжкія наступствы») і артыкуле 465 («парушэнне правілаў караблеваджэння») [[Крымінальны кодэкс Казахстана (2014)|Крымінальнага кодэкса Казахстана]]<ref name=" lad"/>. 25 верасня ў рамках расследавання былі затрыманыя ў якасці падазраваных і змешчаныя ў следчы ізалятар Актау начальнік штаба – першы намеснік галоўнакамандуючага ваенна-марскімі сіламі Казахстана Даніяр Хайрушаў, два камандзіра вайсковых часцей, а таксама камандзіры роты марской пяхоты і катэраў. Усе яны падазраваліся ў нядбалых адносінах да службы і незабяспечанні кантролю прыняцця мер бяспекі вайскоўцаў у сувязі з неспрыяльнымі ўмовамі надвор’я<ref>{{cite news|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tragediya-kaspii-zaderjanyi-pyat-doljnostnyih-lits-609372/|title=Командиры и начальники задержаны по делу о трагедии в Каспии|publisher=[[Tengrinews.kz]]|author=Имамниязов Б.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925171859/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tragediya-kaspii-zaderjanyi-pyat-doljnostnyih-lits-609372/|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref><ref name="Tengrinews 2026-09-25 Хайрушев">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/daniyar-hayrushev-zaderjan-tragedii-kaspii-o-nem-izvestno-609384/|title=Данияр Хайрушев задержан после трагедии на Каспии: что о нём известно|lang=ru|author=Ару Сатбаева (корреспондент)|website=''Tengrinews.kz'' (издание)|date=2026-09-25|access-date=2026-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20261002222652/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/daniyar-hayrushev-zaderjan-tragedii-kaspii-o-nem-izvestno-609384/|archive-date=2026-10-02|url-status=live}}</ref>. Галоўнакамандуючы ваенна-марскімі сіламі Казахстана Канат Ніязбекаў быў зняты з пасады 3 кастрычніка, а 6 кастрычніка ён быў арыштаваны за халатныя адносіны да службы<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков">{{Cite web|url=https://www.nur.kz/politics/appointments/2437759-tokaev-snyal-s-dolzhnosti-dvuh-zamministrov-oborony/|title=Гибель 14 военных на Каспии: Токаев снял с должностей ещё трех руководителей в Минобороны|author= Каримов С.|publisher=[[Nur.kz]]|date=2026-10-03|lang = ru|access-date=2026-10-03}}</ref><ref name="Tengrinews.kz 2026-10-06 Ниязбеков">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/zaderjan-byivshiy-glavnokomanduyuschiy-vms-kazahstana-610217/|title=Задержан бывший главнокомандующий ВМС Казахстана|lang=ru|first=Эльдар Нуруллин|last=|website=''Tengrinews.kz''|date=2026-10-06|access-date=2026-10-06}}</ref>. == Рэакцыя == Прэзідэнт [[Касым-Жамарт Такаеў]] выказаў глыбокія спачуванні сем’ям і блізкім загінулых вайскоўцаў, даручыўшы аказаць ім усю неабходную матэрыяльную і псіхалагічную дапамогу<ref name="qum" />. Па словах намесніка прэм’ер-міністра Каната Базумбаева, дзяржава абавязалася забяспечыць неабходную сацыяльную і матэрыяльную падтрымку сем’ям загінулых вайскоўцаў<ref name="lad" />. Сакратарыят [[народны савет Казахстана|Народнага савета Казахстана]] паведаміў аб намеры 17 членаў савета, якія прадстаўляюць бізнес, даць сем’ям загінуўшых у агульнай складанасці 815 млн [[Казахстанскі тэнге|тэнге]]<ref>{{cite news|url=https://polites.news/5992.html|title=Мангистауская область: Халық Кеңесі направит 815 млн тенге семьям погибших военных|author=Яковлев Р.|publisher=Polites News|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260928223251/https://polites.news/5992.html|archive-date=2026-09-28|url-status=live}}</ref>. Усе сабраныя ў прыватным парадку сродкі былі накіраваныя ў спецыяльны фонд пад кіраваннем старшыні грамадскага савета Мангістаўскай вобласці [[Бекмурат Кыдырбаевіч Жусупаў|Бекмурата Жусупава]], з якога іх ужо размяркоўваюць сем’ям загінулых<ref name="kur"/>. Распараджэннем Прэзідэнта Казахстана 25 верасня ў краіне быў абвешчаны дзень агульнанацыянальнай жалобы<ref name="qum"/>. Да дня жалобы далучыліся спартыўныя каманды краіны: матчы моладзевай [[футбол]]ьнай лігі паміж Казахстанам і [[Англія|Англіяй]], юнацкай лігі U-17 c [[Узбекістан]]ам у [[Шымкент|Шымкенце]] і U-19 са [[Славакія|Славакіяй]] у [[Сенец]]е пачаліся з хвіліны маўчання, а запланаваны на гэты дзень у Астане [[хакей]]ны матч паміж [[ХК Барыс|Барыс]]ым і [[Нафтахімік (хакейны клуб)|Нафтахімікам]] быў перанесены на наступны дзень. Паступілі спачуванні і ад розных спартыўных федэрацый краіны<ref>{{cite news|url=https://sportilinet.kz/outside-of-sports/kak-kazahstanskiy-sport-reagiruet-tragediyu-kaspii-minutyi-molchaniya-anglii-slovakii-perenos-matcha-16022/|title=Как казахстанский спорт реагирует на трагедию на Каспии: минуты молчания в Англии и Словакии, перенос матча|publisher=Спорт Шрёдингера|author=Айгозин Г.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260927133904/https://sportilinet.kz/outside-of-sports/kak-kazahstanskiy-sport-reagiruet-tragediyu-kaspii-minutyi-molchaniya-anglii-slovakii-perenos-matcha-16022/|archive-date=2026-09-27|url-status=live}}</ref>. У грамадскім абмеркаванні трагедыі прыводзілася статыстыка смяротнасці вайскоўцаў у Казахстане<ref name="ibk"/>. Апублікаваныя ваеннай пракуратурай 18 красавіка 2023 года даныя аб 270 памерлых з пачатку 2020 года ахоплівалі розныя прычыны смерці, катэгорыі вайскоўцаў і воінскія фарміраванні<ref name="pol2" />. Асобную негатыўную рэакцыю грамадства выклікала тое, як былі абвешчаныя сваякам вайскоўцаў спісы загінулых: прысутным ля закрытай брамы морга Актау людзям выкрыквалі імёны і прозвішчы тых, хто патануў; гэта было ўспрынята многімі казахстанцамі як парушэнне этыкі. У дадатак, правіламі ўліку асабовага складу Узброеных Сіл Казахстана ўстаноўлена неабходнасць камандзіру часці асабіста па тэлефоне ці тэлеграмай паведамляць сям’ю загінулага пра інцыдэнт, што было зроблена не ў поўнай меры<ref name="ibk" />. == Наступствы == Здарэнне пацягнула кадравыя перастаноўкі і арышты кіраўніцтва Міністэрства абароны Казахстана. Сваі пасады пакінулі * Міністр абароны [[Даўрэн Жуматаевіч Касанаў|Даўрэн Касанаў]]<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/dauren-kosanov-osvobojden-ot-doljnosti-ministra-oboronyi-609483/|title=Даурена Косанова сняли с должности министра обороны|lang=ru|author=Билялова А.|publisher=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-09-27|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260927075748/https://tengrinews.kz/news/dauren-kosanov-osvobojden-ot-doljnosti-ministra-oboronyi-609483/|archive-date=2026-09-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/chto-izvestno-o-novom-ministre-oboronyi-aydose-myirzahmetove-609493/|title=Что известно о новом министре обороны Айдосе Мырзахметове|lang=ru|publisher=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-09-27|access-date=2026-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260928102101/https://tengrinews.kz/news/chto-izvestno-o-novom-ministre-oboronyi-aydose-myirzahmetove-609493/|archive-date=2026-09-28|url-status=live}}</ref> * Першы намеснік міністра абароны − начальнік [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Казахстан|Генштаба Узброеных Сіл]] Каныш Абубакіраў<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков" /><ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/aytkurman-omarbekov-naznachen-pervim-zamministra-oboroni-nachalnikom-genshtaba-v-ecba27e3|title=Айткурман Омарбеков назначен первым замминистра обороны — начальником Генштаба Вооруженных Сил Казахстана|lang=ru|website=Казинформ|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref> * Намеснік міністра абароны [[Джумакееў, Алмаз Джэнішэвіч|Алмаз Джумакееў]]<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков" /> * Намеснік міністра абароны Аскер Бейсенаў<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/tatyanu-savelevu-naznachili-zamestitelem-ministra-oboronyi-610282/|title=Татьяну Савельеву назначили заместителем министра обороны|lang=ru|author=Эльдар Нуруллин|website=Tengrinews.kz|date=2026-10-07|access-date=2026-10-07}}</ref> * Галоўнакамандуючы ваенна-марскімі сіламі Канат Ніязбекаў<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков" /><ref name="Tengrinews.kz 2026-10-06 Ниязбеков" /> * Першы намеснік галоўнакамандуючага − начальнік штаба Ваенна-Марскіх Сіл Даніяр Хайрушаў<ref name="Tengrinews 2026-09-25 Хайрушев" /> 26 верасня прэзідэнт Такаеў стварыў асобную камісію для комплекснай праверкі стану спраў у Міністэрстве абароны Казахстана, уключаючы праверку фінансавага і матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння воінскіх падраздзяленняў. Кіраўніком камісіі была прызначаная намеснік старшыні [[Савет бяспекі Казахстана|Савета Бяспекі]] [[Аіда Галымаўна Балаева|Аіда Балаева]], яе намеснікам стаў старшыня [[Вышэйшая аўдытарская палата Казахстана|вышэйшай аўдытарскай палаты]] [[Аліхан Асханавіч Смаілаў|Аліхан Смаілаў]], яшчэ сем чалавек з камісіі сталі кіраўнікамі альбо намеснікамі кіраўнікоў розных дзяржаўных структур Казахстана. Камісія павінна была далажыць прэзідэнту першыя вынікі сваёй працы ў сямідзённы тэрмін<ref name="Tengrinews.kz 2026-09-26 Отдельная комиссия">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-poruchil-sozdat-komissiyu-proverke-sostoyaniya-del-609453/|title=Токаев поручил создать комиссию по проверке состояния дел в Минобороны|lang=ru|author=Кожахметов А.|website=Tengrinews.kz|date=2026-09-26|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260926165907/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-poruchil-sozdat-komissiyu-proverke-sostoyaniya-del-609453/|archive-date=2026-09-26|url-status=live}}</ref>. 27 верасня прэзідэнт Такаеў, прадставіўшы новага міністра абароны, даручыў распрацаваць план ваеннай рэформы ў 10-дзённы тэрмін, які разгледзяць у другой палове кастрычніка на пасяджэнні Савета бяспекі Казахстана. Адначасова Такаеў даручыў перабудаваць сістэму камандавання, перавесці войска на лічбавыя тэхналогіі і павысіць эфектыўнасць выкарыстання бюджэтных сродкаў<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/09/2026/6ab92265be0c42a4cf1da0ef|title=Токаев поручил провести реформу армии после гибели 14 военных на учениях|publisher=[[РБК]]|date=2026-09-27|lang = ru|access-date = 2026-10-04}}</ref>. 5 кастрычніка па першых выніках працы асобнай камісіі органамі крымінальнага пераследу ўзбуджана 13 крымінальных спраў па фактах магчымых крадзяжоў дзяржаўнай маёмасці, службовых злоўжыванняў і іншых парушэнняў у дзейнасці арганізацый і падраздзяленняў Міністэрства абароны<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/glava-gosudarstva-zaslushal-pervyie-itogi-rabotyi-komissii-610144/|title=13 уголовных дел: первые итоги проверки Минобороны после трагедии в Мангистау|lang=ru|author=Асель Сатаева|website=Tengrinews.kz|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref>. У гэты ж дзень Старшыня Вышэйшай аўдытарскай палаты — намеснік кіраўніка асобнай камісіі Аліхан Смаілаў прадставіў прэзідэнт справаздачу аб ходзе пазапланавага аўдыту выкарыстання бюджэтных сродкаў Міністэрствам абароны. Маштабная праверка закранула 50 аб'ектаў, уключаючы 48 воінскіх часцей<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaevu-dolojili-o-masshtabnom-audite-minoboronyi-610133/|title=Токаеву доложили о масштабном аудите Минобороны|lang=ru|author=Асель Сатаева|website=''Tengrinews.kz''|date=2026-10-05|access-date=2026-10-06}}</ref><ref name="Tengrinews.kz 2026-09-26 Отдельная комиссия" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url = https://www.nur.kz/society/2432979-kazhdyy-moryak-znaet-voennye-v-zapase-zayavili-chto-ucheniya-na-kaspii-nelzya-provodit-osenyu/|title = "Каждый моряк знает": военные в запасе заявили, что учения на Каспии нельзя проводить осенью|publisher = [[Nur.kz]]|author=Каримов С.|date = 2026-09-24|lang = ru|access-date = 2026-09-26}} * {{cite news|url = https://nofake.kz/tragediya-kak-povod-dlya-raskachki-chto-rasprostranyayut-v-soczsetyah-posle-gibeli-soldat-v-mangistau/|title = Трагедия как повод для раскачки: что распространяют в соцсетях после гибели солдат в Мангистау|publisher = Nofake.kz|author = Мирхайдарова А.|date=2026-09-25|lang = ru|access-date = 2026-09-26}} [[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 24 верасня]][[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Каспійскае мора]][[Катэгорыя:Мангістаўская вобласць]] 7vc53iizr61q0x0shuaoznqafrtircx 5237904 5237902 2026-11-03T17:08:08Z DBatura 73587 /* Рэакцыя */ 5237904 wikitext text/x-wiki [[24 верасня]] [[2026]] года ў [[Мунайлінскі раён|Мунайлінскім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а, падчас планавых [[ваенныя вучэнні|ваенных вучэнняў]] [[Ваенна-марскія сілы Казахстана|ВМС]], у выніку рэзкага пагаршэння ўмоў надвор’я групу з 17 вайскоўцаў забрала ў [[Каспійскае мора]]. 14 з іх загінулі. Трагедыя выклікала шырокі грамадскі рэзананс. Абвешчана агульнанацыянальная жалоба. У рамках расследавання быў затрыманы начальнік штаба Ваенна-марскіх сіл Казахстана і некалькі афіцэраў, а 27 верасня з пасады быў зняты міністр абароны краіны [[Даўрэн Жуматаевіч Касанаў|Даўрэн Касанаў]]. == Перадгісторыя == {{Асноўны артыкул|Гібель казахстанскіх вайскоўцаў у Каспійскім моры (2015)}} У верасні 2015 года меў месца падобны інцыдэнт: тады падчас вучэнняў праз рэзкую змену надвор’я патанулі 4 [[БТР-80]], загінулі 4 вайскоўцы тэрміновай службы<ref name="ibk" />. 22 верасня 2026 года [[Міністэрства абароны Казахстана]] паведаміла аб пачатку маштабных планавых вучэнняў ваенна-марскіх сіл пад назвай «Хазар қорғаны-2026» (у рамках адзінай задумы стратэгічных камандна-штабных вучэнняў). Мэтай манеўраў заяўлялася праверка і ўдасканаленне баявой гатоўнасці і прафесійных навыкаў экіпажаў караблёў і падраздзяленняў у складаных марскіх умовах<ref name="qum">{{cite news|url=https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-chto-izvestno-o-gibeli-voennyh-v-mangistau/|title=Трагедия на Каспии: что известно о гибели военных в Мангистау|publisher=[[Qumash]]|author=Диких Е.|date=2026-09-24|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260924235155/https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-chto-izvestno-o-gibeli-voennyh-v-mangistau/|archive-date=2026-09-24|url-status=live}}</ref>. Былі прыцягнутыя звыш 500 вайскоўцаў, у тым ліку карабельныя экіпажы, берагавыя падраздзяленні, памежнікі і сілы паветранай абароны<ref name="pol1">{{cite news|url=https://polites.news/5991.html|title=11 срочников и офицер: что известно о гибели военных на Каспии|author=Яковлев Р.|publisher=Polites News|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925194948/https://polites.news/5991.html|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref>. Пры гэтым [[Казгідрамет]] аб’яўляў штармавое папярэджанне з 20:00 23 верасня да 20:00 24 верасня з рэзкімі парывамі ветру да 15-20 м/с, пра што была зроблена [[SMS]]-рассылкай жыхарам<ref name="qum" /><ref name="ten">{{cite news|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/poryivyi-vetra-20-metrov-sekundu-kakoe-preduprejdenie-609351/|title=О сильном ветре предупреждали заранее: что известно о погоде в день гибели военных на Каспии|publisher=[[Tengrinews.kz]]|author=Дарибай А.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-25}}</ref>. == Храналогія == 24 верасня ў ходзе выканання вучэбна-баявой задачы на ўзбярэжжы Каспійскага мора адбылося пагаршэнне метэаралагічных умоў, якое суправаджалася моцнымі парывамі ветру і штормам. У выніку моцнага ветру і хвалявання ў адкрытае мора ў раёне [[глэмпінг]]а O'mir за 43 км на поўдзень ад [[Актау]] былі панесеныя 17 вайскоўцаў, у тым ліку 15 матросаў-тэрміновікаў, 1 афіцэр і 1 кантрактнік<ref name="qum" /><ref name="aza">{{cite news|url=https://rus.azattyq-ruhy.kz/incidents/116689-imena-pogibshikh-vo-vremia-voennykh-uchenii-v-mangistau-opublikovalo-minoborony-kazakhstana|title=Имена погибших во время военных учений в Мангистау опубликовало Минобороны Казахстана|publisher=[[Радио «Азаттык» (Казахстан)|Азаттык]]|author=Назарова Р.|date=2026-09-24|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925044556/https://rus.azattyq-ruhy.kz/incidents/116689-imena-pogibshikh-vo-vremia-voennykh-uchenii-v-mangistau-opublikovalo-minoborony-kazakhstana|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref><ref name="new">{{cite news|url=https://newtimes.kz/proishestviya/223998-massovaia-gibel-voennykh-na-ucheniiakh-v-kaspiiskom-more-podrobnosti-tragedii|title=Массовая гибель военных на учениях в Каспийском море: подробности трагедии|publisher=NewTimes|author=Стативкина А.|date=2026-09-24|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925161113/https://newtimes.kz/proishestviya/223998-massovaia-gibel-voennykh-na-ucheniiakh-v-kaspiiskom-more-podrobnosti-tragedii|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref>. Байцы ў той момант адпрацоўвалі высадку з катэра «Кайсар» на плыткаводдзе глыбінёй каля аднаго метра<ref name="new" />. Паведамленне пра здарэнне на пульт дзяжурнай ваенна-марской базы Актау паступіла прыкладна ў 11:20 па часе Астаны<ref name="new"/>. Каля 14:00 Міністэрства абароны афіцыйна пацвердзіла факт здарэння і гібель дзевяці чалавек, а таксама паведаміла, што траіх вайскоўцаў удалося аператыўна выратаваць сіламі выратавальных падраздзяленняў, адзін з выратаваных быў экстрана шпіталізаваны<ref name="qum" /><ref name="aza" />. Адразу пасля паступлення сігналу бедства ў акваторыі Каспійскага мора была пачата пошукавая аперацыя, да якой прыцягнулі падраздзяленні Ваенна-Марскіх Сіл УС РК, сілы і тэхнічныя сродкі Міністэрства па надзвычайных сітуацыях (МНС), спецыяльную авіяцыю і грамадзянскія марскія службы<ref name="aza" /><ref name="qum" /><ref name="ibk">{{cite web|url = https://informburo.kz/stati/14-pogibsix-na-kaspii-kakie-glavnye-voprosy-tragediia-postavila-pered-armiei-kazaxstana|title = 14 погибших на Каспии. Какие главные вопросы трагедия поставила перед армией Казахстана|publisher = Informburo.kz|author = Кунапия Г.|date = 2026-09-28|lang = ru|access-date = 2026-09-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20260929033437/https://informburo.kz/stati/14-pogibsix-na-kaspii-kakie-glavnye-voprosy-tragediia-postavila-pered-armiei-kazaxstana|archive-date = 2026-09-29|url-status = live}}</ref>. Да 21 гадзіны па Астане колькасць загінулых узрасла да 12, пошукі яшчэ дваіх вайскоўцаў працягваліся<ref name= "aza"/>, Міністэрствам абароны былі апублікаваныя спісы загінулых, пацярпелых і зніклых без вестак вайскоўцаў<ref>{{cite news|url=https://www.lada.kz/incidents/158631-voennosluzhashchie-pogibli-na-kaspii-opublikovany-spiski.html|title=Военнослужащие погибли на Каспии: опубликованы списки|publisher=Lada.kz|author=Максимова О.|date=2026-09-24|lang=ru|access-date=2026-09-25}}</ref>. Згодна з дакладам намесніка міністра аховы здароўя Манаса Рамазанава на пасяджэнні ўрадавай камісіі, да вечара 24 верасня стан вайскоўца, дастаўленага ў медустанову пасля здарэння, стабілізаваўся, пагроза яго жыццю адсутнічала<ref name="lad">{{cite news|url=https://www.lada.kz/aktau_news/incidents/158635-khalatnost-i-narushenie-pravil-korablevozhdeniia-nazvany-stati-dela-o-gibeli-voennykh-v-mangistau.html|title=Халатность и нарушение правил кораблевождения: названы статьи дела о гибели военных в Мангистау|publisher=Lada.kz|author=Максимова О.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260927025852/https://www.lada.kz/aktau_news/incidents/158635-khalatnost-i-narushenie-pravil-korablevozhdeniia-nazvany-stati-dela-o-gibeli-voennykh-v-mangistau.html|archive-date=2026-09-27|url-status=live}}</ref>. Раніцай 25 верасня пошукі завяршыліся выяўленнем цел сяржанта Мансура Гумарава і матроса Міраса Турдыбекулы, якія раней лічыліся зніклымі без вестак. Выніковая колькасць загінулых склала 14<ref name="pol2">{{cite news|url=https://polites.news/6012.html|title=Смерти в армии Казахстана: что стоит за цифрой 270 и трагедией на Каспии|author=Яковлев Р.|publisher=Polites News|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-29}}</ref><ref name="ten" /><ref>{{cite web|url = https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/1?directions=135|title = Найдены тела двух пропавших на Каспийском море военнослужащих: поисковая операция завершена|publisher = [[Министерство обороны Республики Казахстан]]|date = 2026-09-25|lang = ru|access-date = 2026-09-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20261002130309/https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/1?directions=135|archive-date = 2026-10-02|url-status = live}}</ref>. == Ахвяры == У ходзе здарэння загінулі<ref>{{cite web|url = https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/opublikovan-spisok-pogibsikh-voennosluzasikh-v-kaspijskom-more|title = Опубликован список погибших военнослужащих в Каспийском море|website = Almaty.tv|date = 2026-09-25|lang = ru|access-date = 2026-09-27}}</ref>: {{калонкі}} # старшы лейтэнант Алжас Мухтарулы (нар. 9 студзеня 2003); # сержант Мансур Айтбайулы Гумараў (нар. 2 чэрвеня 2007); # матрос Серкан Талгатулы Аяпберген (нар. 18 лютага 2006); # матрос Дастан Нурбалулы Бегей (нар. 3 верасня 2007); # матрос Мейрамбек Ермуханулы Бердзіханаў (нар. 21 сакавіка 2006); # матрос Акжайык Балатбекулы Гілаж (нар. 15 верасня 2006); # матрос Олжас Тажыбайулы Дзіханбаеў (нар. 14 снежня 2005); # матрос Асет Саматулы Жанабай (нар. 19 верасня 2006); # матрос Алмас Жусіпулы Кабенаў (нар. 23 студзеня 2006); # матрос Азамат Балатбекулы Мадзіхан (нар. 10 чэрвеня 2007); # матрос Амірбек Амірбалатулы Амірзак (нар. 23 красавіка 2007); # матрос Женіс Тлеушавіч Цеміргаліеў (нар. 8 мая 2005); # матрос Акылбек Кабенулы Талеген (нар. 11 февраля 2007); # матрос Мірас Турдыбекулы (нар. 17 жніўня 2007). {{калонкі/канец}} Выжылыя<ref name="qum1">{{cite news|url = https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-tokaev-nagradil-vyzhivshih-voennosluzhaschih/|title = Трагедия на Каспии: Токаев наградил выживших военнослужащих|publisher = [[Qumash]]|author = Диких Е.|date = 2026-09-27|lang = ru|access-date = 2026-09-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20260927183716/https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-tokaev-nagradil-vyzhivshih-voennosluzhaschih/|archive-date = 2026-09-27|url-status = live}}</ref>: # ''Қуандық Бекет Бақтыбекұлы'' – матрос (стралок); # ''Темерхан Ақжол Тимурұлы'' – матрос (стралок); # ''Удалов Никита Александрович'' – спецыяліст (санітарны інструктар). 26 верасня адбылося пахаванне загінулых байцоў. На іх, акрамя сваякоў і таварышаў па службе, прысутнічалі Акім Мангістаўскай вобласці [[Нурдаулет Ігілікулы Кілібай|Нурдаулет Кілібай]], старшыня [[духоўнае ўпраўленне мусульман Казахстана|Духоўнага ўпраўлення мусульман Казахстана]] [[Наўрызбай Таганулы Адпенаў|Наўрызбай кажы Таганулы]] і міністр абароны краіны генерал-лейтэнант [[Даўрэн Жуматаевіч Касанаў|Даўрэн Касанаў]]<ref name="kur">{{cite news|url=https://kz.kursiv.media/2026-09-26/svvo-v-mangistau-prostilis-s-pogibshimi-na-kaspii-voennymi/|title=В Мангистау простились с погибшими на Каспии военными|publisher=[[Курсив медиа]]|author=Воронова С.|date=2026-09-26|lang=ru|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260926191443/https://kz.kursiv.media/2026-09-26/svvo-v-mangistau-prostilis-s-pogibshimi-na-kaspii-voennymi/|archive-date=2026-09-26|url-status=live}}</ref>. 27 верасня ўказам прэзідэнта 14 загінулых былі пасмяротна ўзнагароджаны [[ордэн «Айбын»|ордэнамі «Айбын»]]. Тры выжылыя вайскоўцы былі ўзнагароджаны [[Медаль «За мужнасць»|медалямі «За мужнасць»]]<ref name="qum1" />. == Расследаванне == Па факце гібелі людзей Актаускім гарнізонам была неадкладна ўзбуджаная крымінальная справа. Для расследавання дакладных прычын трагедыі і праверкі захавання тэхнікі бяспекі на вучэннях распараджэннем Урада была створана спецыяльная ўрадавая камісія пад старшынствам віцэ-прэм’ера [[Канат Алдабергенавіч Базумбаеў|Каната Базумбаева]], у якую ўвайшлі міністр абароны, акім Мангістаўскай вобласці, прадстаўнікі некалькіх міністэрстваў і службовыя асобы ваеннай пракуратуры<ref name="aza"/>. Увечары 24 верасня прайшло пасяджэнне ўрадавай камісіі. Па паведамленні намесніка міністра ўнутраных спраў краіны Санжара Адылава, у рамках расследавання была ўзбуджаная крымінальная справа па частцы 2 артыкула 453 («нядбалыя адносіны да службы, якія пацягнулі цяжкія наступствы») і артыкуле 465 («парушэнне правілаў караблеваджэння») [[Крымінальны кодэкс Казахстана (2014)|Крымінальнага кодэкса Казахстана]]<ref name=" lad"/>. 25 верасня ў рамках расследавання былі затрыманыя ў якасці падазраваных і змешчаныя ў следчы ізалятар Актау начальнік штаба – першы намеснік галоўнакамандуючага ваенна-марскімі сіламі Казахстана Даніяр Хайрушаў, два камандзіра вайсковых часцей, а таксама камандзіры роты марской пяхоты і катэраў. Усе яны падазраваліся ў нядбалых адносінах да службы і незабяспечанні кантролю прыняцця мер бяспекі вайскоўцаў у сувязі з неспрыяльнымі ўмовамі надвор’я<ref>{{cite news|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tragediya-kaspii-zaderjanyi-pyat-doljnostnyih-lits-609372/|title=Командиры и начальники задержаны по делу о трагедии в Каспии|publisher=[[Tengrinews.kz]]|author=Имамниязов Б.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925171859/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tragediya-kaspii-zaderjanyi-pyat-doljnostnyih-lits-609372/|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref><ref name="Tengrinews 2026-09-25 Хайрушев">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/daniyar-hayrushev-zaderjan-tragedii-kaspii-o-nem-izvestno-609384/|title=Данияр Хайрушев задержан после трагедии на Каспии: что о нём известно|lang=ru|author=Ару Сатбаева (корреспондент)|website=''Tengrinews.kz'' (издание)|date=2026-09-25|access-date=2026-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20261002222652/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/daniyar-hayrushev-zaderjan-tragedii-kaspii-o-nem-izvestno-609384/|archive-date=2026-10-02|url-status=live}}</ref>. Галоўнакамандуючы ваенна-марскімі сіламі Казахстана Канат Ніязбекаў быў зняты з пасады 3 кастрычніка, а 6 кастрычніка ён быў арыштаваны за халатныя адносіны да службы<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков">{{Cite web|url=https://www.nur.kz/politics/appointments/2437759-tokaev-snyal-s-dolzhnosti-dvuh-zamministrov-oborony/|title=Гибель 14 военных на Каспии: Токаев снял с должностей ещё трех руководителей в Минобороны|author= Каримов С.|publisher=[[Nur.kz]]|date=2026-10-03|lang = ru|access-date=2026-10-03}}</ref><ref name="Tengrinews.kz 2026-10-06 Ниязбеков">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/zaderjan-byivshiy-glavnokomanduyuschiy-vms-kazahstana-610217/|title=Задержан бывший главнокомандующий ВМС Казахстана|lang=ru|first=Эльдар Нуруллин|last=|website=''Tengrinews.kz''|date=2026-10-06|access-date=2026-10-06}}</ref>. == Рэакцыя == Прэзідэнт [[Касым-Жамарт Такаеў]] выказаў глыбокія спачуванні сем’ям і блізкім загінулых вайскоўцаў, даручыўшы аказаць ім усю неабходную матэрыяльную і псіхалагічную дапамогу<ref name="qum" />. Па словах намесніка прэм’ер-міністра Каната Базумбаева, дзяржава абавязалася забяспечыць неабходную сацыяльную і матэрыяльную падтрымку сем’ям загінулых вайскоўцаў<ref name="lad" />. Сакратарыят [[народны савет Казахстана|Народнага савета Казахстана]] паведаміў аб намеры 17 членаў савета, якія прадстаўляюць бізнес, даць сем’ям загінуўшых у агульнай складанасці 815 млн [[Казахстанскі тэнгэ|тэнгэ]]<ref>{{cite news|url=https://polites.news/5992.html|title=Мангистауская область: Халық Кеңесі направит 815 млн тенге семьям погибших военных|author=Яковлев Р.|publisher=Polites News|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260928223251/https://polites.news/5992.html|archive-date=2026-09-28|url-status=live}}</ref>. Усе сабраныя ў прыватным парадку сродкі былі накіраваныя ў спецыяльны фонд пад кіраваннем старшыні грамадскага савета Мангістаўскай вобласці [[Бекмурат Кыдырбаевіч Жусупаў|Бекмурата Жусупава]], з якога іх ужо размяркоўваюць сем’ям загінулых<ref name="kur"/>. Распараджэннем Прэзідэнта Казахстана 25 верасня ў краіне быў абвешчаны дзень агульнанацыянальнай жалобы<ref name="qum"/>. Да дня жалобы далучыліся спартыўныя каманды краіны: матчы моладзевай [[футбол]]ьнай лігі паміж Казахстанам і [[Англія|Англіяй]], юнацкай лігі U-17 c [[Узбекістан]]ам у [[Шымкент|Шымкенце]] і U-19 са [[Славакія|Славакіяй]] у [[Сенец]]е пачаліся з хвіліны маўчання, а запланаваны на гэты дзень у Астане [[хакей]]ны матч паміж [[ХК Барыс|Барыс]]ым і [[Нафтахімік (хакейны клуб)|Нафтахімікам]] быў перанесены на наступны дзень. Паступілі спачуванні і ад розных спартыўных федэрацый краіны<ref>{{cite news|url=https://sportilinet.kz/outside-of-sports/kak-kazahstanskiy-sport-reagiruet-tragediyu-kaspii-minutyi-molchaniya-anglii-slovakii-perenos-matcha-16022/|title=Как казахстанский спорт реагирует на трагедию на Каспии: минуты молчания в Англии и Словакии, перенос матча|publisher=Спорт Шрёдингера|author=Айгозин Г.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260927133904/https://sportilinet.kz/outside-of-sports/kak-kazahstanskiy-sport-reagiruet-tragediyu-kaspii-minutyi-molchaniya-anglii-slovakii-perenos-matcha-16022/|archive-date=2026-09-27|url-status=live}}</ref>. У грамадскім абмеркаванні трагедыі прыводзілася статыстыка смяротнасці вайскоўцаў у Казахстане<ref name="ibk"/>. Апублікаваныя ваеннай пракуратурай 18 красавіка 2023 года даныя аб 270 памерлых з пачатку 2020 года ахоплівалі розныя прычыны смерці, катэгорыі вайскоўцаў і воінскія фарміраванні<ref name="pol2" />. Асобную негатыўную рэакцыю грамадства выклікала тое, як былі абвешчаныя сваякам вайскоўцаў спісы загінулых: прысутным ля закрытай брамы морга Актау людзям выкрыквалі імёны і прозвішчы тых, хто патануў; гэта было ўспрынята многімі казахстанцамі як парушэнне этыкі. У дадатак, правіламі ўліку асабовага складу Узброеных Сіл Казахстана ўстаноўлена неабходнасць камандзіру часці асабіста па тэлефоне ці тэлеграмай паведамляць сям’ю загінулага пра інцыдэнт, што было зроблена не ў поўнай меры<ref name="ibk" />. == Наступствы == Здарэнне пацягнула кадравыя перастаноўкі і арышты кіраўніцтва Міністэрства абароны Казахстана. Сваі пасады пакінулі * Міністр абароны [[Даўрэн Жуматаевіч Касанаў|Даўрэн Касанаў]]<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/dauren-kosanov-osvobojden-ot-doljnosti-ministra-oboronyi-609483/|title=Даурена Косанова сняли с должности министра обороны|lang=ru|author=Билялова А.|publisher=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-09-27|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260927075748/https://tengrinews.kz/news/dauren-kosanov-osvobojden-ot-doljnosti-ministra-oboronyi-609483/|archive-date=2026-09-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/chto-izvestno-o-novom-ministre-oboronyi-aydose-myirzahmetove-609493/|title=Что известно о новом министре обороны Айдосе Мырзахметове|lang=ru|publisher=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-09-27|access-date=2026-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260928102101/https://tengrinews.kz/news/chto-izvestno-o-novom-ministre-oboronyi-aydose-myirzahmetove-609493/|archive-date=2026-09-28|url-status=live}}</ref> * Першы намеснік міністра абароны − начальнік [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Казахстан|Генштаба Узброеных Сіл]] Каныш Абубакіраў<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков" /><ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/aytkurman-omarbekov-naznachen-pervim-zamministra-oboroni-nachalnikom-genshtaba-v-ecba27e3|title=Айткурман Омарбеков назначен первым замминистра обороны — начальником Генштаба Вооруженных Сил Казахстана|lang=ru|website=Казинформ|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref> * Намеснік міністра абароны [[Джумакееў, Алмаз Джэнішэвіч|Алмаз Джумакееў]]<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков" /> * Намеснік міністра абароны Аскер Бейсенаў<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/tatyanu-savelevu-naznachili-zamestitelem-ministra-oboronyi-610282/|title=Татьяну Савельеву назначили заместителем министра обороны|lang=ru|author=Эльдар Нуруллин|website=Tengrinews.kz|date=2026-10-07|access-date=2026-10-07}}</ref> * Галоўнакамандуючы ваенна-марскімі сіламі Канат Ніязбекаў<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков" /><ref name="Tengrinews.kz 2026-10-06 Ниязбеков" /> * Першы намеснік галоўнакамандуючага − начальнік штаба Ваенна-Марскіх Сіл Даніяр Хайрушаў<ref name="Tengrinews 2026-09-25 Хайрушев" /> 26 верасня прэзідэнт Такаеў стварыў асобную камісію для комплекснай праверкі стану спраў у Міністэрстве абароны Казахстана, уключаючы праверку фінансавага і матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння воінскіх падраздзяленняў. Кіраўніком камісіі была прызначаная намеснік старшыні [[Савет бяспекі Казахстана|Савета Бяспекі]] [[Аіда Галымаўна Балаева|Аіда Балаева]], яе намеснікам стаў старшыня [[Вышэйшая аўдытарская палата Казахстана|вышэйшай аўдытарскай палаты]] [[Аліхан Асханавіч Смаілаў|Аліхан Смаілаў]], яшчэ сем чалавек з камісіі сталі кіраўнікамі альбо намеснікамі кіраўнікоў розных дзяржаўных структур Казахстана. Камісія павінна была далажыць прэзідэнту першыя вынікі сваёй працы ў сямідзённы тэрмін<ref name="Tengrinews.kz 2026-09-26 Отдельная комиссия">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-poruchil-sozdat-komissiyu-proverke-sostoyaniya-del-609453/|title=Токаев поручил создать комиссию по проверке состояния дел в Минобороны|lang=ru|author=Кожахметов А.|website=Tengrinews.kz|date=2026-09-26|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260926165907/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-poruchil-sozdat-komissiyu-proverke-sostoyaniya-del-609453/|archive-date=2026-09-26|url-status=live}}</ref>. 27 верасня прэзідэнт Такаеў, прадставіўшы новага міністра абароны, даручыў распрацаваць план ваеннай рэформы ў 10-дзённы тэрмін, які разгледзяць у другой палове кастрычніка на пасяджэнні Савета бяспекі Казахстана. Адначасова Такаеў даручыў перабудаваць сістэму камандавання, перавесці войска на лічбавыя тэхналогіі і павысіць эфектыўнасць выкарыстання бюджэтных сродкаў<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/09/2026/6ab92265be0c42a4cf1da0ef|title=Токаев поручил провести реформу армии после гибели 14 военных на учениях|publisher=[[РБК]]|date=2026-09-27|lang = ru|access-date = 2026-10-04}}</ref>. 5 кастрычніка па першых выніках працы асобнай камісіі органамі крымінальнага пераследу ўзбуджана 13 крымінальных спраў па фактах магчымых крадзяжоў дзяржаўнай маёмасці, службовых злоўжыванняў і іншых парушэнняў у дзейнасці арганізацый і падраздзяленняў Міністэрства абароны<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/glava-gosudarstva-zaslushal-pervyie-itogi-rabotyi-komissii-610144/|title=13 уголовных дел: первые итоги проверки Минобороны после трагедии в Мангистау|lang=ru|author=Асель Сатаева|website=Tengrinews.kz|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref>. У гэты ж дзень Старшыня Вышэйшай аўдытарскай палаты — намеснік кіраўніка асобнай камісіі Аліхан Смаілаў прадставіў прэзідэнт справаздачу аб ходзе пазапланавага аўдыту выкарыстання бюджэтных сродкаў Міністэрствам абароны. Маштабная праверка закранула 50 аб'ектаў, уключаючы 48 воінскіх часцей<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaevu-dolojili-o-masshtabnom-audite-minoboronyi-610133/|title=Токаеву доложили о масштабном аудите Минобороны|lang=ru|author=Асель Сатаева|website=''Tengrinews.kz''|date=2026-10-05|access-date=2026-10-06}}</ref><ref name="Tengrinews.kz 2026-09-26 Отдельная комиссия" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url = https://www.nur.kz/society/2432979-kazhdyy-moryak-znaet-voennye-v-zapase-zayavili-chto-ucheniya-na-kaspii-nelzya-provodit-osenyu/|title = "Каждый моряк знает": военные в запасе заявили, что учения на Каспии нельзя проводить осенью|publisher = [[Nur.kz]]|author=Каримов С.|date = 2026-09-24|lang = ru|access-date = 2026-09-26}} * {{cite news|url = https://nofake.kz/tragediya-kak-povod-dlya-raskachki-chto-rasprostranyayut-v-soczsetyah-posle-gibeli-soldat-v-mangistau/|title = Трагедия как повод для раскачки: что распространяют в соцсетях после гибели солдат в Мангистау|publisher = Nofake.kz|author = Мирхайдарова А.|date=2026-09-25|lang = ru|access-date = 2026-09-26}} [[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 24 верасня]][[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Каспійскае мора]][[Катэгорыя:Мангістаўская вобласць]] 82hhzxu8xf69q76cv5un9kezx7ktdum 5237920 5237904 2026-11-03T17:45:44Z JerzyKundrat 174 5237920 wikitext text/x-wiki {{Універсальная картка}} [[24 верасня]] [[2026]] года ў [[Мунайлінскі раён|Мунайлінскім раёне]] [[Мангістаўская вобласць|Мангістаўскай вобласці]] [[Казахстан]]а, падчас планавых [[ваенныя вучэнні|ваенных вучэнняў]] [[Ваенна-марскія сілы Казахстана|ВМС]], у выніку рэзкага пагаршэння ўмоў надвор’я групу з 17 вайскоўцаў забрала ў [[Каспійскае мора]]. 14 з іх загінулі. Трагедыя выклікала шырокі грамадскі рэзананс. Абвешчана агульнанацыянальная жалоба. У рамках расследавання быў затрыманы начальнік штаба Ваенна-марскіх сіл Казахстана і некалькі афіцэраў, а 27 верасня з пасады быў зняты міністр абароны краіны [[Даўрэн Жуматаевіч Касанаў|Даўрэн Касанаў]]. == Перадгісторыя == {{Асноўны артыкул|Гібель казахстанскіх вайскоўцаў у Каспійскім моры (2015)}} У верасні 2015 года меў месца падобны інцыдэнт: тады падчас вучэнняў праз рэзкую змену надвор’я патанулі 4 [[БТР-80]], загінулі 4 вайскоўцы тэрміновай службы<ref name="ibk" />. 22 верасня 2026 года [[Міністэрства абароны Казахстана]] паведаміла аб пачатку маштабных планавых вучэнняў ваенна-марскіх сіл пад назвай «Хазар қорғаны-2026» (у рамках адзінай задумы стратэгічных камандна-штабных вучэнняў). Мэтай манеўраў заяўлялася праверка і ўдасканаленне баявой гатоўнасці і прафесійных навыкаў экіпажаў караблёў і падраздзяленняў у складаных марскіх умовах<ref name="qum">{{cite news|url=https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-chto-izvestno-o-gibeli-voennyh-v-mangistau/|title=Трагедия на Каспии: что известно о гибели военных в Мангистау|publisher=[[Qumash]]|author=Диких Е.|date=2026-09-24|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260924235155/https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-chto-izvestno-o-gibeli-voennyh-v-mangistau/|archive-date=2026-09-24|url-status=live}}</ref>. Былі прыцягнутыя звыш 500 вайскоўцаў, у тым ліку карабельныя экіпажы, берагавыя падраздзяленні, памежнікі і сілы паветранай абароны<ref name="pol1">{{cite news|url=https://polites.news/5991.html|title=11 срочников и офицер: что известно о гибели военных на Каспии|author=Яковлев Р.|publisher=Polites News|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925194948/https://polites.news/5991.html|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref>. Пры гэтым [[Казгідрамет]] аб’яўляў штармавое папярэджанне з 20:00 23 верасня да 20:00 24 верасня з рэзкімі парывамі ветру да 15-20 м/с, пра што была зроблена [[SMS]]-рассылкай жыхарам<ref name="qum" /><ref name="ten">{{cite news|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/poryivyi-vetra-20-metrov-sekundu-kakoe-preduprejdenie-609351/|title=О сильном ветре предупреждали заранее: что известно о погоде в день гибели военных на Каспии|publisher=[[Tengrinews.kz]]|author=Дарибай А.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-25}}</ref>. == Храналогія == 24 верасня ў ходзе выканання вучэбна-баявой задачы на ўзбярэжжы Каспійскага мора адбылося пагаршэнне метэаралагічных умоў, якое суправаджалася моцнымі парывамі ветру і штормам. У выніку моцнага ветру і хвалявання ў адкрытае мора ў раёне [[глэмпінг]]а O'mir за 43 км на поўдзень ад [[Актау]] былі панесеныя 17 вайскоўцаў, у тым ліку 15 матросаў-тэрміновікаў, 1 афіцэр і 1 кантрактнік<ref name="qum" /><ref name="aza">{{cite news|url=https://rus.azattyq-ruhy.kz/incidents/116689-imena-pogibshikh-vo-vremia-voennykh-uchenii-v-mangistau-opublikovalo-minoborony-kazakhstana|title=Имена погибших во время военных учений в Мангистау опубликовало Минобороны Казахстана|publisher=[[Радио «Азаттык» (Казахстан)|Азаттык]]|author=Назарова Р.|date=2026-09-24|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925044556/https://rus.azattyq-ruhy.kz/incidents/116689-imena-pogibshikh-vo-vremia-voennykh-uchenii-v-mangistau-opublikovalo-minoborony-kazakhstana|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref><ref name="new">{{cite news|url=https://newtimes.kz/proishestviya/223998-massovaia-gibel-voennykh-na-ucheniiakh-v-kaspiiskom-more-podrobnosti-tragedii|title=Массовая гибель военных на учениях в Каспийском море: подробности трагедии|publisher=NewTimes|author=Стативкина А.|date=2026-09-24|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925161113/https://newtimes.kz/proishestviya/223998-massovaia-gibel-voennykh-na-ucheniiakh-v-kaspiiskom-more-podrobnosti-tragedii|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref>. Байцы ў той момант адпрацоўвалі высадку з катэра «Кайсар» на плыткаводдзе глыбінёй каля аднаго метра<ref name="new" />. Паведамленне пра здарэнне на пульт дзяжурнай ваенна-марской базы Актау паступіла прыкладна ў 11:20 па часе Астаны<ref name="new"/>. Каля 14:00 Міністэрства абароны афіцыйна пацвердзіла факт здарэння і гібель дзевяці чалавек, а таксама паведаміла, што траіх вайскоўцаў удалося аператыўна выратаваць сіламі выратавальных падраздзяленняў, адзін з выратаваных быў экстрана шпіталізаваны<ref name="qum" /><ref name="aza" />. Адразу пасля паступлення сігналу бедства ў акваторыі Каспійскага мора была пачата пошукавая аперацыя, да якой прыцягнулі падраздзяленні Ваенна-Марскіх Сіл УС РК, сілы і тэхнічныя сродкі Міністэрства па надзвычайных сітуацыях (МНС), спецыяльную авіяцыю і грамадзянскія марскія службы<ref name="aza" /><ref name="qum" /><ref name="ibk">{{cite web|url = https://informburo.kz/stati/14-pogibsix-na-kaspii-kakie-glavnye-voprosy-tragediia-postavila-pered-armiei-kazaxstana|title = 14 погибших на Каспии. Какие главные вопросы трагедия поставила перед армией Казахстана|publisher = Informburo.kz|author = Кунапия Г.|date = 2026-09-28|lang = ru|access-date = 2026-09-28|archive-url = https://web.archive.org/web/20260929033437/https://informburo.kz/stati/14-pogibsix-na-kaspii-kakie-glavnye-voprosy-tragediia-postavila-pered-armiei-kazaxstana|archive-date = 2026-09-29|url-status = live}}</ref>. Да 21 гадзіны па Астане колькасць загінулых узрасла да 12, пошукі яшчэ дваіх вайскоўцаў працягваліся<ref name= "aza"/>, Міністэрствам абароны былі апублікаваныя спісы загінулых, пацярпелых і зніклых без вестак вайскоўцаў<ref>{{cite news|url=https://www.lada.kz/incidents/158631-voennosluzhashchie-pogibli-na-kaspii-opublikovany-spiski.html|title=Военнослужащие погибли на Каспии: опубликованы списки|publisher=Lada.kz|author=Максимова О.|date=2026-09-24|lang=ru|access-date=2026-09-25}}</ref>. Згодна з дакладам намесніка міністра аховы здароўя Манаса Рамазанава на пасяджэнні ўрадавай камісіі, да вечара 24 верасня стан вайскоўца, дастаўленага ў медустанову пасля здарэння, стабілізаваўся, пагроза яго жыццю адсутнічала<ref name="lad">{{cite news|url=https://www.lada.kz/aktau_news/incidents/158635-khalatnost-i-narushenie-pravil-korablevozhdeniia-nazvany-stati-dela-o-gibeli-voennykh-v-mangistau.html|title=Халатность и нарушение правил кораблевождения: названы статьи дела о гибели военных в Мангистау|publisher=Lada.kz|author=Максимова О.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260927025852/https://www.lada.kz/aktau_news/incidents/158635-khalatnost-i-narushenie-pravil-korablevozhdeniia-nazvany-stati-dela-o-gibeli-voennykh-v-mangistau.html|archive-date=2026-09-27|url-status=live}}</ref>. Раніцай 25 верасня пошукі завяршыліся выяўленнем цел сяржанта Мансура Гумарава і матроса Міраса Турдыбекулы, якія раней лічыліся зніклымі без вестак. Выніковая колькасць загінулых склала 14<ref name="pol2">{{cite news|url=https://polites.news/6012.html|title=Смерти в армии Казахстана: что стоит за цифрой 270 и трагедией на Каспии|author=Яковлев Р.|publisher=Polites News|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-29}}</ref><ref name="ten" /><ref>{{cite web|url = https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/1?directions=135|title = Найдены тела двух пропавших на Каспийском море военнослужащих: поисковая операция завершена|publisher = [[Министерство обороны Республики Казахстан]]|date = 2026-09-25|lang = ru|access-date = 2026-09-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20261002130309/https://www.gov.kz/memleket/entities/mod/press/news/1?directions=135|archive-date = 2026-10-02|url-status = live}}</ref>. == Ахвяры == У ходзе здарэння загінулі<ref>{{cite web|url = https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/opublikovan-spisok-pogibsikh-voennosluzasikh-v-kaspijskom-more|title = Опубликован список погибших военнослужащих в Каспийском море|website = Almaty.tv|date = 2026-09-25|lang = ru|access-date = 2026-09-27}}</ref>: {{калонкі}} # старшы лейтэнант Алжас Мухтарулы (нар. 9 студзеня 2003); # сержант Мансур Айтбайулы Гумараў (нар. 2 чэрвеня 2007); # матрос Серкан Талгатулы Аяпберген (нар. 18 лютага 2006); # матрос Дастан Нурбалулы Бегей (нар. 3 верасня 2007); # матрос Мейрамбек Ермуханулы Бердзіханаў (нар. 21 сакавіка 2006); # матрос Акжайык Балатбекулы Гілаж (нар. 15 верасня 2006); # матрос Олжас Тажыбайулы Дзіханбаеў (нар. 14 снежня 2005); # матрос Асет Саматулы Жанабай (нар. 19 верасня 2006); # матрос Алмас Жусіпулы Кабенаў (нар. 23 студзеня 2006); # матрос Азамат Балатбекулы Мадзіхан (нар. 10 чэрвеня 2007); # матрос Амірбек Амірбалатулы Амірзак (нар. 23 красавіка 2007); # матрос Женіс Тлеушавіч Цеміргаліеў (нар. 8 мая 2005); # матрос Акылбек Кабенулы Талеген (нар. 11 февраля 2007); # матрос Мірас Турдыбекулы (нар. 17 жніўня 2007). {{калонкі/канец}} Выжылыя<ref name="qum1">{{cite news|url = https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-tokaev-nagradil-vyzhivshih-voennosluzhaschih/|title = Трагедия на Каспии: Токаев наградил выживших военнослужащих|publisher = [[Qumash]]|author = Диких Е.|date = 2026-09-27|lang = ru|access-date = 2026-09-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20260927183716/https://qumash.kz/news/tragediya-na-kaspii-tokaev-nagradil-vyzhivshih-voennosluzhaschih/|archive-date = 2026-09-27|url-status = live}}</ref>: # ''Қуандық Бекет Бақтыбекұлы'' – матрос (стралок); # ''Темерхан Ақжол Тимурұлы'' – матрос (стралок); # ''Удалов Никита Александрович'' – спецыяліст (санітарны інструктар). 26 верасня адбылося пахаванне загінулых байцоў. На іх, акрамя сваякоў і таварышаў па службе, прысутнічалі Акім Мангістаўскай вобласці [[Нурдаулет Ігілікулы Кілібай|Нурдаулет Кілібай]], старшыня [[духоўнае ўпраўленне мусульман Казахстана|Духоўнага ўпраўлення мусульман Казахстана]] [[Наўрызбай Таганулы Адпенаў|Наўрызбай кажы Таганулы]] і міністр абароны краіны генерал-лейтэнант [[Даўрэн Жуматаевіч Касанаў|Даўрэн Касанаў]]<ref name="kur">{{cite news|url=https://kz.kursiv.media/2026-09-26/svvo-v-mangistau-prostilis-s-pogibshimi-na-kaspii-voennymi/|title=В Мангистау простились с погибшими на Каспии военными|publisher=[[Курсив медиа]]|author=Воронова С.|date=2026-09-26|lang=ru|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260926191443/https://kz.kursiv.media/2026-09-26/svvo-v-mangistau-prostilis-s-pogibshimi-na-kaspii-voennymi/|archive-date=2026-09-26|url-status=live}}</ref>. 27 верасня ўказам прэзідэнта 14 загінулых былі пасмяротна ўзнагароджаны [[ордэн «Айбын»|ордэнамі «Айбын»]]. Тры выжылыя вайскоўцы былі ўзнагароджаны [[Медаль «За мужнасць»|медалямі «За мужнасць»]]<ref name="qum1" />. == Расследаванне == Па факце гібелі людзей Актаускім гарнізонам была неадкладна ўзбуджаная крымінальная справа. Для расследавання дакладных прычын трагедыі і праверкі захавання тэхнікі бяспекі на вучэннях распараджэннем Урада была створана спецыяльная ўрадавая камісія пад старшынствам віцэ-прэм’ера [[Канат Алдабергенавіч Базумбаеў|Каната Базумбаева]], у якую ўвайшлі міністр абароны, акім Мангістаўскай вобласці, прадстаўнікі некалькіх міністэрстваў і службовыя асобы ваеннай пракуратуры<ref name="aza"/>. Увечары 24 верасня прайшло пасяджэнне ўрадавай камісіі. Па паведамленні намесніка міністра ўнутраных спраў краіны Санжара Адылава, у рамках расследавання была ўзбуджаная крымінальная справа па частцы 2 артыкула 453 («нядбалыя адносіны да службы, якія пацягнулі цяжкія наступствы») і артыкуле 465 («парушэнне правілаў караблеваджэння») [[Крымінальны кодэкс Казахстана (2014)|Крымінальнага кодэкса Казахстана]]<ref name=" lad"/>. 25 верасня ў рамках расследавання былі затрыманыя ў якасці падазраваных і змешчаныя ў следчы ізалятар Актау начальнік штаба – першы намеснік галоўнакамандуючага ваенна-марскімі сіламі Казахстана Даніяр Хайрушаў, два камандзіра вайсковых часцей, а таксама камандзіры роты марской пяхоты і катэраў. Усе яны падазраваліся ў нядбалых адносінах да службы і незабяспечанні кантролю прыняцця мер бяспекі вайскоўцаў у сувязі з неспрыяльнымі ўмовамі надвор’я<ref>{{cite news|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tragediya-kaspii-zaderjanyi-pyat-doljnostnyih-lits-609372/|title=Командиры и начальники задержаны по делу о трагедии в Каспии|publisher=[[Tengrinews.kz]]|author=Имамниязов Б.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925171859/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tragediya-kaspii-zaderjanyi-pyat-doljnostnyih-lits-609372/|archive-date=2026-09-25|url-status=live}}</ref><ref name="Tengrinews 2026-09-25 Хайрушев">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/daniyar-hayrushev-zaderjan-tragedii-kaspii-o-nem-izvestno-609384/|title=Данияр Хайрушев задержан после трагедии на Каспии: что о нём известно|lang=ru|author=Ару Сатбаева (корреспондент)|website=''Tengrinews.kz'' (издание)|date=2026-09-25|access-date=2026-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20261002222652/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/daniyar-hayrushev-zaderjan-tragedii-kaspii-o-nem-izvestno-609384/|archive-date=2026-10-02|url-status=live}}</ref>. Галоўнакамандуючы ваенна-марскімі сіламі Казахстана Канат Ніязбекаў быў зняты з пасады 3 кастрычніка, а 6 кастрычніка ён быў арыштаваны за халатныя адносіны да службы<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков">{{Cite web|url=https://www.nur.kz/politics/appointments/2437759-tokaev-snyal-s-dolzhnosti-dvuh-zamministrov-oborony/|title=Гибель 14 военных на Каспии: Токаев снял с должностей ещё трех руководителей в Минобороны|author= Каримов С.|publisher=[[Nur.kz]]|date=2026-10-03|lang = ru|access-date=2026-10-03}}</ref><ref name="Tengrinews.kz 2026-10-06 Ниязбеков">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/zaderjan-byivshiy-glavnokomanduyuschiy-vms-kazahstana-610217/|title=Задержан бывший главнокомандующий ВМС Казахстана|lang=ru|first=Эльдар Нуруллин|last=|website=''Tengrinews.kz''|date=2026-10-06|access-date=2026-10-06}}</ref>. == Рэакцыя == Прэзідэнт [[Касым-Жамарт Такаеў]] выказаў глыбокія спачуванні сем’ям і блізкім загінулых вайскоўцаў, даручыўшы аказаць ім усю неабходную матэрыяльную і псіхалагічную дапамогу<ref name="qum" />. Па словах намесніка прэм’ер-міністра Каната Базумбаева, дзяржава абавязалася забяспечыць неабходную сацыяльную і матэрыяльную падтрымку сем’ям загінулых вайскоўцаў<ref name="lad" />. Сакратарыят [[народны савет Казахстана|Народнага савета Казахстана]] паведаміў аб намеры 17 членаў савета, якія прадстаўляюць бізнес, даць сем’ям загінуўшых у агульнай складанасці 815 млн [[Казахстанскі тэнгэ|тэнгэ]]<ref>{{cite news|url=https://polites.news/5992.html|title=Мангистауская область: Халық Кеңесі направит 815 млн тенге семьям погибших военных|author=Яковлев Р.|publisher=Polites News|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20260928223251/https://polites.news/5992.html|archive-date=2026-09-28|url-status=live}}</ref>. Усе сабраныя ў прыватным парадку сродкі былі накіраваныя ў спецыяльны фонд пад кіраваннем старшыні грамадскага савета Мангістаўскай вобласці [[Бекмурат Кыдырбаевіч Жусупаў|Бекмурата Жусупава]], з якога іх ужо размяркоўваюць сем’ям загінулых<ref name="kur"/>. Распараджэннем Прэзідэнта Казахстана 25 верасня ў краіне быў абвешчаны дзень агульнанацыянальнай жалобы<ref name="qum"/>. Да дня жалобы далучыліся спартыўныя каманды краіны: матчы моладзевай [[футбол]]ьнай лігі паміж Казахстанам і [[Англія|Англіяй]], юнацкай лігі U-17 c [[Узбекістан]]ам у [[Шымкент|Шымкенце]] і U-19 са [[Славакія|Славакіяй]] у [[Сенец]]е пачаліся з хвіліны маўчання, а запланаваны на гэты дзень у Астане [[хакей]]ны матч паміж [[ХК Барыс|Барыс]]ым і [[Нафтахімік (хакейны клуб)|Нафтахімікам]] быў перанесены на наступны дзень. Паступілі спачуванні і ад розных спартыўных федэрацый краіны<ref>{{cite news|url=https://sportilinet.kz/outside-of-sports/kak-kazahstanskiy-sport-reagiruet-tragediyu-kaspii-minutyi-molchaniya-anglii-slovakii-perenos-matcha-16022/|title=Как казахстанский спорт реагирует на трагедию на Каспии: минуты молчания в Англии и Словакии, перенос матча|publisher=Спорт Шрёдингера|author=Айгозин Г.|date=2026-09-25|lang=ru|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260927133904/https://sportilinet.kz/outside-of-sports/kak-kazahstanskiy-sport-reagiruet-tragediyu-kaspii-minutyi-molchaniya-anglii-slovakii-perenos-matcha-16022/|archive-date=2026-09-27|url-status=live}}</ref>. У грамадскім абмеркаванні трагедыі прыводзілася статыстыка смяротнасці вайскоўцаў у Казахстане<ref name="ibk"/>. Апублікаваныя ваеннай пракуратурай 18 красавіка 2023 года даныя аб 270 памерлых з пачатку 2020 года ахоплівалі розныя прычыны смерці, катэгорыі вайскоўцаў і воінскія фарміраванні<ref name="pol2" />. Асобную негатыўную рэакцыю грамадства выклікала тое, як былі абвешчаныя сваякам вайскоўцаў спісы загінулых: прысутным ля закрытай брамы морга Актау людзям выкрыквалі імёны і прозвішчы тых, хто патануў; гэта было ўспрынята многімі казахстанцамі як парушэнне этыкі. У дадатак, правіламі ўліку асабовага складу Узброеных Сіл Казахстана ўстаноўлена неабходнасць камандзіру часці асабіста па тэлефоне ці тэлеграмай паведамляць сям’ю загінулага пра інцыдэнт, што было зроблена не ў поўнай меры<ref name="ibk" />. == Наступствы == Здарэнне пацягнула кадравыя перастаноўкі і арышты кіраўніцтва Міністэрства абароны Казахстана. Сваі пасады пакінулі * Міністр абароны [[Даўрэн Жуматаевіч Касанаў|Даўрэн Касанаў]]<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/dauren-kosanov-osvobojden-ot-doljnosti-ministra-oboronyi-609483/|title=Даурена Косанова сняли с должности министра обороны|lang=ru|author=Билялова А.|publisher=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-09-27|access-date=2026-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20260927075748/https://tengrinews.kz/news/dauren-kosanov-osvobojden-ot-doljnosti-ministra-oboronyi-609483/|archive-date=2026-09-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/chto-izvestno-o-novom-ministre-oboronyi-aydose-myirzahmetove-609493/|title=Что известно о новом министре обороны Айдосе Мырзахметове|lang=ru|publisher=[[Tengrinews.kz]]|date=2026-09-27|access-date=2026-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20260928102101/https://tengrinews.kz/news/chto-izvestno-o-novom-ministre-oboronyi-aydose-myirzahmetove-609493/|archive-date=2026-09-28|url-status=live}}</ref> * Першы намеснік міністра абароны − начальнік [[Генеральны штаб Узброеных Сіл Рэспублікі Казахстан|Генштаба Узброеных Сіл]] Каныш Абубакіраў<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков" /><ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/aytkurman-omarbekov-naznachen-pervim-zamministra-oboroni-nachalnikom-genshtaba-v-ecba27e3|title=Айткурман Омарбеков назначен первым замминистра обороны — начальником Генштаба Вооруженных Сил Казахстана|lang=ru|website=Казинформ|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref> * Намеснік міністра абароны [[Джумакееў, Алмаз Джэнішэвіч|Алмаз Джумакееў]]<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков" /> * Намеснік міністра абароны Аскер Бейсенаў<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/tatyanu-savelevu-naznachili-zamestitelem-ministra-oboronyi-610282/|title=Татьяну Савельеву назначили заместителем министра обороны|lang=ru|author=Эльдар Нуруллин|website=Tengrinews.kz|date=2026-10-07|access-date=2026-10-07}}</ref> * Галоўнакамандуючы ваенна-марскімі сіламі Канат Ніязбекаў<ref name="Tengrinews.kz 2026-10-03 Ниязбеков" /><ref name="Tengrinews.kz 2026-10-06 Ниязбеков" /> * Першы намеснік галоўнакамандуючага − начальнік штаба Ваенна-Марскіх Сіл Даніяр Хайрушаў<ref name="Tengrinews 2026-09-25 Хайрушев" /> 26 верасня прэзідэнт Такаеў стварыў асобную камісію для комплекснай праверкі стану спраў у Міністэрстве абароны Казахстана, уключаючы праверку фінансавага і матэрыяльна-тэхнічнага забеспячэння воінскіх падраздзяленняў. Кіраўніком камісіі была прызначаная намеснік старшыні [[Савет бяспекі Казахстана|Савета Бяспекі]] [[Аіда Галымаўна Балаева|Аіда Балаева]], яе намеснікам стаў старшыня [[Вышэйшая аўдытарская палата Казахстана|вышэйшай аўдытарскай палаты]] [[Аліхан Асханавіч Смаілаў|Аліхан Смаілаў]], яшчэ сем чалавек з камісіі сталі кіраўнікамі альбо намеснікамі кіраўнікоў розных дзяржаўных структур Казахстана. Камісія павінна была далажыць прэзідэнту першыя вынікі сваёй працы ў сямідзённы тэрмін<ref name="Tengrinews.kz 2026-09-26 Отдельная комиссия">{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-poruchil-sozdat-komissiyu-proverke-sostoyaniya-del-609453/|title=Токаев поручил создать комиссию по проверке состояния дел в Минобороны|lang=ru|author=Кожахметов А.|website=Tengrinews.kz|date=2026-09-26|access-date=2026-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20260926165907/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-poruchil-sozdat-komissiyu-proverke-sostoyaniya-del-609453/|archive-date=2026-09-26|url-status=live}}</ref>. 27 верасня прэзідэнт Такаеў, прадставіўшы новага міністра абароны, даручыў распрацаваць план ваеннай рэформы ў 10-дзённы тэрмін, які разгледзяць у другой палове кастрычніка на пасяджэнні Савета бяспекі Казахстана. Адначасова Такаеў даручыў перабудаваць сістэму камандавання, перавесці войска на лічбавыя тэхналогіі і павысіць эфектыўнасць выкарыстання бюджэтных сродкаў<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/27/09/2026/6ab92265be0c42a4cf1da0ef|title=Токаев поручил провести реформу армии после гибели 14 военных на учениях|publisher=[[РБК]]|date=2026-09-27|lang = ru|access-date = 2026-10-04}}</ref>. 5 кастрычніка па першых выніках працы асобнай камісіі органамі крымінальнага пераследу ўзбуджана 13 крымінальных спраў па фактах магчымых крадзяжоў дзяржаўнай маёмасці, службовых злоўжыванняў і іншых парушэнняў у дзейнасці арганізацый і падраздзяленняў Міністэрства абароны<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/news/glava-gosudarstva-zaslushal-pervyie-itogi-rabotyi-komissii-610144/|title=13 уголовных дел: первые итоги проверки Минобороны после трагедии в Мангистау|lang=ru|author=Асель Сатаева|website=Tengrinews.kz|date=2026-10-05|access-date=2026-10-05}}</ref>. У гэты ж дзень Старшыня Вышэйшай аўдытарскай палаты — намеснік кіраўніка асобнай камісіі Аліхан Смаілаў прадставіў прэзідэнт справаздачу аб ходзе пазапланавага аўдыту выкарыстання бюджэтных сродкаў Міністэрствам абароны. Маштабная праверка закранула 50 аб'ектаў, уключаючы 48 воінскіх часцей<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaevu-dolojili-o-masshtabnom-audite-minoboronyi-610133/|title=Токаеву доложили о масштабном аудите Минобороны|lang=ru|author=Асель Сатаева|website=''Tengrinews.kz''|date=2026-10-05|access-date=2026-10-06}}</ref><ref name="Tengrinews.kz 2026-09-26 Отдельная комиссия" />. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * {{cite web|url = https://www.nur.kz/society/2432979-kazhdyy-moryak-znaet-voennye-v-zapase-zayavili-chto-ucheniya-na-kaspii-nelzya-provodit-osenyu/|title = "Каждый моряк знает": военные в запасе заявили, что учения на Каспии нельзя проводить осенью|publisher = [[Nur.kz]]|author=Каримов С.|date = 2026-09-24|lang = ru|access-date = 2026-09-26}} * {{cite news|url = https://nofake.kz/tragediya-kak-povod-dlya-raskachki-chto-rasprostranyayut-v-soczsetyah-posle-gibeli-soldat-v-mangistau/|title = Трагедия как повод для раскачки: что распространяют в соцсетях после гибели солдат в Мангистау|publisher = Nofake.kz|author = Мирхайдарова А.|date=2026-09-25|lang = ru|access-date = 2026-09-26}} [[Катэгорыя:Катастрофы 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 24 верасня]][[Катэгорыя:Верасень 2026 года]][[Катэгорыя:Каспійскае мора]][[Катэгорыя:Мангістаўская вобласць]] jh4viis9b9dpb19qpv4gr03owdex3qe 0 816475 5237905 5215487 2026-11-03T17:11:32Z DBatura 73587 /* Біяграфія */ 5237905 wikitext text/x-wiki {{Ваенны дзеяч}} '''Аляксандр Аляксеевіч Данец''' ({{ВД-Прэамбула}}; {{lang-ru|Александр Алексеевич Донец}}) — [[СССР|савецкі]] [[военачальнік]], [[генерал-маёр]] (02.11.1944). == Біяграфія == Нарадзіўся ў станіцы [[Старамінская]] (цяпер [[Краснадарскі край]], [[Расія]]) у сям’і казака-фельчара. [[Рускія|Рускі]]. У жніўні 1929 года скончыў педагагічныя курсы ў [[Краснадар]]ы і працаваў настаўнікам у сельскай школе ў вёсцы Елізавецінскае [[Старамінскі раён|Старамінскага раёна]]. З лістапада 1929 года па верасень 1930 года праходзіў падрыхтоўку ў савецкай партыйнай школе ў горадзе [[Таганрог]], затым быў інспектарам раённага аддзела народнай адукацыі ў роднай станіцы. У лістападзе 1931 года прызваны ў [[РСЧА]] і залічаны курсантам у каманду аднагодкаў пры 65-м стралковым палку [[22-я стралковая дывізія|22-й Краснадарскай стралковай дывізіі]] ў горадзе [[Наварасійск]]. Па заканчэнні з лістапада 1932 года служыў у [[38-я стралковая дывізія|9-й Данской стралковай дывізіі]] камандзірам кулямётнага ўзвода 26-га стралковага палка (г. [[Ейск]]), з мая 1934 года — пам. камандзіра і камандзірам роты 25-га стралковага палка ў Таганрозе (пазней перайменаваны ў 112-ы стралковы ў складзе 38-й стралковай дывізіі). З кастрычніка 1939 года выконваў пасаду начальніка палкавой школы 112-га стралковага палка 38-й стралковай дывізіі, перайменаванага затым у 380-ы стралковы ў складзе [[171-я стралковая дывізія (1-га фарміравання)|171-й стралковай дывізіі]]. У сакавіку 1941 года прызначаны начальнікам штаба 713-га стралковага палка гэтай дывізіі. З пачаткам вайны ў ліпені 1941 года ўступіў у камандаванне гэтым жа 713-м стралковым палком. 12 лістапада 1941 года прызначаецца намеснікам камандзіра 404-га стралковага палка [[176-я стралковая дывізія (1-га фарміравання)|176-й стралковай дывізіі]]. У складзе войскаў [[12-я армія (СССР)|12-й арміі]] і аператыўнай групы генерала [[Фёдар Васільевіч Камкоў|Фёдара Камкова]] ўдзельнічаў у [[Данбаская абарончая аперацыя (1942)|Данбаскай]] абарончай, Растоўскіх абарончай і [[Растоўская аперацыя (1943)|наступальнай]] аперацыях. У сакавіку 1942 года прыняў камандаванне 591-м стралковым палком гэтай жа дывізіі. З кастрычніка 1942 года выконваў пасаду намесніка камандзіра 176-й стралковай дывізіі. З лістапада 1942 года па чэрвень 1943 года знаходзіўся на вучобе ў [[Ваенная акадэмія Генеральнага штаба Узброеных Сіл Расійскай Федэрацыі|вышэйшай ваеннай акадэміі імя Варашылава]], пасля заканчэння яе паскоранага курса прызначаны начальнікам штаба [[88-я стралковая дывізія (2-га фарміравання)|88-й стралковай дывізіі]] Заходняга фронту. З 6 лютага 1944 года прыняў камандаванне [[144-я стралковая дывізія|144-й стралковай дывізіяй]]. 28 студзеня 1945 года ў раёне горада [[Праўдзінск|Фрыдланд]] быў цяжка паранены і да лістапада знаходзіўся на лячэнні ў шпіталі. Пасля вайны са снежня 1945 года займаў пасады ваеннага камісара [[Туркменская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|Туркменскай ССР]], з красавіка 1953 года — [[Арлоўская вобласць|Арлоўскага абласнога]] [[ваенны камісарыят|ваеннага камісарыята]]. Дэпутат [[Вярхоўны Савет Туркменскай ССР|Вярхоўнага Савета Туркменскай ССР]] 3-га склікання (люты 1951 — май 1953). З ліпеня 1954 года быў начальнікам Куйбышаўскіх [[Курсы ўдасканалення каманднага складу|курсаў удасканалення каманднага складу]] мясцовых органаў ваеннага ўпраўлення (дырэктывай Галоўнага штаба сухапутных войскаў ад 25.5.1957 г. перайменаваны ў цэнтральныя афіцэрскія курсы мясцовых органаў ваеннага ўпраўлення). 3 сакавіка 1960 года звольнены ў адстаўку па хваробе. == Узнагороды == * тры [[ордэн Чырвонага Сцяга|ордэны Чырвонага Сцяга]] (08.10.1942 19.11.1951) * [[Ордэн Суворава|ордэн Суворава II степені]] (19.04.1945) * [[Ордэн Айчыннай вайны|ордэн Айчыннай вайны I ступені]] (25.10.1943) * [[ордэн Чырвонай Зоркі]] (30.04.1947) ** медалі ў тым ліку: ** [[Медаль «За абарону Кіева»|«за абарону Кіева»]] (1962) ** [[Медаль «За абарону Каўказа»|«за абарону Каўказа»]] (1945) ** [[Медаль «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»|«за перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.»]] (1945) ** [[Медаль «За ўзяцце Кёнігсберга»]] (1945) ** [[Медаль «Ветэран Узброеных Сіл СССР»|«Ветэран Узброеных Сіл СССР»]] (1976) Акрамя таго, дзевяць разоў згаданы ў падзячных загадах Вярхоўнага Галоўнакамандуючага<ref name="Приказы">{{Cite web |url=http://grachev62.narod.ru/stalin/orders/content.htm |title=Приказы Верховного Главнокомандующего в период Великой Отечественной войны Советского Союза. Сборник. М., Воениздат, 1975. |access-date=2020-09-03 |archive-date=2017-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170605142452/http://grachev62.narod.ru/stalin/orders/content.htm |url-status=live }}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} == Літаратура == * Великая Отечественная. Комдивы : военный биографический словарь / [Д. А. Цапаев и др. ; под общ. ред. В. П. Горемыкина] ; М-во обороны Российской Федерации, Гл. упр. кадров, Гл. упр. по работе с личным составом, Ин-т военной истории Военной акад. Генерального штаба, Центральный архив. — М. : Кучково поле, 2014. — Т. III. Командиры стрелковых, горнострелковых дивизий, крымских, полярных, петрозаводских дивизий, дивизий ребольского направления, истребительных дивизий (Абакумов — Зюванов). — С. 841—842. — 1102 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-9950-0382-3. [[Катэгорыя:Удзельнікі Курскай бітвы]][[Катэгорыя:Камандзіры дывізій у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Камандзіры палкоў у Вялікай Айчыннай вайне]][[Катэгорыя:Пехацінцы Вялікай Айчыннай вайны]][[Катэгорыя:Члены КПСС]][[Катэгорыя:Генерал-маёры СССР]] g7zddg2qxi95f9q5slrfu5ntxhku6qb 0 816755 5238045 5217388 2026-11-03T22:59:26Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238045 wikitext text/x-wiki {{Універсітэт|сайт=https://nvsu.ru/|lat_sec=50|lat_dir=N|lat_deg=60|lat_min=55|lon_sec=9|lon_dir=E|lon_deg=76|lon_min=36|CoordScale=2000|арыгінал=Федеральное государственное бюджетное образовательное учреждение высшего образования «Нижневартовский государственный университет»}}'''Ніжнявартаўскі дзяржаўны ўніверсітэт''' ('''НВДУ''', поўная назва: ''Федэральная дзяржаўная бюджэтная адукацыйная ўстанова вышэйшай адукацыі «Ніжнявартаўскі дзяржаўны ўніверсітэт»'') — вышэйшая навучальная ўстанова, размешчаная ў [[Ніжнявартаўск|Ніжнявартаўску]]. == Гісторыя == [[12 ліпеня]] [[1988]] года ў Ніжнявартаўску быў адкрыты філіял [[Табольскі дзяржаўны педагагічны інстытут|Табольскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута ім. Дз. І. Мендзялеева]]<ref>Приказ Государственного комитета СССР по народному образованию от 8 августа 1988 г., № 256</ref>. Філіял складаўся з трох факультэтаў: фізіка-матэматычнага, філалагічнага і факультэта педагогікі і методыкі пачатковага навучання, на якіх першапачаткова працавалі 25 выкладчыкаў і вучылася 158 студэнтаў. У 1992 годзе Ніжнявартаўскі дзяржаўны педагагічны інстытут адным з першых у Расіі перайшоў на двухступеньчатую падрыхтоўку педагагічных кадраў сумесна з Ніжнявартаўскім педагагічным вучылішчам (каледжам) у структуры вучэбна-навуковага педагагічнага комплексу<ref name="autogenerated1">{{Cite web|lang=ru|url=http://nvsu.ru/ru/history/|title=История университета|website=Нижневартовский государственный университет|publisher=nvsu.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160701054402/http://nvsu.ru/ru/history/|archive-date=2016-07-01|access-date=2016-07-19|url-status=live}}</ref>. У 1992 годзе Ніжнявартаўскі філіял ТДПІ ім. Дз. І. Мендзялеева пераўтвораны ў Ніжнявартаўскі педагагічны інстытут <ref name="autogenerated1" /><ref>Распоряжение Правительства РФ № 1941-р от 23 октября 1992 года</ref>. У 1992 годзе ў вузе навучалася 1173 чалавекі<ref name="rektor">[http://tass.ru/novosti-partnerov/5345421 Ректор НВГУ: мы нацелены на стратегию обучения «через всю жизнь»] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20180812021405/http://tass.ru/novosti-partnerov/5345421 |date=12 жніўня 2018 }} // [[ТАСС]], 6 июля 2015</ref>. У 2005 годзе інстытут быў перайменаваны ў Ніжнявартаўскі дзяржаўны гуманітарны універсітэт <ref name="autogenerated1" /><ref>Приказ Федерального агентства по образованию Российской Федерации № 413 от 24 мая 2005 год</ref>, а ў 2013 годзе ў Ніжнявартаўскі дзяржаўны універсітэт<ref name="autogenerated1" /><ref>Приказ Министерства образования Российской Федерации № 110 от 25 февраля 2013 года</ref>. == Структура ўніверсітэта == * Факультэт педагогікі і псіхалогіі * Факультэт мастацтваў і дызайну * Факультэт фізічнай культуры і спорту * Факультэт інфармацыйных тэхналогій і матэматыкі * Факультэт экалогіі і інжынірынгу * Гуманітарны факультэт == Рэктары == * 1988—1992 — Анатоль Карповіч Карпаў, дырэктар Ніжнявартаўскага філіяла ТДПІ * 1992—2007 — Анатоль Карповіч Карпаў, рэктар Ніжнявартаўскага дзяржаўнага педагагічнага інстытута * 2007—ц.ч. — Сяргей Іванавіч Горлаў, рэктар Ніжнявартаўскага дзяржаўнага ўніверсітэта<ref>{{Cite web|url=http://nvsu.ru/ru/rector/|title=Ректор университета|publisher=nvsu.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20181016165207/http://nvsu.ru/ru/rector/|archive-date=2018-10-16|access-date=2018-10-16|url-status=live}}</ref> == Зноскі == {{Крыніцы}} == Літаратура == * Думрауф А., Быковских П. Первый в Югре // Югра № 10 за 2007 год - стр. 20-25 * Икингрин Е. Н., Кучина М. А., Шошина А. А. [http://elar.urfu.ru/bitstream/10995/29866/1/apsmkoy_2014_03_25.pdf Первый вуз Югры: путь от филиала к классическому университету] // Актуальные проблемы социологии молодежи, культуры, образования и управления : материалы международной конференции. Екатеринбург, 28 февраля 2014 г. — Екатеринбург : [[Уральскі федэральны ўніверсітэт імя першага Прэзідэнта Расіі Б. М. Ельцына|УрФУ]], 2014. — Т. 3. — С. 96-100. * Леонов С. Югра: образование высшее // Наше Наследие № 83 за 2007. — С. 84 * Уваров А. В. Экологический дизайн: опыт исследования процессов художественного проектирования: автореф.…дис. канд искусствоведения. — М.: МВХПУ, 2010. — 41 с. {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Універсітэты паводле алфавіта]] [[Катэгорыя:Навучальныя ўстановы, заснаваныя ў 1988 годзе]] [[Катэгорыя:Ніжнявартаўск]] 32fn5wjs75yzzn1gcoflp8gy6g2znds 0 817596 5237838 5237500 2026-11-03T15:10:59Z Go6pb1u 171301 Прыходская царква: настаяцель В. Харытончык з 1930, 8.07.1944 (Радюк 2022, с. 112—113) 5237838 wikitext text/x-wiki {{Манастыр | Беларуская назва = Новапячэрскі Дзятлавіцкі Праабражэнскі манастыр | Выява = Дзятлавіцкі манастыр 1770.jpg | Подпіс выявы = Манастыр на малюнку 1770 года<ref name="kuzmuk1770">''Кузьмук О.'' Новопечерський Дятловицький монастир у 1770 році // Orthodoxi Evropi. — Białystok, 2021. — Т. 4. — С. 135—184. (па-ўкраінску). Малюнак — с. 139; арыгінал — ЦДГАК Украіны, ф. 128, воп. 1 вотч., спр. 3161, арк. 5.</ref> | Краіна = Беларусь | Месцазнаходжанне = [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]], [[Лунінецкі раён]] | Канфесія = [[Праваслаўе]] | Тып манастыра = мужчынскі | Заснавальнік = Канстанцін Долмат | Заснаванне = 1622—1625 | Скасаваны = 1855 }} '''Новапячэрскі Дзятлавіцкі (Дзяцелавіцкі) Праабражэнскі мужчынскі манастыр''' — праваслаўны мужчынскі манастыр, які існаваў у вёсцы [[Дзятлавічы (Лунінецкі раён)|Дзятлавічы]] (ранейшая назва — Дзяцелавічы) на тэрыторыі сучаснага [[Лунінецкі раён|Лунінецкага раёна]]. Заснаваны ў пачатку XVII стагоддзя дзякуючы ахвяраванню шляхціца Канстанціна Долмата, да 1786 года належаў [[Кіева-Пячэрская лаўра|Кіева-Пячэрскай лаўры]], зачынены ў 1855 годзе.<ref name="hvb">Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 4, кн. 2: Брэсцкая вобласць. — Мінск: БелЭн, 2007. — С. 218—219.</ref><ref name="sgkp">{{cite encyclopedia|title=Dziatłowicze|encyclopedia=Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich|volume=II|location=Warszawa|year=1881|page=267|language=pl|url=https://wikisource.org/wiki/S%C5%82ownik_geograficzny_Kr%C3%B3lestwa_Polskiego/Dziat%C5%82owicze}}</ref> == Гісторыя == === Заснаванне === Бяздзетны шляхціц Канстанцін Долмат, прыхільнік праваслаўя, які набыў Дзятлавічы ў 1618 годзе, ахвяраваў свае маёнткі — Дзятлавічы, Лунінец і Мялясніцу — мясцовай Праабражэнскай царкве з умовай, каб манахі Кіева-Пячэрскай лаўры заснавалі тут мужчынскі манастыр.<ref name="pamiac">{{cite web|url=https://luninec.by2.by/pamiac/15.html|title=Дзяцелавіцкі манастыр|website=Памяць. Лунінецкі раён. Гісторыка-дакументальная хроніка (электронная версія)|language=be|access-date=2026-10-22}}</ref><ref name="hvb" /> Манастыр быў пабудаваны паміж 1622 і 1625 гадамі; назва «Новапячэрскі» адлюстроўвала тое, што яго заснавалі манахі Кіева-Пячэрскай лаўры.<ref name="pamiac" /> «[[Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага і іншых славянскіх краёў|Геаграфічны слоўнік Каралеўства Польскага]]» датуе заснаванне 1622 годам.<ref name="sgkp" /> Паводле версіі гісторыка А. Мірановіча, манастыр быў заснаваны яшчэ ў 1560 годзе князем [[Канстанцін-Васіль Канстанцінавіч Астрожскі|Канстанцінам Астрожскім]], пасля [[Берасцейская унія|Берасцейскай уніі]] на некалькі гадоў зачынены, а ў 1622 годзе адноўлены дзякуючы Канстанціну Долмату.<ref name="mironowicz">''Mironowicz A.'' [https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/handle/11320/210 Monastery diecezji turowsko-pińskiej w XVI wieku] // Elpis. — Białystok, 2011. — T. 13. — S. 227—250. — S. 238. (па-польску)</ref> === XVII стагоддзе === У 1645 годзе ў манастыра ўзнікла спрэчка аб размежаванні ўладанняў з уладальнікам [[Кажан-Гарадок|Кажан-Гарадка]] графам Тарнаўскім. Сустрэча ігумена з графам была адкладзена, бо Тарнаўскі быў выбраны паслом на Варшаўскі [[Сейм Рэчы Паспалітай|сейм]]; аб'яву пра гэта возны Пінскага павета пры сведках уваткнуў у галоўныя ўязныя вароты манастыра. Чым скончылася спрэчка, невядома.<ref name="pamiac" /> У 1647 годзе ў пінскія гродскія кнігі была ўнесена скарга на віленскага мешчаніна Факенду, дзяржаўцу кажан-гарадоцкага, які выслаў на манастырскія палі атрад каля 100 конных баяр і службовых людзей са зброяй, косамі, бердышамі і віламі. Ва ўрочышчах Манцаў Дубок і Табарова Ніва манахі пасеялі 13 бочак грэчкі «для харчавання ўбогіх шпіталя манастырскага»; пасевы вытапталі коньмі, скасілі і збілі. Скаргу ў адсутнасць настаяцеля падаў манастырскі служачы Гладкі — «ураднік Дзяцелавіцкі і Лулінецкі».<ref name="pamiac" /> Ігумен Дзяцелавіцкага манастыра і адначасова слуцкі архімандрыт Феадосій Васілевіч узяў у заклад за 50 тысяч злотых сяло Лунін у Мікалая Друцкага-Любецкага і яго жонкі Крысціны Сцяткевіч; канфлікт з-за ўмоў і тэрміну закладу, які пачаўся ў 1668 годзе, цягнуўся яшчэ ў 1678 годзе, калі абодвух бакоў ужо не было ў жывых.<ref name="pamiac" /> Падчас войнаў сярэдзіны XVII стагоддзя дакументы манастыра былі вывезены ў Кіева-Пячэрскую лаўру і згарэлі там у 1667 годзе; у 1669 годзе кароль [[Міхал Карыбут Вішнявецкі]] пацвердзіў правы лаўры на Дзятлавічы і Лунінец. Фактычна ж манастыр апынуўся пад кантролем Слуцкага манастыра, архімандрытам якога быў Васілевіч; верагодна, гэтым тлумачыцца наезд архімандрыта Кіева-Пячэрскай лаўры Інакенція Гізеля на Дзятлавічы і Лунінец у 1670 годзе, які прычыніў шкоду на 4 тысячы злотых. Суд, аднак, падтрымаў Васілевіча і пакараў Гізеля.<ref name="pamiac" /> У 1676 годзе кароль [[Ян III Сабескі]] зноў пацвердзіў правы манастыра на маёнтак, які налічваў 808 валок зямлі. У 1678 годзе тут быў пахаваны беларускі епіскап і слуцкі архімандрыт, ігумен Дзяцелавіцкага манастыра Феадосій Васілевіч, які памёр у [[Люблін]]е; пахаванне правёў грэчаскі мітрапаліт Макарый Лігарыт.<ref name="hvb" /> Каля 1680 года ігуменам манастыра быў Серапіён Палхоўскі, пазней слуцкі архімандрыт.<ref name="nikolay1864">{{cite book|author=Николай, архімандрыт|title=Историко-статистическое описание Минской епархии|year=1864|pages=143, 149, 153—154, 284|language=ru}}</ref> === XVIII стагоддзе === Манастыры ў той час былі своеасаблівымі цэнтрамі аб'яднання праваслаўнага насельніцтва, сюды нярэдка хаваліся ад памешчыкаў прыгонныя сяляне. У 1702 годзе ў манастыры былі знойдзены дзве беглыя сям'і — Сасноўскіх і Давідовічаў — з вёскі Навасады, якую нейкі Шмідт атрымаў ад навагрудскага ваяводы Несілоўскага; упаўнаважаны ваяводы Міхаіл Вінкевіч выдаў ігумену Бувайлу распіску ў тым, што Шмідт без перашкод забраў гэтыя сем'і разам з усёй іх рухомай маёмасцю.<ref name="pamiac" /> Настаяцелямі манастыра былі: з 1705 года — ігумен Мадэст Ільініцкі, з 1723 года — ігумен Мялецій, які пасылаў двух іераманахаў з паслушнікамі ў Давыд-Гарадоцкую пратапопію для агляду благачыння сельскага духавенства і збору сталовых грошай.<ref name="pamiac" /> Ігумен Іаанікій, які ўзначаліў манастыр у маі 1747 года, адразу ўступіў у судовыя спрэчкі з суседнімі памешчыкамі. Праз год ён скардзіўся ў [[Святы Сінод|Свяцейшы Сінод]], што ўжо 17 гадоў цягнецца пазямельная справа манастыра з памешчыкам Долматам — католікам, далёкім нашчадкам заснавальніка манастыра па адной з галін роду, — які захапіў манастырскія ўгоддзі. Ігумен ездзіў нават у Варшаву, аднак Мінскі трыбунал адклаў справу на няпэўны тэрмін і пад пагрозай пазбаўлення манастыра ўсіх валоданняў забараніў звяртацца ў іншыя судовыя інстанцыі. У 1748 годзе кажан-гарадоцкі шляхціц Шчыт захапіў значную частку манастырскіх палёў, сенажацяў і рыбных угоддзяў, а восенню таго ж года яго прыгонныя па яго загадзе напалі на лясной дарозе на абоз ігумена, які ехаў па справах манастыра ў Кіеў, абрабавалі яго і збілі суправаджаючых; ніхто за гэта не быў пакараны.<ref name="pamiac" /> Захаваўся датаваны снежнем 1753 года сінодзік манастыра, складзены «своеручным трудом» іераманаха Дыянісія Вараноўскага, тагачаснага настаяцеля. На 41 аркушы запісаны імёны для памінання: патрыярхаў, цароў і царыц, роду заснавальніка манастыра Долматаў, мітрапалітаў, архімандрытаў, епіскапаў, а таксама ігуменаў і намеснікаў манастыра — Васіля Пялкевіча, Паўла Усовіча, Гедэона Ажаркоўскага, Мадэста Ільнецкага, Сільвестра Валковіча, Аліпія Асманецкага, Лявонція Бункевіча, Іаанікія Юркевіча, Іусціна Зверакі, Інакенція Буткевіча, Руфа Дунаеўскага, Іусціна Васілевіча, Манасія Пагрэбенскага, Сілуяна Азерскага, Дарафея Ісаевіча. Сінодзік папаўняўся да сярэдзіны XIX стагоддзя: у ім згадваюцца ігумен М. Бувайла (1755), духоўнік Мяленцій (1766), ігумен Феактыст Яворскі (1768), Кіпрыян Астроўскі (1792), Іаасаф (1800), архімандрыт Маркіян (1823), ктытары Дашкевіч і Яцыніч; апошні запіс — пра ахвяраванне графіняй Ганнай Арловай-Чэсменскай 5 тысяч рублёў Пінскаму Богаяўленскаму манастыру.<ref name="pamiac" /> У архіве Свяцейшага Сінода захавалася скарга князёў Друцкіх-Любецкіх 1762 года на наезд дзятлавіцкіх манахаў на іх валоданні. Паводле ведамасці 1768 года манастыр лічыўся ў Кіеўскай епархіі, а да 1786 года знаходзіўся ў валоданні Кіева-Пячэрскай лаўры.<ref name="pamiac" /> Ігумен манастыра Мялецій Бугайла-Лясніцкі ўваходзіў у лік дзесяці складальнікаў праекта ўладкавання праваслаўнай царквы ў [[Рэч Паспалітая|Рэчы Паспалітай]], падрыхтаванага Генеральнай кангрэгацыяй праваслаўнага духавенства ў [[Пінск]]у (1791); [[Чатырохгадовы сейм|сейм]] зацвердзіў яго законам ад 21 мая 1792 года.<ref name="korzon1897">{{cite book|last=Korzon|first=T.|title=Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta (1764—1794)|volume=1|location=Kraków; Warszawa|year=1897|pages=212—213|url=https://polona.pl/item-view/675611dd-242f-4c65-bf35-a233be7ed12f?page=238|language=pl}}</ref> Манастыр быў культурным і асветніцкім цэнтрам [[Палессе|Палесся]]. Ён меў вялікую бібліятэку старажытных рукапісных і друкаваных кніг, пераплётную майстэрню, майстэрні па рамонце і абнаўленні царкоўнага посуду, іканапісную майстэрню і шпіталь, у якім манахі лячылі сродкамі народнай медыцыны не толькі сваіх сабраццяў, але і жыхароў навакольных вёсак. Сярод манахаў былі высокаадукаваныя людзі: іераманахі Раман (з 1796 года) і Маркіян (з 1809 года) былі запрошаны выкладчыкамі ў [[Мінская духоўная семінарыя|Мінскую духоўную семінарыю]].<ref name="pamiac" /> === У Расійскай імперыі === [[Файл:Dziatlavičy on Vietinghoff map of Minsk Governorate (1846).jpg|thumb|Дзятлавічы і мужчынскі манастыр на тапаграфічнай карце Мінскай губерні А. К. Фітынгофа (1846)]] Пасля далучэння Лунінеччыны да Расійскай імперыі Дзятлавічы і Лунінец засталіся ў валоданні манастыра. Для папаўнення казны манастыр здаваў у арэнду асобныя пабудовы і цэлыя вёскі. Паводле справаздачы 1798 года карчма з млынам пры Дзятлавічах здавалася за 200 рублёў у год, а сёлы Лунінец і Мялясніца — за 800 рублёў; у пачатку XIX стагоддзя арэндная плата за іх вырасла да 900, а потым да 1100 рублёў. Да 1812 года манастыр толькі за адну карчму атрымліваў 600 рублёў срэбрам штогод. Ён меў таксама пільню, кузню і пасеку; у 1798 годзе капітал манастыра складаў 500 рублёў, да 1805 года — больш за 1 тысячу, да 1811 года — больш за 4,5 тысячы рублёў. Жыхары Дзятлавіч грашовых падаткаў манастыру не плацілі, а толькі па чарзе апрацоўвалі манастырскую ворную зямлю і сенажаці.<ref name="pamiac" /> У Мінскай епархіі манастыр лічыўся адным з першых, таму быць яго настаяцелем было пачэсна і прыбыткова. 11 лістапада 1792 года ігумен Кіпрыян Астроўскі быў прызначаны «ў самы багаты манастыр епархіі» пасля смерці ранейшага настаяцеля Мяленція; у 1794 годзе Сінод вызначыў сюды архімандрыта Варлаама, памочніка мінскага епіскапа, назваўшы Дзятлавіцкі манастыр «адзіна багатым сярод мноства збяднелых». Сам епіскап Віктар даносіў у Сінод, што манастыр ад продажу «гарачага віна», рыбы з манастырскіх азёр, жывёлы і лесу мае да 2000 рублёў у год. У 1793 годзе ігуменам Дзятлавіцкага манастыра адначасова быў ігумен Пінскага Богаяўленскага манастыра і кафедральны намеснік Пратасій.<ref name="nikolay1864" /><ref name="pamiac" /> Аднак гэта не ўратавала манастыр ад фінансава-эканамічнага скандалу: атрымаўшы Мінскую епархію, архіепіскап Іоў перавёў самы багаты з яе манастыроў у сваё асабістае карыстанне. Двух ігуменаў манастыра ён адхіліў ад кіравання (фармальна яны захоўвалі пасады) і кіраваў праз эканома іерадыякана Міну і былога «канюшага» венгра Івана Мартынавіча, якія, мінаючы ўсе ўлады, самі заключалі арэндныя кантракты; карчма пры гэтым трапіла да арандатара, які доўга не вяртаў яе, а потым збег, не заплаціўшы доўг. Іоў дазваляў высякаць і прадаваць манастырскі лес, гнаць дзёгаць і шкіпінар, лавіць рыбу ў манастырскіх азёрах, раздаваў памешчыкам манастырскія грошы пад працэнты, многія з якіх манастыр так і не здолеў вярнуць. Пасля шматлікіх скаргаў яго забралі з епархіі і абавязалі вярнуць у касу манастыра 5 тысяч рублёў. Пасля адыходу Іова манастыр вярнуў частку капіталаў і меў свабодны капітал у 9 тысяч рублёў.<ref name="pamiac" /> === Заняпад і закрыццё === У час [[Вайна 1812 года|вайны 1812 года]] тут знаходзілі прытулак абрабаваныя жыхары і лячыліся рускія воіны.<ref name="hvb" /> 7 ліпеня 1812 года французы ўвайшлі ў [[Слуцк]] і разграмілі багатую бібліятэку Слуцкай духоўнай семінарыі; ацалелыя кнігі, што былі на руках у выкладчыкаў і семінарыстаў, сабраў студэнт Ф. Смоліч і тайна вывез у Дзятлавіцкі манастыр да свайго брата — святара І. Смоліча.<ref name="pamiac" /> Яшчэ да вайны манастыр, прыпісаны да [[Слуцкі Свята-Троіцкі манастыр|Слуцкага Свята-Троіцкага манастыра]], некалькі гадоў забяспечваў харчаваннем, а часам і грашыма Слуцкую духоўную семінарыю. У сакавіку 1812 года, разглядаючы просьбу семінарыі аб павелічэнні ўтрымання, епархія спаслалася на завяшчанне заснавальніка манастыра Канстанціна Долмата, паводле якога з даходаў манастыра павінны былі ўтрымлівацца «по 12 монашествующих, по 12 вдов и 12 сирот»; паколькі ў манастыры тады былі толькі два іераманахі і адзін белы святар, а манахаў не было, лішкі даходаў вырашылі перадаць семінарыі. Манастыр выдзеліў ёй жыта, крупы, мяса, рыбу, масла, сала, муку, проса, гарох, яйкі, сыры і 14 вёдзер «гарачага віна» на год. Пасля вайны семінарыя разлічвала ўзяць у манастыра грошы ў пазыку, аднак у сакавіку 1813 года рэктар даносіў Сіноду, што «в Дятеловицком монастыре не оказалось свободной суммы». Паводле вопісу 1814 года ў манастыры было 59 галоў буйной рагатай жывёлы, 20 авечак, 9 коз, 38 свіней, 40 птушак і 6 коней; з-за эпідэміі і падзяжу жывёлы намеснік ігумен Іаасаф паведамляў, што манастыр не можа выдаваць ялавічыну, бараніну, масла і яйкі. Хоць манастыр павінен быў забяспечваць семінарыю да 1815 года, выдача ў паменшанай колькасці працягвалася да 1817 года, а ў 1818 годзе Мінская духоўная семінарыя атрымала права на «сырыя прадукты для настаўнікаў і вучняў» ад манастыра.<ref name="pamiac" /> У 1823 годзе на сродкі манастыра была пабудавана драўляная Праабражэнская царква.<ref name="hvb" /> Манастыр паступова бяднеў: будынкі і царква патрабавалі капітальнага рамонту, манахаў не было зусім. У 1826 годзе ён быў выведзены з-пад архімандрыцкага ўпраўлення і атрымаў самастойнасць, а ў 1842 годзе, калі ў яго маёнтках налічвалася 1121 душа сялян абодвух полаў, прыпісаны да Пінскага Богаяўленскага манастыра.<ref name="nikolay1864" /> У 1850 годзе 10 тысяч рублёў срэбрам, завешчаныя графіняй Ганнай Арловай-Чэсменскай былым Дзятлавіцкаму Праабражэнскаму і Слуцкаму Ільінскаму манастырам, былі прыпісаны Пінскаму Варварынскаму жаночаму манастыру.<ref name="nikolay1864" /> Частка бібліятэкі была перададзена ў Слуцкі Троіцкі манастыр і семінарыю, частка архіва — у Пінскі Богаяўленскі манастыр і ў архіў Мінскай духоўнай кансісторыі, частка царкоўнага начыння засталася Дзятлавіцкай царкве. У 1848 годзе Лунінец стаў казённым, прыкладна тады ж казённымі сталі і Дзятлавічы.<ref name="pamiac" /> У 1855 годзе манастыр, які праіснаваў 233 гады, быў зачынены.<ref name="pamiac" /><ref name="hvb" /><ref name="sgkp" /> == Царква == [[Файл:Dziatłavičy, Spaskaja. Дзятлавічы, Спаская (1944-49).jpg|міні|Драўляная Праабражэнская царква, 1944—1949 гады]] Пасля закрыцця манастыра яго царква стала прыходскай.<ref name="nikolay1864" /> Паводле звестак 1864 года, драўляная Праабражэнская царква, пабудаваная ў 1823 годзе на сродкі былога манастыра, лічылася прыпісной да Крыжаўзвіжанскай царквы суседняга прыхода і мела больш за 33 дзесяціны сядзібнай, ворнай і сенакоснай зямлі.<ref name="nikolay1864" /> Паводле апісання 1879 года, яна мела форму крыжа з пяццю купаламі, два прастолы — Праабражэння Гасподняга і святога Мікалая — і шасціярусны іканастас з 50 абразоў; пад царквой знаходзіліся склепы з трунамі, асобна стаяла званіца. У 1870—1871 гадах царкву рамантавалі. Надпіс на напрастольным крыжы паведамляў, што ранейшы храм быў створаны «тщанием прежде бывших игуменов, иждивением же сея святыя обители» і ўпрыгожаны абразамі пры ігумене Руфе Дунаеўскім, 13 ліпеня 1766 года. Сярод начыння быў срэбны пацір з дыскасам і зоркай, якія, паводле надпісу, у 1763 годзе ахвяраваў у саборную царкву Кіева-Пячэрскай лаўры іераманах лаўры Іезекііль Багадухоўскі; у рызніцы захоўвалася таксама рукапіснае Евангелле ў аксамітным пераплёце невядомага часу і аўтарства.<ref name="opisanie1879">{{cite book|title=Описание церквей и приходов Минской епархии, составленное по официально затребованным от причтов сведениям|volume=6: Пинский уезд|location=Минск|year=1879|pages=61—64|language=ru}}</ref> З 1930 года настаяцелем царквы быў Васіль Харытончык; 8 ліпеня 1944 года немцы, нягледзячы на супраціў святара, збілі з храма замок і разрабавалі царкоўную маёмасць.<ref name="radiuk2022">{{cite book|author=Радюк Л. В.|chapter=«Недаром многих лет свидетелем Господь меня поставил…»|title=Глобальные вызовы современности и духовный выбор человека (к 1030-летию Православия на белорусских землях): сборник научных статей|location=Пінск|publisher=ПолесГУ|year=2022|pages=112—113|url=https://rep.polessu.by/handle/123456789/28108|language=ru}}</ref> У 1960-я гады (паводле іншых звестак — у 1970-я<ref name="sobory2003" />) ад удару маланкі загарэўся і абваліўся ўсярэдзіну цэнтральны купал; царкву не аднаўлялі, і да пачатку 1990-х гадоў яна была страчана. У 2003 годзе на яе месцы пабудавана новая царква з сілікатнай цэглы<ref name="sobory2003">{{cite web|url=https://sobory.ru/article/?object=56153|title=Дятловичи. Церковь Преображения Господня|website=Народный каталог православной архитектуры|publisher=sobory.ru|language=ru|access-date=2026-10-23}}</ref>.<ref name="museum">{{cite web|url=https://luninets.museum.by/node/63639|title=Территория Преображенской церкви (1823, 1871 г.г.) аг. Дятловичи|publisher=Лунінецкі раённы краязнаўчы музей|language=ru|access-date=2026-10-22}}</ref> Гл. таксама: [[Спаса-Праабражэнская царква (Дзятлавічы)]]. == Крыніцы == {{Крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Праваслаўныя манастыры Беларусі]] [[Катэгорыя:Лунінецкі раён]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 1622 годзе]] 64yqwejv95uoij5er0okamltrxt1m6w 0 817727 5238010 5226385 2026-11-03T21:35:38Z IshaBarnes 124956 катэгорыя 5238010 wikitext text/x-wiki {{НП |статус = муніцыпалітэт |беларуская назва = Ій |арыгінальная назва = {{lang-fi|Ii}} / {{lang-fi|Iin kunta}} |краіна = Фінляндыя |від раёна = правінцыя |раён = Паўночная Астработнія |раён у табліцы = Паўночная Астработнія |герб = Kuivaniemi.vaakuna.svg |выява = Ii railway station - Ii, Finland.jpg |апісанне выявы = Чыгуначная станцыя Ій |lat_deg = 65|lat_min = 19|lat_sec = 0 |lon_deg = 25|lon_min = 22|lon_sec = 20 |плошча = 2809.23 |насельніцтва = 9789 |афіцыйная мова = фінская |сайт = http://ii.fi |мова сайта = fi }} '''Ій''' ({{lang-fi|Ii}}, {{lang-sv|Ijo}}) — муніцыпалітэт (абшчына) у Фінляндыі, у правінцыі [[Паўночная Астработнія]]. Ій была аб’яднана з абшчынай [[Куйваніемі]] 1 студзеня 2007 года. Новая абшчына пакінула назву, але ўзяла герб Куйваніемі. Назва абшчыны — самая кароткая геаграфічная назва ў Фінляндыі і адна з самых кароткіх у свеце. == Геаграфія == Размешчана на ўзбярэжжы [[Батнічны заліў|Батнічнага заліва]], у вусці ракі [[Ійёкі (рака, упадае ў Балтыйскае море)|Ійёкі]]. Плошча абшчыны складае 2809,23 км². == Насельніцтва == Насельніцтва па даных на сакавік 2025 года складае 9789 чалавек; шчыльнасць насельніцтва — 6,06 чал./км². Афіцыйная мова абшчыны — фінская, з’яўляецца роднай амаль для 99,5 % насельніцтва. 0,1 % насельніцтва Ій лічыць роднай шведскую мову і 1,4 % — іншыя мовы. Доля асоб ва ўзросце маладзей за 15 гадоў складае 23,1 %; асоб старэйшых за 65 гадоў — 15,8 %. == Вядомыя ўраджэнцы == * [[Аалтанен, Юхамаці|Юхамаці Аалтанен]] — фінскі хакейсіст == Згадванне ў літаратуры == [[Джункоўскі, Уладзімір Фёдаравіч|В. Ф. Джункоўскі]], які ў 1915 годзе быў камандзірам [[Асобны корпус жандараў|Асобнага корпуса жандараў]], у сваіх успамінах згадвае горад Ій: {{Пачатак цытаты}} «*Помню, як мяне паражалі назвы станцый па дарозе. Асабліва адна назва не магла не кінуцца ў вочы. Не даязджаючы да Улеаборга, цягнік спыніўся на 10 хвілін каля невялікай станцыі, назва якой аказалася “Ii”. Я выйшаў на платформу, ко мне падышоў начальнік станцыі, які аказаўся жанчынай, у форменным паліто чорнага сукна з сярэбранымі гузікамі і з арыгінальным кепі на галаве. Ламанай рускай мовай, калечачы словы, яна, прыклаўшы неяк няўмела руку да брыля, адрапартавала мне, што на станцыі «Ii» усё ідзе добра.*» {{Канец цытаты}} == Галерэя == <gallery> File:Roadsign of Ii municipality Finland.jpg|Дарожны ўказальнік File:Ii railway station - Ii, Finland.jpg|Чыгуначная станцыя File:Iin kirkko 2007 04 01.JPG|Церковь ў Ій File:Ii.vaakuna.svg|Герб абшчыны да 31 снежня 2006 года File:Kuivaniemi.vaakuna.svg|Сучасны герб абшчыны (герб Куйваніемі да 2007 года) </gallery> == Спасылкі == * [https://web.archive.org/web/20130204003458/http://ii.fisivu/en/ Афіцыйны сайт] [[Катэгорыя:Абшчыны Фінляндыі]] {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-25}} pnlaadtotdwv7ylhqpklp9ufprn5px0 0 817732 5238041 5226383 2026-11-03T22:54:09Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238041 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Ніда (значэнні)|тып=тапонім}} {{Рака |Назва = Ніда |Арыгінальная назва = de/Nidda |Выява = Verlaufskarte Nidda.png |Подпіс выявы = |Даўжыня = 90 |Плошча вадазбору = 1941 |Басейн = Майн / Рэйн / Паўночнае мора |Расход вады = |Месца вымярэння = |Выток = |Вышыня вытоку = |Вусце = Майн |Вышыня вусця = |Каардынаты вусця = 50.0994/8.5514 |Ухіл ракі = |Краіна = Германія |Рэгіён = Гесэн |Раён = }} '''Ніда''' ({{lang-de|Nidda}}) — рака ў [[Германія|Германіі]], працякае па зямлі [[Гесэн]]. Правы прыток [[Майн|Майна]] (прыток [[Рэйн]]а). Плошча басейна ракі складае 1941 км². Даўжыня ракі — 90 км. == Назва == Гідронім распаўсюджаны па ўсёй Еўропе, уключаючы Брытанскія астравы і Скандынаўскі паўвостраў. Апошняе дазваляе выключыць яго з кельцкіх гідронімаў і аднесці да [[Індаеўрапейская прамова|індаеўрапейскага]] моўнага субстрату, ''nedati'' — рака<ref>{{Cite web |url=http://historische-eschborn.de/ |title=Marieluise Petran-Belschner: ''Die Gewässernamen des Main-Taunus-Gebietes'' (historische-eschborn.de) |access-date=2019-09-03 |archive-date=24 кастрычніка 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261024172703/http://historische-eschborn.de/ |url-status=bot: unknown }}</ref>. На рацэ знаходзіўся рымскі горад [[Ніда (Германія)|Ніда]] (у наш час — на ўскраіне [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурта-на-Майне]]). == Заўвагі == {{заўвагі}} {{няма катэгорый|date=2026-10-25}} {{ізаляваны артыкул|date=2026-10-25}} [[Катэгорыя:Прытокі Майна]] [[Катэгорыя:Рэкі Гесэна]] 0fvswcyh5dz3sznx0ght0jqwrafieim 0 817973 5238196 5233890 2026-11-04T08:23:38Z InternetArchiveBot 89999 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6) 5238196 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт |канфлікт =Палітычны гвалт у Іспаніі |частка = |выява =Arrested workers during the Asturian Revolution, 1934.jpg |подпіс =Дэманстранты разам з байцамі грамадзянскай гвардыі падчас хваляванняў у Астурыі. Кастрычнік 1934 года |дата =[[1931]]—[[1936]] |месца =[[Другая Іспанская Рэспубліка]] |прычына = |вынік = пачатак грамадзянскай вайны |змены = |праціўнік1 =[[Левыя (палітыка)|Левыя сілы]] |праціўнік2 =[[Правыя (палітыка)|Правыя сілы]] |праціўнік3 = Урадавыя [[Сілавікі|сілавыя структыры]] і [[Ваенізаваная арганізацыя|ваенізаваныя фарміраванні]] }} '''Палітычны гвалт у Іспаніі 1931—1936 гадоў''' ({{lang-es|Violencia política en España}}) — серыя сутыкненняў паміж [[Левыя (палітыка)|левымі]] і [[Правыя (палітыка)|правымі]] палітычнымі фракцыямі [[Другая іспанская Рэспубліка|Другой Іспанскай Рэспублікі]], якая цягнулася з моманту звяржэння [[манархія|манархіі]] ў 1931 годзе да пачатку [[Грамадзянская вайна ў Іспаніі|грамадзянскай вайны]] ў 1936 годзе<ref name=Defensor/>. За гэты перыяд у сутычках загінула 2000 цывільных асоб і сілавікоў<ref>https://www.abc.es/historia/abci-verdad-sobre-escalada-violencia-segunda-republica-mas-muertos-calles-202002170106_noticia_amp.html</ref>. == Храналогія == === 1931 === 10 мая ў Мадрыдзе ўльтралевыя сілы атакавалі штаб-кватэру газеты ABC. У выніку на вуліцах горада адбыліся сутычкі з [[Грамадзянская гвардыя (Іспанія)|грамадзянскай гвардыяй]], якія прывялі да гібелі двух чалавек: 13-гадовага хлопчыка і вартаўніка будынка. На наступны дзень на плошчы Пуэрта-дэль-Соль на пратэстную акцыю вышлі 5000 чалавек. Мітынгі супалі з усеагульным страйкам, арганізаваным анархістамі з [[Нацыянальная канфедэрацыя працы|НКП]] і [[Камуністычная партыя Іспаніі|іспанскай Кампартыяй]]. Выступленні насілі антыклерыкальны характар, а таму суправаджаліся падпалам цэркваў, рэлігійных школ і манастыроў. 11 мая беспарадкі распаўсюдзіліся на іншыя гарады, такія як [[Малага]], дзе былі падпаленыя шматлікія цэрквы і згарэў епіскапскі палац, а таксама Севілья, Кадыс, Кордава, Мурсія і Валенсія, што выклікала паніку сярод манахаў і манашак. Да 15 мая пацярпела каля ста рэлігійных аб’ектаў. 12 чэрвеня адбыліся [[сутыкненні ў Мантэмаліне]] паміж мясцовым насельніцтвам і грамадзянскай гвардыяй. Падзеі пачаліся як бунт супраць новага старшыні камітэта гарадскога савета. 29 чэрвеня, на другі дзень, як у Іспаніі прайшлі першыя дэмакратычныя выбары, НКП абвясціла ўсеагульную забастоўку. Найбольш складаная сітуацыя склалася ў горадзе Альмедынілья, дзе вулічныя стычкі манархістаў з левымі перацяклі ў перастрэлку<ref>[https://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1002491940 En un pueblo de Granada] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250415175321/https://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1002491940 |date=15 красавіка 2025 }}, en el diario La Voz, 30 de junio de 1931, pág. 21.</ref>. 4 ліпеня прайшла [[Забастоўка тэлефаністаў у Іспаніі (1931)|забастоўка тэлефаністаў]]<ref name=Defensor>[https://prensahistorica.mcu.es/es/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1005492832 Disturbios en Sevilla]</ref>. 9 кастрычніка ў Гілене прайшлі дэманстрацыі з нагоды страўку рабочых, якія скончыліся вулічнымі сутычкамі. === 1932 === У ліпені 1932 года падчас жніва ў Ла-Вілья-дэ-Дон-Фадрыке ўспыхнула забастоўка, якая перарасла ў [[Разня ў Ла-Вілья-дэ-Дон-Фадрыке|сутыкненні і перастрэлкі]] паміж мясцовымі фермерамі і грамадзянскай гвардыяй. У выніку загінуў адзін афіцэр грамадзянскай гвардыі, пяцёра яго калег атрымалі раненні. Таксама загінуў адзін землеўладальнік, двое фермераў былі забітыя і дваццаць адзін паранены, а больш за шэсцьдзесят чалавек былі арыштаваныя. 10 жніўня генерал [[Хасэ Санхурха]] пачынае [[Санхурхада|паўстанне]] ў горадзе [[Севілья]] ў [[Андалусія|Андалусіі]]. Яго паплечнік з ліку манархістаў [[Эміліа Барэра]] ўзначаліў мяцежнікаў у сталіцы. У Мадрыдзе да змоўшчыкаў далучаюцца звольненыя ўрадам [[Мануэль Асанья|Мануэля Асаньі]] вайскоўцы. Путчысты спрабавалі ўзяць штурмам будынак ваеннага міністэрства, але іх атака была адбіта, а пазней улады цалкам падавілі сталічны бунт. Сілы пад асабістым камандаваннем Санхурха дамагліся больш значных вынікаў у сваёй справе. Паўстанне распаўсюджаваецца на горад [[Херэс-дэ-ла-Франтэра]]. Апазіцыянеры з Севільі і Херэса рухаюцца насустрач адзін аднаму і потым злучаюцца. Аднак Санхурха не атрымалася падняць супраць уладаў шырокія народныя масы і [[сілавік|сілавікоў]] у іншых рэгіёнах Іспаніі. У прыватнасці, на бок паўстанцаў адмовіліся пераходзіць байцы грамадзянскай гвардыі, хоць мяцежны генерал быў раней іх камандзірам. Значна перашкодзіла путчу [[забастоўка]] севільскіх рабочых, якія былі лаяльны да [[Левыя (палітыка)|левага]] ўрада Асаньі. === 1933 === На працягу года анархісцкі прафсаюз Нацыянальная канфедэрацыя працы (НКП) арганізаваў некалькі ўсеагульных і шматлікія лакальныя забастоўкі, якія ў тым ліку выліваліся ў вулічныя сутыкненні. У лістападзе пасля выбараў да ўлады прыйшлі правыя, а таму анархісты абвясцілі ўсеагульную забастоўку, якая пачалася ў суботу, 8 снежня, і распаўсюдзілася галоўным чынам па Арагоне, Каталоніі, Леону і Андалусіі. У Бухальянсе на вуліцах пачалася перастрэлка з грамадзянскай гвардыяй. Баі працягваліся ўсю ноч і да поўдня 13 снежня. Пасля ўлады правялі масавыя арышты, затрымаўшы 340 чалавек. Прынамсі сем чалавек загінулі.<ref>[http://www.jesusaller.com/los-sucesos-revolucionarios-de-bujalance-por-juan-del-pueblo-diciembre-de-1933-accion-directa-en-la-campina-cordobesa/ “Los sucesos revolucionarios de Bujalance”, por Juan del Pueblo. Diciembre de 1933: acción directa en la campiña cordobesa], en la web Jesusaller.com.</ref> У снежні казармы грамадзянскай гвардыі ў Алейрасе падвергліся нападу анархістаў<ref>[https://laninhadelexorcista.blogspot.com/2011/06/juan-canalejo-no-revento-el-mitin-de.html Juan Canalejo no reventó el mitin de Izquierda Republicana]</ref>. Агулам па краіне загінула 89 чалавек, яшчэ 164 атрымалі сур’ёзныя раненні. З іх 14 былі супрацоўнікамі сіл бяспекі (11 грамадзянскіх гвардзейцаў і 3 байцоў штурмавых атрадаў), а 75 — грамадзянскімі асобамі.<ref>[https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=3604233 La CNT contra la República: La insurrección revolucionaria de diciembre de 1933]</ref> === 1934 === 12 мая 1934 года некалькі чалавек увайшлі ў сацыялістычны цэнтр «Чатыры ўезды» на вуліцы Гойры ў Мадрыдзе і зладзілі масавы расстрэл<ref>[https://www.memoriademadrid.es/doc_anexos/Workflow/4/214127/hem_ahora_19340515.pdf Ha fallecido el obrero agredido en un Centro socialista de los Cuatro Caminos], en el diario ''Ahora'', 15 de mayo de 1934, pág. 29.</ref>. 14 мая ў горадзе Вільярубія-дэ-Лос-Охас, у правінцыі [[Сьюдад-Рэаль]], дэманстрацыя рабочых рушыла да будынка мэрыі, пратэстуючы супраць мэра Пэдра Сіда. Трое муніцыпальных ахоўнікаў спачатку адкрылі агонь у паветра, а потым адкрылі агонь па натоўпе. Двое дэманстрантаў былі забітыя, яшчэ восем атрымалі раненні<ref>[https://www.memoriademadrid.es/doc_anexos/Workflow/4/214127/hem_ahora_19340515.pdf En Villarrubia de Ciudad Real los guardias municipales disparan sobre el vecindario, que se manifestaba contra el alcalde, ocasionando dos muertos u ocho heridos], en el diario ''Ahora'', 15 de mayo de 1934, pág. 3.</ref>. 27 мая падчас мітынгу левых рэспубліканцаў на арэне для бою быкоў у Ла-Каруньі быў застрэлены прафсаюзны дзеяч [[Франсіска Інсуа Суарэс]]<ref>{{Cite web |url=https://www.memoriademadrid.es/doc_anexos/Workflow/4/214141/hem_ahora_19340529.pdf |title=En La Coruña, al iniciarse el mitin organizado por Izquierda Republicana, se suscitaron graves incidentes, de los que resultaron un muerto y tres heridos |archive-url=https://web.archive.org/web/20240715092256/https://www.memoriademadrid.es/doc_anexos/Workflow/4/214141/hem_ahora_19340529.pdf |archive-date=15 ліпеня 2024 |access-date=27 кастрычніка 2026 |url-status=dead}}</ref><ref>[https://www.memoriademadrid.es/doc_anexos/Workflow/4/214142/hem_ahora_19340530.pdf De los sucesos en el mitin de La Coruña resultaron diez heridos, practicándose catorce detenciones] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231218194056/https://www.memoriademadrid.es/doc_anexos/Workflow/4/214142/hem_ahora_19340530.pdf |date=18 снежня 2023 }}, en el diario ''Ahora'', 30 de mayo de 1934, pág. 5.</ref><ref>[https://www.memoriademadrid.es/doc_anexos/Workflow/4/214142/hem_ahora_19340530.pdf El mitin de Izquierda Republicana en La Coruña (imágenes)] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231218194056/https://www.memoriademadrid.es/doc_anexos/Workflow/4/214142/hem_ahora_19340530.pdf |date=18 снежня 2023 }}, en el diario ''Ahora'', 30 de mayo de 1934, pág. 17.</ref>. 29 мая група з 40 [[фалангізм|фалангістаў]] з пісталетамі ў руках уварвалася ў будынак прафсаюза муляроў НКП у Херас-дэ-ла-Франтэра<ref>[https://www.memoriademadrid.es/doc_anexos/Workflow/4/214142/hem_ahora_19340530.pdf Los sucesos provocados por los fascistas en Jerez de la Frontera originan una huelga de cuarenta y ocho horas] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20231218194056/https://www.memoriademadrid.es/doc_anexos/Workflow/4/214142/hem_ahora_19340530.pdf |date=18 снежня 2023 }}, en el diario ''Ahora'', 30 de mayo de 1934, pág. 5.</ref>. 5—6 чэрвеня пад кіраўніцтвам НПК прайшоў усеагульны страйк супраць працадаўцаў і ўрада. У правінцыі Хаэн адбыліся сутыкненні. Акрамя таго, у Вільчэсе група страйкоўцаў, помсцячы за смерць таварыша, забіла ўладальніка фермы і яго сына<ref>[https://prensahistorica.mcu.es/va/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1002492692 Un grupo de huelguistas, para vengarse de la muerte de un compañero, mata al dueño de un cortijo y a un hijo suyo] {{Архівавана|url=https://web.archive.org/web/20250413044916/https://prensahistorica.mcu.es/va/catalogo_imagenes/grupo.do?path=1002492692 |date=13 красавіка 2025 }}, en el ''Diario de Córdoba'', 7 de junio de 1934, pág. 3.</ref>. У кастрычніку адбылося паўстанне ў [[Каталонія|Католіі]], у ходзе якога загінулі 46 чалавек: 38 мірных жыхароў і 8 вайскоўцаў {{sfn|Casanova|2007|p=129}}. Прэзідэнт і ўрад жэнералітата былі аддадзены пад суд, і асуджаныя на 30 гадоў пазбаўлення волі<ref>[https://www.lavanguardia.com/politica/20190203/46177360110/juicio-lluis-companys-fets-6-octubre-republica-catalana.html ¿Rebelión o golpe de Estado?]</ref>{{sfn|Canal|2018|p=100}}. Адначасна з тым успыхнула [[Забастоўка шахцёраў у Астурыі (1934)|паўстанне ў Астурыі]]<ref>[https://hispaniasacra.revistas.csic.es/index.php/hispaniasacra/article/view/224/222 La persecución religiosa]</ref>. З боку незадаволеных загінула як мінімум 1100 чалавек, а сярод сіл бяспекі і арміі — каля 300, плюс 34 святара і рэлігійных дзеяча{{sfn|Casanova|2007|pp=131-133}}<ref name="Thomas, Hugh 2001. p.136">Thomas, Hugh. ''The Spanish Civil War.'' (2001), pág. 136</ref>{{sfn|Beevor|2005|p=32}}. === 1935 === 29—30 красавіка адбыліся [[сутыкненні ў Азналькальяры]] паміж фалангістамі і левымі. У ходзе падзей загінула двое<ref name=Perales>{{Cite web |url=http://www.galeon.com/guiongranada/enlaces269647.html |title=NARCISO PERALES, DOCTOR, EN MEDICINA Y NACIONAL-SINDICALISMO. |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415171306/http://www.galeon.com/guiongranada/enlaces269647.html |archive-date=15 красавіка 2008 |access-date=27 кастрычніка 2026 |url-status=dead}}</ref>. === 1936 === 12 сакавіка [[Луіс Хіменэс дэ Асуа]], член парламента і кандыдат ад сацыялістаў на пасаду віцэ-прэзідэнта картэса, стаў ахвярай тэрарыстычнага акту фалангістаў. Сам палітык выжыў, але яго целаахоўнік, Хесус Гісберт, загінуў<ref>El fiscal acusó como autor del atentado a [[Alberto Ortega Arranz]], ayudado de seis cómplices. Vid. [https://www.memoriademadrid.es/doc_anexos/Workflow/4/214420/hem_ahora_19360402.pdf El fiscal califica en el sumario por el atentado contra el señor Jiménez Asúa]</ref>. 13 красавіка фалангісты забілі Мануэля Педрэгаля Люгэ, суддзю, які разглядаў справу па замаху на Хіменэса<ref>{{Cite web |url=https://www.memoriademadrid.es/doc_anexos/Workflow/4/214432/hem_ahora_19360414.pdf |title=El magistrado de la sala segunda del Supremo, señor Pedregal Luege, muerto a balazos por dos desconocidos |archive-url=https://web.archive.org/web/20241115014010/https://www.memoriademadrid.es/doc_anexos/Workflow/4/214432/hem_ahora_19360414.pdf |archive-date=15 лістапада 2024 |access-date=27 кастрычніка 2026 |url-status=dead}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{h|Casanova|2007|Casanova, Julián (2007). República y Guerra Civil. Vol. 8 de la Historia de España, dirigida por Josep Fontana y Ramón Villares. Barcelona: Crítica/Marcial Pons. ISBN 978-84-8432-878-0.}} * {{h|Canal|2018|Canal, Jordi (2018). Con permiso de Kafka. El proceso independentista en Cataluña. Barcelona: Península. ISBN 978-84-9942-689-1.}} * {{h|Beevor|2005|Beevor, Antony (2005). La Guerra Civil Española. Barcelona: Círculo de Lectores. ISBN 978-84-672-1532-8.}} {{Грамадзянская вайна ў Іспаніі}} {{ВС}} [[Катэгорыя:1930-я ў Іспаніі]][[Катэгорыя:Міжваенны перыяд]] 5uy8662cc2z7pv251i35dreipxjsces 0 817981 5237826 5234349 2026-11-03T14:51:16Z Aliaksei Lastouski 75892 5237826 wikitext text/x-wiki {{Навуковец | імя = Аўгустын Тамашэўскі | арыгінал імя = {{lang-pl|Augustyn Tomaszewski}} | выява = | подпіс выявы = | імя пры нараджэнні = Антоні Тамашэўскі | род дзейнасці = тэолаг, прапаведнік, бібліятэкар, цэнзар | дата нараджэння = | месца нараджэння = | дата смерці = | месца смерці = | месца пахавання = | альма-матар = | навуковая ступень = доктар тэалогіі | месца працы = [[Галоўная школа Вялікага Княства Літоўскага]], [[Віленскі ўніверсітэт]] }}'''Аўгусцін Тамашэўскі''' (у свеце Антоні; {{lang-pl|Augustyn Tomaszewski}}; 1759, [[Мсціслаўскае ваяводства]] — 17 студзеня 1814, [[Вільня]]) — [[Базыльяне|базыльянін]], каталіцкі тэолаг і прапаведнік. Прафесар тэалогіі [[Галоўная школа Вялікага Княства Літоўскага|Галоўнай школы ВКЛ]] і [[Віленскі ўніверсітэт|Віленскага ўніверсітэта]]<ref name="PSB">''Kamińska J.'' Tomaszewski Antoni, w zakonie Augustyn (1759—1814) // Polski Słownik Biograficzny. — Warszawa; Kraków, 2022. — T. LIV/2, z. 221. — S. 203—205.</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Нарадзіўся ў Мсціслаўскім ваяводстве ў сям’і шляхціца Цімафея і Алены. Паводле [[Юзаф Бялінскі|Юзафа Бялінскага]], бацькі былі рымскімі католікамі. Вучыўся спачатку ў [[Віцебск]]у, потым у [[Полацкі езуіцкі калегіум|езуіцкім калегіуме ў Полацку]]. Уступіў у ордэн базыльянаў: навіцыят прайшоў у [[Жыровічы|Жыровічах]], манаскія зарокі склаў 6 студзеня 1776 года ў [[Бытень|Бытані]]. У ордэне вывучаў літаратуру, матэматыку, філасофію і замежныя мовы, пасля чаго два гады выкладаў у ніжэйшых класах базыльянскіх школ<ref name="PSB" />. Ад 15 лістапада 1781 да 8 студзеня 1785 года ордэн накіраваў яго на дадатковыя студыі ў Рым, у [[Калегіум Святога Афанасія|Грэчаскі калегіум святога Афанасія]], дзе ён удасканальваўся ў матэматыцы і тэалогіі. Настаўнікі хвалілі яго за стараннасць, менш — за дысцыпліну. У 1783 годзе атрымаў папскі дазвол чытаць і трымаць забароненыя кнігі і «ератычныя» творы; 6 і 8 снежня 1783 года быў пасвячоны ў субдыяканы і дыяканы, 25 снежня 1784 года — у святары. Студыі скончыў доктарам тэалогіі. Ужо будучы ераманахам, 23 жніўня 1786 года прасіў Апостальскую Сталіцу дазволу асвячаць кароны, крыжы і медалікі. Пасля вяртання з Рыма выкладаў матэматыку ў базыльянскім калегіуме ў Жыровічах<ref name="PSB" />. === Галоўная школа ВКЛ (1792—1799) === У 1792 годзе рэктар Галоўнай школы ВКЛ [[Марцін Пачобут-Адляніцкі]] прапанаваў Тамашэўскаму пасаду віцэ-прафесара тэалогіі і Святога Пісання. Той абумовіў згоду дазволам жыровіцкіх настаўнікаў і з 1792/1793 навучальнага года ўвайшоў у прафесарскі склад школы. Пасля адхілення ўцягнутага ў [[Паўстанне 1794 года|паўстанне Касцюшкі]] прафесара [[Міхал Францішак Карповіч|Міхала Францішка Карповіча]] у 1795 годзе ўзначаліў кафедру тэалогіі. Апроч дагматычнай тэалогіі выкладаў Святое Пісанне<ref name="PSB" />. У 1795 годзе выдаў некалькі казанняў і «Dyssertacya o skutkach y korzyściach obiawioney od Boga ludziom nauki» («Дысертацыя пра вынікі і карысці аб’яўленай ад Бога людзям навукі»). На тытульным лісце сказана, што дысертацыя была «на публічным пасяджэнні Акадэміі чытаная ў 1795 годзе». Эпіграфам да яе пастаўлены французскі ўрывак з [[Жан-Батыст Масільён|Масільёна]] пра «пыхлівую навуку» антычных мудрацоў. Тамашэўскі пачынае з наракання на свой час: усе ахвотна разважаюць і нават выносяць прысуды ў справах рэлігіі, але мала хто ўважліва яе вывучае<ref name="Dys">Dissertacya o skutkach y korzyściach obiawioney od Boga ludziom nauki napisana przez X. Tomaszewskiego Bazylianą, Professora Teologii w Akademii Wileńskiey, na Publicznym Teyże Posiedzeniu czytana roku 1795. — Wilno: w Drukarni XX. Bazylianów, [1795]. — S. 3.</ref>. [[Файл:Tomaszewski 1 page-0001.jpg|міні|Вокладка Казання на Дзень святога Казіміра Аўгусціна Тамашэўскага, Вільня, 1795]] Ужо пад расійскім панаваннем, 14 снежня 1797 года, прамовіў казанне на пахаванні Марыяны Альшэўскай са Скоркаў, жонкі аршанскага скарбніка. Друкаваць яго дазволілі толькі ў 1801 годзе<ref name="PSB" />. === Бібліятэкар (1799—1803) === Калі 12 ліпеня 1797 года Галоўную школу ВКЛ ператварылі ў Галоўную віленскую школу, Літоўская эдукацыйная камісія пры рэарганізацыі адклікала Тамашэўскага з пасады прафесара, а генерал-губернатар [[Мікалай Васільевіч Рапнін|Мікалай Рапнін]] гэтае рашэнне зацвердзіў. У службовых паперах засталася нататка, што «пасля скарачэння тэалагічных кафедраў ён перайшоў на пасаду бібліятэкара». Насамрэч бібліятэкарам Галоўнай віленскай школы ён стаў 18 ліпеня 1799 года па выніках конкурсу; памочнікам яго быў Франсуа Бавар д’Армацье. Як бібліятэкар ён уваходзіў у Маральную калегію і карыстаўся прэрагатывамі прафесара. На першых выбарах рэктара ў 1799 годзе меў рашаючы голас, прадстаўляў Маральную калегію і быў абраны сакратаром выбараў, на якіх рэктарам стаў [[Геранім Страйноўскі]]<ref name="PSB" />. У 1799 годзе выдаў пераклад з французскай мовы трактата Жана Геш'е «Przepisy dla kaznodziejów» («Правілы для прапаведнікаў»). На тытуле аўтарам памылкова пазначаны [[Жан-Батыст Масільён]], на што Тамашэўскі сам звяртаў увагу ва ўступе. Там жа ён пісаў, што пераклаў твор дакладна, бо той «зроблены мужам, які знаецца на мастацтве», а маральныя максімы ў ім будуць карысныя кожнаму. У 1800 годзе ён справаздачыўся пра стан бібліятэкі. У 1801 годзе яго папрасілі ацаніць інаўгурацыйную «Прамову пра архітэктуру» прафесара [[Міхал Шульц|Міхала Шульца]], якую потым далучылі да «Prospectus lectionum» на 1802/1803 навучальны год<ref name="PSB" />. Калі ў 1799 годзе Пачобут перадаваў рэктарства [[Геранім Страйноўскі|Страйноўскаму]], «Аўгустын Тамашэўскі, базыльянін» выкладаў на маральным факультэце Святое Пісанне і гісторыю Касцёла, абапіраючыся ў апошняй на працу абата [[Клод Флёры|Клода Флёры]]<ref name="Bal">''Baliński M.'' Dawna Akademia Wileńska. Próba jej historii od założenia w roku 1579 do ostatecznego jej przekształcenia w roku 1803. — Petersburg, 1862. — S. 365, 409.</ref>. Гэта пацвярджае і тытульны ліст «Przepisy dla kaznodziejów» (1799), дзе Тамашэўскі названы «прафесарам гісторыі касцёльнай і Пісання Святога ў Акадэміі Віленскай»<ref name="Przep">Przepisy dla kaznodziejów napisane po francusku przez Massyllona, na polski język przetłumaczone przez X. Augustyna Tomaszewskiego… — Wilno: w Drukarni Akademickiey, 1799. — [Тытульны ліст.]</ref>.<ref>Балінскі згадвае ў тыя ж гады і іншага прадстаўніка Галоўнай школы — ксяндза Мікалая Тамашэўскага, віцэ-прафесара ў фізічнай калегіі і сакратара гэтай калегіі, а таксама «ксяндза Тамашэўскага», віцэ-прафесара элементарнай матэматыкі, які 15 ліпеня 1788 года прамовіў на раздачы медалёў вучням і ў 1796 годзе разам з Карповічам быў адхілены ад выкладання. Паводле Яніны Камінскай, у «Pamiętnikach o Janie Śniadeckim» Балінскага Аўгустын Тамашэўскі памылкова названы Мікалаем, так што звесткі пра абодвух Тамашэўскіх могуць быць часткова пераблытаныя.</ref> === Імператарскі Віленскі ўніверсітэт (1803—1813) === Пасля заснавання 30 мая 1803 года Імператарскага Віленскага ўніверсітэта Тамашэўскаму без конкурсу зноў даверылі кафедру тэалогіі і Святога Пісання. Намінацыю 10 верасня падпісаў міністр асветы [[Пётр Васільевіч Завадоўскі|Пётр Завадоўскі]], а назаўтра яму вярнулі званне прафесара. Ён увайшоў у пяцічленны камітэт, які паводле ўказа ад 18 ліпеня меў арганізаваць Галоўную семінарыю<ref name="PSB" />. Лекцыі ён чытаў трохгадовым цыклам. На першым годзе выкладаў дагматычную тэалогію, абапіраючыся, сярод іншага, на «De locis theologicis» Мельхіёра Кана, працы П. М. Гаццанігі і Анарэ Турнэлі, а таксама на трактат П. Балерыні пра прымат і беспамылковасць рымскіх пап. На другім і трэцім годзе разглядаў асобныя раздзелы сістэматычнай дагматыкі (''De Deo Uno'', ''De Deo Trino'', ''De Verbo Incarnato'', ''De gratia'', ''De sacramentis in genere''). Як паказаў Казімір Кулакоўскі, Тамашэўскі сам стаяў на ўльтрамантанскіх пазіцыях і не пазбягаў тады вострых тэм прымату і беспамылковасці папы, затое абмінуў некалькі асноўных пытанняў, у тым ліку пра веру, стварэнне свету і асобныя сакрамэнты. З 1805/1806 навучальнага года пачаў выкладаць таксама гісторыю Касцёла, абапіраючыся на дзевяцітомную «Historia Ecclesiastica» Наталіса Аляксандра<ref name="PSB" />. === Цэнзар === На пасяджэнні 20 студзеня 1807 года ўніверсітэт абраў Тамашэўскага разам з прафесарамі [[Юзаф Міцкевіч|Юзафам Міцкевічам]], [[Аўгуст Бекю|Аўгустам Бекю]] і [[Піліп Нерыуш Галянскі|Філіпам Нерыюшам Галянскім]] цэнзарамі кніг; міністр Завадоўскі зацвердзіў іх 23 сакавіка. Аднак цэнзарскія функцыі Тамашэўскі выконваў ужо за два гады да таго і трапіў у канфлікт, сярод іншых, з прафесарамі [[Готфрыд Эрнст Гродэк|Готфрыдам Эрнстам Гродэкам]] і [[Станіслаў Баніфацы Юндзіл|Станіславам Баніфацыем Юндзілам]], а таксама з сакратаром Рады ўніверсітэта Станіславам Адахоўскім. 17 кастрычніка 1805 года ён тлумачыўся перад рэктарам [[Ян Снядэцкі|Янам Снядэцкім]] за сваю дзейнасць, у тым ліку за тое, што не дапусціў пяці тэатральных п’ес. 17 студзеня 1808 года тых жа прафесараў абралі цэнзарамі паўторна, і Тамашэўскага зацвярджалі на гэтай пасадзе і ў наступныя гады, напэўна ў 1810 і 1811. Нават у 1812 годзе ён, як рупны цэнзар, перашкаджаў пастаноўцы п’ес, у якіх бачыў знявагу рэлігіі<ref name="PSB" />. === Апошнія гады === У красавіку 1808 года Тамашэўскі падаў «Uwagi nad Projektem Ustaw dla Imperatorskiego Wileńskiego Uniwersytetu» («Заўвагі на праект статута Імператарскага Віленскага ўніверсітэта»), якія Рада ўніверсітэта разглядала 1 мая. У 66 пунктах ён выступаў за незалежнасць універсітэта, захаванне яго старых прывілеяў і павагу да волі фундатараў, а таксама за ўладу ўніверсітэта над школамі [[Віленская навучальная акруга|Віленскай навучальнай акругі]] з захаваннем правоў кожнай губерні. У многіх месцах ён клапаціўся пра захаванне ў школах каталіцкай рэлігіі і прапаноўваў увесці адзіны мундзір для студэнтаў. З 1808 года быў сябрам рады Галоўнай семінарыі пры ўніверсітэце<ref name="PSB" />. Захаваліся і бытавыя сведчанні з гэтых гадоў. Квітанцыю аб аплаце кармелітамі Беларускай правінцыі запазычанасці на Галоўную семінарыю (435 рублёў срэбрам за 18 студзеня 1809 — 18 студзеня 1810) 12 красавіка 1810 года падпісаў, сярод іншых, і Тамашэўскі. Ёсць таксама ягоная кароткая запіска да прафесара Тамаша Жыцкага з просьбай даслаць частку належнай яму пенсіі: прыйсці па яе сам ён не мог «з-за болю галавы»<ref name="Rps">Biblioteka Narodowa (Warszawa). Rps 7423 (Zbiór autografów W. Górskiego). — K. 30—31.</ref>. Паводле [[Даніэля Бавуа]], у 1813 годзе Тамашэўскага разам з іншымі цэнзарамі звольнілі, бо новы міністр паліцыі [[Сяргей Кузьміч Вязмітзінаў|Сяргей Вязмітзінаў]] прызначыў новы склад. Тамашэўскі памёр 17 студзеня 1814 года ў Вільні і быў пахаваны на [[Бернардзінскія могілкі (Вільня)|Бернардзінскіх могілках]]. Станіслаў Баніфацы Юндзіл, які ставіўся да яго непрыхільна, пісаў, што «смерць яго нікога не засмуціла», бо той быў «фанатыкам, святошам і суровым наглядчыкам за меркаваннямі, адсюль жартам празваны страпчым Пана Бога; усімі ненавісны, толькі езуітаў і немцаў заўзяты, пажыццёвы прыхільнік; да роднага свайго прозвішча праз вытанчаную пыху па-італьянску дадаваў „Дон“». У віленскім асяроддзі, аднак, Тамашэўскі меў славу выдатнага прапаведніка<ref name="PSB" />. == Творчасць == === Пераклады для духавенства === Паводле Камінскай, менавіта Тамашэўскі, верагодна, быў тым «адным святаром і тэолагам базыльянінам», які пераклаў з італьянскай мовы і выдаў у Вільні ў 1782 годзе кнігу французскага духоўнага Ж. Б. Кампена «O świątobliwości y obowiązkach kapłanów ksiąg troie». Такую атрыбуцыю дапускаў ужо [[Кароль Эстрайхер|Караль Эстрайхер]]. Выданне выйшла ў віленскай «каралеўскай» друкарні базыльянаў з лацінскім дазволам протаархімандрыта ордэна Юзафа Моргульца «Ордэна святога Васіля Вялікага Кангрэгацыі Рутэнаў», выдадзеным у Пачаеўскай рэзідэнцыі ў ліпені 1781 года; у ім адзначана, што твор перакладзены «з італьянскай на польскую» з дадаткамі з італьянскай і польскай моў<ref name="Osw">O świątobliwości y obowiązkach kapłanów xiąg troie… od jednego kapłana y teologa bazyliana przetłumaczone. — Wilno: w Drukarni J. K. M. XX. Bazylianów, 1782. — [Апрабацыя; прадмова.]</ref>. У прадмове аўтар скардзіцца на духавенства «альбо невучонае, альбо заганнае», якое марнуе лепшыя гады ў гультайстве, і заўважае, што нават семінарыі, заснаваныя паводле волі [[Трыдэнцкі сабор|Трыдэнцкага сабору]], не вырашаюць праблемы, бо выпрабаванне кандыдатаў у іх «занадта кароткае і павярхоўнае»<ref name="Osw" />. Іаана Гетка разглядае амаль тысячастаронкавае выданне як дапаможнік, які пашыраў веды ўніяцкага духавенства і дапамагаў семінарыстам рыхтавацца да экзаменаў. Святар у ім параўноўваецца з капітанам карабля: «Капітан, калі пускаецца ў мора без умення наваігацыі, цуд, калі не патоне, і не сам толькі, але з тымі, каго з сабой вядзе»<ref name="Getka2">''Getka J.'' Polskojęzyczne druki bazyliańskie (XVIII wiek). — Warszawa, 2013. — S. 69—70.</ref>. Прадмова перакладчыка да «Przepisów dla kaznodziejów» (1799) паказвае, што Тамашэўскі працаваў фактычна з італьянскага тэксту: «не знаходзячы гальскага арыгінала гэтага твора, з італьянскай мовы перакладаць яго быў я змушаны». Імя [[Жан-Батыст Масільён|Масільёна]] на тытуле, паводле самой прадмовы, з’явілася не выпадкова: дзеля карысці прапаведнікаў твор выдадзены пад «вядомым усюды імем Масільёна, а не мала каму вядомага ксяндза Геш’е»<ref>У PSB гэта ацэнена як памылка ў тытуле, на якую перакладчык звярнуў увагу ва ўступе.</ref>. Пры гэтым Тамашэўскі папярэджваў, што, «не клапоцячыся скрупулёзна пра выбар слоў сапраўды польскіх», ён «у многіх месцах паставіў паходзячыя з лацінскіх» — дзеля яснасці, каб чытач, спыніўшыся на «навізне ці цяжкасці выразу», не страціў з вачэй самой справы<ref name="PrzepPr">Przepisy dla kaznodziejów… przetłumaczone przez X. Augustyna Tomaszewskiego. — Wilno: w Drukarni Akademickiey, 1799. — [Прадмова перакладчыка.]</ref>. Гэта цікавае сведчанне пра моўную сітуацыю ў віленскім асяроддзі канца XVIII стагоддзя, дзе лацінізмы ўспрымаліся як больш зразумелыя за «чыста польскія» неалагізмы. === Асветніцкая тэалогія і рэвалюцыя === Ужо ў «Dyssertacyi» 1795 года, напісанай у год апошняга падзелу Рэчы Паспалітай, Тамашэўскі палемізуе з прыхільнікамі рэлігійнага індыферэнтызму. Самы яркі ўрывак — сатыра на рэвалюцыйную Францыю, імя якой не названа: «паўстае мноства запаленых грамадзян», у «агульным узрушэнні ўсяго Народа» ўзводзіцца «вялізны Калос» — «Рэспублікі», у законах якой «не ўспомнена пра Бога», кожнаму пакінута поўная свабода мець ці не мець рэлігію, а дзяржава адмаўляецца ад апекі над яе служыцелямі. Маральнасць там павінна трымацца толькі на «натуральным законе» і «патрыятычным духу»; Тамашэўскі з іроніяй абвяшчае вяртанне «залатога веку» і «Астрэі з нябёсаў» і дадае, што, магчыма, сама зямля, «так багата крывёю ў іх аблітая і столькімі трупамі ўгноеная», дасць ураджай без працы людзей. Ён сцвярджае, што народы квітнелі або занепадалі ў залежнасці ад таго, як яны захоўвалі веру, — ад Грэцыі і Рыма да Візантыі, «занятай цяпер Туркам». У «Rozprawie» супраць Фрэрэ (1808) ён прызнае, што творы французскага вучонага «не дайшлі тут у нас да шырокай вядомасці», але, на яго думку, падобны вынік дало і «ў нас» празмернае, без патрэбных перасцярог захапленне антычнымі філосафамі. Ён скардзіцца, што сучаснікі «Сенеку ставяць над Паўлам, камедыю над казаннем», а навуку пра аб’яўленыя праўды адсылаюць «у кляштары і семінарыі»; у пацверджанне ён цытуе прамову нядаўна памерлага міністра культаў Напалеона Жана Эцьена Марыі Парталіса. Узорам для Тамашэўскага застаецца мінулае краю: «Так і ў гэтым краі рабілі Продкі нашы, і добра ім усё вялося», бо моладзь змалку выхоўвалі ў правілах рэлігіі, а «ўрад» клапаціўся пра чысціню веравучэння. Заканчваецца лекцыя перасцярогай настаўнікам, каб, вучачы моладзь з антычных аўтараў «чысціні мовы» і «гладкасці стылю», яны не прышчаплялі ёй язычніцкай маралі<ref name="RozprEnd">Rozprawa o niedostateczności filozofii pogan… — Wilno, 1808. — S. 39—41.</ref>. Аўтары «Гісторыі філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі» лічаць, што ў гэтай працы Тамашэўскі абмяркоўваў разрыў паміж новай маральнай філасофіяй і хрысціянскім мысленнем, які, паводле яго, не дазваляе маральнай філасофіі быць такой жа глыбокай, як прыродазнаўства<ref name="HFD2">Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі: у 6 т. Т. 4. Асветніцтва / І. М. Бабкоў [і інш.]. — Мінск: Беларуская навука, 2017. — С. 320.</ref>. === Казанні: край, айчына і новы манарх === Тамашэўскі выдаў шэраг казанняў, большасць у віленскай базыльянскай друкарні<ref name="Getka270">''Getka J.'' Polskojęzyczne druki bazyliańskie (XVIII wiek). — Warszawa, 2013. — S. 57—58, 269—270.</ref>. Яны дазваляюць прасачыць, як віленскі прафесар-базыльянін асэнсоўваў становішча былога Вялікага Княства пасля падзелаў. ==== Казанні 1795 года ==== Тры казанні, выдадзеныя ў 1795 годзе, — на дзень святога Казіміра, на ўрачыстасць Найсвяцейшай Тройцы і на Парцыюнкулу — былі прамоўленыя і надрукаваныя ў год апошняга падзелу Рэчы Паспалітай. Усе тры ўхваліў да друку базыльянін [[Пасхазы Ляшчынскі]], рэктар Папскага алюмната ў Вільні, кансультар Літоўскай правінцыі ордэна і цэнзар кніг ад імя мітрапаліта (апрабацыі ад 25 сакавіка, 12 чэрвеня і 25 жніўня 1795 года). Першыя два Тамашэўскі прысвяціў генералу базыльянскага ордэна [[Атаназі Фалькоўскі|Атаназію Фалькоўскаму]]: казанне пра святога Казіміра (прысвячэнне ад 5 мая) павінна было, паводле аўтара, «дайсці» да генерала на дзень святога Атаназія як імянінны падарунак, а казанне на Тройцу ён, паводле новага прысвячэння ад 23 чэрвеня, наважыўся выдаць, «заахвочаны» ласкавым прыняццем першага<ref name="Kaz">Kazanie w dzień Świętego Kazimierza Królewica Polskiego miane w kościele pod tytułem tegoż Świętego w Wilnie roku 1795. Przez Xiędza Augustyna Tomaszewskiego Bazyliana, S. Teologii Doktora, i Professora w Akademii Wileńskiey. — Wilno: w Drukarni XX. Bazylianów, [1795]. — [Апрабацыя; прысвячэнне.]</ref><ref name="Troj">Kazanie na uroczystość Przenayświętszey Tróycy miane w Wilnie roku 1795 w kościele Świętey Tróycy. Przez Xiędza Augustyna Tomaszewskiego Bazyliana, S. Teologii Doktora, i Professora w Akademii Wileńskiey. — Wilno: w Drukarni XX. Bazylianów, [1795]. — [Апрабацыя; прысвячэнне.]</ref><ref name="Odp">Kazanie o odpustach miane na uroczystość zwaną Porciunkuła czyli Panny Maryi Anielskiey w kościele XX. Bernardynów w Wilnie roku 1795. Przez Xiędza Augustyna Tomaszewskiego… — Wilno: w Drukarni XX. Bazylianów, [1795]. — [Апрабацыя.]</ref>. Казанне на дзень святога Казіміра, прамоўленае ў [[Касцёл Святога Казіміра (Вільня)|віленскім касцёле святога Казіміра]], Тадэвуш Улевіч у аглядзе казімераўскай традыцыі ў польскай культуры называе сярод асобна выдадзеных казанняў пра святога, побач з казаннем Т. Грубера (1786)<ref name="Ulew">''Ulewicz T.'' Św. Kazimierz w polskiej kulturze umysłowo-literackiej // Analecta Cracoviensia. — 1984. — T. 16. — S. 176.</ref>. Тэмай казання сталі словы «Хай будуць сцёгны вашы падперазаныя і свяцільнікі запаленыя ў руках вашых» (Лк 12:35), а скіравана яно супраць распаўсюджанага, паводле прамоўцы, меркавання, што немагчыма «дасканала злучыць такія несумяшчальныя абавязкі хрысціяніна і грамадзяніна зямлі» (''Obywatela ziemi'')<ref>''Kazanie w dzień Świętego Kazimierza…'' — S. 1—3.</ref>. Праціўнікаў хрысціянства Тамашэўскі паказвае ў трох абліччах: паганскія мудрацы і імператары; «псеўдарэфарматары», якія прыдумалі нейкую «евангельскую свабоду», што вызваляе ад усякіх абавязкаў; нарэшце «бязбожныя пісьменнікі нашага веку», якія адкрыта абвясцілі веру шкоднай для грамадства і пасеялі насенне той дзёрзкасці, «жахлівыя вынікі якой мы самі бачым», — празрыстая алюзія на Французскую рэвалюцыю<ref>''Kazanie w dzień Świętego Kazimierza…'' — S. 10—11.</ref>. Хрысціянства, паводле прамоўцы, зрабіла свет менш жорсткім, дало ўладарам вярнейшых слуг і падданых, а навукі ў часы варварства ўратавала ў кляштарах, тады як краіны, куды яно не дайшло або дзе яго выкараніў «Турак», засталіся ў дзікасці<ref>''Kazanie w dzień Świętego Kazimierza…'' — S. 19—20.</ref>. Красамоўны момант казання — разважанне пра тое, што ні чалавечая павага, ні сваяцтва не могуць быць трывалай асновай маральнасці; не можа ёй быць, на думку прамоўцы, і «любоў Айчыны і карысць суграмадзян», бо «ў нашыя дні» кожны тлумачыць іх па-свойму, а «два супрацьлеглыя бакі» смела прыпісваюць іх сабе і адмаўляюць адзін аднаму<ref>''Kazanie w dzień Świętego Kazimierza…'' — S. 37.</ref>. Гэтая фраза, прамоўленая праз год пасля [[Паўстанне 1794 года|паўстання 1794 года]], можа чытацца як водгук на нядаўні раскол грамадства. Заканчваецца казанне праслаўленнем рэлігіі, дзякуючы якой «на вечны гонар Айчыны нашай» у ліку святых ёсць «Зямляк» — Казімір<ref>''Kazanie w dzień Świętego Kazimierza…'' — S. 45.</ref>. Казанне на ўрачыстасць Найсвяцейшай Тройцы, прамоўленае ў віленскім касцёле Святой Тройцы, мае эпіграфам французскую цытату з «Думак» [[Блез Паскаль|Блеза Паскаля]] з раздзела пра намер Бога хавацца ад адных і адкрывацца іншым: святла дастаткова для тых, хто хоча бачыць, і цемры — для тых, хто мае адваротную схільнасць<ref name="Troj" />. Як і «Dyssertacya» таго ж года з эпіграфам з Масільёна, яно паказвае, што Тамашэўскі ахвотна абапіраўся на французскую каталіцкую апалагетыку. Тэма казання — словы Хрыста «Навучайце ўсе народы, хрысцячы іх у імя Айца і Сына і Святога Духа» (Мф 28:19). Прамоўца падкрэслівае, што таямніца Тройцы, якую трэба прапаведаваць нават жанчынам, дзецям і «простаму люду», патрабуе ад кожнага падпарадкаваць ёй свой розум, і што Касцёл захоўваў яе нязменна — «ад першага ў гэтай справе ерэтыка Сымона Чарнакніжніка аж да апошніх сацыніянаў, не так даўно размножаных у Краі нашым»<ref>''Kazanie na uroczystość Przenayświętszey Tróycy…'' — S. 4.</ref>; характэрна, што сацыніянства (арыянства) ён згадвае як мясцовую ерась. Веру ў Тройцу, паводле прамоўцы, не здолелі вынішчыць ні пераслед імператараў, ні «хітрыя разважанні паганскіх філосафаў», ні шматлікія ерэтыкі<ref>''Kazanie na uroczystość Przenayświętszey Tróycy…'' — S. 6.</ref>. Казанне пра адпусты было прамоўлена на свята Парцыюнкулы ў [[Віленскі касцёл бернардзінцаў|віленскім касцёле бернардзінцаў]]. Тэмай стала гісторыя мытніка Закхея (Лк 19), а сама ўрачыстасць звязваецца з прывілеем, які святы Францыск, паводле падання, выпрасіў для каплічкі Маці Божай Анёльскай<ref name="Odp" />. Тамашэўскі абвяшчае сваім абавязкам выкласці «праўдзівую навуку» пра адпусты і абвергнуць «скажонае перакананне» тых католікаў, якія або не карыстаюцца імі, або высмейваюць іх<ref>''Kazanie o odpustach…'' — S. 7.</ref>. З пратэстантамі прамоўца палемізуе коратка і рэзка: на чале «смешнай рэформы» стаў «дзёрзкі і амаль на ўсе цялеснасці выліты Апастат», а яго паслядоўнікі напоўнілі свае творы «жоўцю і чорнай паклёпнасцю»; тым не менш адрасуе ён казанне не ім, а «прававернаму люду»<ref>''Kazanie o odpustach…'' — S. 11—12.</ref>. ==== Казанні 1808—1810 гадоў ==== Казанне на ўрачыстасць святога [[Ян Канты|Яна Кантага]] пры адкрыцці ў 1808 годзе Галоўнай семінарыі пры Віленскім універсітэце пачынаецца з падзякі «шчасліва нам пануючаму Манарху», які сярод іншых дабрадзействаў для Каталіцкага Касцёла даў «адно, якога іншыя краіны не маюць»: семінарыя павінна была рыхтаваць пастыраў для ўсяго «шырокага Каталіцкага Краю ў васьмі губернях». Адначасова Тамашэўскі ўслаўляе «наш Народ», які, у адрозненне ад «суседніх краін», дзе вучоныя «пад шыльдай Рэформы» распалілі ўнутраную вайну, «не дапусціў, каб гэты пажар прабіўся да нас», і заўсёды меў «нейкую ўласцівую сабе рысу», якую можна назваць «памяркоўнасцю і мужчынскім густам». Святога Яна Кантага ён называе «гонарам нашага калісьці Краю, аздобай Кракаўскай Акадэміі, з якой тутэйшая ўзяла ўзор навук», а клірыкам кажа: «Вось Ваш Зямляк, адзін з Продкаў вашай крыві, ледзь трыма стагоддзямі ад вас аддалены, косць ад косці вашай»<ref name="Kanty">Kazanie miane na uroczystość Świętego Jana Kantego w czasie otwarcia głównego Seminarium przy Imperatorskim Wileńskim Uniwersytecie… przez X. Augustyna Tomaszewskiego. — Wilno: w Drukarni XX. Bazylianów, 1808.</ref>. Цікава, што ўніяцкі манах-базыльянін прапануе будучым каталіцкім святарам былога ВКЛ у якасці «земляка» кракаўскага святога. Там жа ён адпрэчвае папрок, нібыта Касцёл трымае народ у цемры: гэта «барбарскім Панам» была патрэбная невуцтва прыгнечанага імі люду, а святары заўсёды выйгравалі, калі «кіраваны імі люд» лепш спазнаваў сваю веру<ref name="Kanty" />. Казанне на пахаванні маршалка ВКЛ [[Людвік Скумін-Тышкевіч|Людвіка Скуміна Тышкевіча]]<ref>Паводле PSB, казанне было прамоўлена 23 чэрвеня 1808 года; на тытульным лісце выдання стаіць дата 25 чэрвеня 1808 года.</ref> — своеасаблівы апошні панегірык магнатам Рэчы Паспалітай. Тамашэўскі сцвярджае, што род Тышкевічаў «равеснік» гісторыі ўсяго Краю і займаў у ім першыя месцы з часоў, «калі Народ наш з цемры выбіраўся і пачынаў быць народам», а старажытнасць яго губляецца з-за «недахопу пісьмаў і сведчанняў, страчаных праз рэвалюцыі». Ён пералічвае «найзацнейшыя ў Краі фаміліі», якія шукалі сваяцтва з Тышкевічамі, — Хрэптовічаў, Сангушкаў, Вішнявецкіх, Радзівілаў, Чартарыйскіх, Валовічаў, Агінскіх, Сапегаў, Завішаў, Яблонаўскіх і іншых, — і падрабязна пералічвае ўрады нябожчыка: ад ад'ютанта пры каралі і віленскага цівуна да маршалка Трыбунала ВКЛ, трохразовага пасла ад Віленскага ваяводства, польнага гетмана (1780), падскарбія (1791) і вялікага маршалка ВКЛ (1793). Асобна ён згадвае жонку Тышкевіча — пляменніцу [[Станіслаў Аўгуст Панятоўскі|Станіслава Аўгуста]]<ref name="Tysz">Kazanie miane w dzień pogrzebu S. P. Jaśnie Wielmożnego Ludwika Hrabi Skumin Tyszkiewicza… przez X. Augustyna Tomaszewskiego… Dnia 25. Junii Roku 1808. — Wilno: w Drukarni XX. Bazylianów, [1808].</ref>. Найбольш нечакана ў гэтым казанні з'яўляецца [[Паўстанне 1794 года|1794 год]]: без называння падзей Тамашэўскі апісвае, як «скалынаецца ўвесь Край, запальваецца Народ, бушуе цяжкае для стрымання і не знаёмае з мерай паспольства, дапускаецца свавольна гвалтаў, прысвойвае сабе ўладу караць без ладу і парадку», а сярод гэтых узрушэнняў вялікі маршалак «нічога не баіцца» і «стаіць непахісна». Апошнія гады Тышкевіча — фінансавы заняпад, адмова ад раскошы, абранне губернскім маршалкам «літоўскіх губерняў» і ласка «Найяснейшага ўсёй Расіі Манарха», які «шукаў яго ў зацішшы» — падаюцца як прыклад «памяркоўнасці». Казанне канчаецца адрасаваным Патоцкім пажаданнем, каб «апошняя галіна» старажытнага роду, перасаджаная пад іншае «неба», давала такія ж плады<ref name="Tysz" />. У казанні на жалобным набажэнстве па [[Марцін Пачобут-Адляніцкі|Марціне Пачобуце]] 26 лютага 1810 года ў [[Касцёл Святых Янаў|акадэмічным касцёле святых Янаў]] — «добрым казанні», якое, паводле Балінскага, паказвала, як Пачобут умеў пагадзіць у розуме і сэрцы любоў да навук з абавязкамі хрысціяніна і святара<ref>''Baliński M.'' Dawna Akademia Wileńska. Próba jej historii od założenia w roku 1579 do ostatecznego jej przekształcenia w roku 1803. — Petersburg, 1862.</ref>, — Тамашэўскі абараняе тэзіс, што рэлігія не перашкаджае навуцы. Пачобут, які «з шляхетнай, даўняй у краі і заслужанай у айчыне фаміліі» ўступіў у [[езуіты]] (15 жніўня 1745), паездзіўшы па Нямеччыне, Францыі, Італіі, Галандыі і Англіі, «усюды імя Паляка ўславіў» і «пры столькіх страшных у краі зменах» пераадолеў усе цяжкасці; у зносках даецца храналогія яго паездак і згадваецца медаль, выбіты ў яго гонар Станіславам Аўгустам у 1775 годзе. Асабліва прыхільна прамоўца апісвае тое, што пасля прыезду [[Ян Снядэцкі|Яна Снядэцкага]] стары рэктар «вярнуўся на ўлонне Таварыства», у якім атрымаў асвету і ад якога «ў духу ніколі не адлучаўся», — то бок да езуітаў, якія захаваліся ў Расійскай імперыі; памёр ён у Дынабургу. Гэта добра адпавядае заўвазе Юндзіла, што Тамашэўскі быў «пажыццёвым прыхільнікам» езуітаў<ref name="Pocz">Kazanie miane w akademickim S. Jana kościele przy obchodzie żałobnego nabożeństwa za duszę S. P. … Xiędza Marcina Odlanickiego Poczobuta… przez X. Augustyna Tomaszewskiego. — Wilno: w Drukarni Józefa Zawadzkiego, 1810.</ref>. == Творы == * [https://polona.pl/preview/b9ea6cba-778e-418a-95dc-9d92f6b03df9 O świątobliwości y obowiązkach kapłanów ksiąg troie… — Wilno, 1782]. (пераклад) * Kazanie w dzień ś. Kazimierza Królewica Polskiego miane w kościele pod tytułem tegoż Świętego w Wilnie. — [Wilno, 1795]. * Kazanie o odpustach miane na uroczystość zwaną Porciunkuła czyli Panny Maryi Anielskiey w kościele XX. Bernardynów w Wilnie roku 1795. — Wilno, 1795. * Kazanie na uroczystość Przenayświętszey Tróycy miane w Wilnie w r. 1795. — Wilno, 1795. * [https://polona.pl/preview/41f4b5b0-8275-4973-8b3c-f1b68cb01942 Dissertacya o skutkach y korzyściach obiawioney od Boga ludziom nauki. — Wilno, 1795.] * [https://polona.pl/preview/7988757c-e33f-4ccd-b106-e35707adbbb2 Przepisy dla kaznodziejów napisane po francusku przez Massyllona, na polski język przetłumaczone. — Wilno: w Drukarni Akademickiey, 1799.] * Kazanie miane w dzień pogrzebu… Maryanny z Skorków Olszewskiey Skarbnikowey Orszańskiey w Wilnie 1797 Decembra 14. — Wilno, 1801. * [https://polona.pl/preview/02763db4-b2e1-4376-b198-e1303082d049 Kazanie na uroczystość Świętego Jana Kantego w czasie otwarcia głównego Seminarium przy Imperatorskim Wileńskim Uniwersytecie… — Wilno, 1808.] * [https://polona.pl/preview/1acfbd03-bf77-4103-a102-2aa40b17fb0d Kazanie miane w dzień pogrzebu… Ludwika Hrabi Skumin Tyszkiewicza… — Wilno, 1808.] * [https://polona.pl/preview/4d6a689a-7667-4b95-9477-c5b4cd86400e Rozprawa o niedostateczności filozofii pogan przed przyjściem Chrystusa Pana przeciw Freretowi. — Wilno, 1808;] франц. пер. — Połock, 1808. * Kazanie miane w dzień pogrzebu Eleonory z Olszewskich Wołłowiczowey Ogińskiey. — Wilno, 1809. * [https://polona.pl/preview/40c41574-052d-471a-8117-cbef1303cb2e Kazanie miane w akademickim S. Jana kościele przy obchodzie żałobnego nabożeństwa za duszę… Xiędza Marcina Odlanickiego Poczobuta. — Wilno, 1810.] {{Зноскі}} == Літаратура == * ''Kamińska J.'' Tomaszewski Antoni, w zakonie Augustyn (1759—1814) // Polski Słownik Biograficzny. — Warszawa; Kraków, 2022. — T. LIV/2, z. 221. — S. 203—205. * Гісторыя філасофскай і грамадска-палітычнай думкі Беларусі: у 6 т. Т. 4. Асветніцтва. — Мінск, 2017. * ''Baliński M.'' Dawna Akademia Wileńska. Próba jej historii od założenia w roku 1579 do ostatecznego jej przekształcenia w roku 1803. — Petersburg, 1862. * ''Beauvois D.'' Szkolnictwo polskie na ziemiach litewsko-ruskich, 1803—1832. — Lublin, 1991. — T. 1. * ''Brensztein M.'' Biblioteka uniwersytecka w Wilnie do roku 1832. — Wilno, 1925. * ''Getka J.'' Polskojęzyczne druki bazyliańskie (XVIII wiek). — Warszawa, 2013. * ''Kamińska J.'' Universitas Vilnensis 1793—1803. Od Szkoły Głównej Wielkiego Księstwa Litewskiego do Imperatorskiego Uniwersytetu Wileńskiego. — Warszawa, 2012. * ''Kułakowski K.'' Nauczanie teologii w Oddziale Nauk Moralnych i Politycznych Uniwersytetu Wileńskiego (1803—1832) // Studia Teologiczne Białystok, Drohiczyn, Łomża. — 1986. — Nr 4. * ''Jundziłł S. B.'' Pamiętniki życia księdza Stanisława Jundziłła // Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce. — 1914. — T. 13. == Спасылкі == {{Навігацыя}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT: Тамашэўскі, Аўгусцін}} [[Катэгорыя:Прапаведнікі]] [[Катэгорыя:Бібліятэкары]] [[Катэгорыя:Выпускнікі Грэчаскага калегіума]] [[Катэгорыя:Постаці Рыма]] [[Катэгорыя:Постаці Жыровіцаў]] [[Катэгорыя:Постаці Полацка]] [[Катэгорыя:Дактары багаслоўя]] [[Катэгорыя:Базыльяне]] kjqux7ee2aodx5e8ln1hmgrn4u9fepx 0 819033 5237921 5236406 2026-11-03T17:47:09Z DBatura 73587 /* Ход падзей */ 5237921 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} '''Канстытуцыйны крызіс у Польшчы 2026 года''' — частка ўнутранага канфлікту ў [[Польшча|Польшчы]], які цягнецца з 2015 года<ref name="euronews2026-1">{{Cite web |date=2026-10-30 |title=Polish president turns back mid-flight amid court 'coup d'état' claims |url=https://www.euronews.com/2026/10/30/polish-president-turns-back-mid-flight-amid-coup-detat-allegations |access-date=2026-10-30 |website=euronews |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20261030230358/https://www.euronews.com/2026/10/30/polish-president-turns-back-mid-flight-amid-coup-detat-allegations |archive-date=2026-10-30 |url-status=live}}</ref><ref name="нн"/>. == Ход падзей == Канфлікт разгарнуўся [[30 кастрычніка]] [[2026]] года ў сувязі з адхіленнем ад пасады старшыні [[Канстытуцыйны трыбунал Польшчы|Канстытуцыйнага трыбунала]] [[Багдан Свянчкоўскі|Багдана Свянчкоўскага]] і віцэ-старшыні [[Барталамей Саханьскі|Барталамея Саханьскага]]<ref>{{cite web |url=https://wydarzenia.interia.pl/kraj/news-prezydent-wszedl-do-trybunalu-doszlo-do-szarpaniny-jest-nagr,nId,23566782 |website=[[Interia]] |language=pl |title=Prezydent wszedł do Trybunału. Doszło do szarpaniny, jest nagranie |first=Marcin |last=Czekaj |date=31 October 2026 |access-date=31 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261031025846/https://wydarzenia.interia.pl/kraj/news-prezydent-wszedl-do-trybunalu-doszlo-do-szarpaniny-jest-nagr,nId,23566782 |archive-date=31 October 2026 |url-status=live}}</ref>. На месца кіраўніка трыбунала [[Прэм’ер-міністр Польшчы|прэм’ер-міністр]] [[Дональд Туск]] меркаваў прызначыць былога міністра [[Мачэй Берак|Мачэя Берака]]<ref name="белта">[https://blr.belta.by/world/view/prezident-polshchy-zajaviu-ab-silavym-zahope-kanstytutsyjnaga-suda-164603-2026/ Прэзідэнт Польшчы заявіў аб сілавым захопе Канстытуцыйнага суда] // Белта, 31 кастрычніка 2026</ref>. Свянчкоўскі і яго прыхільнікі назвалі гэта незаконным захопам улады ў Трыбунале і абвінавацілі ўдзельнікаў дзеянняў у спробе дзяржаўнага перавароту. Генеральны пракурор [[Вальдэмар Журэк]] тым часам накіраваў у трыбунал пяць хадайніцтваў аб зняцці недатыкальнасці са Свянчкоўскага і Саханьскага. Лідар апазіцыйнай партыі «[[Права і справядлівасць]]» [[Яраслаў Качыньскі]] назваў падзеі «замахам на Канстытуцыйны трыбунал». Туск, наадварот, заявіў, што «аднаўленне вяршэнства права патрабуе рашучых дзеянняў»<ref name="нн">[https://nashaniva.com/amp/be/408170 У Польшчы палітычны крызіс, справакаваны змаганнем за Канстытуцыйны трыбунал. Наўроцкі развярнуў самалёт і тэрмінова вярнуўся] // Наша ніва, 31 кастрычніка 2026</ref>. Каля будынка трыбунала былі арганізаваны пратэсты. Прэзідэнт краіны [[Караль Наўроцкі]], які у гэты час накіроўваўся у [[Сенегал]], развярнуў самалёт на [[Варшава|Варшаву]]. Пасля вяртання ў сталіцу польскі лідар сустрэўся з першым старшынёй Вярхоўнага суда [[Збігнеў Капіньскі|Збігневам Капіньскім]]. Пасля гэтага ў раёне апоўначы па мясцовым часе Наўроцкі прыбыў да Канстытуцыйнага суда і прайшоў у будынак. Гэтаму спадарожнічала сутычка з суддзямі, якія стаялі каля ўвахода ў будынак і спрабавалі не пусціць кіраўніка дзяржавы, інцыдэнт быў зняты на відэа і апублікаваны суддзёй Мачэем Беракам. Сутычка таксама адбылася паміж паліцыяй і супрацоўнікамі службы прэзідэнцкай аховы<ref name="белта"/><ref name="нн"/>. У ноч на 31 кастрычніка сітуацыя абвастрылася. Да аховы тэрыторыі будынка былі прыцягнуты дадатковыя сілы. Пратэстуючыя сабраліся каля будынка суда і спрабавалі прарвацца праз загароду, паміж натоўпам і супрацоўнікамі паліцыі адбыліся сутыкненні<ref name="нн"/>. 3 лістапада Калегія Вярхоўнага Суда асудзіла захоп Канстытуцыйнага Трыбунала<ref name=Sekmistrz>{{cite news |date={{date|2026-11-03|DMY}} |last=Sekmistrz |first=Paweł |title="Stanowczy sprzeciw". Uchwała Sądu Najwyższego ws. Święczkowskiego |url=https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2026-11-03/stanowczy-sprzeciw-uchwala-sadu-najwyzszego-ws-swieczkowskiego/ |publisher=[[Polsat News]] |access-date=2026-11-03}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Кастрычнік 2026 года]][[Катэгорыя:2026 год у Польшчы]][[Катэгорыя:Палітыка Польшчы]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Пратэсты 2026 года]] br97e23z8t09h1jurszem2cnfof4iz9 5237923 5237921 2026-11-03T17:48:22Z DBatura 73587 /* Ход падзей */ 5237923 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} '''Канстытуцыйны крызіс у Польшчы 2026 года''' — частка ўнутранага канфлікту ў [[Польшча|Польшчы]], які цягнецца з 2015 года<ref name="euronews2026-1">{{Cite web |date=2026-10-30 |title=Polish president turns back mid-flight amid court 'coup d'état' claims |url=https://www.euronews.com/2026/10/30/polish-president-turns-back-mid-flight-amid-coup-detat-allegations |access-date=2026-10-30 |website=euronews |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20261030230358/https://www.euronews.com/2026/10/30/polish-president-turns-back-mid-flight-amid-coup-detat-allegations |archive-date=2026-10-30 |url-status=live}}</ref><ref name="нн"/>. == Ход падзей == Канфлікт разгарнуўся [[30 кастрычніка]] [[2026]] года ў сувязі з адхіленнем ад пасады старшыні [[Канстытуцыйны трыбунал Польшчы|Канстытуцыйнага трыбунала]] [[Багдан Свянчкоўскі|Багдана Свянчкоўскага]] і віцэ-старшыні [[Барталамей Саханьскі|Барталамея Саханьскага]]<ref>{{cite web |url=https://wydarzenia.interia.pl/kraj/news-prezydent-wszedl-do-trybunalu-doszlo-do-szarpaniny-jest-nagr,nId,23566782 |website=[[Interia]] |language=pl |title=Prezydent wszedł do Trybunału. Doszło do szarpaniny, jest nagranie |first=Marcin |last=Czekaj |date=31 October 2026 |access-date=31 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261031025846/https://wydarzenia.interia.pl/kraj/news-prezydent-wszedl-do-trybunalu-doszlo-do-szarpaniny-jest-nagr,nId,23566782 |archive-date=31 October 2026 |url-status=live}}</ref>. На месца кіраўніка трыбунала [[Прэм’ер-міністр Польшчы|прэм’ер-міністр]] [[Дональд Туск]] меркаваў прызначыць былога міністра [[Мачэй Берак|Мачэя Берака]]<ref name="белта">[https://blr.belta.by/world/view/prezident-polshchy-zajaviu-ab-silavym-zahope-kanstytutsyjnaga-suda-164603-2026/ Прэзідэнт Польшчы заявіў аб сілавым захопе Канстытуцыйнага суда] // Белта, 31 кастрычніка 2026</ref>. Свянчкоўскі і яго прыхільнікі назвалі гэта незаконным захопам улады ў Трыбунале і абвінавацілі ўдзельнікаў дзеянняў у спробе дзяржаўнага перавароту. Генеральны пракурор [[Вальдэмар Журэк]] тым часам накіраваў у трыбунал пяць хадайніцтваў аб зняцці недатыкальнасці са Свянчкоўскага і Саханьскага. Лідар апазіцыйнай партыі «[[Права і справядлівасць]]» [[Яраслаў Качыньскі]] назваў падзеі «замахам на Канстытуцыйны трыбунал». Туск, наадварот, заявіў, што «аднаўленне вяршэнства права патрабуе рашучых дзеянняў»<ref name="нн">[https://nashaniva.com/amp/be/408170 У Польшчы палітычны крызіс, справакаваны змаганнем за Канстытуцыйны трыбунал. Наўроцкі развярнуў самалёт і тэрмінова вярнуўся] // Наша ніва, 31 кастрычніка 2026</ref>. Каля будынка трыбунала былі арганізаваны пратэсты. Прэзідэнт краіны [[Караль Наўроцкі]], які у гэты час накіроўваўся у [[Сенегал]], развярнуў самалёт на [[Варшава|Варшаву]]. Пасля вяртання ў сталіцу польскі лідар сустрэўся з першым старшынёй Вярхоўнага суда [[Збігнеў Капіньскі|Збігневам Капіньскім]]. Пасля гэтага ў раёне апоўначы па мясцовым часе Наўроцкі прыбыў да Канстытуцыйнага суда і прайшоў у будынак. Гэтаму спадарожнічала сутычка з суддзямі, якія стаялі каля ўвахода ў будынак і спрабавалі не пусціць кіраўніка дзяржавы, інцыдэнт быў зняты на відэа і апублікаваны суддзёй Мачэем Беракам. Сутычка таксама адбылася паміж паліцыяй і супрацоўнікамі службы прэзідэнцкай аховы<ref name="белта"/><ref name="нн"/>. У ноч на 31 кастрычніка сітуацыя абвастрылася. Да аховы тэрыторыі будынка былі прыцягнуты дадатковыя сілы. Пратэстуючыя сабраліся каля будынка суда і спрабавалі прарвацца праз загароду, паміж натоўпам і супрацоўнікамі паліцыі адбыліся сутыкненні<ref name="нн"/>. 1 лістапада Свянчкоўскі паспрабаваў пранікнуць у будынак Канстытуцыйнага Трыбунала і паспрабаваў пераканаць паліцэйскіх, якія атачалі будынак, прапусціць яго, але не дамогся поспеху<ref>{{cite web |url=https://www.rp.pl/polityka/art45426991-bogdan-swieczkowski-znow-przed-trybunalem-konstytucyjnym-bede-przychodzil-codziennie |website=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]] |language=pl |title=Bogdan Święczkowski znów przed Trybunałem Konstytucyjnym. „Będę przychodził codziennie” |first=Robert |last=Biskupski |date=1 November 2026}}</ref>. 3 лістапада Калегія Вярхоўнага Суда асудзіла захоп Канстытуцыйнага Трыбунала<ref name=Sekmistrz>{{cite news |date={{date|2026-11-03|DMY}} |last=Sekmistrz |first=Paweł |title="Stanowczy sprzeciw". Uchwała Sądu Najwyższego ws. Święczkowskiego |url=https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2026-11-03/stanowczy-sprzeciw-uchwala-sadu-najwyzszego-ws-swieczkowskiego/ |publisher=[[Polsat News]] |access-date=2026-11-03}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Кастрычнік 2026 года]][[Катэгорыя:2026 год у Польшчы]][[Катэгорыя:Палітыка Польшчы]][[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]][[Катэгорыя:Пратэсты 2026 года]] bhonbkttgr2djai8402xbi8m72u7071 5237932 5237923 2026-11-03T18:38:47Z JerzyKundrat 174 5237932 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} '''Канстытуцыйны крызіс у Польшчы 2026 года''' — частка ўнутранага канфлікту ў [[Польшча|Польшчы]], які цягнецца з 2015 года<ref name="euronews2026-1">{{Cite web |date=2026-10-30 |title=Polish president turns back mid-flight amid court 'coup d'état' claims |url=https://www.euronews.com/2026/10/30/polish-president-turns-back-mid-flight-amid-coup-detat-allegations |access-date=2026-10-30 |website=euronews |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20261030230358/https://www.euronews.com/2026/10/30/polish-president-turns-back-mid-flight-amid-coup-detat-allegations |archive-date=2026-10-30 |url-status=live}}</ref><ref name="нн"/>. == Ход падзей == Канфлікт разгарнуўся [[30 кастрычніка]] [[2026]] года ў сувязі з адхіленнем ад пасады старшыні [[Канстытуцыйны трыбунал Польшчы|Канстытуцыйнага трыбунала]] [[Багдан Свянчкоўскі|Багдана Свянчкоўскага]] і віцэ-старшыні [[Барталамей Саханьскі|Барталамея Саханьскага]]<ref>{{cite web |url=https://wydarzenia.interia.pl/kraj/news-prezydent-wszedl-do-trybunalu-doszlo-do-szarpaniny-jest-nagr,nId,23566782 |website=[[Interia]] |language=pl |title=Prezydent wszedł do Trybunału. Doszło do szarpaniny, jest nagranie |first=Marcin |last=Czekaj |date=31 October 2026 |access-date=31 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261031025846/https://wydarzenia.interia.pl/kraj/news-prezydent-wszedl-do-trybunalu-doszlo-do-szarpaniny-jest-nagr,nId,23566782 |archive-date=31 October 2026 |url-status=live}}</ref>. На месца кіраўніка трыбунала [[Прэм’ер-міністр Польшчы|Прэм’ер-міністр]] [[Дональд Туск]] меркаваў прызначыць былога міністра [[Мачэй Берак|Мачэя Берака]]<ref name="белта">[https://blr.belta.by/world/view/prezident-polshchy-zajaviu-ab-silavym-zahope-kanstytutsyjnaga-suda-164603-2026/ Прэзідэнт Польшчы заявіў аб сілавым захопе Канстытуцыйнага суда] // Белта, 31 кастрычніка 2026</ref>. Свянчкоўскі і яго прыхільнікі назвалі гэта незаконным захопам улады ў Трыбунале і абвінавацілі ўдзельнікаў дзеянняў у спробе дзяржаўнага перавароту. Генеральны пракурор [[Вальдэмар Журэк]] тым часам накіраваў у трыбунал пяць хадайніцтваў аб зняцці недатыкальнасці са Свянчкоўскага і Саханьскага. Лідар апазіцыйнай партыі «[[Права і справядлівасць]]» [[Яраслаў Качыньскі]] назваў падзеі «замахам на Канстытуцыйны трыбунал». Туск, наадварот, заявіў, што «аднаўленне вяршэнства права патрабуе рашучых дзеянняў»<ref name="нн">[https://nashaniva.com/amp/be/408170 У Польшчы палітычны крызіс, справакаваны змаганнем за Канстытуцыйны трыбунал. Наўроцкі развярнуў самалёт і тэрмінова вярнуўся] // Наша ніва, 31 кастрычніка 2026</ref>. Каля будынка трыбунала былі арганізаваны пратэсты. [[Прэзідэнт Польшчы]] [[Караль Наўроцкі]], які у гэты час накіроўваўся у [[Сенегал]], развярнуў самалёт на [[Варшава|Варшаву]]. Пасля вяртання ў сталіцу польскі лідар сустрэўся з першым старшынёй Вярхоўнага суда [[Збігнеў Капіньскі|Збігневам Капіньскім]]. Пасля гэтага ў раёне апоўначы па мясцовым часе Наўроцкі прыбыў да Канстытуцыйнага суда і прайшоў у будынак. Гэтаму спадарожнічала сутычка з суддзямі, якія стаялі каля ўвахода ў будынак і спрабавалі не пусціць кіраўніка дзяржавы, інцыдэнт быў зняты на відэа і апублікаваны суддзёй Мачэем Беракам. Сутычка таксама адбылася паміж паліцыяй і супрацоўнікамі службы прэзідэнцкай аховы<ref name="белта"/><ref name="нн"/>. У ноч на 31 кастрычніка сітуацыя абвастрылася. Да аховы тэрыторыі будынка былі прыцягнуты дадатковыя сілы. Пратэстуючыя сабраліся каля будынка суда і спрабавалі прарвацца праз загароду, паміж натоўпам і супрацоўнікамі паліцыі адбыліся сутыкненні<ref name="нн"/>. 1 лістапада Свянчкоўскі паспрабаваў пранікнуць у будынак Канстытуцыйнага Трыбунала і паспрабаваў пераканаць паліцэйскіх, якія атачалі будынак, прапусціць яго, але не дамогся поспеху<ref>{{cite web |url=https://www.rp.pl/polityka/art45426991-bogdan-swieczkowski-znow-przed-trybunalem-konstytucyjnym-bede-przychodzil-codziennie |website=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]] |language=pl |title=Bogdan Święczkowski znów przed Trybunałem Konstytucyjnym. „Będę przychodził codziennie” |first=Robert |last=Biskupski |date=1 November 2026}}</ref>. 3 лістапада Калегія Вярхоўнага Суда асудзіла захоп Канстытуцыйнага Трыбунала<ref name=Sekmistrz>{{cite news |date={{date|2026-11-03|DMY}} |last=Sekmistrz |first=Paweł |title="Stanowczy sprzeciw". Uchwała Sądu Najwyższego ws. Święczkowskiego |url=https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2026-11-03/stanowczy-sprzeciw-uchwala-sadu-najwyzszego-ws-swieczkowskiego/ |publisher=[[Polsat News]] |access-date=2026-11-03}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Кастрычнік 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Палітыка Польшчы]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] g00p8b74lfnjcca1fry5sznz7z37d1b 5238028 5237932 2026-11-03T22:05:31Z Ueschar 151377 арфаграфія 5238028 wikitext text/x-wiki {{Бягучыя падзеі}} '''Канстытуцыйны крызіс у Польшчы 2026 года''' — частка ўнутранага канфлікту ў [[Польшча|Польшчы]], які цягнецца з 2015 года<ref name="euronews2026-1">{{Cite web |date=2026-10-30 |title=Polish president turns back mid-flight amid court 'coup d'état' claims |url=https://www.euronews.com/2026/10/30/polish-president-turns-back-mid-flight-amid-coup-detat-allegations |access-date=2026-10-30 |website=euronews |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20261030230358/https://www.euronews.com/2026/10/30/polish-president-turns-back-mid-flight-amid-coup-detat-allegations |archive-date=2026-10-30 |url-status=live}}</ref><ref name="нн"/>. == Ход падзей == Канфлікт разгарнуўся [[30 кастрычніка]] [[2026]] года ў сувязі з адхіленнем ад пасады старшыні [[Канстытуцыйны трыбунал Польшчы|Канстытуцыйнага трыбунала]] [[Багдан Свянчкоўскі|Багдана Свянчкоўскага]] і віцэ-старшыні [[Барталамей Саханьскі|Барталамея Саханьскага]]<ref>{{cite web |url=https://wydarzenia.interia.pl/kraj/news-prezydent-wszedl-do-trybunalu-doszlo-do-szarpaniny-jest-nagr,nId,23566782 |website=[[Interia]] |language=pl |title=Prezydent wszedł do Trybunału. Doszło do szarpaniny, jest nagranie |first=Marcin |last=Czekaj |date=31 October 2026 |access-date=31 October 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261031025846/https://wydarzenia.interia.pl/kraj/news-prezydent-wszedl-do-trybunalu-doszlo-do-szarpaniny-jest-nagr,nId,23566782 |archive-date=31 October 2026 |url-status=live}}</ref>. На месца кіраўніка трыбунала [[Прэм’ер-міністр Польшчы|Прэм’ер-міністр]] [[Дональд Туск]] меркаваў прызначыць былога міністра [[Мачэй Берак|Мацэя Бэрэка]]<ref name="белта">[https://blr.belta.by/world/view/prezident-polshchy-zajaviu-ab-silavym-zahope-kanstytutsyjnaga-suda-164603-2026/ Прэзідэнт Польшчы заявіў аб сілавым захопе Канстытуцыйнага суда] // Белта, 31 кастрычніка 2026</ref>. Свянчкоўскі і яго прыхільнікі назвалі гэта незаконным захопам улады ў Трыбунале і абвінавацілі ўдзельнікаў дзеянняў у спробе дзяржаўнага перавароту. Генеральны пракурор [[Вальдэмар Журэк]] тым часам накіраваў у трыбунал пяць хадайніцтваў аб зняцці недатыкальнасці са Свянчкоўскага і Саханьскага. Лідар апазіцыйнай партыі «[[Права і справядлівасць]]» [[Яраслаў Качыньскі]] назваў падзеі «замахам на Канстытуцыйны трыбунал». Дональд Туск, наадварот, заявіў, што «аднаўленне вяршэнства права патрабуе рашучых дзеянняў»<ref name="нн">[https://nashaniva.com/amp/be/408170 У Польшчы палітычны крызіс, справакаваны змаганнем за Канстытуцыйны трыбунал. Наўроцкі развярнуў самалёт і тэрмінова вярнуўся] // Наша ніва, 31 кастрычніка 2026</ref>. Каля будынка трыбунала былі арганізаваны пратэсты. [[Прэзідэнт Польшчы]] [[Караль Наўроцкі]], які ў гэты час накіроўваўся ў [[Сенегал]], развярнуў самалёт на [[Варшава|Варшаву]]. Пасля вяртання ў сталіцу польскі лідар сустрэўся з першым старшынём Вярхоўнага суда [[Збігнеў Капіньскі|Збігневам Капіньскім]]. Пасля гэтага ў раёне апоўначы па мясцовым часе Наўроцкі прыбыў да Канстытуцыйнага суда і прайшоў у будынак. Гэтаму спадарожнічала сутычка з суддзямі, якія стаялі каля ўвахода ў будынак і спрабавалі не пусціць кіраўніка дзяржавы, інцыдэнт быў зняты на відэа і апублікаваны суддзёй Мацеем Бэрэкам. Сутычка таксама адбылася паміж паліцыяй і супрацоўнікамі службы прэзідэнцкай аховы<ref name="белта"/><ref name="нн"/>. У ноч на 31 кастрычніка сітуацыя абвастрылася. Да аховы тэрыторыі будынка былі прыцягнуты дадатковыя сілы. Пратэстуючыя сабраліся каля будынка суда і спрабавалі прарвацца праз загароду, паміж натоўпам і супрацоўнікамі паліцыі адбыліся сутыкненні<ref name="нн"/>. 1 лістапада Свянчкоўскі паспрабаваў пранікнуць у будынак Канстытуцыйнага Трыбунала і паспрабаваў пераканаць паліцэйскіх, якія атачалі будынак, прапусціць яго, але не дамогся поспеху<ref>{{cite web |url=https://www.rp.pl/polityka/art45426991-bogdan-swieczkowski-znow-przed-trybunalem-konstytucyjnym-bede-przychodzil-codziennie |website=[[Rzeczpospolita (newspaper)|Rzeczpospolita]] |language=pl |title=Bogdan Święczkowski znów przed Trybunałem Konstytucyjnym. „Będę przychodził codziennie” |first=Robert |last=Biskupski |date=1 November 2026}}</ref>. 3 лістапада Калегія Вярхоўнага Суда асудзіла захоп Канстытуцыйнага Трыбунала<ref name="Sekmistrz">{{cite news |last=Sekmistrz |first=Paweł |title="Stanowczy sprzeciw". Uchwała Sądu Najwyższego ws. Święczkowskiego |url=https://www.polsatnews.pl/wiadomosc/2026-11-03/stanowczy-sprzeciw-uchwala-sadu-najwyzszego-ws-swieczkowskiego/ |publisher=[[Polsat News]] |access-date=2026-11-03}}</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} {{ВС}} [[Катэгорыя:Кастрычнік 2026 года]] [[Катэгорыя:2026 год у Польшчы]] [[Катэгорыя:Палітыка Польшчы]] [[Катэгорыя:Канфлікты 2026 года]] 2wymo716srgx8t9mh0icnr4r0qg2kkd 0 819111 5237824 5234203 2026-11-03T14:41:28Z Aliaksei Lastouski 75892 5237824 wikitext text/x-wiki {{Асоба}}'''Эдмунд Руфін Дзяржы́нскі''' ({{lang-pl|Edmund Rufin Dzierżyński}}, {{lang-ru|Эдмунд-Руфин Иосифович Дзержинский}}; 15 ([[27 мая|27) мая]] [[1838]], [[Ашмяны]] — [[19 мая]] [[1882]], [[Дзяржынава]]) — педагог, выкладчык матэматыкі і фізікі гімназій у [[Херсон|Херсоне]] і [[Таганрог|Таганрогу]], надворны саветнік, уладальнік маёнтка Азямблава (Дзяржынава). Бацька [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікса]], [[Казімір Эдмундавіч Дзяржынскі|Казіміра]] і [[Уладзіслаў Эдмундавіч Дзяржынскі|Уладзіслава Дзяржынскіх]]<ref name="Rat">''Ратьковский И. С.'' Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского // Вестник СПбГУКИ. — 2015. — № 3 (24). — С. 13—22.</ref>. == Біяграфія == === Паходжанне і адукацыя === Нарадзіўся 15 (27) мая 1838 года ў Ашмянах<ref name="Rat" /><ref>Год нараджэння ў крыніцах разыходзіцца: 1838 — паводле І. Ратькоўскага, 1839 — паводле С. Фролаў, 1829 — паводле В. Жрудлака.</ref> у шляхецкай сям'і. Яго бацька Юзаф Ян Дзяржынскі (1788—1854) належаў да герба [[Суліма (герб)|Суліма]]; пасля яго шлюбу з Антанінай з Азямблоўскіх (1799—1869) герба [[Радван (герб)|Радван]] род карыстаўся гербам [[Самсон (герб)|Самсон]], а сям'я набыла маёнтак Азямблова ў Ашмянскім павеце, у парафіі [[Дзераўная (Стаўбцоўскі раён)|Дзераўная]]<ref name="Rat" /><ref name="Fr">''Frołow S.'' Dzierżyński. Miłość i rewolucja. Biografia intymna. — Kraków: Znak Horyzont, 2014. — S. 30—31 [Rozdz. I: «Ja dobrze o Was pamiętam. Rodzina»].</ref>. Эдмунд быў адным з малодшых дзяцей у сям'і. Даходаў з маёнтка не хапала, каб даць вышэйшую адукацыю ўсім сынам: яе атрымалі толькі двое малодшых — Эдмунд і Феліцыян Юзаф<ref name="Rat" />. Паступіў на фізіка-матэматычны факультэт [[Пецярбургскі ўніверсітэт|Пецярбургскага ўніверсітэта]]; атрымліваў стыпендыю Віленскай зямлі<ref name="Fr" />. У яго асабовай справе студэнта, якая захоўваецца ў ЦДГА Санкт-Пецярбурга, змешчана перапіска пра шляхецкае паходжанне Дзяржынскіх, якога ад яго запатрабавалі ва ўніверсітэце: пасля [[Лістападаўскае паўстанне|паўстання 1830—1831 гадоў]] вызначэнне Мінскага дваранскага дэпутацкага сходу 1829 года ўжо не лічылася дастатковым. 7 кастрычніка 1861 года шляхецтва роду было зноў пацверджана Мінскім дваранскім сходам<ref name="Rat" />. У 1863 годзе скончыў універсітэт са ступенню кандыдата фізіка-матэматычных навук<ref name="Rat" />. === Вільня і Херсон === Пасля [[Паўстанне 1863—1864 гадоў|паўстання 1863 года]] знайсці працу па спецыяльнасці ў Вільні, дзе папячыцель Віленскай навучальнай акругі [[Іван Пятровіч Карнілаў|І. П. Карнілаў]] звольніў амаль усіх настаўнікаў-палякаў і католікаў, было немагчыма. Эдмунд стаў хатнім настаўнікам дачкі прафесара Пецярбургскага інстытута інжынераў шляхоў зносін Ігнацыя Янушэўскага (1804—1875) - Алены (1849—1896). Паводле расповеду самой Алены, у дом Янушэўскіх Эдмунда, які шукаў працу, прывёў стары яўрэй-шавец, што шыў абутак для іх сям'і. Калі Алене споўнілася 16 гадоў, яны пабраліся шлюбам<ref name="Rat" /><ref>Паводле С. Фролаў, шлюб быў заключаны ў 1867 годзе, а бацьку Алены яна называе Вінцэнтам; паводле польскамоўнай Вікіпедыі, Эдмунд спакусіў вучаніцу і быў прымушаны да шлюбу.</ref>. Цесць дапамог зяцю знайсці месца. Вясной 1864 года Эдмунд прыехаў у [[Херсон]], дзе стаў настаўнікам матэматыкі і фізікі ў новаадкрытай мужчынскай гімназіі; Месца ён атрымаў дзякуючы пратэкцыі херсонскага губернатара П. М. Клушына, таварыша Янушэўскага па інстытуце. Сярод яго вучняў быў пазнейшы кіраўнік херсонскага народніцкага гуртка [[Саламон Лазаравіч Чудноўскі|Саламон Чудноўскі]]. === Таганрог === У 1868 годзе быў пераведзены ў [[Таганрог]], дзе выкладаў фізіку і матэматыку ў Марыінскай жаночай гімназіі (1868—1873). Гэта быў вымушаны пераход са зніжэннем даходаў<ref name="Rat" /><ref>Паводле С. Фролаў, хворы на сухоты Дзяржынскі адмовіўся ад прапановаў працы ў Архангельску ці Вятцы і сам выбраў Таганрог.</ref>. На другі год выкладання атрымаў чын надворнага саветніка, а ў 1873 годзе быў узнагароджаны [[Ордэн Святой Анны|ордэнам Святой Анны]] III ступені<ref name="Rat" />. З восені 1873 года выкладаў у Таганрогскай мужчынскай гімназіі, куды яго запрасіў новы дырэктар Эдмунд фон Рэйтлінгер, які раней служыў у [[Мазыр|Мазыры]]. Сярод вучняў Дзяржынскага быў [[Антон Паўлавіч Чэхаў|Антон Чэхаў]]: у 1976 годзе супрацоўнікі Літаратурнага музея Чэхава ў Таганрогу знайшлі яго школьную працу па матэматыцы за 1874/1875 навучальны год з адзнакай Дзяржынскага «Отлично». У апавяданні Чэхава «Русский уголь» (1884) выведзены жоўцевы паляк Дзяржынскі, кіраўнік маёнтка і аматар картачнай гульні. Разам з настаўнікам Абрамовічам Дзяржынскі сістэматызаваў гімназічную бібліятэку і склаў яе тэматычны і алфавітны каталогі. Яго былы вучань, гісторык Таганрога П. П. Філеўскі пісаў, што «свае прадметы ён выкладаў грунтоўна і талкова», але адзначаў таксама хваравітасць і вялікую раздражняльнасць настаўніка<ref name="Rat" />. === Дзяржынава === Пасля смерці бацькі (1865) і маці (1869) маёнтак Азямблава перайшоў да Эдмунда. У 1875 годзе ў яго выявілі сухоты; ён выйшаў на пенсію і па парадзе лекараў пераехаў з сям'ёй у радавы маёнтак<ref name="Rat" />. Маёнтак займаў 92 дзесяціны пясчанай зямлі, якую здавалі ў арэнду за 42 рублі ў год; гэтыя грошы і пенсія былі ўсім бюджэтам сям'і<ref name="Rat" /><ref name="Zr">''Źrodlak W.'' Prof. dr med. Władysław Dzierżyński (1881—1942) // Medycyna Nowożytna. — 2011. — T. 17, z. 1. — S. 228.</ref>. Паводле ўспамінаў дачок Альдоны і Ядвігі, бацька бясплатна вучыў грамаце, арыфметыцы і фізіцы дзяцей арандатара і сялян суседняй вёскі Петрыловічы, а сяляне так паважалі яго, што, пацвярджаючы праўдзівасць чаго-небудзь, казалі: «Так сказаў Дзяржынскі»<ref name="Rat" />. Альдона ўспамінала бацьку як чалавека надзвычай лагоднага і з пачуццём гумару<ref name="Fr" />. У 1880 годзе пры дапамозе пляменніка, архітэктара Юстына Дзяржынскага, Эдмунд на рэшту сваіх зберажэнняў пабудаваў на ўзгорку побач са старым домам новы двухпавярховы дом з мансардай<ref name="Rat" /><ref>Паводле С. Фролаў, Юстын, які скончыў архітэктуру ў Маскве, спраектаваў новы дом у 1881 годзе пасля таго, як стары затапіла Уса; тады ж маёнтак быў перайменаваны ў Дзяржынава.</ref>. Дзяржынскія выхоўвалі таксама двух пляменнікаў Эдмунда — Юстына і Баляслава, сыноў яго брата Тамаша, які памёр ад слупняка, заражаны на паляванні. Перад смерцю Эдмунд забяспечыў кожнага сына тысячай рублёў на навучанне<ref name="Fr" />. Памёр ад сухотаў лёгкіх у 1882 годзе<ref name="Rat" />. Быў пахаваны ў Дзераўной; на надмагіллі быў выбіты надпіс «Pokój prochom Sprawiedliwego» («Спакой праху Справядлівага»)<ref name="Fr" />. == Сям'я == Жонка — Алена з Янушэўскіх (1849—1896)<ref name="Rat" /><ref>В. Жрудлак падае год нараджэння Алены як 1850.</ref>, дачка Ігнацыя Янушэўскага, удзельніка таварыства [[Філарэты|філарэтаў]], прафесара Пецярбургскага інстытута інжынераў шляхоў зносін, і Казіміры з Забельскіх (1806—1897). Праз Янушэўскіх Дзяржынскія былі звязаны з сем'ямі віленскага выдаўца [[Фелікс Завадскі|Фелікса Завадскага]] і Пілараў фон Пільхау<ref name="Rat" /><ref name="Fr" />. Алена памерла ў Варшаве 15 снежня 1896 года і была пахавана ў Вільні на [[Бернардынскія могілкі|Бернардзінскіх могілках]]<ref name="Zr" />. Дзеці<ref name="Rat" /><ref name="Fr" /><ref name="Zr" />: * Вітальд (1868), памёр у немаўляцтве; * Альдона (1870—1966), у шлюбах Булгак і Каяловіч; * Ядвіга (1871—1949), у шлюбе Кушалеўская; * Станіслаў (1872—1917), забіты ў Дзяржынаве ў 1917 годзе рабаўнікамі-салдатамі; * [[Казімір Эдмундавіч Дзяржынскі|Казімір]] (1875—1943), інжынер, удзельнік антынацысцкага падполля, расстраляны нацыстамі; * [[Фелікс Эдмундавіч Дзяржынскі|Фелікс]] (1877—1926), рэвалюцыянер, заснавальнік [[ВЧК]]; * Ванда (1878—1892), загінула ад выпадковага стрэлу аднаго са старэйшых братоў<ref>Паводле розных версій, стрэліў Станіслаў або Фелікс.</ref>; * Ігнацый (1879—1953), педагог, візітатар Міністэрства веравызнанняў і народнай асветы Польшчы; * [[Уладзіслаў Эдмундавіч Дзяржынскі|Уладзіслаў]] (1881—1942), неўролаг, прафесар, расстраляны немцамі ў Згежы. Яшчэ адно дзіця, паводле Фролаў, памерла ў немаўляцтве<ref name="Fr" />.{{Зноскі}} == Літаратура == * ''Ратьковский И. С.'' Корни «Железного Феликса»: к вопросу о происхождении Ф. Э. Дзержинского // Вестник СПбГУКИ. — 2015. — № 3 (24). — С. 13—22. * ''Frołow S.'' Dzierżyński. Miłość i rewolucja. Biografia intymna. — Kraków: Znak Horyzont, 2014. * ''Źrodlak W.'' Prof. dr med. Władysław Dzierżyński (1881—1942) // Medycyna Nowożytna. — 2011. — T. 17, z. 1. — S. 227—237. * ''Киричек М. С.'' Дзержинский Эдмунд Иосифович // Энциклопедия Таганрога. — Таганрог: Антон, 1998. — С. 248. == Спасылкі == {{Навігацыя}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фелікс Дзяржынскі]] [[Катэгорыя:Надворныя саветнікі]] [[Катэгорыя:Педагогі Расійскай імперыі]] [[Катэгорыя:Пахаваныя ў Стаўбцоўскім раёне]] [[Катэгорыя:Памерлі ад туберкулёзу]] [[Катэгорыя:Вікіпедыя:Карткі без параметраў]] [[Катэгорыя:Кавалеры ордэна Святой Ганны 3 ступені]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Віленскай губерні]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1882 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Ашмянах]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1838 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся 27 мая]] [[Катэгорыя:Дзяржынскія]] 46exi70i6909xznj613adpsw6ms28oh 0 819118 5238061 5234244 2026-11-03T23:23:41Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Біяграфія */ 5238061 wikitext text/x-wiki {{цёзкі2|Пашковіч}} {{Асоба}} '''Іва́н Фе́ліксавіч Пашко́віч''' (у некаторых крыніцах '''Пашке́віч'''{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=71}}; {{ДН|22|5|1898}}, [[Глыбокае]] — {{ДС|19|1|1938}}, [[Яраслаўская вобласць]]) — беларускі грамадзка-палітычны дзеяч, [[журналіст]] і [[педагог]]. Ахвяра [[Сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі|палітычных рэпрэсій]] у [[СССР]]. == Біяграфія == Нарадзіўся 22 мая 1898 года ў мястэчку [[Глыбокае]] [[Дзісенскі павет (Расійская імперыя)|Дзісенскага павета]] [[Віленская губерня|Віленскай губерні]] (цяпер раённы цэнтр [[Віцебская вобласць|Віцебскай вобласці]]){{sfn|Маракоў_2}}. Паходзіў з беларускай сям’і, з’яўляўся малодшым братам вядомага палітычнага дзеяча і сябра ЦК [[Беларуская партыя сацыялістаў-рэвалюцыянераў|Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў (БПС-Р)]] [[Мікола Феліксавіч Пашковіч|Міколы Пашковіча]]{{sfn|Маракоў_2}}{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=71}}. Далучыўся да [[Беларускі нацыянальны рух|беларускага нацыянальнага руху]], стаў сябрам БПС-Р{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=71}}. У 1918 годзе разам з братам Міколам уваходзіў у склад эсэраўскага правінцыйнага камітэта ў [[Дзісна|Дзісне]]{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=71}}. Паводле звестак [[II аддзел Генеральнага штаба Войска Польскага|польскай вайсковай разведкі]], меў дачыненне да дзейнасці [[Беларуская вайсковая камісія|Беларускай вайсковай камісіі (БВК)]] і ў пачатку 1924 года фігураваў у спісе беларускіх афіцэраў, якія павінны былі па першым закліку створанага ў [[Мінск]]у [[Беларускі рэвалюцыйны камітэт|Беларускага рэвалюцыйнага камітэта]] ўзяць удзел ва ўзброеным антыпольскім паўстанні ў [[Заходняя Беларусь|Заходняй Беларусі]] і прыняць камандаванне над паўстанцкімі атрадамі{{sfn|Кароткі нарыс|2009|с=217}}. У [[Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка|БССР]] атрымаў вышэйшую адукацыю{{sfn|Маракоў_3_2}}. Працаваў як педагог і журналіст, доўгі час з’яўляўся супрацоўнікам у сістэме [[Народны камісарыят асветы БССР|Народнага камісарыята асветы БССР (Наркамасветы)]]{{sfn|Маракоў_2}}. Трапіў пад пільны нагляд савецкіх спецслужбаў яшчэ ў сярэдзіне 1920-х гадоў: яго імя афіцыйна згадвалася ў сакрэтным дакладзе [[Дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры ЦВК Беларусі|Дзяржаўнага палітычнага ўпраўлення (ДПУ) БССР]] у [[Цэнтральны камітэт КПБ|ЦК КП(б)Б]] ад 29 кастрычніка 1925 года «Аб беларуска-эсэраўскім шавіністычным руху»{{sfn|Маракоў_2}}{{sfn|Платонаў|2001}}. Быў жанаты, гадаваў дваіх дзяцей{{sfn|Маракоў_3_2}}. == Рэпрэсіі і смерць == Палітычны пераслед Івана Пашковіча пачаўся ў пачатку 1930-х гадоў. 17 лютага 1930 года ён быў арыштаваны ў Мінску па сфабрыкаванай справе «[[Саюз вызвалення Беларусі (справа)|Саюза вызвалення Беларусі]]»{{sfn|Маракоў_2}}{{sfn|Маракоў_3_2}}. 10 красавіка 1931 года пастановай калегіі [[Аб’яднанае дзяржаўнае палітычнае ўпраўленне пры СНК СССР|АДПУ СССР]] за «шкодніцтва і антысавецкую агітацыю» ён быў асуджаны да 5 гадоў пазбаўлення волі (высылкі){{sfn|Маракоў_2}}{{sfn|Маракоў_3_2}}. Пакаранне адбываў у горадзе [[Угліч]] ([[РСФСР]]){{sfn|Маракоў_2}}{{sfn|Маракоў_3_2}}. Адбыўшы тэрмін цалкам, Іван Пашковіч быў вызвалены 17 лютага 1935 года{{sfn|Маракоў_2}}. Пасля вызвалення яму не дазволілі вярнуцца ў БССР, таму ён застаўся ва Углічы, дзе ўладкаваўся на працу настаўнікам у мясцовую сярэднюю школу (пражываў па адрасе: вул. Леніна, д. 10){{sfn|Маракоў_3_2}}. У перыяд [[Вялікі тэрор|Вялікага тэрору]], 9 верасня 1937 года, ён быў паўторна арыштаваны ва Углічы{{sfn|Маракоў_2}}{{sfn|Маракоў_3_2}}. Пастановай [[Народны камісарыят унутраных спраў СССР|НКУС]] Яраслаўскай вобласці І.&nbsp;Пашковіч быў прыгавораны да [[Вышэйшая мера пакарання|вышэйшай меры пакарання]]{{sfn|Маракоў_3_2}}. Расстраляны 19 студзеня 1938 года ў [[Яраслаўская вобласць|Яраслаўскай вобласці]]{{sfn|Маракоў_2}}. Рэабілітаваны па другім прысудзе ваеннай калегіяй [[Вярхоўны Суд СССР|Вярхоўнага суда СССР]] 5 мая 1958 года, а па першай справе — судовай калегіяй па крымінальных справах [[Вярхоўны Суд Рэспублікі Беларусь|Вярхоўнага суда БССР]] 19 верасня 1960 года{{sfn|Маракоў_2}}{{sfn|Маракоў_3_2}}. Асабовая справа па першым арышце (№ 20951-с) захоўваецца ў архіве [[Камітэт дзяржаўнай бяспекі Рэспублікі Беларусь|КДБ Беларусі]]{{sfn|Маракоў_3_2}}. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/Маракоў Л. У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991|2|артыкул=ПАШКОВІЧ Іван Феліксавіч|спасылка=https://marakou.com/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-ii/id-19710/|ref=Маракоў_2}} * {{Крыніцы/Маракоў Л. У. Рэпрэсаваныя літаратары, навукоўцы, работнікі асветы, грамадскія і культурныя дзеячы Беларусі, 1794—1991|3.2|артыкул=ПАШКОВІЧ Іван Феліксавіч|спасылка=https://marakou.com/by/davedniki/represavanyya-litaratary/tom-iii-kniga-ii-dadatak/id-27976/|ref=Маракоў_3_2}} * {{кніга |аўтар=[[Расціслаў Пятровіч Платонаў|Платонаў Р. П.]] |загаловак=Перед крутым поворотом: Тенденции в политической и духовной жизни Беларуси (1925—1928): Отражение времени в архивных документах |месца=Мн. |выдавецтва=[[Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт|БДУ]] |год=2001 |старонак=303 |isbn=985-445-560-2 |ref=Платонаў}} * {{Крыніцы/Кароткі нарыс беларускага пытаньня|ref=Кароткі нарыс}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Пашковіч Іван Феліксавіч}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 22 мая]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1898 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Глыбокім]] [[Катэгорыя:Памерлі 19 студзеня]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1938 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Яраслаўскай вобласці]] [[Катэгорыя:Постаці беларускага нацыянальнага руху]] [[Катэгорыя:Члены Беларускай партыі сацыялістаў-рэвалюцыянераў]] [[Катэгорыя:Журналісты Беларусі]] [[Катэгорыя:Педагогі Беларусі]] [[Катэгорыя:Настаўнікі Беларусі]] [[Катэгорыя:Супрацоўнікі Наркамасветы БССР]] [[Катэгорыя:Расстраляныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў БССР]] [[Катэгорыя:Рэпрэсаваныя ў РСФСР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў СССР]] [[Катэгорыя:Рэабілітаваныя ў Беларусі]] 6tfk0epk6owvwd9ztrelplemu4s94ne 0 819125 5237852 5234413 2026-11-03T15:27:00Z Ellis Novak 30436 /* Вядомыя носьбіты */ 5237852 wikitext text/x-wiki '''Ермаковіч''' — беларускае прозвішча. == Вядомыя носьбіты == * [[Аляксандр Уладзіміравіч Ермаковіч]] (нар. 1975) — беларускі футбаліст і трэнер. * [[Леанід Іванавіч Ермаковіч]] (1952) — кандыдат гістарычных навук. * [[Сяргей Леанідавіч Ермаковіч]] (1980—2023) — кандыдат юрыдычных навук. {{спіс цёзак2|беларускія}} imvnryt45ddzk0rj5r9qvp0h68uf3ac 0 820361 5237806 5236780 2026-11-03T12:59:36Z StachLysy 62453 вікіфікацыя 5237806 wikitext text/x-wiki {{Значэнні|Задыяк (значэнні)}} {{Фільм}} '''«Задыяк»''' ({{lang-en|Zodiac}}) — амерыканскі крымінальны трылер [[2007 год у гісторыі кіно|2007]] года, шосты поўнаметражны фільм рэжысёра [[Дэвід Фінчэр|Дэвіда Фінчэра]]. Пастаўлены па сцэнарыі {{нп5|Джэймс Вандэрбільт|Джэймса Вандэрбільта|en|James Vanderbilt}} і заснаваны на кнігах {{нп5|Роберт Грэйсміт|Роберта Грэйсміта|en|Robert Graysmith}} «{{нп5|Задыяк (кніга, 1986)|Задыяк|en|Zodiac (true crime book)}}» (1986) і «Задыяк без масак» (2002). Галоўныя ролі выканалі [[Джэйк Джыленхол]], [[Марк Рафала]] і [[Роберт Даўні (малодшы)|Роберт Даўні-малодшы]]<ref name="IMDb" />. Фільм апавядае гісторыю вышуку [[Задыяк (забойца)|Задыяка]], {{нп5|Серыйны забойца|серыйнага забойцы|en|Serial killer}}, які тэрарызаваў раён заліва Сан-Францыска ў канцы 1960-х і пачатку 1970-х гадоў, дражнячы паліцыю лістамі, акрываўленым адзеннем і шыфрамі, адпраўленымі па пошце ў газеты. Гэтая справа застаецца адным з самых сумна вядомых нераскрытых злачынстваў у Злучаных Штатах. Фінчэр, Вандэрбільт і прадзюсар Брэдлі Дж. Фішэр затрацілі 18 месяцаў на правядзенне ўласнага расследавання забойстваў Задыяка. «Задыяк» быў выпушчаны [[Paramount Pictures]] у Паўночнай Амерыцы і [[Warner Brothers|Warner Bros. Pictures]] на міжнародных рынках 2 сакавіка 2007 года. У маі 2007 года фільм быў паказаны ў межах асноўнай конкурснай праграмы [[Канскі кінафестываль 2007|60-га Канскага кінафестывалю]]. Фільм атрымаў у асноўным станоўчыя водгукі, з пахвалой за сцэнарый, рэжысуру, акцёрскую ігру і гістарычную дакладнасць. Фільм быў намінаваны на некалькі ўзнагарод, у тым ліку на {{нп5|Прэмія «Сатурн» за найлепшы прыгодніцкі фільм ці баявік|прэмію «Сатурн» за найлепшы прыгодніцкі фільм ці баявік|en|Saturn Award for Best Action or Adventure Film}}. У сусветным пракаце карціна сабрала больш за 84.7 мільёна долараў пры вытворчым бюджэце ў 65 мільёнаў долараў<ref name="Box Office Mojo" />. У апытанні крытыкаў, праведзеным [[BBC|Бі-бі-сі]] ў 2016 годзе, «Задыяк» быў прызнаны [[100 найвялікшых фільмаў XXI стагоддзя па версіі BBC|12-м найвялікшым фільмам XXI стагоддзя]]. == Сюжэт == Падзеі фільма пачынаюцца 4 ліпеня 1969 гады, калі Задыяк здзейсніў свой другі напад (расстрэл у аўтамабілі маладога чалавека па імені Майкл Мажо і яго сяброўкі Дарлін Фэрын). 1 жніўня забойца адправіў тры лісты з шыфрамі ў буйныя газеты, у тым ліку ў {{нп5|San Francisco Chronicle||en|San Francisco Chronicle}}. Яго пасланнямі зацікавіліся два супрацоўнікі газеты — Пол Эверы, які піша пра злачыннасць, і карыкатурыст Роберт Грэйсміт. Пакуль спецслужбы не спраўляюцца, апублікаваныя ў газеце шыфроўкі удаецца расшыфраваць сямейнай пары энтузіястаў, але гэта не дапамагае выхаду на след злачынца. Задыяк здзяйсняе новыя забойствы, хаваючы твар за чорным мяшком. Ахвярамі становяцца закаханая пара Браян Хартнэл і Сесілія Шэпард ля возера Бер’еса і таксіст Пол Стайн. Расследаваннем займаюцца дэтэктывы Дэйв Тоскі і Біл Армстранг. Маньяк пачынае пагражаць растрэлам школьнага аўтобуса, адначасна беручы на сябе адказнасць за чужыя злачынствы. Спроба злавіць злачынца з дапамогай тэлебачання не ўдаецца — у эфір пачынаюць тэлефанаваць псіхічна хворыя людзі. 22 сакавіка 1970 года адбываецца няўдалае выкраданне Катрын Джонс і яе дачкі. Падазраюць Задыяка. У 1971 годзе паліцыі ўдаецца ўстанавіць падазронага — супрацоўніка станцыі тэхабслугоўвання Union Oil Артура Лі Алена. Былы калега гатовы пацвердзіць пад прысягай, што той у студзені 1968 года распавядаў аб сваім будучым псеўданіме і гатоўнасці расстраляць дзяцей. З мінулай працы Алена выгналі з-за дамаганняў да дзяцей, паказанні брата таксама гавораць не на яго карысць. Сустрэча следчых з Аленам толькі ўзмацняе падазрэнні: у гутарцы ён выкарыстоўвае шэраг выразаў з лістоў, таксама ён носіць гадзіннік маркі «Задыяк». У выніку паліцыі ўдаецца атрымаць ордэр на ператрус трэйлера Алена, дзе яны знаходзяць зброю і адзенне, якое падыходзіць пад апісанне. Аднак балістычная і почырказнаўчая экспертызы разам з тэстам ДНК не знаходзяць супадзенняў, а адзіны сведка, які бачыў забойцу ў твар, Майкл Мажо, знаходзіцца за мяжой. Роберт Грэйсміт вырашае пачаць уласнае расследаванне. Але Пол Эверы, які пайшоў са скандалам з Chronicle, адмаўляецца дапамагчы яму, бо на яго думку сам Задыяк быў пераацэнены. Дэйв Тоскі вырашае непублічна падтрымаць прыватнае следства Грэйсміта, намякаючы яму на падрабязнасці ў расследаванні паліцыі. Сам Роберт таксама актыўна працуе са сведкамі. Яму ўдаецца выбудаваць досыць моцны ланцужок паміж усімі зачэпкамі і падазраваным Рыкам Маршалам, але паказанні сястры адной з ахвяр цалкам разбіваюць гэтую тэорыю. Увесь гэты час журналісту рэгулярна тэлефануе невядомы, які дыхае ў тэлефонную трубку. Мэлані з-за апантанасці мужа расследаваннем забірае дзяцей, якіх ён выкарыстоўваў у якасці памагатых для аналізу матэрыялаў. Грэйсміт выходзіць на новага падазраванага, ім аказваецца раней падазраваны паліцыяй Артур Лі Ален. Пасля ператрусаў ён пераехаў у іншую акругу, быў судзімы за дамаганні і адзіны з больш за 2 000 падазраваных напісаў ліст Тоскі. Журналісту ўдаецца выявіць сувязь Алена з ахвярамі, шыфрамі і актыўнасцю Задыяка. Апошняй кропляй становіцца супадзенне яго дня нараджэння з датай, якую назваў сам Задыяк у адным з тэлефонных званкоў. Грэйсміт прыходзіць да Тоскі і выкладвае яму сваю тэорыю. Паводле яе ўсё сходзіцца на Алене, супраць толькі экспертызы почырку і адбіткаў пальцаў. Тоскі раіць Грэйсміту напісаць кнігу. Пазней Роберт прыязджае на працу да Алену, жадаючы паглядзець у вочы меркаванаму забойцу, каб па позірку зразумець, ён гэта ці не. Грэйсміт піша кнігу, якая становіцца бестсэлерам. Праз некаторы час, у 1991 годзе Майкл Мажо, адзіны выжылы пасля нападу Задыяка, апазнае Алена па фотаздымку. Фінальныя тытры паведамляюць, што ў 1991 годзе паліцыя вырашыла аднавіць расследаванне і зноў пагаварыць з Аленам, але ён памёр ад інфаркту за некалькі месяцаў да пачатку новага следства. Пазней быў зроблены аналіз [[Дэзоксірыбануклеінавая кіслата|ДНК]] Алена і з ДНК Задыяка ён не супаў. == Акцёрскі склад == {{Спіс роляў | [[Джэйк Джыленхол]] | ''{{нп5|Роберт Грэйсміт||en|Robert Graysmith}}'' | [[Марк Рафала]] | ''інспектар {{нп5|Дэйв Тоскі||en|Dave Toschi}}'' | [[Роберт Даўні (малодшы)|Роберт Даўні-малодшы]] | ''рэпарцёр {{нп5|Пол Эверы||en|Paul Avery}}'' | [[Энтані Эдвардс]] | ''інспектар Біл Армстранг'' | [[Браян Кокс (акцёр)|Браян Кокс]] | ''{{нп5|Мэлвін Бэлі||en|Melvin Belli}}'' | [[Чарлз Флайшэр]] | ''Боб Вон'' | {{нп5|Зэк Грэнье||en|Zach Grenier}} | ''Мэл Нікалай'' | {{нп5|Філіп Бэйкер Хол||en|Philip Baker Hall}} | ''Шэрвуд Морыл'' | {{нп5|Эліяс Катэас||en|Elias Koteas}} | ''сяржант Джэк Маланакс'' | {{нп5|Джэймс Легро||en|James LeGros}} | ''дэтэктыў Джордж Баварт'' | {{нп5|Донал Лог||en|Donal Logue}} | ''Кен Харлоу'' | {{нп5|Джон Кэрал Лінч||en|John Carroll Lynch}} | ''{{нп5|Артур Лі Ален||en|Arthur Leigh Allen}}'' | {{нп5|Дэрмат Малруні||en|Dermot Mulroney}} | ''капітан Марцін Лі'' | {{нп5|Хлоя Сэвін’і||en|Chloë Sevigny}} | ''Мэлані, жонка Роберта'' }} == Узнагароды == Паводле рэсурса «[[Internet Movie Database]]» фільм быў адзначаны 3 кінаўзнагародамі і яшчэ 71 намінацыяй<ref name="IMDb, Awards" />. == Крыніцы == {{Крыніцы|refs= <ref name="Box Office Mojo">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0443706/|title=Zodiac (2007)|website=[[Box Office Mojo]]|language=en|access-date=2026-11-02}}</ref> <ref name="IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0443706/|title=Zodiac|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-11-02}}</ref> <ref name="IMDb, Awards">{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0443706/awards|title=Zodiac — Awards|website=[[Internet Movie Database]]|language=en|access-date=2026-11-02}}</ref> }} == Спасылкі == * {{imdb title|id=0443706|title=Задыяк}} {{рэйтынг|7.7|10}}{{праверана|02|11|2026}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Фільмы ЗША 2007 года]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы 2007 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы 2007 года]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры 2007 года]] [[Катэгорыя:Крымінальныя фільмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-драмы ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы-трылеры ЗША]] [[Катэгорыя:Фільмы на англійскай мове]] [[Катэгорыя:Фільмы, заснаваныя на рэальных падзеях]] [[Катэгорыя:Фільмы пра серыйных забойцаў]] [[Катэгорыя:Фільмы пра журналістаў]] [[Катэгорыя:Фільмы Дэвіда Фінчэра]] [[Катэгорыя:Фільмы па сцэнарыях Джэймса Вандэрбільта]] [[Катэгорыя:Фільмы, музыку да якіх напісаў Дэвід Шайр]] [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Paramount Pictures]] [[Катэгорыя:Фільмы кампаніі Warner Bros.]] r96b4wnbctipm6y0vnakq2jenylp0ij 0 820438 5237749 5237725 2026-11-03T12:03:21Z Autumndancer 168015 /* Біяграфія */ 5237749 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Калібек Куанышпаеў''' ({{lang-kk|Қуанышбаев Қалыбек}}; {{ВД-Прэамбула}}) — казахскі [[акцёр]]; адзін з заснавальнікаў прафесійнага казахскага тэатра. [[Народны артыст СССР]] (1959). == Біяграфія == Творчую дзейнасць пачаў як народны комік-расказчык. З 1925 года ў [[Казахскі нацыянальны акадэмічны тэатр драмы імя М. А. Аўэзава|Казахскім тэатры драмы імя М.​Аўэзава]] (Алматы), адзін з яго заснавальнікаў. У сцэнічнай творчасці развіваў народныя традыцыі, ствараў вобразы, адметныя нацыянальным каларытам: Абай («Абай» Аўэзава і Л.​Собалева), Кунанбай («Абай» паводле Аўэзава; [[Сталінская прэмія]] 1952), Балуан («Ахан-Серэ і Актокты» Г.​Мусрэпава) і інш. Сярод роляў класічнага рэпертуару: Гараднічы («Рэвізор» М.​Гогаля), Баптыста («Утаймаванне свавольніцы» У.​Шэкспіра) і інш. Аўтар (сумесна з Ш.​Хусаінавым) п’есы «Шаншарлар» («Вастрасловы», пастаноўка 1948). З 1937 года здымаўся ў кіно. == Літаратура == * {{Крыніцы/БелЭн|8|Куанышпаеў Калібек|||}} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Куанышпаеў}} [[Катэгорыя:Акцёры Казахстана]] o76a6je09oauxrp0pkajzp669kv35s0 0 820439 5237751 2026-11-03T12:04:50Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Сакі (горад)]] 5237751 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Сакі (горад)]] cedk22e6veqbf64t5hfbow3re7ll3xk 0 820440 5237763 2026-11-03T12:16:07Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Талапкер (Усходне-Казахстанская вобласць)]] у [[Талапкер (Абайская вобласць)]] 5237763 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Талапкер (Абайская вобласць)]] kr87qtpp6p1oqil65z8smftm2f3bcq8 0 820441 5237786 2026-11-03T12:43:04Z Autumndancer 168015 Новая старонка: «{{Асоба}} '''Чарлз Флайшэр''' ({{lang-en|Charles Fleischer}}; ) — амерыканскі [[акцёр]], стэндап-комік, музыка і пісьменнік, вядомы сваімі ролямі ў фільмах «Хто падставіў труса Роджэра», «Кашмар на вуліцы Вязаў», «Палярны экспрэс», «Ранга», «Чып і Дэйл: Бурундукі» і «Дыназа...» 5237786 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Чарлз Флайшэр''' ({{lang-en|Charles Fleischer}}; ) — амерыканскі [[акцёр]], стэндап-комік, музыка і пісьменнік, вядомы сваімі ролямі ў фільмах «Хто падставіў труса Роджэра», «Кашмар на вуліцы Вязаў», «Палярны экспрэс», «Ранга», «Чып і Дэйл: Бурундукі» і «Дыназаўры». Ён зняўся ў эпізадычнай ролі ў фільме «Назад у будучыню 2», а таксама сыграў труса Роджэра ў кароткаметражным фільме «Трус Роджэра». Пасля пачатку кар'еры ў аматарскай камедыі Чарлз Флайшэр зрабіў свой першы вялікі прарыў на тэлебачанні, з'явіўшыся ў камедыйным шоу Дэна Роўэна і Дзіка Марціна «Хучы». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Флайшэр}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] 5bx0qnzd95fsjmb95aqzh715ird95nt 5237787 5237786 2026-11-03T12:44:23Z Autumndancer 168015 5237787 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Чарлз Флайшэр''' ({{lang-en|Charles Fleischer}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[акцёр]], стэндап-комік, музыка і пісьменнік, вядомы сваімі ролямі ў фільмах «Хто падставіў труса Роджэра», «Кашмар на вуліцы Вязаў», «Палярны экспрэс», «Ранга», «Чып і Дэйл: Бурундукі» і «Дыназаўры». Ён зняўся ў эпізадычнай ролі ў фільме «Назад у будучыню 2», а таксама сыграў труса Роджэра ў кароткаметражным фільме «Трус Роджэра». Пасля пачатку кар'еры ў аматарскай камедыі Чарлз Флайшэр зрабіў свой першы вялікі прарыў на тэлебачанні, з'явіўшыся ў камедыйным шоу Дэна Роўэна і Дзіка Марціна «Хучы». == Крыніцы == {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Флайшэр}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] fqvzg1vqqsv9tybux309r73k5yvbsef 5237788 5237787 2026-11-03T12:45:53Z Autumndancer 168015 5237788 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Чарлз Флайшэр''' ({{lang-en|Charles Fleischer}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[акцёр]], стэндап-комік, музыка і пісьменнік, вядомы сваімі ролямі ў фільмах «Хто падставіў труса Роджэра», «Кашмар на вуліцы Вязаў», «Палярны экспрэс», «Ранга», «Чып і Дэйл: Бурундукі» і «Дыназаўры». Ён зняўся ў эпізадычнай ролі ў фільме «Назад у будучыню 2», а таксама сыграў труса Роджэра ў кароткаметражным фільме «Трус Роджэра». Пасля пачатку кар’еры ў аматарскай камедыі Чарлз Флайшэр зрабіў свой першы вялікі прарыў на тэлебачанні, з’явіўшыся ў камедыйным шоу Дэна Роўэна і Дзіка Марціна «Хучы». == Фільмаграфія == * (2007) «[[Задыяк (фільм, 2007)|Задыяк]]» — ''Боб Вон'' {{крыніцы}} {{DEFAULTSORT:Флайшэр}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] bc1a1ewyk33ucycmux5jca9uy96w3gb 5237804 5237788 2026-11-03T12:58:52Z StachLysy 62453 шаблон, вікіфікацыя 5237804 wikitext text/x-wiki {{Асоба}} '''Чарлз Флайшэр''' ({{lang-en|Charles Fleischer}}; {{ВД-Прэамбула}}) — амерыканскі [[акцёр]], стэндап-комік, музыка і пісьменнік, вядомы сваімі ролямі ў фільмах «Хто падставіў труса Роджэра», «Кашмар на вуліцы Вязаў», «Палярны экспрэс», «Ранга», «Чып і Дэйл: Бурундукі» і «Дыназаўры». Ён зняўся ў эпізадычнай ролі ў фільме «[[Назад у будучыню 2]]», а таксама сыграў труса Роджэра ў кароткаметражным фільме «Трус Роджэра». Пасля пачатку кар’еры ў аматарскай камедыі Чарлз Флайшэр зрабіў свой першы вялікі прарыў на тэлебачанні, з’явіўшыся ў камедыйным шоу Дэна Роўэна і Дзіка Марціна «Хучы». == Фільмаграфія == * (2007) «[[Задыяк (фільм, 2007)|Задыяк]]» — ''Боб Вон'' == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Флайшэр}} [[Катэгорыя:Акцёры ЗША]] 6haireperz4zetgm1jltx6gqji2efo3 0 820442 5237799 2026-11-03T12:55:43Z Autumndancer 168015 Autumndancer перанёс старонку [[Церскей-Бакенбай]] у [[Церыскей-Бакенбай]]: памылка 5237799 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Церыскей-Бакенбай]] 56v4x5i7kdcxj2yp2nui49546gbf0lb 5237800 5237799 2026-11-03T12:56:02Z Autumndancer 168015 Выдалена перасылка на [[Церыскей-Бакенбай]] 5237800 wikitext text/x-wiki {{хутка выдаліць|памылка}} #REDIRECT [[Церыскей-Бакенбай]] c56qh7bvzqfxrelcd8a6d66hybso2tp 10 820443 5237832 2026-11-03T15:08:41Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Neidiaceae|rang=Род|latin=Neidium|name=}} <noinclude></noinclude>» 5237832 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Neidiaceae|rang=Род|latin=Neidium|name=}} <noinclude></noinclude> afgkvv8fd3c5lon8h9pqs736iijs8mk 5237833 5237832 2026-11-03T15:09:29Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Neidium]] у [[Шаблон:Neidium]] 5237832 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Neidiaceae|rang=Род|latin=Neidium|name=}} <noinclude></noinclude> afgkvv8fd3c5lon8h9pqs736iijs8mk 0 820444 5237834 2026-11-03T15:09:29Z JerzyKundrat 174 JerzyKundrat перанёс старонку [[Neidium]] у [[Шаблон:Neidium]] 5237834 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Neidium]] kz4sqxmzxc73v5tnjhlonwzao0i76f5 5237839 5237834 2026-11-03T15:11:53Z JerzyKundrat 174 Мэта перасылкі зменена з [[Шаблон:Neidium]] на [[Неідыум]] 5237839 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Неідыум]] bk1gsqu02wj2r58tq11til6c5axjyx3 10 820445 5237835 2026-11-03T15:10:12Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Surirellales|rang=Сямейства|latin=Neidiaceae|name=}} <noinclude></noinclude>» 5237835 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Surirellales|rang=Сямейства|latin=Neidiaceae|name=}} <noinclude></noinclude> ipvl3qp49qfp5020tip7u9q4s4loke7 0 820446 5237844 2026-11-03T15:17:47Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Галіна Кузьмінічна Хурсевіч]] 5237844 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Галіна Кузьмінічна Хурсевіч]] fi8yr7vdufix4gicrlactb3c347r043 0 820447 5237845 2026-11-03T15:17:57Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Таксон |regnum = Храмісты |image file = Hamilton et al 2019 Neidium iridis 2.jpg |image descr = ''Neidium iridis'' |rang = Род |latin = Neidium |author = E.Pfitzer, 1871 }} '''Неідыум''' (''Neidium'') — [[род, біялогія|род]] аднаклетачных дыятомавых водарасцей. {{пішу}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Неідыум|[[Т. М. Міхеева]], Г. К. Х...» 5237845 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Храмісты |image file = Hamilton et al 2019 Neidium iridis 2.jpg |image descr = ''Neidium iridis'' |rang = Род |latin = Neidium |author = E.Pfitzer, 1871 }} '''Неідыум''' (''Neidium'') — [[род, біялогія|род]] аднаклетачных дыятомавых водарасцей. {{пішу}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Неідыум|[[Т. М. Міхеева]], [[Г. К. Хурсевіч]]}} [[Катэгорыя:Дыятомавыя водарасці]] eu7csab3axpbfb1h3sidmi4zqdje1ss 5237857 5237845 2026-11-03T15:32:19Z JerzyKundrat 174 5237857 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Храмісты |image file = Hamilton et al 2019 Neidium iridis 2.jpg |image descr = ''Neidium iridis'' |rang = Род |latin = Neidium |author = E.Pfitzer, 1871 }} '''Неідыум''' (''Neidium'') — [[род, біялогія|род]] аднаклетачных дыятомавых водарасцей. [[Клетка|Клеткі]] сіметрычныя. Створкі лінейныя або шырокаланцэтныя. Штрыхі пункцірныя, паралельныя або злёгку радыяльныя, паблізу краёў створкі перасечаны адной або некалькімі лініямі. Восевае поле вузкалінейнае, сярэдняе — маленькае, акруглае або акругла-рамбічнае. Шво ніткападобнае, зрэдку размешчана крыху коса да восевай лініі, з адагнутымі ў процілеглыя бакі порамі. Палярныя шчыліны раздвоеныя. У асобных відаў ёсць уставачныя абадкі. [[Хларапласт]] чатырохпласцінкавы, прылягае да паяска. Вядома 15 прэснаводных відаў, пашыраных пераважна на дне літаральнай зоны вадаёмаў. На Беларусі большасцю трапляюцца ў складзе выкапнёвай флоры донных адкладаў азёр, адзначаны ў тарфяна-балотных глебах. Размнажэнне вегетатыўнае (дзяленнем клеткі на дзве часткі) і палавое (утварэннем аўксаспор). == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Неідыум|[[Т. М. Міхеева]], [[Г. К. Хурсевіч]]}} [[Катэгорыя:Дыятомавыя водарасці]] bgsu53z7lda466lf5hosu4jg46zb3vz 5237861 5237857 2026-11-03T15:33:57Z JerzyKundrat 174 5237861 wikitext text/x-wiki {{Таксон |regnum = Храмісты |image file = Hamilton et al 2019 Neidium iridis 2.jpg |image descr = {{bt-bellat|Неідыум радужны|Neidium iridis}} |rang = Род |latin = Neidium |author = E.Pfitzer, 1871 }} '''Неідыум''' (''Neidium'') — [[род, біялогія|род]] аднаклетачных дыятомавых водарасцей. [[Клетка|Клеткі]] сіметрычныя. Створкі лінейныя або шырокаланцэтныя. Штрыхі пункцірныя, паралельныя або злёгку радыяльныя, паблізу краёў створкі перасечаны адной або некалькімі лініямі. Восевае поле вузкалінейнае, сярэдняе — маленькае, акруглае або акругла-рамбічнае. Шво ніткападобнае, зрэдку размешчана крыху коса да восевай лініі, з адагнутымі ў процілеглыя бакі порамі. Палярныя шчыліны раздвоеныя. У асобных відаў ёсць уставачныя абадкі. [[Хларапласт]] чатырохпласцінкавы, прылягае да паяска. Вядома 15 прэснаводных відаў, пашыраных пераважна на дне літаральнай зоны вадаёмаў. На Беларусі большасцю трапляюцца ў складзе выкапнёвай флоры донных адкладаў азёр, адзначаны ў тарфяна-балотных глебах. Размнажэнне вегетатыўнае (дзяленнем клеткі на дзве часткі) і палавое (утварэннем аўксаспор). == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Неідыум|[[Т. М. Міхеева]], [[Г. К. Хурсевіч]]}} [[Катэгорыя:Дыятомавыя водарасці]] objuu6h767zy0ave0swstreby3su398 0 820448 5237868 2026-11-03T15:39:11Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Нейсерыі]] 5237868 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нейсерыі]] qeeetflnp6wh0jzhaclpaxqfk4mjsmn 10 820449 5237877 2026-11-03T15:46:42Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Betaproteobacteria|rang=Парадак|latin=Neisseriales|name=|monoaut=[[Tønjum]] 2006}}» 5237877 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Betaproteobacteria|rang=Парадак|latin=Neisseriales|name=|monoaut=[[Tønjum]] 2006}} schfczz1wosx5e9w2ooamxe5iphm9ai 0 820450 5237879 2026-11-03T15:56:32Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Таксон | image file = Neisseria gonorrhoeae 02.png | image title | image descr = ''Neisseria gonorrhoeae'' | regnum = Бактэрыі | latin = Neisseria | author = [[Trevisan]] 1885 | wikispecies = Neisseria }} '''Нейсерыі''' (''Neisseria'') — [[біялагічны род|род]] бактэрый сямейства нейсерыевых. Уключае 8 відаў, якія жывуць у дыхаль...» 5237879 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Neisseria gonorrhoeae 02.png | image title | image descr = ''Neisseria gonorrhoeae'' | regnum = Бактэрыі | latin = Neisseria | author = [[Trevisan]] 1885 | wikispecies = Neisseria }} '''Нейсерыі''' (''Neisseria'') — [[біялагічны род|род]] бактэрый сямейства нейсерыевых. Уключае 8 відаў, якія жывуць у дыхальных шляхах [[млекакормячыя|млекакормячых]]. Найбольш пашыраныя і небяспечныя для [[чалавек]]а патагенныя віды: * {{bt-latbel|Neisseria gonorrhoeae|ганакок}} (узбуджальнік [[ганарэя|ганарэі]]) * {{bt-latbel|Neisseria meningitidis|менінгакок}} (узбуджальнік [[менінгіт]]у) Аэробныя або факультатыўна-анаэробныя кокі дыяметрам 0,1-0,6 мкм у выглядзе кававых зярнят, размешчаных парамі. Грамадмоўныя (афарбоўваюцца ў чырвоны колер). Размнажаюцца дзяленнем або пачкаваннем. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нейсерыі}} [[Катэгорыя:Грамадмоўныя бактэрыі]] k7sfia0xi8m9jdlvvndx5tanbqqumlu 5237880 5237879 2026-11-03T15:58:00Z JerzyKundrat 174 5237880 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Neisseria gonorrhoeae 02.png | image title | image descr = ''Neisseria gonorrhoeae'' | regnum = Бактэрыі | latin = Neisseria | author = [[Trevisan]] 1885 | wikispecies = Neisseria }} '''Нейсерыі''' (''Neisseria'') — [[біялагічны род|род]] бактэрый сямейства нейсерыевых. Уключае 8 відаў, якія жывуць у дыхальных шляхах [[млекакормячыя|млекакормячых]]. Найбольш пашыраныя і небяспечныя для [[чалавек]]а патагенныя віды: * {{bt-latbel|Neisseria gonorrhoeae|ганакок}} (узбуджальнік [[ганарэя|ганарэі]]) * {{bt-latbel|Neisseria meningitidis|менінгакок}} (узбуджальнік [[менінгіт]]у) Аэробныя або факультатыўна-анаэробныя кокі дыяметрам 0,1-0,6 мкм у выглядзе кававых зярнят, размешчаных парамі. Грамадмоўныя (афарбоўваюцца ў чырвоны колер). Размнажаюцца дзяленнем або пачкаваннем. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нейсерыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадмоўныя бактэрыі]] hdtkmbay4xqj92tg4u8bj3te95975rs 5237917 5237880 2026-11-03T17:43:48Z JerzyKundrat 174 пунктуацыя 5237917 wikitext text/x-wiki {{Таксон | image file = Neisseria gonorrhoeae 02.png | image title | image descr = ''Neisseria gonorrhoeae'' | regnum = Бактэрыі | latin = Neisseria | author = [[Trevisan]] 1885 | wikispecies = Neisseria }} '''Нейсерыі''' (''Neisseria'') — [[біялагічны род|род]] бактэрый сямейства нейсерыевых. Уключае 8 відаў, якія жывуць у дыхальных шляхах [[млекакормячыя|млекакормячых]]. Найбольш пашыраныя і небяспечныя для [[чалавек]]а патагенныя віды: * {{bt-latbel|Neisseria gonorrhoeae|ганакок}} (узбуджальнік [[ганарэя|ганарэі]]); * {{bt-latbel|Neisseria meningitidis|менінгакок}} (узбуджальнік [[менінгіт]]у). Аэробныя або факультатыўна-анаэробныя кокі дыяметрам 0,1-0,6 мкм у выглядзе кававых зярнят, размешчаных парамі. Грамадмоўныя (афарбоўваюцца ў чырвоны колер). Размнажаюцца дзяленнем або пачкаваннем. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нейсерыі}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Грамадмоўныя бактэрыі]] a2e3jm6x53nxugesq5cl34cpczoavxa 0 820451 5237894 2026-11-03T16:54:05Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Беларуска-ліванскія адносіны''' — дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Беларуссю]] і [[Ліван]]ам. Афіцыйна ўстаноўлены 21 сакавіка 1996 года. == Візіты і сустрэчы == У 1997—1998 гадах адбыўся абмен візітамі на ўзроўні міністраў замежных спраў, у 2001 годзе – пр...» 5237894 wikitext text/x-wiki '''Беларуска-ліванскія адносіны''' — дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Беларуссю]] і [[Ліван]]ам. Афіцыйна ўстаноўлены 21 сакавіка 1996 года. == Візіты і сустрэчы == У 1997—1998 гадах адбыўся абмен візітамі на ўзроўні міністраў замежных спраў, у 2001 годзе – прэм’ер-міністраў. У ліпені 2004 годзе [[Мінск]] наведаў ліванскі лідар [[Эміль Лахуд]], а ў лютым 2005 года ўжо ў [[Бейрут]] здзейсніў візіт [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]]. У верасні 2008 года і студзені 2010 года адбыліся візіты ў Беларусь міністра па справах моладзі і спорту Ліванскай Рэспублікі. У чэрвені 2009 года краіну наведаў старшыня Цэнтральнага банка Лівана. У чэрвені 2010 года Ліван наведаў міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]]. У лютым 2011 года ў Беларусь адбыўся візіт в. а. дзяржаўнага міністра Ліванскай Рэспублікі Аднана Касара і яго сустрэчы з міністрам замежных спраў Рэспублікі Беларусь і міністрам энергетыкі Рэспублікі Беларусь. У лютым 2025 года міністр замежных спраў Беларусі [[Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў|Максім Рыжанкоў]] наведаў з візітам Ліван<ref name="белта">[https://belta.by/president/view/vy-samyj-velikij-narod-pochemu-lukashenko-natselen-na-razvitie-otnoshenij-s-siriej-i-livanom-696982-2025/ "Вы самый великий народ". Почему Лукашенко нацелен на развитие отношений с Сирией и Ливаном]</ref>. == Сумесныя праекты == У студзені 2018 года адбылася цырымонія адкрыцця лівана-беларускага дзелавога савета, створанага на базе Федэрацыі гандлёва-прамысловых і сельскагаспадарчых палат. == Міратворчасць == У 2010—2023 гадах на тэрыторыі Лівана ў складзе місіі [[UNIFIL|ЮНІФІЛ]] дзейнічала [[група беларускіх міратворцаў у Ліване|група беларускіх міратворцаў]]<ref>[https://belta.by/society/view/belorusskie-mirotvortsy-iz-sostava-vremennyh-sil-oon-v-livane-vernulis-domoj-549190-2023/ Белорусские миротворцы из состава Временных сил ООН в Ливане вернулись домой] {{Wayback|url=https://belta.by/society/view/belorusskie-mirotvortsy-iz-sostava-vremennyh-sil-oon-v-livane-vernulis-domoj-549190-2023/ |date=20241202045917 }} // БЕЛТА, 9 февраля 2023</ref><ref>[https://www.mil.by/ru/military_policy/international/mir/ Миротворческая деятельность] {{Wayback|url=https://www.mil.by/ru/military_policy/international/mir/ |date=20210517162155 }} // Официальный сайт МО РБ</ref>. == Студэнцтва == Станам на 2025 год у Беларусі навучалася каля 600 ліванскіх студэнтаў. Большасць выпускнікоў пасля завяршэння вучобы вяртаюцца на радзіму для працы ў сферы аховы здароўя і аднаўлення сацыяльна-эканамічнай інфраструктуры Лівана<ref>[https://belarus-news.by/news/pravitelstvennaya-delegaciya-belarusi-pribyla-s-vizitom-v-livan Правительственная делегация Беларуси прибыла с визитом в Ливан]</ref>. == Рух «Хезбала»== [[ЗША]] і іх саюзнікі неаднаразова абвінавачвалі ўрад Рэспублікі Беларусь у пастаўках узбраенняў краінам, якія яны падазравалі ў супрацоўніцтве з тэрарыстамі<ref name="delfi">{{Cite web |url=https://m.delfi.lt/ru/abroad/article.php?id=28177123 |title=Оружейный бизнес Беларуси — легальный и «теневой» |access-date=2022-02-04 |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804141813/https://m.delfi.lt/ru/abroad/article.php?id=28177123 |url-status=live }}</ref>. Сярод такіх — ліванскі рух «[[Хезбала]]»<ref name="хезболла">{{Cite web |url=https://news.tut.by/politics/75552.html |title=Беларусь вновь обвинили в незаконных поставках оружия |access-date=2019-03-26 |archive-date=2021-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513202633/https://news.tut.by/politics/75552.html |url-status=dead }}</ref>. == Бежанства == З-за перыядычнага абвастрэння рэгіянальных канфліктаў на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] Беларусь часам становіцца транзітнай кропкай для асоб ліванскага паходжання. Меліся выпадкі, калі грамадзяне Лівана і члены змешаных ліванска-сірыйскіх семяў прыбывалі ў краіну з мэтай далейшага накіравання ў краіны [[ЕС|Еўрапейскага Саюза]]. Пры садзейнічанні [[беларускі Чырвоны Крыж|Беларускага Чырвонага Крыжа]] і [[МЗС РБ]] арганізуюцца праграмы па гуманітарным суправаджэнні і ўз’яднанні такіх сем’яў<ref>[https://minsknews.by/belarus-pomogla-vossoedinitsya-seme-livansko-sirijskih-bezhenczev/ От поставок техники до обучения кадров. Каковы перспективы сотрудничества Беларуси и Ливана]</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/belarus_podklyuchilas_k_vossoedineniyu_semi_livansko_siriyskikh_bezhentsev Беларусь подключилась к воссоединению семьи ливанско-сирийских беженцев]</ref>. У лістападзе 2021 года ўлады Лівана былі вымушаныя пад ціскам краін Захаду ўвесці жорсткія абмежаванні на вылет у Беларусь для грамадзян шэрагу блізкаўсходніх дзяржаў, каб спыніць паток [[міграцыйны крызіс на мяжы Беларусі|нелегальнай міграцыі праз Мінск]]<ref>[https://english.aawsat.com/home/article/3310866/lebanon-imposes-curbs-traveling-belarus Lebanon Imposes Curbs on Traveling to Belarus]</ref>. ==Прадстаўніцтвы == * Ганаровае консульства Беларусі ў Ліване (з чэрвеня 2002) * Ганаровае консульства Лівана ў Беларусі (з кастрычніка 2005) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://syria.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations_Lebanon/ Политические отношения Ливана и Беларуси] {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Ліван]][[Катэгорыя:Палітыка Лівана]] 4gl8fshpq3zbc9mdq6jh5u64ufwsg1e 5237963 5237894 2026-11-03T19:58:02Z Rotondus 11765 /* Рух «Хезбала» */ афармленне 5237963 wikitext text/x-wiki '''Беларуска-ліванскія адносіны''' — дыпламатычныя адносіны паміж [[Беларусь|Беларуссю]] і [[Ліван]]ам. Афіцыйна ўстаноўлены 21 сакавіка 1996 года. == Візіты і сустрэчы == У 1997—1998 гадах адбыўся абмен візітамі на ўзроўні міністраў замежных спраў, у 2001 годзе – прэм’ер-міністраў. У ліпені 2004 годзе [[Мінск]] наведаў ліванскі лідар [[Эміль Лахуд]], а ў лютым 2005 года ўжо ў [[Бейрут]] здзейсніў візіт [[Прэзідэнт Беларусі]] [[Аляксандр Лукашэнка]]. У верасні 2008 года і студзені 2010 года адбыліся візіты ў Беларусь міністра па справах моладзі і спорту Ліванскай Рэспублікі. У чэрвені 2009 года краіну наведаў старшыня Цэнтральнага банка Лівана. У чэрвені 2010 года Ліван наведаў міністр замежных спраў Рэспублікі Беларусь [[Сяргей Мікалаевіч Мартынаў|Сяргей Мартынаў]]. У лютым 2011 года ў Беларусь адбыўся візіт в. а. дзяржаўнага міністра Ліванскай Рэспублікі Аднана Касара і яго сустрэчы з міністрам замежных спраў Рэспублікі Беларусь і міністрам энергетыкі Рэспублікі Беларусь. У лютым 2025 года міністр замежных спраў Беларусі [[Максім Уладзіміравіч Рыжанкоў|Максім Рыжанкоў]] наведаў з візітам Ліван<ref name="белта">[https://belta.by/president/view/vy-samyj-velikij-narod-pochemu-lukashenko-natselen-na-razvitie-otnoshenij-s-siriej-i-livanom-696982-2025/ "Вы самый великий народ". Почему Лукашенко нацелен на развитие отношений с Сирией и Ливаном]</ref>. == Сумесныя праекты == У студзені 2018 года адбылася цырымонія адкрыцця лівана-беларускага дзелавога савета, створанага на базе Федэрацыі гандлёва-прамысловых і сельскагаспадарчых палат. == Міратворчасць == У 2010—2023 гадах на тэрыторыі Лівана ў складзе місіі [[UNIFIL|ЮНІФІЛ]] дзейнічала [[група беларускіх міратворцаў у Ліване|група беларускіх міратворцаў]]<ref>[https://belta.by/society/view/belorusskie-mirotvortsy-iz-sostava-vremennyh-sil-oon-v-livane-vernulis-domoj-549190-2023/ Белорусские миротворцы из состава Временных сил ООН в Ливане вернулись домой] {{Wayback|url=https://belta.by/society/view/belorusskie-mirotvortsy-iz-sostava-vremennyh-sil-oon-v-livane-vernulis-domoj-549190-2023/ |date=20241202045917 }} // БЕЛТА, 9 февраля 2023</ref><ref>[https://www.mil.by/ru/military_policy/international/mir/ Миротворческая деятельность] {{Wayback|url=https://www.mil.by/ru/military_policy/international/mir/ |date=20210517162155 }} // Официальный сайт МО РБ</ref>. == Студэнцтва == Станам на 2025 год у Беларусі навучалася каля 600 ліванскіх студэнтаў. Большасць выпускнікоў пасля завяршэння вучобы вяртаюцца на радзіму для працы ў сферы аховы здароўя і аднаўлення сацыяльна-эканамічнай інфраструктуры Лівана<ref>[https://belarus-news.by/news/pravitelstvennaya-delegaciya-belarusi-pribyla-s-vizitom-v-livan Правительственная делегация Беларуси прибыла с визитом в Ливан]</ref>. == Рух «Хезбала»== [[ЗША]] і іх саюзнікі неаднаразова абвінавачвалі ўрад Рэспублікі Беларусь у пастаўках узбраенняў краінам, якія яны падазравалі ў супрацоўніцтве з тэрарыстамі<ref name="delfi">{{Cite web |url=https://m.delfi.lt/ru/abroad/article.php?id=28177123 |title=Оружейный бизнес Беларуси — легальный и «теневой» |access-date=2022-02-04 |archive-date=2021-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210804141813/https://m.delfi.lt/ru/abroad/article.php?id=28177123 |url-status=live |work=[[Delfi]]}}</ref>. Сярод такіх — ліванскі рух «[[Хезбала]]»<ref name="хезболла">{{Cite web |url=https://news.tut.by/politics/75552.html |title=Беларусь вновь обвинили в незаконных поставках оружия |access-date=2019-03-26 |archive-date=2021-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513202633/https://news.tut.by/politics/75552.html |url-status=dead |work=[[TUT.BY]]}}</ref>. == Бежанства == З-за перыядычнага абвастрэння рэгіянальных канфліктаў на [[Блізкі Усход|Блізкім Усходзе]] Беларусь часам становіцца транзітнай кропкай для асоб ліванскага паходжання. Меліся выпадкі, калі грамадзяне Лівана і члены змешаных ліванска-сірыйскіх семяў прыбывалі ў краіну з мэтай далейшага накіравання ў краіны [[ЕС|Еўрапейскага Саюза]]. Пры садзейнічанні [[беларускі Чырвоны Крыж|Беларускага Чырвонага Крыжа]] і [[МЗС РБ]] арганізуюцца праграмы па гуманітарным суправаджэнні і ўз’яднанні такіх сем’яў<ref>[https://minsknews.by/belarus-pomogla-vossoedinitsya-seme-livansko-sirijskih-bezhenczev/ От поставок техники до обучения кадров. Каковы перспективы сотрудничества Беларуси и Ливана]</ref><ref>[https://news.by/news/obshchestvo/belarus_podklyuchilas_k_vossoedineniyu_semi_livansko_siriyskikh_bezhentsev Беларусь подключилась к воссоединению семьи ливанско-сирийских беженцев]</ref>. У лістападзе 2021 года ўлады Лівана былі вымушаныя пад ціскам краін Захаду ўвесці жорсткія абмежаванні на вылет у Беларусь для грамадзян шэрагу блізкаўсходніх дзяржаў, каб спыніць паток [[міграцыйны крызіс на мяжы Беларусі|нелегальнай міграцыі праз Мінск]]<ref>[https://english.aawsat.com/home/article/3310866/lebanon-imposes-curbs-traveling-belarus Lebanon Imposes Curbs on Traveling to Belarus]</ref>. ==Прадстаўніцтвы == * Ганаровае консульства Беларусі ў Ліване (з чэрвеня 2002) * Ганаровае консульства Лівана ў Беларусі (з кастрычніка 2005) == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == * [https://syria.mfa.gov.by/ru/bilateral_relations_Lebanon/ Политические отношения Ливана и Беларуси] {{Міжнародныя адносіны Беларусі}} [[Катэгорыя:Двухбаковыя адносіны Беларусі|Ліван]][[Катэгорыя:Палітыка Лівана]] agytkq2lurhvgbjpt2damw60iyuibll 0 820452 5237907 2026-11-03T17:19:36Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Нектрыя]] 5237907 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нектрыя]] 7yok8kzsw7qfb19yugw2wzyjdxl3zs5 0 820453 5237908 2026-11-03T17:26:24Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Таксон | regnum = Грыбы | image file = Nectriasp.jpg | image descr = ''Nectria'' sp. | rang = Род | latin = Nectria | author = ([[Elias Magnus Fries|Fr.]]) Fr. (1849) | typus = ''[[Nectria cinnabarina]]'' | type_species_authority = ([[Heinrich Julius Tode|Tode]]) Fr. (1849) | syn = ''Ephedrosphaera'' <small>[[Barthélemy Charles Joseph Dumortier|Dumort.]] (1822)</small><br /> ''Chilonectria'' <small>Sacc. (1878)</small><br /> ''Nectria'' subg...» 5237908 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Грыбы | image file = Nectriasp.jpg | image descr = ''Nectria'' sp. | rang = Род | latin = Nectria | author = ([[Elias Magnus Fries|Fr.]]) Fr. (1849) | typus = ''[[Nectria cinnabarina]]'' | type_species_authority = ([[Heinrich Julius Tode|Tode]]) Fr. (1849) | syn = ''Ephedrosphaera'' <small>[[Barthélemy Charles Joseph Dumortier|Dumort.]] (1822)</small><br /> ''Chilonectria'' <small>Sacc. (1878)</small><br /> ''Nectria'' subgen. ''Aponectria'' <small>[[Pier Andrea Saccardo|Sacc.]] (1878)</small><br /> ''Megalonectria'' <small>Speg. (1881)</small><br /> ''Aponectria'' <small>(Sacc.) Sacc. (1883)</small><br /> ''Stilbonectria'' <small>[[Petter Karsten|P.Karst]]. (1889)</small><br /> ''Allantonectria'' <small>[[Franklin Sumner Earle|Earle]] (1901)</small><br /> ''Creonectria'' <small>[[Fred Jay Seaver|Seaver]] (1909)</small><br /> ''Rhodothrix'' <small>[[Edvard August Vainio|Vain.]] (1921)</small><br /> ''Styloletendraea'' <small>[[Josef Karl Weese|Weese]] (1924)</small><br /> ''Ochraceospora'' <small>Fiore (1930)</small> }} '''Нектрыя''' (''Nectria'') — {{пішу}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нектрыя}} [[Катэгорыя:Гіпакрэяльныя]] 54bt26ehu4flri8unmn6694fd0876up 5237912 5237908 2026-11-03T17:36:01Z JerzyKundrat 174 5237912 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Грыбы | image file = Nectriasp.jpg | image descr = ''Nectria'' sp. | rang = Род | latin = Nectria | author = ([[Elias Magnus Fries|Fr.]]) Fr. (1849) | typus = ''[[Nectria cinnabarina]]'' | type_species_authority = ([[Heinrich Julius Tode|Tode]]) Fr. (1849) | syn = ''Ephedrosphaera'' <small>[[Barthélemy Charles Joseph Dumortier|Dumort.]] (1822)</small><br /> ''Chilonectria'' <small>Sacc. (1878)</small><br /> ''Nectria'' subgen. ''Aponectria'' <small>[[Pier Andrea Saccardo|Sacc.]] (1878)</small><br /> ''Megalonectria'' <small>Speg. (1881)</small><br /> ''Aponectria'' <small>(Sacc.) Sacc. (1883)</small><br /> ''Stilbonectria'' <small>[[Petter Karsten|P.Karst]]. (1889)</small><br /> ''Allantonectria'' <small>[[Franklin Sumner Earle|Earle]] (1901)</small><br /> ''Creonectria'' <small>[[Fred Jay Seaver|Seaver]] (1909)</small><br /> ''Rhodothrix'' <small>[[Edvard August Vainio|Vain.]] (1921)</small><br /> ''Styloletendraea'' <small>[[Josef Karl Weese|Weese]] (1924)</small><br /> ''Ochraceospora'' <small>Fiore (1930)</small> }} '''Нектрыя''' (''Nectria'') — [[род, біялогія|род]] сумчатых грыбоў сямейства нектрыевых. У цяперашні час да роду адносяць каля 30 відаў. Касмапаліты, пашыраны ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы. [[Сапратрофы]] і ранныя паразіты дрэў і кустоў. {{пішу}} == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нектрыя}} [[Катэгорыя:Гіпакрэяльныя]] muee4hfkzrbswycs8d3w65dtpzuxzjn 5237939 5237912 2026-11-03T18:56:09Z JerzyKundrat 174 5237939 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Грыбы | image file = Nectriasp.jpg | image descr = ''Nectria'' sp. | rang = Род | latin = Nectria | author = ([[Elias Magnus Fries|Fr.]]) Fr. (1849) | typus = ''[[Nectria cinnabarina]]'' | type_species_authority = ([[Heinrich Julius Tode|Tode]]) Fr. (1849) | syn = ''Ephedrosphaera'' <small>[[Barthélemy Charles Joseph Dumortier|Dumort.]] (1822)</small><br /> ''Chilonectria'' <small>Sacc. (1878)</small><br /> ''Nectria'' subgen. ''Aponectria'' <small>[[Pier Andrea Saccardo|Sacc.]] (1878)</small><br /> ''Megalonectria'' <small>Speg. (1881)</small><br /> ''Aponectria'' <small>(Sacc.) Sacc. (1883)</small><br /> ''Stilbonectria'' <small>[[Petter Karsten|P.Karst]]. (1889)</small><br /> ''Allantonectria'' <small>[[Franklin Sumner Earle|Earle]] (1901)</small><br /> ''Creonectria'' <small>[[Fred Jay Seaver|Seaver]] (1909)</small><br /> ''Rhodothrix'' <small>[[Edvard August Vainio|Vain.]] (1921)</small><br /> ''Styloletendraea'' <small>[[Josef Karl Weese|Weese]] (1924)</small><br /> ''Ochraceospora'' <small>Fiore (1930)</small> }} '''Нектрыя''' (''Nectria'') — [[род, біялогія|род]] сумчатых грыбоў сямейства нектрыевых. У цяперашні час да роду адносяць каля 30 відаў. Касмапаліты, пашыраны ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы. [[Сапратрофы]] і ранныя паразіты дрэў і кустоў. Пладовыя целы (перытэцыі) адзіночныя ці групамі, на субстраце або на падушачкападобных стромах, радзей на спляценні гіфаў, воскападобныя, мясістыя, жаўтаватыя, аранжавыя ці цагельнага колеру, з узростам цямнеюць. Сумкі цыліндрычна-булавападобныя з парафізамі ці без іх. Споры двухклетачныя, авальныя, эліпсоідныя, яйца- ці верацёнападобныя, бясколерныя, чырванаватыя, бледна-ружовыя ці карычняватыя. Канідыяльныя стадыі — грыбы з родаў [[фузарый]], [[туберкулярыя]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нектрыя}} [[Катэгорыя:Гіпакрэяльныя]] czu4fnt8968zix2d9rlnrsckk4k44oa 5237948 5237939 2026-11-03T19:32:33Z JerzyKundrat 174 5237948 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Грыбы | image file = Nectriasp.jpg | image descr = ''Nectria'' sp. | rang = Род | latin = Nectria | author = ([[Elias Magnus Fries|Fr.]]) Fr. (1849) | typus = ''[[Nectria cinnabarina]]'' | type_species_authority = ([[Heinrich Julius Tode|Tode]]) Fr. (1849) | syn = ''Ephedrosphaera'' <small>[[Barthélemy Charles Joseph Dumortier|Dumort.]] (1822)</small><br /> ''Chilonectria'' <small>Sacc. (1878)</small><br /> ''Nectria'' subgen. ''Aponectria'' <small>[[Pier Andrea Saccardo|Sacc.]] (1878)</small><br /> ''Megalonectria'' <small>Speg. (1881)</small><br /> ''Aponectria'' <small>(Sacc.) Sacc. (1883)</small><br /> ''Stilbonectria'' <small>[[Petter Karsten|P.Karst]]. (1889)</small><br /> ''Allantonectria'' <small>[[Franklin Sumner Earle|Earle]] (1901)</small><br /> ''Creonectria'' <small>[[Fred Jay Seaver|Seaver]] (1909)</small><br /> ''Rhodothrix'' <small>[[Edvard August Vainio|Vain.]] (1921)</small><br /> ''Styloletendraea'' <small>[[Josef Karl Weese|Weese]] (1924)</small><br /> ''Ochraceospora'' <small>Fiore (1930)</small> }} '''Нектрыя''' (''Nectria'') — [[род, біялогія|род]] сумчатых грыбоў сямейства нектрыевых. Развіццё ўключае дзве стадыі — бясполую (канідыяльную) і палавую (сумчатую). У цяперашні час да роду адносяць каля 30 відаў. Касмапаліты, пашыраны ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы. [[Сапратрофы]] і ранныя паразіты дрэў і кустоў. Выклікаюць засыханне і адміранне парасткаў. == Канідыяльная стадыя == {{bt-bellat|Туберкулярыя|Tubercularia}} раней разглядалася як самастойны род недасканалых грыбоў. Спараложы бародаўчатыя, сядзячыя або на тонкай ножцы, адзіночныя і групавыя, акруглыя, шчыльныя, буйныя, пераважна чырванаватыя. Канідыяносцы простыя, часам разгалінаваныя або з кароткімі бакавымі вырастамі. Канідыі аднаклетачныя, цыліндрычныя, яйца- ці шарападобныя, сабраныя ў ланцужкі, бясколерныя. == Сумчатая стадыя == Пладовыя целы (перытэцыі) адзіночныя ці групамі, на субстраце або на падушачкападобных стромах, радзей на спляценні гіфаў, воскападобныя, мясістыя, жаўтаватыя, аранжавыя ці цагельнага колеру, з узростам цямнеюць. Сумкі цыліндрычна-булавападобныя з парафізамі ці без іх. Споры двухклетачныя, авальныя, эліпсоідныя, яйца- ці верацёнападобныя, бясколерныя, чырванаватыя, бледна-ружовыя ці карычняватыя. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нектрыя}} * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Туберкулярыя|[[М. А. Лемяза]]}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гіпакрэяльныя]] ako3p46s5lswrzc71kfo4yneq5zivsn 5237953 5237948 2026-11-03T19:42:05Z JerzyKundrat 174 5237953 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Грыбы | image file = Nectriasp.jpg | image descr = ''Nectria'' sp. | rang = Род | latin = Nectria | author = ([[Elias Magnus Fries|Fr.]]) Fr. (1849) | typus = ''[[Nectria cinnabarina]]'' | type_species_authority = ([[Heinrich Julius Tode|Tode]]) Fr. (1849) | syn = ''Ephedrosphaera'' <small>[[Barthélemy Charles Joseph Dumortier|Dumort.]] (1822)</small><br /> ''Chilonectria'' <small>Sacc. (1878)</small><br /> ''Nectria'' subgen. ''Aponectria'' <small>[[Pier Andrea Saccardo|Sacc.]] (1878)</small><br /> ''Megalonectria'' <small>Speg. (1881)</small><br /> ''Aponectria'' <small>(Sacc.) Sacc. (1883)</small><br /> ''Stilbonectria'' <small>[[Petter Karsten|P.Karst]]. (1889)</small><br /> ''Allantonectria'' <small>[[Franklin Sumner Earle|Earle]] (1901)</small><br /> ''Creonectria'' <small>[[Fred Jay Seaver|Seaver]] (1909)</small><br /> ''Rhodothrix'' <small>[[Edvard August Vainio|Vain.]] (1921)</small><br /> ''Styloletendraea'' <small>[[Josef Karl Weese|Weese]] (1924)</small><br /> ''Ochraceospora'' <small>Fiore (1930)</small> }} '''Нектрыя''' (''Nectria'') — [[род, біялогія|род]] грыбоў сямейства нектрыевых. Развіццё ўключае дзве стадыі — бясполую (канідыяльную) і палавую (сумчатую). У цяперашні час да роду адносяць каля 30 відаў. Касмапаліты, пашыраны ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы. [[Сапратрофы]] і ранныя паразіты дрэў і кустоў. Выклікаюць засыханне і адміранне парасткаў. == Канідыяльная стадыя == {{bt-bellat|Туберкулярыя|Tubercularia}} раней разглядалася як самастойны род недасканалых грыбоў. Спараложы бародаўчатыя, сядзячыя або на тонкай ножцы, адзіночныя і групавыя, акруглыя, шчыльныя, буйныя, пераважна чырванаватыя. Канідыяносцы простыя, часам разгалінаваныя або з кароткімі бакавымі вырастамі. Канідыі аднаклетачныя, цыліндрычныя, яйца- ці шарападобныя, сабраныя ў ланцужкі, бясколерныя. == Сумчатая стадыя == Пладовыя целы (перытэцыі) адзіночныя ці групамі, на субстраце або на падушачкападобных стромах, радзей на спляценні гіфаў, воскападобныя, мясістыя, жаўтаватыя, аранжавыя ці цагельнага колеру, з узростам цямнеюць. Сумкі цыліндрычна-булавападобныя з парафізамі ці без іх. Споры двухклетачныя, авальныя, эліпсоідныя, яйца- ці верацёнападобныя, бясколерныя, чырванаватыя, бледна-ружовыя ці карычняватыя. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нектрыя}} * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Туберкулярыя|[[М. А. Лемяза]]}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гіпакрэяльныя]] 4hhelww57h0ftljgc9t95agigng045o 5237964 5237953 2026-11-03T19:59:39Z JerzyKundrat 174 5237964 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Грыбы | image file = Auf_toten_Baumästen1.jpg | image descr = [[Нектрыя кінаварна-чырвоная]] | rang = Род | latin = Nectria | author = ([[Elias Magnus Fries|Fr.]]) Fr. (1849) | typus = ''[[Nectria cinnabarina]]'' | type_species_authority = ([[Heinrich Julius Tode|Tode]]) Fr. (1849) | syn = ''Ephedrosphaera'' <small>[[Barthélemy Charles Joseph Dumortier|Dumort.]] (1822)</small><br /> ''Chilonectria'' <small>Sacc. (1878)</small><br /> ''Nectria'' subgen. ''Aponectria'' <small>[[Pier Andrea Saccardo|Sacc.]] (1878)</small><br /> ''Megalonectria'' <small>Speg. (1881)</small><br /> ''Aponectria'' <small>(Sacc.) Sacc. (1883)</small><br /> ''Stilbonectria'' <small>[[Petter Karsten|P.Karst]]. (1889)</small><br /> ''Allantonectria'' <small>[[Franklin Sumner Earle|Earle]] (1901)</small><br /> ''Creonectria'' <small>[[Fred Jay Seaver|Seaver]] (1909)</small><br /> ''Rhodothrix'' <small>[[Edvard August Vainio|Vain.]] (1921)</small><br /> ''Styloletendraea'' <small>[[Josef Karl Weese|Weese]] (1924)</small><br /> ''Ochraceospora'' <small>Fiore (1930)</small> }} '''Нектрыя''' (''Nectria'') — [[род, біялогія|род]] грыбоў сямейства нектрыевых. Развіццё ўключае дзве стадыі — бясполую (канідыяльную) і палавую (сумчатую). У цяперашні час да роду адносяць каля 30 відаў. Касмапаліты, пашыраны ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы. [[Сапратрофы]] і ранныя паразіты дрэў і кустоў. Выклікаюць засыханне і адміранне парасткаў. == Канідыяльная стадыя == {{bt-bellat|Туберкулярыя|Tubercularia}} раней разглядалася як самастойны род недасканалых грыбоў. Спараложы бародаўчатыя, сядзячыя або на тонкай ножцы, адзіночныя і групавыя, акруглыя, шчыльныя, буйныя, пераважна чырванаватыя. Канідыяносцы простыя, часам разгалінаваныя або з кароткімі бакавымі вырастамі. Канідыі аднаклетачныя, цыліндрычныя, яйца- ці шарападобныя, сабраныя ў ланцужкі, бясколерныя. == Сумчатая стадыя == [[Файл:Nectriasp.jpg|thumb|left|Сумчатая стадыя ''Nectria'']] Пладовыя целы (перытэцыі) адзіночныя ці групамі, на субстраце або на падушачкападобных стромах, радзей на спляценні гіфаў, воскападобныя, мясістыя, жаўтаватыя, аранжавыя ці цагельнага колеру, з узростам цямнеюць. Сумкі цыліндрычна-булавападобныя з парафізамі ці без іх. Споры двухклетачныя, авальныя, эліпсоідныя, яйца- ці верацёнападобныя, бясколерныя, чырванаватыя, бледна-ружовыя ці карычняватыя. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нектрыя}} * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Туберкулярыя|[[М. А. Лемяза]]}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гіпакрэяльныя]] iilsfppvv6o6cvhwr9y63ncmlqwg464 5237966 5237964 2026-11-03T20:04:33Z JerzyKundrat 174 5237966 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Грыбы | image file = Auf_toten_Baumästen1.jpg | image descr = [[Нектрыя кінаварна-чырвоная]] | rang = Род | latin = Nectria | author = ([[Elias Magnus Fries|Fr.]]) Fr. (1849) | typus = ''[[Nectria cinnabarina]]'' | type_species_authority = ([[Heinrich Julius Tode|Tode]]) Fr. (1849) | syn = ''Ephedrosphaera'' <small>[[Barthélemy Charles Joseph Dumortier|Dumort.]] (1822)</small><br /> ''Chilonectria'' <small>Sacc. (1878)</small><br /> ''Nectria'' subgen. ''Aponectria'' <small>[[Pier Andrea Saccardo|Sacc.]] (1878)</small><br /> ''Megalonectria'' <small>Speg. (1881)</small><br /> ''Aponectria'' <small>(Sacc.) Sacc. (1883)</small><br /> ''Stilbonectria'' <small>[[Petter Karsten|P.Karst]]. (1889)</small><br /> ''Allantonectria'' <small>[[Franklin Sumner Earle|Earle]] (1901)</small><br /> ''Creonectria'' <small>[[Fred Jay Seaver|Seaver]] (1909)</small><br /> ''Rhodothrix'' <small>[[Edvard August Vainio|Vain.]] (1921)</small><br /> ''Styloletendraea'' <small>[[Josef Karl Weese|Weese]] (1924)</small><br /> ''Ochraceospora'' <small>Fiore (1930)</small> }} '''Нектрыя''' (''Nectria'') — [[род, біялогія|род]] грыбоў сямейства нектрыевых. Развіццё ўключае дзве стадыі — бясполую (канідыяльную) і палавую (сумчатую). Гэта выклікала блытаніну ў [[таксаномія (біялогія)|таксаноміі]]. У цяперашні час да роду адносяць каля 30 відаў. Касмапаліты, пашыраны ў Еўразіі і Паўночнай Амерыцы. [[Сапратрофы]] і ранныя паразіты дрэў і кустоў. Выклікаюць засыханне і адміранне парасткаў. == Канідыяльная стадыя == {{bt-bellat|Туберкулярыя|Tubercularia}} раней разглядалася як самастойны род недасканалых грыбоў. Спараложы бародаўчатыя, сядзячыя або на тонкай ножцы, адзіночныя і групавыя, акруглыя, шчыльныя, буйныя, пераважна чырванаватыя. Канідыяносцы простыя, часам разгалінаваныя або з кароткімі бакавымі вырастамі. Канідыі аднаклетачныя, цыліндрычныя, яйца- ці шарападобныя, сабраныя ў ланцужкі, бясколерныя. == Сумчатая стадыя == [[Файл:Nectriasp.jpg|thumb|left|Сумчатая стадыя ''Nectria'']] Пладовыя целы (перытэцыі) адзіночныя ці групамі, на субстраце або на падушачкападобных стромах, радзей на спляценні гіфаў, воскападобныя, мясістыя, жаўтаватыя, аранжавыя ці цагельнага колеру, з узростам цямнеюць. Сумкі цыліндрычна-булавападобныя з парафізамі ці без іх. Споры двухклетачныя, авальныя, эліпсоідныя, яйца- ці верацёнападобныя, бясколерныя, чырванаватыя, бледна-ружовыя ці карычняватыя. == Літаратура == * {{Крыніцы/ЭПБ|4|Нектрыя}} * {{Крыніцы/ЭПБ|5|Туберкулярыя|[[М. А. Лемяза]]}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Гіпакрэяльныя]] ihkcq3hr8h1tcq5k73fd8ojo5m82i0u 0 820454 5237913 2026-11-03T17:39:24Z DBatura 73587 Новая старонка: «Увечары [[2 лістапада]] [[2026]] года ў сяле [[Пэтрапаўліўска Баршчагіўка]] пад [[Кіеў|Кіевам]] адбыліся масавыя беспарадкі і сутыкненні. Напярэдадні невядомы (як мяркуецца, адзін з вязняў таемнай катавальні) здолеў перадаць на волю відэа са склепа, і мясцовыя...» 5237913 wikitext text/x-wiki Увечары [[2 лістапада]] [[2026]] года ў сяле [[Пэтрапаўліўска Баршчагіўка]] пад [[Кіеў|Кіевам]] адбыліся масавыя беспарадкі і сутыкненні. Напярэдадні невядомы (як мяркуецца, адзін з вязняў таемнай катавальні) здолеў перадаць на волю відэа са склепа, і мясцовыя жыхары выклікалі прыватную хуткую дапамогу. Медыкаў сустрэлі ўзброеныя мужчыны, якія не пусцілі і ўнутр. Але лекары не з’ехалі, а сталі патрабаваць дапусціць іх да мужчын, якіх незаконна ўтрымлівалі ў падвале. Стала вядома, што адзін чалавек унутры дома загінуў. На месца прыехала паліцыя, і заявіла, што ўнутры знаходзіцца «''ўсяго адзін дэзерцір, які самавольна пакінуў часць''». Намеснік начальніка абласной паліцыі назваў дом ваенным аб'ектам і запэўніваў прысутных, што пацярпелых няма. Натоўп, які сабраўся, уладам не паверыў, пачаліся беспарадкі. Мясцовыя жыхары закідалі камянямі аўтобус, на якім прыехалі праваахоўнікі. Спрабавалі штурмаваць злапомны дом, у адказ - воблака газу і пены. Нарэшце медыка пусцілі ўнутр. Яна выйшла з канкрэтнымі лічбамі: у падвале як мінімум 25—30 мужчын, што самі не разумелі, у якім статусе сядзяць. Чацвярых чалавек забралі ў бальніцу, аднаго прыйшлося весці да машыны пад рукі. Пазней на месца прыехаў асабіста камандуючы Нацгвардыяй генерал Аляксандр Піўненка. І заявіў, што ўсе шпіталізаваныя «''злоўленыя пасля самавольнага пакідання часці і вернутыя ў падраздзяленні''»<ref>[https://www.kp.ru/daily/277829.4/5323609/]</ref> Сітуацыя тым часам напалілася. Сілавікі не вытрымалі напору і адкрылі агонь у паветра. Відавочцы паведамлялі аб разгромленых службовых аўтамабілях і блакаванні аўтобуса з вайскоўцамі. На месца здарэння для заспакаення сітуацыі прыбывалі прадстаўнікі ўлады. Служба бяспекі Украіны пакуль ідэнтыфікавала каля 100 актыўных удзельнікаў сутыкненняў. Праваахоўнікі заклікалі жыхароў не «''паддавацца на правакацыі і арыентавацца выключна на афіцыйныя справаздачы кампетэнтных органаў''». Дзяржаўнае бюро расследаванняў адкрыла крымінальную вытворчасць па факце магчымага перавышэння службовых паўнамоцтваў нацгвардзейцамі. <ref>[https://news.zerkalo.io/world/139740.html]</ref><ref>[https://news.liga.net/politics/news/besporyadki-v-petropavlovskoi-borshtagovke-gbr-rassleduet-prevyshenie-polnomochii]</ref><ref>[https://www.pravda.com.ua/rus/news/2026/11/03/8061002/]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Лістапад 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 2 лістапада]][[Катэгорыя:Пратэсты 2026 года]] 8ebwueg3syubrmfrva120hx6dciubym 5237915 5237913 2026-11-03T17:42:16Z DBatura 73587 5237915 wikitext text/x-wiki Увечары [[2 лістапада]] [[2026]] года ў сяле [[Пэтрапаўліўска Баршчагіўка]] пад [[Кіеў|Кіевам]] адбыліся масавыя беспарадкі і сутыкненні. Напярэдадні невядомы (як мяркуецца, адзін з вязняў таемнай турмы [[Нацыянальная гвардыя Украіны|Нацыянальнай гвардыі]]) здолеў перадаць на волю відэа, і мясцовыя жыхары выклікалі прыватную хуткую дапамогу. Медыкаў сустрэлі ўзброеныя мужчыны, якія не пусцілі ўнутр. Але лекары не з’ехалі, а сталі патрабаваць дапусціць іх да мужчын, якіх незаконна ўтрымлівалі. Паведамлялася, што адзін чалавек унутры дома загінуў. На месца прыехала паліцыя, і заявіла, што ўнутры знаходзіцца «''ўсяго адзін дэзерцір, які самавольна пакінуў часць''». Намеснік начальніка абласной паліцыі назваў дом ваенным аб’ектам і запэўніваў прысутных, што пацярпелых няма. Натоўп, які сабраўся, уладам не паверыў, пачаліся беспарадкі. Мясцовыя жыхары закідалі камянямі аўтобус, на якім прыехалі праваахоўнікі. Нарэшце медыка пусцілі ўнутр. Яна заявіла, што ў падвале дома як мінімум 25—30 мужчын, якія самі не разумелі, у якім статусе сядзяць. Чацвярых чалавек забралі ў бальніцу, аднаго прыйшлося весці да машыны пад рукі. Пазней на месца прыехаў асабіста камандуючы Нацгвардыяй генерал Аляксандр Піўненка. Ён заявіў, што ўсе шпіталізаваныя «''злоўленыя пасля самавольнага пакідання часці і вернутыя ў падраздзяленні''»<ref>[https://www.kp.ru/daily/277829.4/5323609/]</ref> Сітуацыя тым часам напалілася. [[Сілавікі]] не вытрымалі напору і адкрылі агонь у паветра. Відавочцы паведамлялі аб разгромленых службовых аўтамабілях і блакаванні аўтобуса з вайскоўцамі. На месца здарэння для заспакаення сітуацыі прыбывалі прадстаўнікі ўлады. [[Служба бяспекі Украіны]] ідэнтыфікавала каля 100 актыўных удзельнікаў сутыкненняў. Праваахоўнікі заклікалі жыхароў не «''паддавацца на правакацыі і арыентавацца выключна на афіцыйныя справаздачы кампетэнтных органаў''». Дзяржаўнае бюро расследаванняў адкрыла крымінальную вытворчасць па факце магчымага перавышэння службовых паўнамоцтваў нацгвардзейцамі. <ref>[https://news.zerkalo.io/world/139740.html]</ref><ref>[https://news.liga.net/politics/news/besporyadki-v-petropavlovskoi-borshtagovke-gbr-rassleduet-prevyshenie-polnomochii]</ref><ref>[https://www.pravda.com.ua/rus/news/2026/11/03/8061002/]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Лістапад 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 2 лістапада]][[Катэгорыя:Пратэсты 2026 года]] 3odveq6ed3wxljl2ltqsbeyintwhzom 5237916 5237915 2026-11-03T17:43:24Z DBatura 73587 5237916 wikitext text/x-wiki Увечары [[2 лістапада]] [[2026]] года ў сяле [[Пэтрапаўліўска Баршчагіўка]] пад [[Кіеў|Кіевам]] адбыліся масавыя беспарадкі і сутыкненні. Напярэдадні невядомы (як мяркуецца, адзін з вязняў таемнай турмы [[Нацыянальная гвардыя Украіны|Нацыянальнай гвардыі]]) здолеў перадаць на волю відэа, і мясцовыя жыхары выклікалі прыватную хуткую дапамогу. Медыкаў сустрэлі ўзброеныя мужчыны, якія не пусцілі ўнутр. Але лекары не з’ехалі, а сталі патрабаваць дапусціць іх да мужчын, якіх незаконна ўтрымлівалі. Паведамлялася, што адзін чалавек унутры дома загінуў. На месца прыехала паліцыя, і заявіла, што ўнутры знаходзіцца «''ўсяго адзін дэзерцір, які самавольна пакінуў часць''». Намеснік начальніка абласной паліцыі назваў дом ваенным аб’ектам і запэўніваў прысутных, што пацярпелых няма. Натоўп, які сабраўся, уладам не паверыў, пачаліся беспарадкі. Мясцовыя жыхары закідалі камянямі аўтобус, на якім прыехалі праваахоўнікі. Нарэшце медыка пусцілі ўнутр. Яна заявіла, што ў падвале дома як мінімум 25—30 мужчын, якія самі не разумелі, у якім статусе сядзяць. Чацвярых чалавек забралі ў бальніцу, аднаго прыйшлося весці да машыны пад рукі. Пазней на месца прыехаў асабіста камандуючы Нацгвардыяй генерал Аляксандр Піўненка. Ён заявіў, што ўсе шпіталізаваныя «''злоўленыя пасля самавольнага пакідання часці і вернутыя ў падраздзяленні''»<ref>[https://www.kp.ru/daily/277829.4/5323609/]</ref>. Сітуацыя тым часам напалілася. [[Сілавікі]] не вытрымалі напору і адкрылі агонь у паветра. Відавочцы паведамлялі аб разгромленых службовых аўтамабілях і блакаванні аўтобуса з вайскоўцамі. На месца здарэння для заспакаення сітуацыі прыбывалі прадстаўнікі ўлады. [[Служба бяспекі Украіны]] ідэнтыфікавала каля 100 актыўных удзельнікаў сутыкненняў. Праваахоўнікі заклікалі жыхароў не «''паддавацца на правакацыі і арыентавацца выключна на афіцыйныя справаздачы кампетэнтных органаў''». Дзяржаўнае бюро расследаванняў адкрыла крымінальную вытворчасць па факце магчымага перавышэння службовых паўнамоцтваў нацгвардзейцамі. <ref>[https://news.zerkalo.io/world/139740.html]</ref><ref>[https://news.liga.net/politics/news/besporyadki-v-petropavlovskoi-borshtagovke-gbr-rassleduet-prevyshenie-polnomochii]</ref><ref>[https://www.pravda.com.ua/rus/news/2026/11/03/8061002/]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Лістапад 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 2 лістапада]][[Катэгорыя:Пратэсты 2026 года]] c1mvf3uvajs5y70lza7isfdc76ih9vd 5237919 5237916 2026-11-03T17:44:11Z DBatura 73587 5237919 wikitext text/x-wiki Увечары [[2 лістапада]] [[2026]] года ў сяле [[Пэтрапаўліўска Баршчагіўка]] пад [[Кіеў|Кіевам]] адбыліся масавыя беспарадкі і сутыкненні. Напярэдадні невядомы (як мяркуецца, адзін з вязняў таемнай турмы [[Нацыянальная гвардыя Украіны|Нацыянальнай гвардыі]]) здолеў перадаць на волю відэа, і мясцовыя жыхары выклікалі прыватную хуткую дапамогу. Медыкаў сустрэлі ўзброеныя мужчыны, якія не пусцілі ўнутр. Але лекары не з’ехалі, а сталі патрабаваць дапусціць іх да мужчын, якіх незаконна ўтрымлівалі. Паведамлялася, што адзін чалавек унутры дома загінуў. На месца прыехала паліцыя, і заявіла, што ўнутры знаходзіцца «''ўсяго адзін дэзерцір, які самавольна пакінуў часць''». Намеснік начальніка абласной паліцыі назваў дом ваенным аб’ектам і запэўніваў прысутных, што пацярпелых няма. Натоўп, які сабраўся, уладам не паверыў, пачаліся беспарадкі. Мясцовыя жыхары закідалі камянямі аўтобус, на якім прыехалі праваахоўнікі. Нарэшце медыка пусцілі ўнутр. Яна заявіла, што ў падвале дома як мінімум 25—30 мужчын, якія самі не разумелі, у якім статусе сядзяць. Чацвярых чалавек забралі ў бальніцу, аднаго прыйшлося весці да машыны пад рукі. Пазней на месца прыехаў асабіста камандуючы Нацгвардыяй генерал Аляксандр Піўненка. Ён заявіў, што ўсе шпіталізаваныя «''злоўленыя пасля самавольнага пакідання часці і вернутыя ў падраздзяленні''»<ref>[https://www.kp.ru/daily/277829.4/5323609/]</ref>. Сітуацыя тым часам напалілася. [[Сілавікі]] не вытрымалі напору і адкрылі агонь у паветра. Відавочцы паведамлялі аб разгромленых службовых аўтамабілях і блакаванні аўтобуса з вайскоўцамі. На месца здарэння для заспакаення сітуацыі прыбывалі прадстаўнікі ўлады. [[Служба бяспекі Украіны]] ідэнтыфікавала каля 100 актыўных удзельнікаў сутыкненняў. Праваахоўнікі заклікалі жыхароў не «''паддавацца на правакацыі і арыентавацца выключна на афіцыйныя справаздачы кампетэнтных органаў''». Дзяржаўнае бюро расследаванняў адкрыла крымінальную вытворчасць па факце магчымага перавышэння службовых паўнамоцтваў нацгвардзейцамі<ref>[https://news.zerkalo.io/world/139740.html]</ref><ref>[https://news.liga.net/politics/news/besporyadki-v-petropavlovskoi-borshtagovke-gbr-rassleduet-prevyshenie-polnomochii]</ref><ref>[https://www.pravda.com.ua/rus/news/2026/11/03/8061002/]</ref>. == Крыніцы == {{крыніцы}} [[Катэгорыя:2026 год ва Украіне]][[Катэгорыя:Лістапад 2026 года]][[Катэгорыя:Падзеі 2 лістапада]][[Катэгорыя:Пратэсты 2026 года]] g638plcxtbath7b7w8uby7nvsxg1hvw 0 820455 5237927 2026-11-03T18:32:59Z DBatura 73587 Новая старонка: «'''Карэйцы ў Беларусі''' — дыяспара карэйцаў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. На 2019 год складала 400 чалавек. == Гісторыя == Гісторыя беларускіх карэйцаў бярэ свой пачатак у канцы 1930-х — пачатку 1940-х гадоў, калі ў [[БССР]] на пастаяннае месца жыхарства прыех...» 5237927 wikitext text/x-wiki '''Карэйцы ў Беларусі''' — дыяспара карэйцаў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. На 2019 год складала 400 чалавек. == Гісторыя == Гісторыя беларускіх карэйцаў бярэ свой пачатак у канцы 1930-х — пачатку 1940-х гадоў, калі ў [[БССР]] на пастаяннае месца жыхарства прыехалі некалькі карэйскіх сем’яў. Значная колькасць карэйцаў прыбылі ў Беларусь у 1950-я — 1960-я гады, прычым немалую іх частку складалі вайскоўцы. З гэтага часу пачынаецца актыўная міграцыя карэйцаў на беларускую зямлю галоўным чынам з рэспублік [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] і [[Казахстан]]а. Па даных [[перапіс насельніцтва СССР (1989)|Усесаюзнага перапісу 1989 года]], у БССР пражывалі 638 карэйцаў. Па выніках [[перапіс насельніцтва Беларусі (1999)|перапісу 1999 года]], карэйскую групу ў Рэспубліцы Беларусь прадстаўлялі 679 чалавек. Пры тым мужчын налічвалася больш (395), чым жанчын (284), у працэнтных суадносінах — 58,2% супраць 41,8%. Колькасць карэйцаў-гараджан (574) значна перавышала колькасць карэйцаў-вяскоўцаў (105). Амаль трэць прадстаўнікоў нацыянальнасці пражывалі ў сталіцы — 131 мужчына і 82 жанчыны. Найбольшая колькасць пражывалі [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] (98), крыху менш — [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] (97). Далей па змяншэнні ідуць [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] (76), [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] (75), [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] (61), [[Мінская вобласць|Мінская]] (59). Паводле даных [[перапіс насельніцтва Рэспублікі Беларусь (2009)| перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2009 года]], колькасць абшчыны некалькі скарацілася і склала 541 чалавек (279 мужчын і 262 жанчыны). Большасць (438 чалавек) адносіцца да гарадскога насельніцтва. У сельскай мясцовасці пражываюць 103 карэйцы. [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|Перапіс 2019 года]] налічваў 400 прадстаўнікоў нацыянальнасці, з іх 326 гараджан і 74 жыхары сельскай мясцовасці. Па абласцях склад выглядае наступным чынам: Брэсцкая вобласць — 43, Віцебская — 39, Гомельская — 44, Гродзенская — 28, Мінская — 56, Магілёўская — 44, горад Мінск — 146<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/df5/df5842f32b1b8a711043f8f54856f5c8.pdf Национальный состав населения Республики Беларусь]</ref>. == Мова == Асноўная маса карэйцаў Беларусі страціла родную для іх [[карэйская мова|карэйскую мову]]. Так, па даных перапісу 1989 года, усяго толькі 12% беларускіх карэйцаў, з якіх 52,5% — мужчыны і 47,5% — жанчыны, назвалі сваёй роднай мовай карэйскую. У 2009 годзе ў ходзе агульнарэспубліканскага апытання пераважная большасць карэйцаў (465 рэспандэнтаў) у якасці роднай мовы паказалі рускую. 11 карэйцаў назвалі роднай мовай [[беларуская мова|беларускую]]. І толькі 51 чалавек з агульнай колькасці апытаных карэйцаў адказаў, што лічаць роднай мову карэйскую. Нацыянальная мова застаецца роднай галоўным чынам для людзей старэйшага і сярэдняга пакалення. На гэта паўплывалі наступныя фактары. Па-першае, у Беларусі няма месцаў кампактнага пражывання карэйцаў, такім чынам, выключана сітуацыя, калі мова пастаянна функцыянуе на ўзроўні цэлай групы, а не толькі асобна ўзятай сям’і. Па-другое, нават на ўзроўні сям’і старэйшае пакаленне не навучае дзяцей роднай мове, бо веданне [[Руская мова|рускай мовы]] прызнаецца неабходным для паспяховай адаптацыі да мясцовых рэалій і атрымання якаснай адукацыі. Па-трэцяе, многія карэйцы былога СССР, у тым ліку і беларускія, страцілі ўсе сувязі з гістарычнай радзімай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кто живет в Беларуси [Текст] / [А. Вл. Гурко и др. ; науч. ред. А. И. Локотко ; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора им. Кондрата Крапивы]. — Минск : Беларуская навука, 2012. {{Народы Беларусі}} [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] n99rab8t841w265qbday1el2wuj6org 5237928 5237927 2026-11-03T18:34:46Z DBatura 73587 /* Гісторыя */ 5237928 wikitext text/x-wiki '''Карэйцы ў Беларусі''' — дыяспара карэйцаў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. На 2019 год складала 400 чалавек. == Гісторыя == Гісторыя беларускіх карэйцаў бярэ свой пачатак у канцы 1930-х — пачатку 1940-х гадоў, калі ў [[БССР]] на пастаяннае месца жыхарства прыехалі некалькі карэйскіх сем’яў. Значная колькасць карэйцаў прыбылі ў Беларусь у 1950-я — 1960-я гады, прычым немалую іх частку складалі вайскоўцы. З гэтага часу пачынаецца актыўная міграцыя карэйцаў на беларускую зямлю галоўным чынам з рэспублік [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] і [[Казахстан]]а. Па даных [[перапіс насельніцтва СССР (1989)|Усесаюзнага перапісу 1989 года]], у БССР пражывалі 638 карэйцаў. Па выніках [[перапіс насельніцтва Беларусі (1999)|перапісу 1999 года]], карэйскую групу ў Рэспубліцы Беларусь прадстаўлялі 679 чалавек. Пры тым мужчын налічвалася больш (395), чым жанчын (284), у працэнтных суадносінах — 58,2% супраць 41,8%. Колькасць карэйцаў-гараджан (574) значна перавышала колькасць карэйцаў-вяскоўцаў (105). Амаль трэць прадстаўнікоў нацыянальнасці пражывалі ў сталіцы — 131 мужчына і 82 жанчыны. Найбольшая колькасць пражывалі [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] (98), крыху менш — [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] (97). Далей па змяншэнні ідуць [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] (76), [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] (75), [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] (61), [[Мінская вобласць|Мінская]] (59). Паводле даных [[перапіс насельніцтва Беларусі (2009)| перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2009 года]], колькасць абшчыны некалькі скарацілася і склала 541 чалавек (279 мужчын і 262 жанчыны). Большасць (438 чалавек) адносіцца да гарадскога насельніцтва. У сельскай мясцовасці пражываюць 103 карэйцы. [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|Перапіс 2019 года]] налічваў 400 прадстаўнікоў нацыянальнасці, з іх 326 гараджан і 74 жыхары сельскай мясцовасці. Па абласцях склад выглядае наступным чынам: Брэсцкая вобласць — 43, Віцебская — 39, Гомельская — 44, Гродзенская — 28, Мінская — 56, Магілёўская — 44, горад Мінск — 146<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/df5/df5842f32b1b8a711043f8f54856f5c8.pdf Национальный состав населения Республики Беларусь]</ref>. == Мова == Асноўная маса карэйцаў Беларусі страціла родную для іх [[карэйская мова|карэйскую мову]]. Так, па даных перапісу 1989 года, усяго толькі 12% беларускіх карэйцаў, з якіх 52,5% — мужчыны і 47,5% — жанчыны, назвалі сваёй роднай мовай карэйскую. У 2009 годзе ў ходзе агульнарэспубліканскага апытання пераважная большасць карэйцаў (465 рэспандэнтаў) у якасці роднай мовы паказалі рускую. 11 карэйцаў назвалі роднай мовай [[беларуская мова|беларускую]]. І толькі 51 чалавек з агульнай колькасці апытаных карэйцаў адказаў, што лічаць роднай мову карэйскую. Нацыянальная мова застаецца роднай галоўным чынам для людзей старэйшага і сярэдняга пакалення. На гэта паўплывалі наступныя фактары. Па-першае, у Беларусі няма месцаў кампактнага пражывання карэйцаў, такім чынам, выключана сітуацыя, калі мова пастаянна функцыянуе на ўзроўні цэлай групы, а не толькі асобна ўзятай сям’і. Па-другое, нават на ўзроўні сям’і старэйшае пакаленне не навучае дзяцей роднай мове, бо веданне [[Руская мова|рускай мовы]] прызнаецца неабходным для паспяховай адаптацыі да мясцовых рэалій і атрымання якаснай адукацыі. Па-трэцяе, многія карэйцы былога СССР, у тым ліку і беларускія, страцілі ўсе сувязі з гістарычнай радзімай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кто живет в Беларуси [Текст] / [А. Вл. Гурко и др. ; науч. ред. А. И. Локотко ; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора им. Кондрата Крапивы]. — Минск : Беларуская навука, 2012. {{Народы Беларусі}} [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] myii9itsr40ae0q7jh5lss85s20x5x3 5237929 5237928 2026-11-03T18:35:41Z DBatura 73587 /* Літаратура */ 5237929 wikitext text/x-wiki '''Карэйцы ў Беларусі''' — дыяспара карэйцаў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. На 2019 год складала 400 чалавек. == Гісторыя == Гісторыя беларускіх карэйцаў бярэ свой пачатак у канцы 1930-х — пачатку 1940-х гадоў, калі ў [[БССР]] на пастаяннае месца жыхарства прыехалі некалькі карэйскіх сем’яў. Значная колькасць карэйцаў прыбылі ў Беларусь у 1950-я — 1960-я гады, прычым немалую іх частку складалі вайскоўцы. З гэтага часу пачынаецца актыўная міграцыя карэйцаў на беларускую зямлю галоўным чынам з рэспублік [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] і [[Казахстан]]а. Па даных [[перапіс насельніцтва СССР (1989)|Усесаюзнага перапісу 1989 года]], у БССР пражывалі 638 карэйцаў. Па выніках [[перапіс насельніцтва Беларусі (1999)|перапісу 1999 года]], карэйскую групу ў Рэспубліцы Беларусь прадстаўлялі 679 чалавек. Пры тым мужчын налічвалася больш (395), чым жанчын (284), у працэнтных суадносінах — 58,2% супраць 41,8%. Колькасць карэйцаў-гараджан (574) значна перавышала колькасць карэйцаў-вяскоўцаў (105). Амаль трэць прадстаўнікоў нацыянальнасці пражывалі ў сталіцы — 131 мужчына і 82 жанчыны. Найбольшая колькасць пражывалі [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] (98), крыху менш — [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] (97). Далей па змяншэнні ідуць [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] (76), [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] (75), [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] (61), [[Мінская вобласць|Мінская]] (59). Паводле даных [[перапіс насельніцтва Беларусі (2009)| перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2009 года]], колькасць абшчыны некалькі скарацілася і склала 541 чалавек (279 мужчын і 262 жанчыны). Большасць (438 чалавек) адносіцца да гарадскога насельніцтва. У сельскай мясцовасці пражываюць 103 карэйцы. [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|Перапіс 2019 года]] налічваў 400 прадстаўнікоў нацыянальнасці, з іх 326 гараджан і 74 жыхары сельскай мясцовасці. Па абласцях склад выглядае наступным чынам: Брэсцкая вобласць — 43, Віцебская — 39, Гомельская — 44, Гродзенская — 28, Мінская — 56, Магілёўская — 44, горад Мінск — 146<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/df5/df5842f32b1b8a711043f8f54856f5c8.pdf Национальный состав населения Республики Беларусь]</ref>. == Мова == Асноўная маса карэйцаў Беларусі страціла родную для іх [[карэйская мова|карэйскую мову]]. Так, па даных перапісу 1989 года, усяго толькі 12% беларускіх карэйцаў, з якіх 52,5% — мужчыны і 47,5% — жанчыны, назвалі сваёй роднай мовай карэйскую. У 2009 годзе ў ходзе агульнарэспубліканскага апытання пераважная большасць карэйцаў (465 рэспандэнтаў) у якасці роднай мовы паказалі рускую. 11 карэйцаў назвалі роднай мовай [[беларуская мова|беларускую]]. І толькі 51 чалавек з агульнай колькасці апытаных карэйцаў адказаў, што лічаць роднай мову карэйскую. Нацыянальная мова застаецца роднай галоўным чынам для людзей старэйшага і сярэдняга пакалення. На гэта паўплывалі наступныя фактары. Па-першае, у Беларусі няма месцаў кампактнага пражывання карэйцаў, такім чынам, выключана сітуацыя, калі мова пастаянна функцыянуе на ўзроўні цэлай групы, а не толькі асобна ўзятай сям’і. Па-другое, нават на ўзроўні сям’і старэйшае пакаленне не навучае дзяцей роднай мове, бо веданне [[Руская мова|рускай мовы]] прызнаецца неабходным для паспяховай адаптацыі да мясцовых рэалій і атрымання якаснай адукацыі. Па-трэцяе, многія карэйцы былога СССР, у тым ліку і беларускія, страцілі ўсе сувязі з гістарычнай радзімай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кто живет в Беларуси [Текст] / [А. Вл. Гурко и др. ; науч. ред. А. И. Локотко ; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора им. Кондрата Крапивы]. — Минск : Беларуская навука, 2012. [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] thce89iuzrk6kcm0hbyd0lf1579sw97 5237930 5237929 2026-11-03T18:36:07Z DBatura 73587 /* Літаратура */ 5237930 wikitext text/x-wiki '''Карэйцы ў Беларусі''' — дыяспара карэйцаў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. На 2019 год складала 400 чалавек. == Гісторыя == Гісторыя беларускіх карэйцаў бярэ свой пачатак у канцы 1930-х — пачатку 1940-х гадоў, калі ў [[БССР]] на пастаяннае месца жыхарства прыехалі некалькі карэйскіх сем’яў. Значная колькасць карэйцаў прыбылі ў Беларусь у 1950-я — 1960-я гады, прычым немалую іх частку складалі вайскоўцы. З гэтага часу пачынаецца актыўная міграцыя карэйцаў на беларускую зямлю галоўным чынам з рэспублік [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] і [[Казахстан]]а. Па даных [[перапіс насельніцтва СССР (1989)|Усесаюзнага перапісу 1989 года]], у БССР пражывалі 638 карэйцаў. Па выніках [[перапіс насельніцтва Беларусі (1999)|перапісу 1999 года]], карэйскую групу ў Рэспубліцы Беларусь прадстаўлялі 679 чалавек. Пры тым мужчын налічвалася больш (395), чым жанчын (284), у працэнтных суадносінах — 58,2% супраць 41,8%. Колькасць карэйцаў-гараджан (574) значна перавышала колькасць карэйцаў-вяскоўцаў (105). Амаль трэць прадстаўнікоў нацыянальнасці пражывалі ў сталіцы — 131 мужчына і 82 жанчыны. Найбольшая колькасць пражывалі [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] (98), крыху менш — [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] (97). Далей па змяншэнні ідуць [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] (76), [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] (75), [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] (61), [[Мінская вобласць|Мінская]] (59). Паводле даных [[перапіс насельніцтва Беларусі (2009)| перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2009 года]], колькасць абшчыны некалькі скарацілася і склала 541 чалавек (279 мужчын і 262 жанчыны). Большасць (438 чалавек) адносіцца да гарадскога насельніцтва. У сельскай мясцовасці пражываюць 103 карэйцы. [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|Перапіс 2019 года]] налічваў 400 прадстаўнікоў нацыянальнасці, з іх 326 гараджан і 74 жыхары сельскай мясцовасці. Па абласцях склад выглядае наступным чынам: Брэсцкая вобласць — 43, Віцебская — 39, Гомельская — 44, Гродзенская — 28, Мінская — 56, Магілёўская — 44, горад Мінск — 146<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/df5/df5842f32b1b8a711043f8f54856f5c8.pdf Национальный состав населения Республики Беларусь]</ref>. == Мова == Асноўная маса карэйцаў Беларусі страціла родную для іх [[карэйская мова|карэйскую мову]]. Так, па даных перапісу 1989 года, усяго толькі 12% беларускіх карэйцаў, з якіх 52,5% — мужчыны і 47,5% — жанчыны, назвалі сваёй роднай мовай карэйскую. У 2009 годзе ў ходзе агульнарэспубліканскага апытання пераважная большасць карэйцаў (465 рэспандэнтаў) у якасці роднай мовы паказалі рускую. 11 карэйцаў назвалі роднай мовай [[беларуская мова|беларускую]]. І толькі 51 чалавек з агульнай колькасці апытаных карэйцаў адказаў, што лічаць роднай мову карэйскую. Нацыянальная мова застаецца роднай галоўным чынам для людзей старэйшага і сярэдняга пакалення. На гэта паўплывалі наступныя фактары. Па-першае, у Беларусі няма месцаў кампактнага пражывання карэйцаў, такім чынам, выключана сітуацыя, калі мова пастаянна функцыянуе на ўзроўні цэлай групы, а не толькі асобна ўзятай сям’і. Па-другое, нават на ўзроўні сям’і старэйшае пакаленне не навучае дзяцей роднай мове, бо веданне [[Руская мова|рускай мовы]] прызнаецца неабходным для паспяховай адаптацыі да мясцовых рэалій і атрымання якаснай адукацыі. Па-трэцяе, многія карэйцы былога СССР, у тым ліку і беларускія, страцілі ўсе сувязі з гістарычнай радзімай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кто живет в Беларуси [Текст] / [А. Вл. Гурко и др. ; науч. ред. А. И. Локотко ; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора им. Кондрата Крапивы]. — Минск : Беларуская навука, 2012. {{Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі}} [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] co6t33pe49qlnogbjnmxork77pczpo0 5237934 5237930 2026-11-03T18:43:57Z DBatura 73587 5237934 wikitext text/x-wiki '''Карэйцы ў Беларусі''' — дыяспара карэйцаў у [[Беларусь|Рэспубліцы Беларусь]]. Частка абшчыны [[каро-сарам]]. На 2019 год складала 400 чалавек. == Гісторыя == Гісторыя беларускіх карэйцаў бярэ свой пачатак у канцы 1930-х — пачатку 1940-х гадоў, калі ў [[БССР]] на пастаяннае месца жыхарства прыехалі некалькі карэйскіх сем’яў. Значная колькасць карэйцаў прыбылі ў Беларусь у 1950-я — 1960-я гады, прычым немалую іх частку складалі вайскоўцы. З гэтага часу пачынаецца актыўная міграцыя карэйцаў на беларускую зямлю галоўным чынам з рэспублік [[Сярэдняя Азія|Сярэдняй Азіі]] і [[Казахстан]]а. Па даных [[перапіс насельніцтва СССР (1989)|Усесаюзнага перапісу 1989 года]], у БССР пражывалі 638 карэйцаў. Па выніках [[перапіс насельніцтва Беларусі (1999)|перапісу 1999 года]], карэйскую групу ў Рэспубліцы Беларусь прадстаўлялі 679 чалавек. Пры тым мужчын налічвалася больш (395), чым жанчын (284), у працэнтных суадносінах — 58,2% супраць 41,8%. Колькасць карэйцаў-гараджан (574) значна перавышала колькасць карэйцаў-вяскоўцаў (105). Амаль трэць прадстаўнікоў нацыянальнасці пражывалі ў сталіцы — 131 мужчына і 82 жанчыны. Найбольшая колькасць пражывалі [[Гомельская вобласць|Гомельскай вобласці]] (98), крыху менш — [[Віцебская вобласць|Віцебскай]] (97). Далей па змяншэнні ідуць [[Брэсцкая вобласць|Брэсцкая]] (76), [[Магілёўская вобласць|Магілёўская]] (75), [[Гродзенская вобласць|Гродзенская]] (61), [[Мінская вобласць|Мінская]] (59). Паводле даных [[перапіс насельніцтва Беларусі (2009)| перапісу насельніцтва Рэспублікі Беларусь 2009 года]], колькасць абшчыны некалькі скарацілася і склала 541 чалавек (279 мужчын і 262 жанчыны). Большасць (438 чалавек) адносіцца да гарадскога насельніцтва. У сельскай мясцовасці пражываюць 103 карэйцы. [[Перапіс насельніцтва Беларусі (2019)|Перапіс 2019 года]] налічваў 400 прадстаўнікоў нацыянальнасці, з іх 326 гараджан і 74 жыхары сельскай мясцовасці. Па абласцях склад выглядае наступным чынам: Брэсцкая вобласць — 43, Віцебская — 39, Гомельская — 44, Гродзенская — 28, Мінская — 56, Магілёўская — 44, горад Мінск — 146<ref>[https://www.belstat.gov.by/upload/iblock/df5/df5842f32b1b8a711043f8f54856f5c8.pdf Национальный состав населения Республики Беларусь]</ref>. == Мова == Асноўная маса карэйцаў Беларусі страціла родную для іх [[карэйская мова|карэйскую мову]]. Так, па даных перапісу 1989 года, усяго толькі 12% беларускіх карэйцаў, з якіх 52,5% — мужчыны і 47,5% — жанчыны, назвалі сваёй роднай мовай карэйскую. У 2009 годзе ў ходзе агульнарэспубліканскага апытання пераважная большасць карэйцаў (465 рэспандэнтаў) у якасці роднай мовы паказалі рускую. 11 карэйцаў назвалі роднай мовай [[беларуская мова|беларускую]]. І толькі 51 чалавек з агульнай колькасці апытаных карэйцаў адказаў, што лічаць роднай мову карэйскую. Нацыянальная мова застаецца роднай галоўным чынам для людзей старэйшага і сярэдняга пакалення. На гэта паўплывалі наступныя фактары. Па-першае, у Беларусі няма месцаў кампактнага пражывання карэйцаў, такім чынам, выключана сітуацыя, калі мова пастаянна функцыянуе на ўзроўні цэлай групы, а не толькі асобна ўзятай сям’і. Па-другое, нават на ўзроўні сям’і старэйшае пакаленне не навучае дзяцей роднай мове, бо веданне [[Руская мова|рускай мовы]] прызнаецца неабходным для паспяховай адаптацыі да мясцовых рэалій і атрымання якаснай адукацыі. Па-трэцяе, многія карэйцы былога СССР, у тым ліку і беларускія, страцілі ўсе сувязі з гістарычнай радзімай. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * Кто живет в Беларуси [Текст] / [А. Вл. Гурко и др. ; науч. ред. А. И. Локотко ; Нац. акад. наук Беларуси, Ин-т искусствоведения, этнографии и фольклора им. Кондрата Крапивы]. — Минск : Беларуская навука, 2012. {{Нацыянальны склад насельніцтва Беларусі}} [[Катэгорыя:Народы Беларусі]] ctpiq6qsu0xv9gapq6rke6a773uvf5h 0 820456 5237935 2026-11-03T18:47:28Z Андрэй 2403 Б 152769 Новая старонка: «{{Вуліца Мінска |назва = Бровікава |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = Цэнтральны ра...» 5237935 wikitext text/x-wiki {{Вуліца Мінска |назва = Бровікава |арыгінальная назва = |ранейшыя назвы = |статус = |на карце = |lat_dir = N |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |фота = |памер фота = |подпіс = |раён = [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральны]] |гістарычны раён = [[Цнянка (жылы раён)|Цнянка-1]] |электрычка = |трамвай = |тралейбус = |аўтобус = |метро = {{minskmetro|2}} [[Няміга (станцыя метро)|Няміга]] |індэкс = 220053<ref>[https://24minsk.by/index Почтовые индексы Минска]</ref> |тэлефоны = |шырыня = |працягласць = 400 м<ref name="geodzen">Паводле [https://geodzen.com/by/minsk/brovikava базы Геадзэн]</ref> |пакрыццё = |рух = двухбаковы<ref name="geodzen"/> |класіфікатар = |на карце openstreetmap |на карце яндэкс = https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325927/?ll=27.536525%2C53.967248&z=17 |на карце гугл = https://www.google.com/maps/place/vulica+Brovikava,+Minsk,+Minskaja+voblas%C4%87/@53.9676429,27.5364554,16z/data=!4m6!3m5!1s0x46dbc5c485c1c82b:0x4d3d3283e880d351!8m2!3d53.9676429!4d27.5364554!16s%2Fg%2F1hc37hrbd?entry=ttu&g_ep=EgoyMDI2MTAyOC4wIKXMDSoASAFQAw%3D%3D |Commons = |sort = }} '''Вуліца Бровікава''' — [[вуліца]] ў [[Цэнтральны раён (Мінск)|Цэнтральным раёне]] [[Мінск]]а. Названа ў гонар г. [[Уладзімір Ігнатавіч Бровікаў|У.І. Бровікава]]<ref>[https://minsknews.by/ulitsa-imeni-brovikov/ УЛИЦА ИМЕНИ… Бровиков] // [[Мінск-Навіны]], 27.03.2018</ref>. Знаходзіцца каля 47-га км [[Магістраль М9|МКАД]] паміж дзвюма часткамі [[Даўгінаўскі тракт (Мінск)|Даўгінаўскага тракта]], перасякае вуліцы [[Вуліца Мікуліча (Мінск)|Мікуліча]], і [[Вуліца Цітовіча (Мінск)|Цітовіча]]<ref>Згодна [https://yandex.by/maps/157/minsk/geo/31325927/?ll=27.536667%2C53.967530&z=19 карце Яндэкс]</ref>. Адносіцца да сектара індывідуальнай жылой забудовы<ref name="geodzen"/>. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Спасылкі == {{Commons}} * [https://ato.by/street/118 Вуліца Бровікава на АТО.ВУ] * [https://2gis.by/minsk/geo/70030076194578329 Улица Бровикова на карте 2ГИС] * [https://geodzen.com/by/minsk/brovikava Вуліца Бровікава ў базе Геадзэн] * [https://minsknews.by/ulitsa-imeni-brovikov/ УЛИЦА ИМЕНИ… Бровиков] // [[Мінск-Навіны]] {{Вуліцы Мінска:Цэнтральны}} [[Катэгорыя:Цэнтральны раён (Мінск)]] psileics8xf0yxmp71el2rvs24tlyri 0 820457 5237940 2026-11-03T19:00:17Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Туберкулярыя]] 5237940 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Туберкулярыя]] n44z34dz9rwwom9wx03y5a3t8vky32r 10 820458 5237941 2026-11-03T19:06:04Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Tuberaceae|rang=Род|latin=Tuber|name=Туберкулярыя}}» 5237941 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Tuberaceae|rang=Род|latin=Tuber|name=Туберкулярыя}} 16b16ovlxcp7fr3ve8bcmbvj0vul88s 5237945 5237941 2026-11-03T19:17:08Z JerzyKundrat 174 5237945 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Nectriaceae|rang=Род|latin=Tuber|name=Туберкулярыя}} l5k9ryl7fzgcj8yyfnzffraf5vwnlem 0 820459 5237943 2026-11-03T19:07:38Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Таксон | regnum = Грыбы | image file = Tubercularia ulmea.jpg | image descr = ''Tubercularia ulmea'' | latin = Tubercularia | author = Tode 1790 | rang = Род }} '''Туберкулярыя''' (''Tubercularia'') — [[род, біялогія|род]] недасканалых грыбоў сямейства туберкулярыевых. {{пішу}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|5|Туберкулярыя|М. А. Л...» 5237943 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Грыбы | image file = Tubercularia ulmea.jpg | image descr = ''Tubercularia ulmea'' | latin = Tubercularia | author = Tode 1790 | rang = Род }} '''Туберкулярыя''' (''Tubercularia'') — [[род, біялогія|род]] недасканалых грыбоў сямейства туберкулярыевых. {{пішу}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|5|Туберкулярыя|[[М. А. Лемяза]]}} [[Катэгорыя:Пецыцальныя]] p08o80ajitki7tfg6yk03r8hweat9wi 5237944 5237943 2026-11-03T19:16:03Z JerzyKundrat 174 5237944 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Грыбы | image file = Tubercularia ulmea.jpg | image descr = ''Tubercularia ulmea'' | latin = Tubercularia | author = Tode 1790 | rang = Род }} '''Туберкулярыя''' (''Tubercularia'') — [[род, біялогія|род]] недасканалых грыбоў сямейства туберкулярыевых. Вядома звыш 100 відаў. [[Сапратроф]]ы на адмерлых галінках кустоў і лісцевых парод дрэў. Выклікаюць засыханне і адміранне парасткаў. Спараложы ў грыбоў бародаўчатыя, сядзячыя або на тонкай ножцы, адзіночныя і групавыя, акруглыя, шчыльныя, буйныя, пераважна чырванаватыя. Канідыяносцы простыя, часам разгалінаваныя або з кароткімі бакавымі вырастамі. Канідыі аднаклетачныя, цыліндрычныя, яйца- ці шарападобныя, сабраныя ў ланцужкі, бясколерныя. Туберкулярыя звычайна з'яўляецца канідыяльнай стадыяй грыба з роду [[нектрыя]]. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|5|Туберкулярыя|[[М. А. Лемяза]]}} [[Катэгорыя:Пецыцальныя]] 1k59tf11zpfki481srtgo4gq5s1a2ft 5237946 5237944 2026-11-03T19:20:52Z JerzyKundrat 174 5237946 wikitext text/x-wiki {{Таксон | regnum = Грыбы | image file = Tubercularia ulmea.jpg | image descr = ''Tubercularia ulmea'' | latin = Tubercularia | author = Tode 1790 | rang = Род }} '''Туберкулярыя''' (''Tubercularia'') — [[род, біялогія|род]] недасканалых грыбоў, звычайна з'яўляецца канідыяльнай стадыяй грыба з роду [[нектрыя]]. Спараложы ў грыбоў бародаўчатыя, сядзячыя або на тонкай ножцы, адзіночныя і групавыя, акруглыя, шчыльныя, буйныя, пераважна чырванаватыя. Канідыяносцы простыя, часам разгалінаваныя або з кароткімі бакавымі вырастамі. Канідыі аднаклетачныя, цыліндрычныя, яйца- ці шарападобныя, сабраныя ў ланцужкі, бясколерныя. Вядома звыш 100 відаў. [[Сапратроф]]ы на адмерлых галінках кустоў і лісцевых парод дрэў. Выклікаюць засыханне і адміранне парасткаў. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|5|Туберкулярыя|[[М. А. Лемяза]]}} [[Катэгорыя:Гіпакрэяльныя]] 8xzr4ls5b1dy5d6wkwcavzat53t4l57 5237949 5237946 2026-11-03T19:33:08Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Нектрыя#Канідыяльная стадыя]] 5237949 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нектрыя #Канідыяльная стадыя]] m2ejyvbxlaq8sdqqyp31m9x08ib1ayj 0 820460 5237957 2026-11-03T19:54:39Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Нектрыя кінаварна-чырвоная]] 5237957 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нектрыя кінаварна-чырвоная]] g1nfvvaug6ifxb3tcpugxbodz9kmhek 0 820461 5237958 2026-11-03T19:55:27Z Ueschar 151377 Новая старонка: «'''Мальбе'''{{Націск}}'''рт''' ({{Іншамоўны тэкст|нямецкая|Malbrett}} «''паліца для жывапісу»'') — драўляны або металічны станок для жывапісу, на якім на рознай вышыні пад розным нахілам мацуюць падрамнік з палатном ці кардонам. Асноўны віды: * Стацыянарны на гарыз...» 5237958 wikitext text/x-wiki '''Мальбе'''{{Націск}}'''рт''' ({{Іншамоўны тэкст|нямецкая|Malbrett}} «''паліца для жывапісу»'') — драўляны або металічны станок для жывапісу, на якім на рознай вышыні пад розным нахілам мацуюць падрамнік з палатном ці кардонам. Асноўны віды: * Стацыянарны на гарызантальнай падстаўцы * Лёгкі складаны трыножнік для пейзажных эцюдаў. == Літаратура == {{Крыніцы/БелЭн|том=10|артыкул=Мальберт|старонкі=43}} {{Вонкавыя спасылкі}} ps0413dz2efiiud4723vlidboohqect 5237995 5237958 2026-11-03T20:59:13Z Ueschar 151377 выява 5237995 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tripod easel.jpg|міні]] '''Мальбе'''{{Націск}}'''рт''' ({{Іншамоўны тэкст|нямецкая|Malbrett}} «''паліца для жывапісу»'') — драўляны або металічны станок для жывапісу, на якім на рознай вышыні пад розным нахілам мацуюць падрамнік з палатном ці кардонам. Асноўны віды: * Стацыянарны на гарызантальнай падстаўцы * Лёгкі складаны трыножнік для пейзажных эцюдаў. == Літаратура == {{Крыніцы/БелЭн|том=10|артыкул=Мальберт|старонкі=43}} {{Вонкавыя спасылкі}} 9f9192aezi1lw9l6vzkjjk3qkb4veug 5237998 5237995 2026-11-03T21:16:15Z Ueschar 151377 катэгорыі 5237998 wikitext text/x-wiki [[Файл:Tripod easel.jpg|міні]] '''Мальбе'''{{Націск}}'''рт''' ({{Іншамоўны тэкст|нямецкая|Malbrett}} «''паліца для жывапісу»'') — драўляны або металічны станок для жывапісу, на якім на рознай вышыні пад розным нахілам мацуюць падрамнік з палатном ці кардонам. Асноўны віды: * Стацыянарны на гарызантальнай падстаўцы * Лёгкі складаны трыножнік для пейзажных эцюдаў. == Літаратура == {{Крыніцы/БелЭн|том=10|артыкул=Мальберт|старонкі=43}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Жывапіс]] t46z8avo0lxok3brc3zb81lghklorms 0 820462 5237961 2026-11-03T19:56:53Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Нектрыя кінаварна-чырвоная]] 5237961 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нектрыя кінаварна-чырвоная]] g1nfvvaug6ifxb3tcpugxbodz9kmhek 0 820463 5237962 2026-11-03T19:57:01Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Нектрыя кінаварна-чырвоная]] 5237962 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Нектрыя кінаварна-чырвоная]] g1nfvvaug6ifxb3tcpugxbodz9kmhek 0 820464 5237987 2026-11-03T20:46:01Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «{{Вучоны}} '''Луі Дало''' ({{lang-fr|Louis Dollo}}; {{ВД-Прэамбула}}) — бельгійскі палеантолаг. Замежны член-карэспандэнт АН СССР (1928). Вучань і паслядоўнік [[У. А. Кавалеўскі|У. А. Кавалеўскага]]. Прафесар Брусельскага ўніверсітэта і хавальнік Прыродазнаўча-гістарычна...» 5237987 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Луі Дало''' ({{lang-fr|Louis Dollo}}; {{ВД-Прэамбула}}) — бельгійскі палеантолаг. Замежны член-карэспандэнт АН СССР (1928). Вучань і паслядоўнік [[У. А. Кавалеўскі|У. А. Кавалеўскага]]. Прафесар Брусельскага ўніверсітэта і хавальнік Прыродазнаўча-гістарычнага музея. Адкрыў «закон неабарачальнасці эвалюцыі» (закон Дало, 1893). Вывучаў марфалагічныя асаблівасці выкапнёвых пазваночных. Асноўная праца «Эталагічная палеанталогія» (1909) прысвечана выкарыстанню эталагічнага метаду пры вывучэнні выкапнёвых рыб, [[дыназаўры|дыназаўраў]] і некаторых млекакормячых. == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|6|Дало}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дало Луі}} 1tg3r5oh9uaj5rkxbfdqaxdoe9y9qof 5237988 5237987 2026-11-03T20:47:18Z JerzyKundrat 174 5237988 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Луі Дало''' ({{lang-fr|Louis Dollo}}; {{ВД-Прэамбула}}) — бельгійскі палеантолаг. Замежны член-карэспандэнт АН СССР (1928). == Біяграфія == Вучань і паслядоўнік [[У. А. Кавалеўскі|У. А. Кавалеўскага]]. Прафесар Брусельскага ўніверсітэта і хавальнік Прыродазнаўча-гістарычнага музея. Адкрыў «закон неабарачальнасці эвалюцыі» (закон Дало, 1893). Вывучаў марфалагічныя асаблівасці выкапнёвых пазваночных. Асноўная праца «Эталагічная палеанталогія» (1909) прысвечана выкарыстанню эталагічнага метаду пры вывучэнні выкапнёвых рыб, [[дыназаўры|дыназаўраў]] і некаторых млекакормячых. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|6|Дало}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дало Луі}} qhq8zehvajdn4fm2915sr0995q6bwqk 5237990 5237988 2026-11-03T20:48:42Z JerzyKundrat 174 5237990 wikitext text/x-wiki {{Вучоны}} '''Луі Дало''' ({{lang-fr|Louis Dollo}}; {{ВД-Прэамбула}}) — бельгійскі палеантолаг. Замежны член-карэспандэнт АН СССР (1928). == Біяграфія == Вучань і паслядоўнік [[У. А. Кавалеўскі|У. А. Кавалеўскага]]. Прафесар Брусельскага ўніверсітэта і хавальнік Прыродазнаўча-гістарычнага музея. Адкрыў «закон неабарачальнасці эвалюцыі» (закон Дало, 1893). Вывучаў марфалагічныя асаблівасці выкапнёвых пазваночных. Асноўная праца «Эталагічная палеанталогія» (1909) прысвечана выкарыстанню эталагічнага метаду пры вывучэнні выкапнёвых рыб, [[дыназаўры|дыназаўраў]] і некаторых млекакормячых. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{Крыніцы/БЭ|6|Дало}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Дало Луі}} [[Катэгорыя:Палеантолагі Бельгіі]] s8xjdqoeayg7brkwfi5rqtah4thsfkl 14 820465 5237991 2026-11-03T20:49:22Z JerzyKundrat 174 Новая старонка: «[[Катэгорыя:Палеантолагі паводле краін|Бельгія]] [[Катэгорыя:Біёлагі Бельгіі]]» 5237991 wikitext text/x-wiki [[Катэгорыя:Палеантолагі паводле краін|Бельгія]] [[Катэгорыя:Біёлагі Бельгіі]] g7auy16q86q9631dldcfs1fpzkk2nzl 0 820466 5237993 2026-11-03T20:57:31Z JerzyKundrat 174 Перасылае да [[Вышэйшыя расліны]] 5237993 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вышэйшыя расліны]] isqnvi4v6d1hxefzl43pwm7n04vh13j 0 820467 5238001 2026-11-03T21:29:17Z Ueschar 151377 Новая старонка: «{{Іншыя значэнні|Спасылка=Станок}} [[Файл:Gorskii 20278u.jpg|міні|Прэсавальны станок для сена.]] '''Станок''' — машына для апрацоўкі матэрыялаў у розных вытворчасцях. Для апрацоўкі металаў выкарыстоўваюць [[Металарэзны станок|металарэзныя станкі]], у тэкстыльнай в...» 5238001 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Спасылка=Станок}} [[Файл:Gorskii 20278u.jpg|міні|Прэсавальны станок для сена.]] '''Станок''' — машына для апрацоўкі матэрыялаў у розных вытворчасцях. Для апрацоўкі металаў выкарыстоўваюць [[Металарэзны станок|металарэзныя станкі]], у тэкстыльнай вытворчасці — [[Ткацкі станок|ткацкія станкі]], механічную апрацоўку [[Драўніна|драўніны]] выконваюць на дрэварэзальных станках. Ёсць станкі для апрацоўкі каменю (дыскавыя, рамныя, канатныя станкі ў каменаапрацоўцы), платмас. Часам станком называюць таксама падтрымнае прыстасаванне (напрыклад, для замацавання [[Гармата|гарматы]], [[Кулямёт|кулямёта]], калясачнага кузава), прыстасаванне для чарцёжных і фатаграфавальных работ. == Літаратура == {{Крыніцы/БелЭн|том=15|артыкул=Станок|аўтар=А. І. Качаргін|старонкі=150}} {{Вонкавыя спасылкі}} d1t1ngoc8kbs4j5z7njpks2pi9odtgm 5238009 5238001 2026-11-03T21:34:59Z Ueschar 151377 катэгорыі 5238009 wikitext text/x-wiki {{Іншыя значэнні|Спасылка=Станок}} [[Файл:Gorskii 20278u.jpg|міні|Прэсавальны станок для сена.]] '''Станок''' — машына для апрацоўкі матэрыялаў у розных вытворчасцях. Для апрацоўкі металаў выкарыстоўваюць [[Металарэзны станок|металарэзныя станкі]], у тэкстыльнай вытворчасці — [[Ткацкі станок|ткацкія станкі]], механічную апрацоўку [[Драўніна|драўніны]] выконваюць на дрэварэзальных станках. Ёсць станкі для апрацоўкі каменю (дыскавыя, рамныя, канатныя станкі ў каменаапрацоўцы), платмас. Часам станком называюць таксама падтрымнае прыстасаванне (напрыклад, для замацавання [[Гармата|гарматы]], [[Кулямёт|кулямёта]], калясачнага кузава), прыстасаванне для чарцёжных і фатаграфавальных работ. == Літаратура == {{Крыніцы/БелЭн|том=15|артыкул=Станок|аўтар=А. І. Качаргін|старонкі=150}} {{Вонкавыя спасылкі}} [[Катэгорыя:Станкі]] cnlygadsszno9mo2p2yhaxrlfgc90k8 10 820468 5238027 2026-11-03T21:55:27Z Ueschar 151377 Новая старонка: «{{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Ursus arctos|rang=Падвід|latin=Ursus arctos middendorffi|name=Кадзьяк}}» 5238027 wikitext text/x-wiki {{TaxInfo|mode={{{1|}}}|parent=Ursus arctos|rang=Падвід|latin=Ursus arctos middendorffi|name=Кадзьяк}} 2j3k1w2ho91tq0vcgbzltu7tn6jpkod 0 820469 5238040 2026-11-03T22:51:21Z Aliaksei Lastouski 75892 Створана перакладам старонкі «[[:en:Special:Redirect/revision/1376026389|Pilėnai]]» 5238040 wikitext text/x-wiki {{Узброены канфлікт | канфлікт = Siege of Pilėnai | частка = the [[Lithuanian Crusade]] | выява = File:Duke Margiris defending Pilėnai against Teutonic Knights 1336.PNG | подпіс = Duke Margiris defending Pilėnai against the Teutonic Order by {{illm|Władysław Majeranowski|pl}} (1817–1874) | дата = February 25, 1336 | вынік = Decisive Teutonic victory | змены = Construction of [[Bayernburg]] | праціўнік1 = {{flagicon image|Flag of the State of the Teutonic Order.svg}} [[Teutonic Order]] | праціўнік2 = [[Grand Duchy of Lithuania]] | камандзір1 = [[Dietrich von Altenburg]] | камандзір2 = [[Margiris]]{{KIA}} | сілы1 = 200 nobles; 6,000 total soldiers | сілы2 = 5,000-4,000 people | страты1 = Minimal | страты2 = Nearly all | заўвага = }}'''Пілены''' ({{lang-lt|Pilėnai}}, {{lang-de|Pillenen}}, {{lang-pl|Pullen}}) — замак у паганскай [[Вялікае Княства Літоўскае|Літве]], які ляжаў у «зямлі Тропен» (''terra Troppen'') і быў узяты войскам [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]] і яго заходнееўрапейскіх гасцей 25 лютага 1336 года. Яго абаронцы на чале з правадыром, вядомым пад імем [[Маргер]], загінулі ў масавай разні, значная частка якой была ўзаемнай ці добраахвотнай. Месцазнаходжанне замка не ўстаноўлена<ref name="pil">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pilenu-gynimas/|title=Pilėnų gynimas|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref>. Падзеі пад Піленамі сталі ў XIX–XX стст. адным з галоўных сімвалаў літоўскай гістарычнай памяці, хоць вобраз гераічнай абароны, паводле Даруса Баронаса і Дангіраса Мачуліса, склаўся толькі ў пазнейшай традыцыі<ref name="bm">Baronas, Mačiulis 2010, [https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/4939/summary.pdf?sequence=8 Summary].</ref>. == Назва == Найбольш блізкая да часу падзей форма — ''Pillenen'': так замак названы ў «Epitome gestarum Prussiae» і лацінскім тэксце хронікі [[Віганд Марбургскі|Віганда Марбургскага]], дзе далей ужыта і ''Polenen''. Торуньскія аналы падаюць ''Pileno'', Вольфенбютэльская хроніка — скажонае ''Polonim''<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 57, 59, 484.</ref>. Форма ''Pullen'' ідзе ад [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] і перайшла да Мацея Міхавіты, Марціна Кромера і [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]]; Сымон Грунаў піша ''Pyleino'', Каспар Шуц — ''Pullen, oder Pilleuen''<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 488, 490, 492, 510, 518.</ref>. [[Ёганес Фойгт]] палічыў правільнай форму ''Pillenen'', спасылаючыся на сэнс слова ''Pile'' («замак»)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 544.</ref>. == Крыніцы == Падзеі 1336 года адбіліся ў шэрагу амаль сучасных тэкстаў, але большасць з іх вельмі лаканічныя. «Epitome gestarum Prussiae» толькі паведамляе, што у дзень апостала Мацея вялікі магістр заняў літоўскі замак Пілены. Торуньскія аналы называюць [[Людвік I (маркграф Брандэнбурга)|маркграфа Брандэнбургскага Людвіка]] і зямлю Тропен. Кароткая пруская вершаваная хроніка гаворыць пра штурм і 5000 або больш загінулых, а эпілог да парафразы Кнігі Іова, скончанай у 1338 годзе, — пра больш чым 4000 забітых літоўцаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 57–60.</ref>. Адзіны падрабязны аповед захаваўся ў лацінскім перакладзе страчанай нямецкай вершаванай хронікі Віганда, зробленым у XV ст.<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas, Mačiulis 2010, p. 60–62.</ref> Славамір Зоненберг паказаў, што гэта амаль поўны пераклад, а не вытрымкі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 61, 594.</ref>. Значна больш падрабязны тэкст К. Шуца (1592) з XIX ст. лічыўся фрагментам арыгінала Віганда; Д. Баронас і Д. Мачуліс разглядаюць яго як вольны літаратурны пераказ<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 469.</ref>. == Паход 1336 года == Паход належаў да хвалі «ліцвінскіх паездак» (''Litauerreisen''), якая з пачатку XIV ст. ахоплівала ўсё большую частку еўрапейскай знаці<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 77–80.</ref>. Зімой 1335–1336 года ў [[Прусія|Прусію]] прыбыло больш за 200 «шаломаў». Гэта былі цяжкаўзброеныя вершнікі, кожнага з якіх суправаджалі памочнікі, таму паводле ордэнскіх мерак войска лічылася вялікім. Вольфенбютэльская хроніка налічвае 200 братоў і 6000 узброеных<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 59, 81.</ref>. Галоўным госцем быў маркграф Людвік Брандэнбургскі, які мог імкнуцца да помсты за літоўскі напад 1326 года. Удзельнічалі таксама граф Філіп III Намюрскі, які ўжо бываў у Прусіі зімой 1334–1335 года, граф Генебергскі, рыцары з Аўстрыі і Францыі; гэта самае ранняе вядомае сведчанне пра французаў у балтыйскіх крыжовых паходах<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 80–81.</ref>. Войска вёў сам вялікі магістр [[Дытрых фон Альтэнбург]]. Такіх сіл супраць Літвы не выстаўлялі з паходу 1329 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 81.</ref>. == Узяцце замка == Войска падышло да Піленаў 25 лютага 1336 года. Гэта дзень [[Матфей (евангеліст)|апостала Мацея]] ў высакосным годзе і нядзеля Reminiscere ў Віганда<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 57, 82; Hirsch 1863, S. 488, Anm. 249.</ref>. Паводле Віганда, у замак збеглася больш за 4000 чалавек з чатырох зямель; Д. Баронас мяркуе, што многія з іх былі цывільнымі<ref>Hirsch 1863, S. 488; Baronas, Mačiulis 2010, p. 82.</ref>. Убачыўшы войска, яны страцілі надзею абараніць замак, кінулі маёмасць у агонь і пачалі забіваць сябе; як кажуць, адна старая паганка сякерай забіла сто чалавек, а потым сябе. Многія параненыя выехалі з замка верхам, а граф Генебергскі добра сябе паказаў. Правадыр, названы ''rex Lithwanorum'', спрабаваў адпомсціць тым, хто кідаў у замак дрэва і камяні, але пад прыкрыццём шчытоў уцёк у хованку, закалоў жонку і кінуў яе ў агонь, а паганцы схілілі шыі, і ён забіў усіх. Замак быў разбураны, палонных і вялікую здабычу вывезлі<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas, Mačiulis 2010, p. 484–485.</ref>. Д. Баронас рэканструюе падзеі як захоп у два этапы. Паніка і разня пачаліся яшчэ да аблогі. Граф Генебергскі, прарваўшыся праз вершнікаў, што ўцякалі, заняў перадзамча. Затым асаджальнікі пусцілі ў ход лёгкія аблогавыя прылады, супраць якіх абаронцы мелі толькі шчыты, і правадыр зламаўся<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 63–69.</ref>. Актыўнае супраціўленне, відаць, было, але крыніцы яго амаль не адзначаюць, і, паводле іх, замак быў узяты за адзін дзень<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 69–72, 82.</ref>. Лёс правадыра невядомы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 69.</ref>. Прычыны такіх паводзін застаюцца здагадкамі, бо ўсе звесткі паходзяць ад другога боку. Д. Баронас гаворыць пра масавую паніку і параўноўвае Пілены з іншымі выпадкамі: Велюона здалася ў 1348 годзе, абаронцы ''Pieštvė'' разбегліся ў 1363 годзе, Велюону спалілі самі ў 1367 годзе, а Кернаву пакінулі ў 1390 годзе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 64–67, 75.</ref>. Паводле меркавання Яўгена Савішчава, у замку маглі быць разам людзі вялікага князя і мясцовыя жамойты, што таксама магло спрыяць разладу<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 66–67.</ref>. На думку аўтара, парадокс гісторыяграфіі ў тым, што анамальная падзея была абвешчана тыповым прыкладам літоўскага супраціўлення, тады як сапраўды гераічнай была, напрыклад, абарона [[Коўна]] ў 1362 годзе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 74, 468.</ref>. Удзельнікі паходу адзначылі перамогу: 7 сакавіка 1336 года частка з іх заснавала алтар у капліцы святога Юрыя ў Хабербергу, прадмесці [[Кёнігсберг|Кёнігсберга]]. Дакумент сведчыць, што ў Прусіі былі маркграф Брандэнбургскі, граф Намюрскі, два графы Генебергскія і рыцар Генрых Мюнх з Базеля<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 82–83.</ref>. == Развіццё легенды == {{Асноўны артыкул|Маргер}}Ян Длугаш у 1460-я гады ўпершыню расказаў пра актыўную абарону і, верагодна, запазычыў яе дэталі з антычных аўтараў: аблогу [[Масада|Масады]] ў [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]], Астапы і Абідаса ў [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 115–121, 469.</ref>. Мацей Стрыйкоўскі параўноўваў Пілены з Сагунтам, Нуманцыяй і Сігетварам, а К. Шуц даў правадыру імя Маргер і стварыў поўны аповед пра шматдзённы штурм<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 151–156, 469, 498–501, 518–521.</ref>. Новае жыццё сюжэту далі ў XVIII–XIX стст. А. фон Кацэбу, Ё. Фойгт і [[Тэадор Нарбут]]: апошні павялічыў лік загінулых да 12 тысяч<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470, 564.</ref>. Першую крытычную спробу перагледзець гераічную версію зрабіў у 1936 годзе Адольфас Шапока, а рэканструкцыю паводле лацінскага тэксту Віганда даў Д. Баронас (2008)<ref name="bm" /><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 61–62.</ref>. == Пошукі месца == === Ад Стрыйкоўскага да XIX стагоддзя === Першым пра месца замка задумаўся М. Стрыйкоўскі. Ён ведаў толькі скажоную форму ''Pullen'' і лічыў, што перапісчык прачытаў «n» у ''Punen'' як «ll»; так Пілены былі атаясамлены з [[Пуня|Пуняй]] на Нёмане. Сярод вядомых мясцін, якія ён наведаў, Пуні няма. Гэта была чыста тэкставая здагадка: Д. Баронас робіць выснову, што мясцовай традыцыі пра Пілены тады не існавала, а жывая памяць пра падзеі знікла<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 234–236, 498–499.</ref>. Версію прынялі [[Альберт Віюк-Каяловіч]] і [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 236, 502, 524.</ref>, тады як [[Аўгуст фон Кацэбу]] лічыў месца невядомым, а выдавец Лукаша Давіда Эрнст Генінг шукаў «Puhnien» у Жамойці ля мяжы Курляндыі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 237.</ref>. Метадычны паварот зрабіў у 1830 годзе Ё. Фойгт: шукаць трэба ў зямлі Тропен. Ён меркаваў, што замак стаяў на паўночны ўсход ад Расейнаў, каля дарогі паміж Кейданамі і Байсагалай<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 237–240, 544–545.</ref>. За ім пайшлі [[Сімонас Даўкантас]], які спачатку змяшчаў замак у Пуні, і Т. Нарбут. Апошні гаварыў пра Нальшанскае княства, а потым спыніўся на Piliūnai над Шэшупай, дзе дапускаў свяцілішча Пільвіта<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 240–242.</ref>. Вёска Pilionys і суседнія назвы, у тым ліку сучасная Pilėnai, на думку Д. Баронаса, паказваюць не старажытнасць, а ўплыў рамантычнага ўяўлення на тапаніміку<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 240.</ref>. [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхал Балінскі]] ў «Старажытнай Польшчы» (1846) бараніў Пуню, тлумачачы ''Troppen'' як Троцкае княства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 242, 572–573.</ref>. Канчаткова яе замацавалі [[Уладзіслаў Сыракомля]], які наведаў Пуню і пісаў пра «тысячу маральных доказаў» на яе карысць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 243.</ref>, і раман [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]] «Кунігас»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 243.</ref>. Назва «гара Маргера», паводле Д. Мачуліса, у мясцовых жыхароў не бытавала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322–323.</ref>. === XX–XXI стагоддзі === Міжваенная літоўская гісторыяграфія адмовілася ад Пуні. Адольфас Шапока, абапіраючыся на дагавор 1388 года, дзе згаданы востраў ''Trappen'', шукаў зямлю на Нёмане ніжэй Коўна. Казіс Паўнксніс і Зянонас Івінскіс звязвалі яе з вусцем Нявежы і прапанавалі гарадзішча Pypliai<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 243–245.</ref>. Пасля прэм’еры оперы «Піленай» Пуня вярнулася ў савецкі час. У 1958–1961 гадах яе раскопвала Рэгіна Волкайтэ-Кулікаўскене. Знойдзены ўмацаванні XIII–XIV стст. і сляды пажару, якія, як яна пісала, маглі б супадаць з падзеямі 1336 года, хоць і прызнавала, што канчаткова пытання раскопкі не вырашаць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 245, 437–438.</ref>. Рокас Варакаўскас прыняў Пуню, тады як З. Івінскіс у эміграцыі яго крытыкаваў, а савецкая сінтэза пра войны з крыжакамі звязвала Пілены з Панямоннем<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 246.</ref>. З 1980-х гадоў пошукі перамясціліся ў Жамойць. Альвідас Нікжэнтайціс знайшоў найбольшыя скупленні назваў з асновамі «trep-», «trap-» каля Велюоны і ў цэнтральнай Жамойці, а звязваючы [[Маргер|Маргера]] з Маргалісам 1329 года, разглядаў гарадзішчы каля Jūkainiai: Galkaičiai, Ižiniškiai, Molavėnai, Pabalčiai, Pužai<ref>Nikžentaitis 1990, p. 93–99; Baronas, Mačiulis 2010, p. 247–248.</ref>. Гінтаўтас Забела пасля экспедыцыі 1995 года выказаўся за Ižiniškiai<ref>Zabiela 1996, p. 353; Baronas, Mačiulis 2010, p. 248.</ref>, Томас Баранаўскас — за Pilės каля Kaltinėnai<ref>Baranauskas 2003, p. 61.</ref>, а Стасіс Каспаравічус — за Bilionys<ref>Kasparavičius 2003, p. 274–275.</ref>. Паводле «Visuotinė lietuvių enciklopedija», больш верагоднае ніжняе Панямонне<ref name="pil" />. Д. Баронас і Д. Мачуліс лічаць Пуню выключанай для сур’ёзных даследчыкаў, а мноства гіпотэз — сведчаннем малых шанцаў знайсці замак<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 233–234, 250.</ref>. == Памяць == Пілены трапілі ў літоўскую культуру праз творы У. Сыракомлі і Ю. І. Крашэўскага, а ў канцы XIX ст. іх узяў на ўзбраенне літоўскі нацыянальны рух. Пасля гэтага кожная эпоха дадавала свае сэнсы: міжваенны нацыяналізм бачыў у Піленах эталон абароны этнічнай супольнасці, савецкая прапаганда выкарыстоўвала іх у вайне супраць Германіі, а потым для выхавання савецкага патрыятызму і «дружбы народаў»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470–472, 596–598.</ref>. Найбольш вядомым творам стала опера [[Вітаўтас Клова|Вітаўтаса Кловы]] «Пілены» (1956), а сюжэт Піленаў уваходзіў у школьную праграму<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 422, 456–461.</ref>. Падрабязней пра літаратурныя творы гл. артыкул [[Маргер]]. Рэакцыя на тэлеінтэрв’ю Д. Баронаса і Д. Мачуліса 2009 года, у якім яны паставілі пад сумнеў гераічную версію, паказала, што для часткі літоўскага грамадства Пілены застаюцца амаль сакральным вобразам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 472–473.</ref>.{{Зноскі}} == Літаратура == ; Крыніцы * Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische Uebersetzung und sonstige Ueberreste / Hrsg. von Th. Hirsch // Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft / Hrsg. von T. Hirsch, M. Töppen, E. Strehlke. — Bd. 2. — Leipzig: S. Hirzel, 1863. — S. 429–662. * ''Schütz C.'' Historia rerum prussicarum. — Zerbst: Bonaventur Schmid, 1592. * ''Wigand von Marburg.'' Nowa kronika pruska / Oprac. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski. — Toruń: TNT, 2017. — 665 s. ; Даследаванні * ''Baranauskas T.'' Lietuvos medinės pilys rašytinių šaltinių duomenimis // Lietuvos archeologija. — 2003. — T. 24. — P. 57–106. — ISSN 0207-8694. * ''Baronas D.'' Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos // Istorijos šaltinių tyrimai. — 2008. — T. 1. — P. 27–66. * ''Baronas D.'' Pilėnai — das litauische Masada. Auf den Spuren einer Legende // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung. — 2016. — Bd. 65. — Nr. 3. — S. 346–372. * ''Baronas D., Mačiulis D.'' Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2010. — 644 p. * ''Kasparavičius S.'' Bilionių piliakalnis — legendiniai Pilėnai? // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2002 metais. — Vilnius, 2003. — P. 274–275. * ''Nikžentaitis A.'' Trapėnų žemė // Žemaičių praeitis. — T. 1. — Vilnius: Mokslas, 1990. — P. 93–99. * ''Nikžentaitis A.'' Pilėnų mįslė. — Vilnius, 1993. * ''Varakauskas R.'' Pilėnų gynimas. — Vilnius, 1960. * ''Volkaitė-Kulikauskienė R.'' Punia: svarbiausios žinios. — Vilnius: Mintis, 1990. — ISBN 5-417-02858-4. * ''Zabiela G.'' Pilėnų pilies paieškos 1995 metais // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1994 ir 1995 metais. — Vilnius, 1996. — P. 350–353. == Спасылкі == {{Навігацыя}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Бітвы Тэўтонскага ордэна]] 52roqupc84sfmyblr2n8ij3bopumu47 5238044 5238040 2026-11-03T22:55:43Z Aliaksei Lastouski 75892 5238044 wikitext text/x-wiki '''Пілены''' ({{lang-lt|Pilėnai}}, {{lang-de|Pillenen}}, {{lang-pl|Pullen}}) — замак у паганскай [[Вялікае Княства Літоўскае|Літве]], які ляжаў у «зямлі Тропен» (''terra Troppen'') і быў узяты войскам [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]] і яго заходнееўрапейскіх гасцей 25 лютага 1336 года. Яго абаронцы на чале з правадыром, вядомым пад імем [[Маргер]], загінулі ў масавай разні, значная частка якой была ўзаемнай ці добраахвотнай. Месцазнаходжанне замка не ўстаноўлена<ref name="pil">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pilenu-gynimas/|title=Pilėnų gynimas|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref>. Падзеі пад Піленамі сталі ў XIX–XX стст. адным з галоўных сімвалаў літоўскай гістарычнай памяці, хоць вобраз гераічнай абароны, паводле Даруса Баронаса і Дангіраса Мачуліса, склаўся толькі ў пазнейшай традыцыі<ref name="bm">Baronas, Mačiulis 2010, [https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/4939/summary.pdf?sequence=8 Summary].</ref>. == Назва == Найбольш блізкая да часу падзей форма — ''Pillenen'': так замак названы ў «Epitome gestarum Prussiae» і лацінскім тэксце хронікі [[Віганд Марбургскі|Віганда Марбургскага]], дзе далей ужыта і ''Polenen''. Торуньскія аналы падаюць ''Pileno'', Вольфенбютэльская хроніка — скажонае ''Polonim''<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 57, 59, 484.</ref>. Форма ''Pullen'' ідзе ад [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] і перайшла да Мацея Міхавіты, Марціна Кромера і [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]]; Сымон Грунаў піша ''Pyleino'', Каспар Шуц — ''Pullen, oder Pilleuen''<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 488, 490, 492, 510, 518.</ref>. [[Ёганес Фойгт]] палічыў правільнай форму ''Pillenen'', спасылаючыся на сэнс слова ''Pile'' («замак»)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 544.</ref>. == Крыніцы == Падзеі 1336 года адбіліся ў шэрагу амаль сучасных тэкстаў, але большасць з іх вельмі лаканічныя. «Epitome gestarum Prussiae» толькі паведамляе, што у дзень апостала Мацея вялікі магістр заняў літоўскі замак Пілены. Торуньскія аналы называюць [[Людвік I (маркграф Брандэнбурга)|маркграфа Брандэнбургскага Людвіка]] і зямлю Тропен. Кароткая пруская вершаваная хроніка гаворыць пра штурм і 5000 або больш загінулых, а эпілог да парафразы Кнігі Іова, скончанай у 1338 годзе, — пра больш чым 4000 забітых літоўцаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 57–60.</ref>. Адзіны падрабязны аповед захаваўся ў лацінскім перакладзе страчанай нямецкай вершаванай хронікі Віганда, зробленым у XV ст.<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas, Mačiulis 2010, p. 60–62.</ref> Славамір Зоненберг паказаў, што гэта амаль поўны пераклад, а не вытрымкі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 61, 594.</ref>. Значна больш падрабязны тэкст К. Шуца (1592) з XIX ст. лічыўся фрагментам арыгінала Віганда; Д. Баронас і Д. Мачуліс разглядаюць яго як вольны літаратурны пераказ<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 469.</ref>. == Паход 1336 года == Паход належаў да хвалі «ліцвінскіх паездак» (''Litauerreisen''), якая з пачатку XIV ст. ахоплівала ўсё большую частку еўрапейскай знаці<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 77–80.</ref>. Зімой 1335–1336 года ў [[Прусія|Прусію]] прыбыло больш за 200 «шаломаў». Гэта былі цяжкаўзброеныя вершнікі, кожнага з якіх суправаджалі памочнікі, таму паводле ордэнскіх мерак войска лічылася вялікім. Вольфенбютэльская хроніка налічвае 200 братоў і 6000 узброеных<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 59, 81.</ref>. Галоўным госцем быў маркграф Людвік Брандэнбургскі, які мог імкнуцца да помсты за літоўскі напад 1326 года. Удзельнічалі таксама граф Філіп III Намюрскі, які ўжо бываў у Прусіі зімой 1334–1335 года, граф Генебергскі, рыцары з Аўстрыі і Францыі; гэта самае ранняе вядомае сведчанне пра французаў у балтыйскіх крыжовых паходах<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 80–81.</ref>. Войска вёў сам вялікі магістр [[Дытрых фон Альтэнбург]]. Такіх сіл супраць Літвы не выстаўлялі з паходу 1329 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 81.</ref>. == Узяцце замка == Войска падышло да Піленаў 25 лютага 1336 года. Гэта дзень [[Матфей (евангеліст)|апостала Мацея]] ў высакосным годзе і нядзеля Reminiscere ў Віганда<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 57, 82; Hirsch 1863, S. 488, Anm. 249.</ref>. Паводле Віганда, у замак збеглася больш за 4000 чалавек з чатырох зямель; Д. Баронас мяркуе, што многія з іх былі цывільнымі<ref>Hirsch 1863, S. 488; Baronas, Mačiulis 2010, p. 82.</ref>. Убачыўшы войска, яны страцілі надзею абараніць замак, кінулі маёмасць у агонь і пачалі забіваць сябе; як кажуць, адна старая паганка сякерай забіла сто чалавек, а потым сябе. Многія параненыя выехалі з замка верхам, а граф Генебергскі добра сябе паказаў. Правадыр, названы ''rex Lithwanorum'', спрабаваў адпомсціць тым, хто кідаў у замак дрэва і камяні, але пад прыкрыццём шчытоў уцёк у хованку, закалоў жонку і кінуў яе ў агонь, а паганцы схілілі шыі, і ён забіў усіх. Замак быў разбураны, палонных і вялікую здабычу вывезлі<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas, Mačiulis 2010, p. 484–485.</ref>. Д. Баронас рэканструюе падзеі як захоп у два этапы. Паніка і разня пачаліся яшчэ да аблогі. Граф Генебергскі, прарваўшыся праз вершнікаў, што ўцякалі, заняў перадзамча. Затым асаджальнікі пусцілі ў ход лёгкія аблогавыя прылады, супраць якіх абаронцы мелі толькі шчыты, і правадыр зламаўся<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 63–69.</ref>. Актыўнае супраціўленне, відаць, было, але крыніцы яго амаль не адзначаюць, і, паводле іх, замак быў узяты за адзін дзень<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 69–72, 82.</ref>. Лёс правадыра невядомы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 69.</ref>. Прычыны такіх паводзін застаюцца здагадкамі, бо ўсе звесткі паходзяць ад другога боку. Д. Баронас гаворыць пра масавую паніку і параўноўвае Пілены з іншымі выпадкамі: Велюона здалася ў 1348 годзе, абаронцы ''Pieštvė'' разбегліся ў 1363 годзе, Велюону спалілі самі ў 1367 годзе, а Кернаву пакінулі ў 1390 годзе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 64–67, 75.</ref>. Паводле меркавання Яўгена Савішчава, у замку маглі быць разам людзі вялікага князя і мясцовыя жамойты, што таксама магло спрыяць разладу<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 66–67.</ref>. На думку аўтара, парадокс гісторыяграфіі ў тым, што анамальная падзея была абвешчана тыповым прыкладам літоўскага супраціўлення, тады як сапраўды гераічнай была, напрыклад, абарона [[Коўна]] ў 1362 годзе<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 74, 468.</ref>. Удзельнікі паходу адзначылі перамогу: 7 сакавіка 1336 года частка з іх заснавала алтар у капліцы святога Юрыя ў Хабербергу, прадмесці [[Кёнігсберг|Кёнігсберга]]. Дакумент сведчыць, што ў Прусіі былі маркграф Брандэнбургскі, граф Намюрскі, два графы Генебергскія і рыцар Генрых Мюнх з Базеля<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 82–83.</ref>. == Развіццё легенды == {{Асноўны артыкул|Маргер}}Ян Длугаш у 1460-я гады ўпершыню расказаў пра актыўную абарону і, верагодна, запазычыў яе дэталі з антычных аўтараў: аблогу [[Масада|Масады]] ў [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]], Астапы і Абідаса ў [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 115–121, 469.</ref>. Мацей Стрыйкоўскі параўноўваў Пілены з Сагунтам, Нуманцыяй і Сігетварам, а К. Шуц даў правадыру імя Маргер і стварыў поўны аповед пра шматдзённы штурм<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 151–156, 469, 498–501, 518–521.</ref>. Новае жыццё сюжэту далі ў XVIII–XIX стст. А. фон Кацэбу, Ё. Фойгт і [[Тэадор Нарбут]]: апошні павялічыў лік загінулых да 12 тысяч<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470, 564.</ref>. Першую крытычную спробу перагледзець гераічную версію зрабіў у 1936 годзе Адольфас Шапока, а рэканструкцыю паводле лацінскага тэксту Віганда даў Д. Баронас (2008)<ref name="bm" /><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 61–62.</ref>. == Пошукі месца == === Ад Стрыйкоўскага да XIX стагоддзя === Першым пра месца замка задумаўся М. Стрыйкоўскі. Ён ведаў толькі скажоную форму ''Pullen'' і лічыў, што перапісчык прачытаў «n» у ''Punen'' як «ll»; так Пілены былі атаясамлены з [[Пуня|Пуняй]] на Нёмане. Сярод вядомых мясцін, якія ён наведаў, Пуні няма. Гэта была чыста тэкставая здагадка: Д. Баронас робіць выснову, што мясцовай традыцыі пра Пілены тады не існавала, а жывая памяць пра падзеі знікла<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 234–236, 498–499.</ref>. Версію прынялі [[Альберт Віюк-Каяловіч]] і [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 236, 502, 524.</ref>, тады як [[Аўгуст фон Кацэбу]] лічыў месца невядомым, а выдавец Лукаша Давіда Эрнст Генінг шукаў «Puhnien» у Жамойці ля мяжы Курляндыі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 237.</ref>. Метадычны паварот зрабіў у 1830 годзе Ё. Фойгт: шукаць трэба ў зямлі Тропен. Ён меркаваў, што замак стаяў на паўночны ўсход ад Расейнаў, каля дарогі паміж Кейданамі і Байсагалай<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 237–240, 544–545.</ref>. За ім пайшлі [[Сімонас Даўкантас]], які спачатку змяшчаў замак у Пуні, і Т. Нарбут. Апошні гаварыў пра Нальшанскае княства, а потым спыніўся на Piliūnai над Шэшупай, дзе дапускаў свяцілішча Пільвіта<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 240–242.</ref>. Вёска Pilionys і суседнія назвы, у тым ліку сучасная Pilėnai, на думку Д. Баронаса, паказваюць не старажытнасць, а ўплыў рамантычнага ўяўлення на тапаніміку<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 240.</ref>. [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхал Балінскі]] ў «Старажытнай Польшчы» (1846) бараніў Пуню, тлумачачы ''Troppen'' як Троцкае княства<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 242, 572–573.</ref>. Канчаткова яе замацавалі [[Уладзіслаў Сыракомля]], які наведаў Пуню і пісаў пра «тысячу маральных доказаў» на яе карысць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 243.</ref>, і раман [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]] «Кунігас»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 243.</ref>. Назва «гара Маргера», паводле Д. Мачуліса, у мясцовых жыхароў не бытавала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322–323.</ref>. === XX–XXI стагоддзі === Міжваенная літоўская гісторыяграфія адмовілася ад Пуні. Адольфас Шапока, абапіраючыся на дагавор 1388 года, дзе згаданы востраў ''Trappen'', шукаў зямлю на Нёмане ніжэй Коўна. Казіс Паўнксніс і Зянонас Івінскіс звязвалі яе з вусцем Нявежы і прапанавалі гарадзішча Pypliai<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 243–245.</ref>. Пасля прэм’еры оперы «Піленай» Пуня вярнулася ў савецкі час. У 1958–1961 гадах яе раскопвала Рэгіна Волкайтэ-Кулікаўскене. Знойдзены ўмацаванні XIII–XIV стст. і сляды пажару, якія, як яна пісала, маглі б супадаць з падзеямі 1336 года, хоць і прызнавала, што канчаткова пытання раскопкі не вырашаць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 245, 437–438.</ref>. Рокас Варакаўскас прыняў Пуню, тады як З. Івінскіс у эміграцыі яго крытыкаваў, а савецкая сінтэза пра войны з крыжакамі звязвала Пілены з Панямоннем<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 246.</ref>. З 1980-х гадоў пошукі перамясціліся ў Жамойць. Альвідас Нікжэнтайціс знайшоў найбольшыя скупленні назваў з асновамі «trep-», «trap-» каля Велюоны і ў цэнтральнай Жамойці, а звязваючы [[Маргер|Маргера]] з Маргалісам 1329 года, разглядаў гарадзішчы каля Jūkainiai: Galkaičiai, Ižiniškiai, Molavėnai, Pabalčiai, Pužai<ref>Nikžentaitis 1990, p. 93–99; Baronas, Mačiulis 2010, p. 247–248.</ref>. Гінтаўтас Забела пасля экспедыцыі 1995 года выказаўся за Ižiniškiai<ref>Zabiela 1996, p. 353; Baronas, Mačiulis 2010, p. 248.</ref>, Томас Баранаўскас — за Pilės каля Kaltinėnai<ref>Baranauskas 2003, p. 61.</ref>, а Стасіс Каспаравічус — за Bilionys<ref>Kasparavičius 2003, p. 274–275.</ref>. Паводле «Visuotinė lietuvių enciklopedija», больш верагоднае ніжняе Панямонне<ref name="pil" />. Д. Баронас і Д. Мачуліс лічаць Пуню выключанай для сур’ёзных даследчыкаў, а мноства гіпотэз — сведчаннем малых шанцаў знайсці замак<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 233–234, 250.</ref>. == Памяць == Пілены трапілі ў літоўскую культуру праз творы У. Сыракомлі і Ю. І. Крашэўскага, а ў канцы XIX ст. іх узяў на ўзбраенне літоўскі нацыянальны рух. Пасля гэтага кожная эпоха дадавала свае сэнсы: міжваенны нацыяналізм бачыў у Піленах эталон абароны этнічнай супольнасці, савецкая прапаганда выкарыстоўвала іх у вайне супраць Германіі, а потым для выхавання савецкага патрыятызму і «дружбы народаў»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470–472, 596–598.</ref>. Найбольш вядомым творам стала опера [[Вітаўтас Клова|Вітаўтаса Кловы]] «Пілены» (1956), а сюжэт Піленаў уваходзіў у школьную праграму<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 422, 456–461.</ref>. Падрабязней пра літаратурныя творы гл. артыкул [[Маргер]]. Рэакцыя на тэлеінтэрв’ю Д. Баронаса і Д. Мачуліса 2009 года, у якім яны паставілі пад сумнеў гераічную версію, паказала, што для часткі літоўскага грамадства Пілены застаюцца амаль сакральным вобразам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 472–473.</ref>.{{Зноскі}} == Літаратура == ; Крыніцы * Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische Uebersetzung und sonstige Ueberreste / Hrsg. von Th. Hirsch // Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft / Hrsg. von T. Hirsch, M. Töppen, E. Strehlke. — Bd. 2. — Leipzig: S. Hirzel, 1863. — S. 429–662. * ''Schütz C.'' Historia rerum prussicarum. — Zerbst: Bonaventur Schmid, 1592. * ''Wigand von Marburg.'' Nowa kronika pruska / Oprac. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski. — Toruń: TNT, 2017. — 665 s. ; Даследаванні * ''Baranauskas T.'' Lietuvos medinės pilys rašytinių šaltinių duomenimis // Lietuvos archeologija. — 2003. — T. 24. — P. 57–106. — ISSN 0207-8694. * ''Baronas D.'' Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos // Istorijos šaltinių tyrimai. — 2008. — T. 1. — P. 27–66. * ''Baronas D.'' Pilėnai — das litauische Masada. Auf den Spuren einer Legende // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung. — 2016. — Bd. 65. — Nr. 3. — S. 346–372. * ''Baronas D., Mačiulis D.'' Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2010. — 644 p. * ''Kasparavičius S.'' Bilionių piliakalnis — legendiniai Pilėnai? // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2002 metais. — Vilnius, 2003. — P. 274–275. * ''Nikžentaitis A.'' Trapėnų žemė // Žemaičių praeitis. — T. 1. — Vilnius: Mokslas, 1990. — P. 93–99. * ''Nikžentaitis A.'' Pilėnų mįslė. — Vilnius, 1993. * ''Varakauskas R.'' Pilėnų gynimas. — Vilnius, 1960. * ''Volkaitė-Kulikauskienė R.'' Punia: svarbiausios žinios. — Vilnius: Mintis, 1990. — ISBN 5-417-02858-4. * ''Zabiela G.'' Pilėnų pilies paieškos 1995 metais // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1994 ir 1995 metais. — Vilnius, 1996. — P. 350–353. == Спасылкі == {{Навігацыя}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Бітвы Тэўтонскага ордэна]] c5594as0o1m0rau7qz3wmqghfw7u5w0 5238185 5238044 2026-11-04T06:56:16Z Aliaksei Lastouski 75892 5238185 wikitext text/x-wiki '''Пілены''' ({{lang-lt|Pilėnai}}, {{lang-de|Pillenen}}, {{lang-pl|Pullen}}) — замак у паганскай [[Вялікае Княства Літоўскае|Літве]], які ляжаў у «зямлі Тропен» (''terra Troppen'') і быў узяты войскам [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]] і яго заходнееўрапейскіх гасцей 25 лютага 1336 года. Яго абаронцы на чале з правадыром, вядомым пад імем [[Маргер]], загінулі ў масавай разні, значная частка якой была ўзаемнай ці добраахвотнай. Месцазнаходжанне замка не ўстаноўлена<ref name="pil">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pilenu-gynimas/|title=Pilėnų gynimas|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref>. Падзеі пад Піленамі сталі ў XIX–XX стст. адным з галоўных сімвалаў літоўскай гістарычнай памяці, хоць вобраз гераічнай абароны, паводле Даруса Баронаса і Дангіраса Мачуліса, склаўся толькі ў пазнейшай традыцыі<ref name="bm">Baronas, Mačiulis 2010, [https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/4939/summary.pdf?sequence=8 Summary].</ref>. == Назва == Найбольш блізкая да часу падзей форма — ''Pillenen'': так замак названы ў «Epitome gestarum Prussiae» і лацінскім тэксце хронікі [[Віганд Марбургскі|Віганда Марбургскага]], дзе далей ужыта і ''Polenen''. Торуньскія аналы падаюць ''Pileno'', Вольфенбютэльская хроніка — скажонае ''Polonim''<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 57, 59, 484.</ref>. Форма ''Pullen'' ідзе ад [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] і перайшла да Мацея Міхавіты, Марціна Кромера і [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]]; Сымон Грунаў піша ''Pyleino'', Каспар Шуц — ''Pullen, oder Pilleuen''<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 488, 490, 492, 510, 518.</ref>. [[Ёганес Фойгт]] палічыў правільнай форму ''Pillenen'', спасылаючыся на сэнс слова ''Pile'' («замак»)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 544.</ref>. == Крыніцы == Падзеі 1336 года адбіліся ў шэрагу амаль сучасных тэкстаў, але большасць з іх вельмі лаканічныя. «Epitome gestarum Prussiae» толькі паведамляе, што у дзень [[Апостал Матфей|апостала Матвея]] вялікі магістр заняў літоўскі замак Пілены. Торуньскія аналы называюць [[Людвік I (маркграф Брандэнбурга)|маркграфа Брандэнбургскага Людвіка]] і зямлю Тропен. Кароткая пруская вершаваная хроніка гаворыць пра штурм і 5000 або больш загінулых, а эпілог да парафразы Кнігі Іова, скончанай у 1338 годзе, — пра больш чым 4000 забітых літоўцаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 57–60.</ref>. Адзіны падрабязны аповед захаваўся ў лацінскім перакладзе страчанай нямецкай вершаванай хронікі Віганда, зробленым у XV ст.<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas, Mačiulis 2010, p. 60–62.</ref> Славамір Зоненберг паказаў, што гэта амаль поўны пераклад, а не вытрымкі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 61, 594.</ref>. Значна больш падрабязны тэкст К. Шуца (1592) з XIX ст. лічыўся фрагментам арыгінала Віганда; Д. Баронас і Д. Мачуліс разглядаюць яго як вольны літаратурны пераказ<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 469.</ref>. == Паход 1336 года == Паход належаў да хвалі «літоўскіх райзаў» (''Litauerreisen''), якая з пачатку XIV ст. ахоплівала ўсё большую частку еўрапейскай знаці<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 77–80.</ref>. Зімой 1335–1336 года ў [[Прусія|Прусію]] прыбыло больш за 200 «шаломаў». Гэта былі цяжкаўзброеныя вершнікі, кожнага з якіх суправаджалі памочнікі, таму паводле ордэнскіх мерак войска лічылася вялікім. Вольфенбютэльская хроніка налічвае 200 братоў і 6000 узброеных<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 59, 81.</ref>. Галоўным госцем быў маркграф Людвік Брандэнбургскі, які мог імкнуцца да помсты за літоўскі напад 1326 года. Удзельнічалі таксама граф Філіп III Намюрскі, які ўжо бываў у Прусіі зімой 1334–1335 года, граф Генебергскі, рыцары з Аўстрыі і Францыі; гэта самае ранняе вядомае сведчанне пра французаў у балтыйскіх крыжовых паходах<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 80–81.</ref>. Войска вёў сам вялікі магістр [[Дытрых фон Альтэнбург]]. Такіх сіл супраць Літвы не выстаўлялі з паходу 1329 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 81.</ref>. == Узяцце замка == Войска падышло да Піленаў 25 лютага 1336 года. Гэта дзень апостала Матвея ў высакосным годзе і нядзеля Reminiscere ў Віганда<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 57, 82; Hirsch 1863, S. 488, Anm. 249.</ref>. Паводле Віганда, у замак збеглася больш за 4000 чалавек з чатырох зямель<ref>Hirsch 1863, S. 488; Baronas, Mačiulis 2010, p. 82.</ref>. Убачыўшы войска, яны страцілі надзею абараніць замак, кінулі маёмасць у агонь і пачалі забіваць сябе; як кажуць, адна старая паганка сякерай забіла сто чалавек, а потым сябе. Многія параненыя выехалі з замка верхам, а граф Генебергскі добра сябе паказаў. Правадыр, названы ''rex Lithwanorum'', спрабаваў адпомсціць тым, хто кідаў у замак дрэва і камяні, але пад прыкрыццём шчытоў уцёк у хованку, закалоў жонку і кінуў яе ў агонь, а паганцы схілілі шыі, і ён забіў усіх. Замак быў разбураны, палонных і вялікую здабычу вывезлі<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas, Mačiulis 2010, p. 484–485.</ref>. Д. Баронас рэканструюе падзеі як захоп у два этапы. Паніка і разня пачаліся яшчэ да аблогі. Граф Генебергскі, прарваўшыся праз вершнікаў, што ўцякалі, заняў перадзамча. Затым асаджальнікі пусцілі ў ход лёгкія аблогавыя прылады, супраць якіх абаронцы мелі толькі шчыты, і правадыр зламаўся<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 63–69.</ref>. Актыўнае супраціўленне, відаць, было, але крыніцы яго амаль не адзначаюць, і, паводле іх, замак быў узяты за адзін дзень<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 69–72, 82.</ref>. Лёс правадыра невядомы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 69.</ref>. Прычыны такіх паводзін застаюцца здагадкамі, бо ўсе звесткі паходзяць ад другога боку. Удзельнікі паходу адзначылі перамогу: 7 сакавіка 1336 года частка з іх заснавала алтар у капліцы святога Юрыя ў Хабербергу, прадмесці [[Кёнігсберг|Кёнігсберга]]. Дакумент сведчыць, што ў Прусіі былі маркграф Брандэнбургскі, граф Намюрскі, два графы Генебергскія і рыцар Генрых Мюнх з Базеля<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 82–83.</ref>. == Развіццё легенды == {{Асноўны артыкул|Маргер}}Ян Длугаш у 1460-я гады ўпершыню расказаў пра актыўную абарону і, верагодна, запазычыў яе дэталі з антычных аўтараў: аблогу [[Масада|Масады]] ў [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]], Астапы і Абідаса ў [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 115–121, 469.</ref>. Мацей Стрыйкоўскі параўноўваў Пілены з Сагунтам, Нуманцыяй і Сігетварам, а К. Шуц даў правадыру імя Маргер і стварыў поўны аповед пра шматдзённы штурм<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 151–156, 469, 498–501, 518–521.</ref>. Новае жыццё сюжэту далі ў XVIII–XIX стст. А. фон Кацэбу, Ё. Фойгт і [[Тэадор Нарбут]]: апошні павялічыў лік загінулых да 12 тысяч<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470, 564.</ref>. Першую крытычную спробу перагледзець гераічную версію зрабіў у 1936 годзе Адольфас Шапока, а рэканструкцыю паводле лацінскага тэксту Віганда даў Д. Баронас (2008)<ref name="bm" /><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 61–62.</ref>. == Пошукі месца == === Ад Стрыйкоўскага да XIX стагоддзя === Першым пра месца замка задумаўся М. Стрыйкоўскі. Ён ведаў толькі скажоную форму ''Pullen'' і лічыў, што перапісчык прачытаў «n» у ''Punen'' як «ll»; так Пілены былі атаясамлены з [[Пуня|Пуняй]] на Нёмане. Сярод вядомых мясцін, якія ён наведаў, Пуні няма. Гэта была чыста тэкставая здагадка: Д. Баронас робіць выснову, што мясцовай традыцыі пра Пілены тады не існавала, а жывая памяць пра падзеі знікла<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 234–236, 498–499.</ref>. Версію прынялі [[Альберт Віюк-Каяловіч]] і [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 236, 502, 524.</ref>, тады як [[Аўгуст фон Кацэбу]] лічыў месца невядомым, а выдавец Лукаша Давіда Эрнст Генінг шукаў «Puhnien» у Жамойці ля мяжы Курляндыі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 237.</ref>. Метадычны паварот зрабіў у 1830 годзе Ё. Фойгт: шукаць трэба ў зямлі Тропен. Ён меркаваў, што замак стаяў на паўночны ўсход ад [[Расейны|Расейнаў]], каля дарогі паміж [[Кейданы|Кейданамі]] і Байсагалай<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 237–240, 544–545.</ref>. За ім пайшлі [[Сімонас Даўкантас]], які спачатку змяшчаў замак у Пуні, і Т. Нарбут. Апошні гаварыў пра [[Нальшанскае княства]], а потым спыніўся на Piliūnai над Шэшупай, дзе дапускаў свяцілішча Пільвіта<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 240–242.</ref>. Вёска Pilionys і суседнія назвы, у тым ліку сучасная Pilėnai, на думку Д. Баронаса, паказваюць не старажытнасць, а ўплыў рамантычнага ўяўлення на тапаніміку<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 240.</ref>. [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхал Балінскі]] ў «Старажытнай Польшчы» (1846) бараніў Пуню, тлумачачы ''Troppen'' як [[Троцкае княства]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 242, 572–573.</ref>. Канчаткова яе замацавалі [[Уладзіслаў Сыракомля]], які наведаў Пуню і пісаў пра «тысячу маральных доказаў» на яе карысць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 243.</ref>, і раман [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]] «Кунігас»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 243.</ref>. Назва «гара Маргера», паводле Д. Мачуліса, у мясцовых жыхароў не бытавала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322–323.</ref>. === XX–XXI стагоддзі === Міжваенная літоўская гісторыяграфія адмовілася ад Пуні. Адольфас Шапока, абапіраючыся на дагавор 1388 года, дзе згаданы востраў ''Trappen'', шукаў зямлю на Нёмане ніжэй Коўна. Казіс Паўнксніс і Зянонас Івінскіс звязвалі яе з вусцем [[Нявежыс|Нявежы]] і прапанавалі гарадзішча Pypliai<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 243–245.</ref>. Пасля прэм’еры оперы «Піленай» Пуня вярнулася ў савецкі час. У 1958–1961 гадах яе раскопвала Рэгіна Волкайтэ-Кулікаўскене. Знойдзены ўмацаванні XIII–XIV стст. і сляды пажару, якія, як яна пісала, маглі б супадаць з падзеямі 1336 года, хоць і прызнавала, што канчаткова пытання раскопкі не вырашаць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 245, 437–438.</ref>. Рокас Варакаўскас прыняў Пуню, тады як З. Івінскіс у эміграцыі яго крытыкаваў, а савецкая сінтэза пра войны з крыжакамі звязвала Пілены з Панямоннем<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 246.</ref>. З 1980-х гадоў пошукі перамясціліся ў Жамойць. [[Альвідас Нікжэнтайціс]] знайшоў найбольшыя скупленні назваў з асновамі «trep-», «trap-» каля Велюоны і ў цэнтральнай Жамойці<ref>Nikžentaitis 1990, p. 93–99; Baronas, Mačiulis 2010, p. 247–248.</ref>. Гінтаўтас Забела пасля экспедыцыі 1995 года выказаўся за Ižiniškiai<ref>Zabiela 1996, p. 353; Baronas, Mačiulis 2010, p. 248.</ref>, Томас Баранаўскас — за Pilės каля Kaltinėnai<ref>Baranauskas 2003, p. 61.</ref>, а Стасіс Каспаравічус — за Bilionys<ref>Kasparavičius 2003, p. 274–275.</ref>. Паводле «Visuotinė lietuvių enciklopedija», больш верагоднае ніжняе Панямонне<ref name="pil" />. Д. Баронас і Д. Мачуліс лічаць Пуню выключанай для сур’ёзных даследчыкаў, а мноства гіпотэз — сведчаннем малых шанцаў знайсці замак<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 233–234, 250.</ref>. == Памяць == Пілены трапілі ў літоўскую культуру праз творы У. Сыракомлі і Ю. І. Крашэўскага, а ў канцы XIX ст. іх узяў на ўзбраенне літоўскі нацыянальны рух. Пасля гэтага кожная эпоха дадавала свае сэнсы: міжваенны нацыяналізм бачыў у Піленах эталон абароны этнічнай супольнасці, савецкая прапаганда выкарыстоўвала іх у вайне супраць Германіі, а потым для выхавання савецкага патрыятызму і «дружбы народаў»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470–472, 596–598.</ref>. Найбольш вядомым творам стала опера [[Вітаўтас Клова|Вітаўтаса Кловы]] «Пілены» (1956), а сюжэт Піленаў уваходзіў у школьную праграму<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 422, 456–461.</ref>. Падрабязней пра літаратурныя творы гл. артыкул [[Маргер]]. Рэакцыя на тэлеінтэрв’ю Д. Баронаса і Д. Мачуліса 2009 года, у якім яны паставілі пад сумнеў гераічную версію, паказала, што для часткі літоўскага грамадства Пілены застаюцца амаль сакральным вобразам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 472–473.</ref>.{{Зноскі}} == Літаратура == ; Крыніцы * Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische Uebersetzung und sonstige Ueberreste / Hrsg. von Th. Hirsch // Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft / Hrsg. von T. Hirsch, M. Töppen, E. Strehlke. — Bd. 2. — Leipzig: S. Hirzel, 1863. — S. 429–662. * ''Schütz C.'' Historia rerum prussicarum. — Zerbst: Bonaventur Schmid, 1592. * ''Wigand von Marburg.'' Nowa kronika pruska / Oprac. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski. — Toruń: TNT, 2017. — 665 s. ; Даследаванні * ''Baranauskas T.'' Lietuvos medinės pilys rašytinių šaltinių duomenimis // Lietuvos archeologija. — 2003. — T. 24. — P. 57–106. — ISSN 0207-8694. * ''Baronas D.'' Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos // Istorijos šaltinių tyrimai. — 2008. — T. 1. — P. 27–66. * ''Baronas D.'' Pilėnai — das litauische Masada. Auf den Spuren einer Legende // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung. — 2016. — Bd. 65. — Nr. 3. — S. 346–372. * ''Baronas D., Mačiulis D.'' Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2010. — 644 p. * ''Kasparavičius S.'' Bilionių piliakalnis — legendiniai Pilėnai? // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2002 metais. — Vilnius, 2003. — P. 274–275. * ''Nikžentaitis A.'' Trapėnų žemė // Žemaičių praeitis. — T. 1. — Vilnius: Mokslas, 1990. — P. 93–99. * ''Nikžentaitis A.'' Pilėnų mįslė. — Vilnius, 1993. * ''Varakauskas R.'' Pilėnų gynimas. — Vilnius, 1960. * ''Volkaitė-Kulikauskienė R.'' Punia: svarbiausios žinios. — Vilnius: Mintis, 1990. — ISBN 5-417-02858-4. * ''Zabiela G.'' Pilėnų pilies paieškos 1995 metais // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1994 ir 1995 metais. — Vilnius, 1996. — P. 350–353. == Спасылкі == {{Навігацыя}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Бітвы Тэўтонскага ордэна]] gyhcj04rwat73ldso9y83xrhiy5ctk4 5238188 5238185 2026-11-04T07:14:20Z Aliaksei Lastouski 75892 5238188 wikitext text/x-wiki [[Файл:Lithuania Punia Margiris Pilikalnis.jpg|міні|Гарадзішча Пуня з помнікам Маргеру]] '''Пілены''' ({{lang-lt|Pilėnai}}, {{lang-de|Pillenen}}, {{lang-pl|Pullen}}) — замак у паганскай [[Вялікае Княства Літоўскае|Літве]], які ляжаў у «зямлі Тропен» (''terra Troppen'') і быў узяты войскам [[Нямецкі ордэн|Нямецкага ордэна]] і яго заходнееўрапейскіх гасцей 25 лютага 1336 года. Яго абаронцы на чале з правадыром, вядомым пад імем [[Маргер]], загінулі ў масавай разні, значная частка якой была ўзаемнай ці добраахвотнай. Месцазнаходжанне замка не ўстаноўлена<ref name="pil">{{cite web|language=lt|url=https://www.vle.lt/straipsnis/pilenu-gynimas/|title=Pilėnų gynimas|website=Visuotinė lietuvių enciklopedija}}</ref>. Падзеі пад Піленамі сталі ў XIX–XX стст. адным з галоўных сімвалаў літоўскай гістарычнай памяці, хоць вобраз гераічнай абароны, паводле Даруса Баронаса і Дангіраса Мачуліса, склаўся толькі ў пазнейшай традыцыі<ref name="bm">Baronas, Mačiulis 2010, [https://elibrary.mab.lt/bitstream/handle/1/4939/summary.pdf?sequence=8 Summary].</ref>. == Назва == Найбольш блізкая да часу падзей форма — ''Pillenen'': так замак названы ў «Epitome gestarum Prussiae» і лацінскім тэксце хронікі [[Віганд Марбургскі|Віганда Марбургскага]], дзе далей ужыта і ''Polenen''. Торуньскія аналы падаюць ''Pileno'', Вольфенбютэльская хроніка — скажонае ''Polonim''<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 57, 59, 484.</ref>. Форма ''Pullen'' ідзе ад [[Ян Длугаш|Яна Длугаша]] і перайшла да Мацея Міхавіты, Марціна Кромера і [[Мацей Стрыйкоўскі|Мацея Стрыйкоўскага]]; Сымон Грунаў піша ''Pyleino'', Каспар Шуц — ''Pullen, oder Pilleuen''<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 488, 490, 492, 510, 518.</ref>. [[Ёганес Фойгт]] палічыў правільнай форму ''Pillenen'', спасылаючыся на сэнс слова ''Pile'' («замак»)<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 544.</ref>. == Крыніцы == Падзеі 1336 года адбіліся ў шэрагу амаль сучасных тэкстаў, але большасць з іх вельмі лаканічныя. «Epitome gestarum Prussiae» толькі паведамляе, што у дзень [[Апостал Матфей|апостала Матвея]] вялікі магістр заняў літоўскі замак Пілены. Торуньскія аналы называюць [[Людвік I (маркграф Брандэнбурга)|маркграфа Брандэнбургскага Людвіка]] і зямлю Тропен. Кароткая пруская вершаваная хроніка гаворыць пра штурм і 5000 або больш загінулых, а эпілог да парафразы Кнігі Іова, скончанай у 1338 годзе, — пра больш чым 4000 забітых літоўцаў<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 57–60.</ref>. Адзіны падрабязны аповед захаваўся ў лацінскім перакладзе страчанай нямецкай вершаванай хронікі Віганда, зробленым у XV ст.<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas, Mačiulis 2010, p. 60–62.</ref> Славамір Зоненберг паказаў, што гэта амаль поўны пераклад, а не вытрымкі<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 61, 594.</ref>. Значна больш падрабязны тэкст К. Шуца (1592) з XIX ст. лічыўся фрагментам арыгінала Віганда; Д. Баронас і Д. Мачуліс разглядаюць яго як вольны літаратурны пераказ<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 469.</ref>. == Паход 1336 года == Паход належаў да хвалі «літоўскіх райзаў» (''Litauerreisen''), якая з пачатку XIV ст. ахоплівала ўсё большую частку еўрапейскай знаці<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 77–80.</ref>. Зімой 1335–1336 года ў [[Прусія|Прусію]] прыбыло больш за 200 «шаломаў». Гэта былі цяжкаўзброеныя вершнікі, кожнага з якіх суправаджалі памочнікі, таму паводле ордэнскіх мерак войска лічылася вялікім. Вольфенбютэльская хроніка налічвае 200 братоў і 6000 узброеных<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 59, 81.</ref>. Галоўным госцем быў маркграф Людвік Брандэнбургскі, які мог імкнуцца да помсты за літоўскі напад 1326 года. Удзельнічалі таксама граф Філіп III Намюрскі, які ўжо бываў у Прусіі зімой 1334–1335 года, граф Генебергскі, рыцары з Аўстрыі і Францыі; гэта самае ранняе вядомае сведчанне пра французаў у балтыйскіх крыжовых паходах<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 80–81.</ref>. Войска вёў сам вялікі магістр [[Дытрых фон Альтэнбург]]. Такіх сіл супраць Літвы не выстаўлялі з паходу 1329 года<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 81.</ref>. == Узяцце замка == Войска падышло да Піленаў 25 лютага 1336 года. Гэта дзень апостала Матвея ў высакосным годзе і нядзеля Reminiscere ў Віганда<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 57, 82; Hirsch 1863, S. 488, Anm. 249.</ref>. Паводле Віганда, у замак збеглася больш за 4000 чалавек з чатырох зямель<ref>Hirsch 1863, S. 488; Baronas, Mačiulis 2010, p. 82.</ref>. Убачыўшы войска, яны страцілі надзею абараніць замак, кінулі маёмасць у агонь і пачалі забіваць сябе; як кажуць, адна старая паганка сякерай забіла сто чалавек, а потым сябе. Многія параненыя выехалі з замка верхам, а граф Генебергскі добра сябе паказаў. Правадыр, названы ''rex Lithwanorum'', спрабаваў адпомсціць тым, хто кідаў у замак дрэва і камяні, але пад прыкрыццём шчытоў уцёк у хованку, закалоў жонку і кінуў яе ў агонь, а паганцы схілілі шыі, і ён забіў усіх. Замак быў разбураны, палонных і вялікую здабычу вывезлі<ref>Hirsch 1863, S. 488–489; Baronas, Mačiulis 2010, p. 484–485.</ref>. Д. Баронас рэканструюе падзеі як захоп у два этапы. Паніка і разня пачаліся яшчэ да аблогі. Граф Генебергскі, прарваўшыся праз вершнікаў, што ўцякалі, заняў перадзамча. Затым асаджальнікі пусцілі ў ход лёгкія аблогавыя прылады, супраць якіх абаронцы мелі толькі шчыты, і правадыр зламаўся<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 63–69.</ref>. Актыўнае супраціўленне, відаць, было, але крыніцы яго амаль не адзначаюць, і, паводле іх, замак быў узяты за адзін дзень<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 69–72, 82.</ref>. Лёс правадыра невядомы<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 69.</ref>. Прычыны такіх паводзін застаюцца здагадкамі, бо ўсе звесткі паходзяць ад другога боку. Удзельнікі паходу адзначылі перамогу: 7 сакавіка 1336 года частка з іх заснавала алтар у капліцы святога Юрыя ў Хабербергу, прадмесці [[Кёнігсберг|Кёнігсберга]]. Дакумент сведчыць, што ў Прусіі былі маркграф Брандэнбургскі, граф Намюрскі, два графы Генебергскія і рыцар Генрых Мюнх з Базеля<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 82–83.</ref>. == Развіццё легенды == {{Асноўны артыкул|Маргер}} [[Файл:Majeranowski Margier.jpg|міні|Уладзіслаў Маераноўскі. Смерць князя Маргера. 1870. Літоўскі нацыянальны мастацкі музей]] Ян Длугаш у 1460-я гады ўпершыню расказаў пра актыўную абарону і, верагодна, запазычыў яе дэталі з антычных аўтараў: аблогу [[Масада|Масады]] ў [[Іосіф Флавій|Іосіфа Флавія]], Астапы і Абідаса ў [[Ціт Лівій|Ціта Лівія]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 115–121, 469.</ref>. Мацей Стрыйкоўскі параўноўваў Пілены з Сагунтам, Нуманцыяй і Сігетварам, а К. Шуц даў правадыру імя Маргер і стварыў поўны аповед пра шматдзённы штурм<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 151–156, 469, 498–501, 518–521.</ref>. Новае жыццё сюжэту далі ў XVIII–XIX стст. А. фон Кацэбу, Ё. Фойгт і [[Тэадор Нарбут]]: апошні павялічыў лік загінулых да 12 тысяч<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470, 564.</ref>. Першую крытычную спробу перагледзець гераічную версію зрабіў у 1936 годзе Адольфас Шапока, а рэканструкцыю паводле лацінскага тэксту Віганда даў Д. Баронас (2008)<ref name="bm" /><ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 61–62.</ref>. == Пошукі месца == === Ад Стрыйкоўскага да XIX стагоддзя === Першым пра месца замка задумаўся М. Стрыйкоўскі. Ён ведаў толькі скажоную форму ''Pullen'' і лічыў, што перапісчык прачытаў «n» у ''Punen'' як «ll»; так Пілены былі атаясамлены з [[Пуня|Пуняй]] на Нёмане. Сярод вядомых мясцін, якія ён наведаў, Пуні няма. Гэта была чыста тэкставая здагадка: Д. Баронас робіць выснову, што мясцовай традыцыі пра Пілены тады не існавала, а жывая памяць пра падзеі знікла<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 234–236, 498–499.</ref>. Версію прынялі [[Альберт Віюк-Каяловіч]] і [[Аўгуст Людвіг Шлёцэр]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 236, 502, 524.</ref>, тады як [[Аўгуст фон Кацэбу]] лічыў месца невядомым, а выдавец Лукаша Давіда Эрнст Генінг шукаў «Puhnien» у Жамойці ля мяжы [[Курляндыя|Курляндыі]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 237.</ref>. Метадычны паварот зрабіў у 1830 годзе Ё. Фойгт: шукаць трэба ў зямлі Тропен. Ён меркаваў, што замак стаяў на паўночны ўсход ад [[Расейны|Расейнаў]], каля дарогі паміж [[Кейданы|Кейданамі]] і Байсагалай<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 237–240, 544–545.</ref>. За ім пайшлі [[Сімонас Даўкантас]], які спачатку змяшчаў замак у Пуні, і Т. Нарбут. Апошні гаварыў пра [[Нальшанскае княства]], а потым спыніўся на Piliūnai над [[Шэшупэ|Шэшупай]], дзе дапускаў свяцілішча Пільвіта<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 240–242.</ref>. Вёска Pilionys і суседнія назвы, у тым ліку сучасная Pilėnai, на думку Д. Баронаса, паказваюць не старажытнасць, а ўплыў рамантычнага ўяўлення на тапаніміку<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 240.</ref>. [[Міхал Ігнатавіч Балінскі|Міхал Балінскі]] ў «Старажытнай Польшчы» (1846) бараніў Пуню, тлумачачы ''Troppen'' як [[Троцкае княства]]<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 242, 572–573.</ref>. Канчаткова яе замацавалі [[Уладзіслаў Сыракомля]], які наведаў Пуню і пісаў пра «тысячу маральных доказаў» на яе карысць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 243.</ref>, і раман [[Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Ю. І. Крашэўскага]] «Кунігас»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 243.</ref>. Назва «гара Маргера», паводле Д. Мачуліса, у мясцовых жыхароў не бытавала<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 322–323.</ref>. === XX–XXI стагоддзі === Міжваенная літоўская гісторыяграфія адмовілася ад Пуні. Адольфас Шапока, абапіраючыся на дагавор 1388 года, дзе згаданы востраў ''Trappen'', шукаў зямлю на Нёмане ніжэй Коўна. Казіс Паўнксніс і Зянонас Івінскіс звязвалі яе з вусцем [[Нявежыс|Нявежы]] і прапанавалі гарадзішча Pypliai<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 243–245.</ref>. [[Файл:Actors of "Pilėnai" in 1910.jpeg|міні|Акцёры пры выкананні п'есы "Пілены", Шаўлі, 1910]] Пасля прэм’еры оперы «Піленай» Пуня вярнулася ў савецкі час. У 1958–1961 гадах яе раскопвала Рэгіна Волкайтэ-Кулікаўскене. Знойдзены ўмацаванні XIII–XIV стст. і сляды пажару, якія, як яна пісала, маглі б супадаць з падзеямі 1336 года, хоць і прызнавала, што канчаткова пытання раскопкі не вырашаць<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 245, 437–438.</ref>. Рокас Варакаўскас прыняў Пуню, тады як З. Івінскіс у эміграцыі яго крытыкаваў, а савецкая сінтэза пра войны з крыжакамі звязвала Пілены з Панямоннем<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 246.</ref>. З 1980-х гадоў пошукі перамясціліся ў Жамойць. [[Альвідас Нікжэнтайціс]] знайшоў найбольшыя скупленні назваў з асновамі «trep-», «trap-» каля Велюоны і ў цэнтральнай Жамойці<ref>Nikžentaitis 1990, p. 93–99; Baronas, Mačiulis 2010, p. 247–248.</ref>. Гінтаўтас Забела пасля экспедыцыі 1995 года выказаўся за Ižiniškiai<ref>Zabiela 1996, p. 353; Baronas, Mačiulis 2010, p. 248.</ref>, Томас Баранаўскас — за Pilės каля Kaltinėnai<ref>Baranauskas 2003, p. 61.</ref>, а Стасіс Каспаравічус — за Bilionys<ref>Kasparavičius 2003, p. 274–275.</ref>. Паводле «Visuotinė lietuvių enciklopedija», больш верагоднае ніжняе Панямонне<ref name="pil" />. Д. Баронас і Д. Мачуліс лічаць Пуню выключанай для сур’ёзных даследчыкаў, а мноства гіпотэз — сведчаннем малых шанцаў знайсці замак<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 233–234, 250.</ref>. == Памяць == Пілены трапілі ў літоўскую культуру праз творы У. Сыракомлі і Ю. І. Крашэўскага, а ў канцы XIX ст. іх узяў на ўзбраенне літоўскі нацыянальны рух. Пасля гэтага кожная эпоха дадавала свае сэнсы: міжваенны нацыяналізм бачыў у Піленах эталон абароны этнічнай супольнасці, савецкая прапаганда выкарыстоўвала іх у вайне супраць Германіі, а потым для выхавання савецкага патрыятызму і «дружбы народаў»<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 470–472, 596–598.</ref>. Найбольш вядомым творам стала опера [[Вітаўтас Клова|Вітаўтаса Кловы]] «Пілены» (1956), а сюжэт Піленаў уваходзіў у школьную праграму<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 422, 456–461.</ref>. Падрабязней пра літаратурныя творы гл. артыкул [[Маргер]]. Рэакцыя на тэлеінтэрв’ю Д. Баронаса і Д. Мачуліса 2009 года, у якім яны паставілі пад сумнеў гераічную версію, паказала, што для часткі літоўскага грамадства Пілены застаюцца амаль сакральным вобразам<ref>Baronas, Mačiulis 2010, p. 472–473.</ref>.{{Зноскі}} == Літаратура == ; Крыніцы * Die Chronik Wigands von Marburg. Originalfragmente, lateinische Uebersetzung und sonstige Ueberreste / Hrsg. von Th. Hirsch // Scriptores rerum Prussicarum: die Geschichtsquellen der preussischen Vorzeit bis zum Untergange der Ordensherrschaft / Hrsg. von T. Hirsch, M. Töppen, E. Strehlke. — Bd. 2. — Leipzig: S. Hirzel, 1863. — S. 429–662. * ''Schütz C.'' Historia rerum prussicarum. — Zerbst: Bonaventur Schmid, 1592. * ''Wigand von Marburg.'' Nowa kronika pruska / Oprac. S. Zonenberg, K. Kwiatkowski. — Toruń: TNT, 2017. — 665 s. ; Даследаванні * ''Baranauskas T.'' Lietuvos medinės pilys rašytinių šaltinių duomenimis // Lietuvos archeologija. — 2003. — T. 24. — P. 57–106. — ISSN 0207-8694. * ''Baronas D.'' Pilėnai ir Margiris: faktai ir fikcijos // Istorijos šaltinių tyrimai. — 2008. — T. 1. — P. 27–66. * ''Baronas D.'' Pilėnai — das litauische Masada. Auf den Spuren einer Legende // Zeitschrift für Ostmitteleuropa-Forschung. — 2016. — Bd. 65. — Nr. 3. — S. 346–372. * ''Baronas D., Mačiulis D.'' Pilėnai ir Margiris: istorija ir legenda. — Vilnius: Vilniaus dailės akademijos leidykla, 2010. — 644 p. * ''Kasparavičius S.'' Bilionių piliakalnis — legendiniai Pilėnai? // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 2002 metais. — Vilnius, 2003. — P. 274–275. * ''Nikžentaitis A.'' Trapėnų žemė // Žemaičių praeitis. — T. 1. — Vilnius: Mokslas, 1990. — P. 93–99. * ''Nikžentaitis A.'' Pilėnų mįslė. — Vilnius, 1993. * ''Varakauskas R.'' Pilėnų gynimas. — Vilnius, 1960. * ''Volkaitė-Kulikauskienė R.'' Punia: svarbiausios žinios. — Vilnius: Mintis, 1990. — ISBN 5-417-02858-4. * ''Zabiela G.'' Pilėnų pilies paieškos 1995 metais // Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje 1994 ir 1995 metais. — Vilnius, 1996. — P. 350–353. == Спасылкі == {{Навігацыя}}{{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Бітвы Вялікага Княства Літоўскага]] [[Катэгорыя:Бітвы Тэўтонскага ордэна]] qw11ql5rmca5f1c6h68wvlwhn3i6tzi 0 820470 5238047 2026-11-03T23:05:55Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{Іерарх |зварот = |імя = Ян Хрысціцель Маскле |арыгінал імя = {{lang-fr|Jean-Baptiste Masclet}}<br>{{lang-pl|Jan Chrzciciel Masclet}} |імя пры нараджэнні = |арыгінал імя пры нараджэнні = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |тытул = Мінс...» 5238047 wikitext text/x-wiki {{Іерарх |зварот = |імя = Ян Хрысціцель Маскле |арыгінал імя = {{lang-fr|Jean-Baptiste Masclet}}<br>{{lang-pl|Jan Chrzciciel Masclet}} |імя пры нараджэнні = |арыгінал імя пры нараджэнні = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |тытул = Мінскі біскуп-суфраган |парадак = |сцяг = |царква = [[Каталіцкая царква]] |абшчына = |абранне = 26 верасня 1814 |інтранізацыя = |перыядпачатак = 1814 |перыядканец = 1836 |перыяд кіравання = |папярэднік = |пераемнік = |адрачэнне = |каментарый = |тытул_2 = Тытулярны біскуп Камаха (Camachus) |парадак_2 = |царква_2 = [[Каталіцкая царква]] |абранне_2 = 26 верасня 1814 |інтранізацыя_2 = |перыядпачатак_2 = |перыядканец_2 = |перыяд кіравання_2 = |папярэднік_2 = |пераемнік_2 = |адрачэнне_2 = |каментарый_2 = |тытул_3 = |царква_3 = |абшчына_3 = |абранне_3 = |інтранізацыя_3 = |перыядпачатак_3 = |перыядканец_3 = |папярэднік_3 = |пераемнік_3 = |дата нараджэння = {{ДН|4|9|1762}} |месца нараджэння = {{Месца нараджэння|Дуэ}}, [[Францыя]] |дата смерці = каля [[1836]] |месца смерці = {{Месца смерці|Мінск}} |пахаваны = |дынастыя = |бацька = |маці = |адукацыя = |навуковая ступень = |прыняцце манаства = 1787 |сан = |дыякан = |святар = |хіратонія = 6 ліпеня 1817 |кардынал = |жонка = |дзеці = |кананізаваны = |лік святасці = |дзень памяці = |шануецца = |заступнік = |аўтограф = |шырыня аўтографа = |манаграма = |герб = |шырыня герба = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Ян Хрысці́цель Маскле́''' (таксама '''Жан-Батыст Маскле'''; {{lang-fr|Jean-Baptiste Masclet}}, {{lang-pl|Jan Chrzciciel Masclet}}; {{ДН|4|9|1762}} — каля [[1836]]) — [[каталіцтва|каталіцкі]] [[біскуп]], мінскі біскуп-суфраган у 1814—1836 гадах{{sfn|Nitecki|2000|с=285}}{{sfn|Hierarchia Catholica|1968|с=128}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 4 верасня 1762 года ў горадзе [[Дуэ]] ў [[Францыя|Францыі]]. У 1787 годзе ўступіў у [[Ордэн меншых братоў|ордэн францысканцаў]]. Пасля навучання ў [[Вільня|Вільні]] быў пасвечаны ў святары. Паводле звестак даследчыка Адрыена Буду ({{lang-fr|Adrien Boudou}}), ён быў манахам з [[Ордэн мінімаў|ордэна мінімаў]] і з'яўляўся «невукам у тэалогіі»{{sfn|Boudou|1928|с=42}}. Першапачаткова вёў душпастырскую дзейнасць у Францыі, аднак з 1791 года апынуўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], дзе «ў сваіх вандроўках эмігранта выпадкова асеў»{{sfn|Boudou|1928|с=42}}. У 1798 годзе стаў [[Канонік|канонікам]] магілёўскім, у 1809 годзе — мінскім. Выконваў абавязкі пробашча ў [[Марыенгаўз|Марыенгаўзе]] (цяпер горад [[Віляка]], [[Латгалія]]) і асесара [[Рымска-каталіцкая духоўная калегія|Рымска-каталіцкай духоўнай калегіі]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у. 26 верасня 1814 года быў прэканізаваны тытулярным біскупам Камаха ({{lang-la|Camachus}}) і мінскім біскупам-суфраганам дзякуючы намаганням біскупа [[Якуб Дадэрка|Якуба Ігнацыя Дадэркі]], які сабраў сродкі на ўтрыманне суфраганіі створанай у 1798 годзе [[Мінская дыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]]. Акрамя гэтага, Маскле атрымліваў дзяржаўную пенсію за выкананне абавязкаў асэсара Духоўнай калегіі ў Пецярбургу. Біскупскую хіратонію прыняў 6 ліпеня 1817 года. Галоўным кансэкратарам выступіў біскуп [[Адам Касакоўскі (біскуп)|Адам Касакоўскі]], сукансэкратарамі былі [[Мацей Павел Мажджанеўскі]] і [[Тадэвуш Кундзіч]]. Дакладнай інфармацыі пра дату смерці няма, як мяркуецца, ён памёр каля 1836 года ў [[Мінск]]у. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Boudou A. |загаловак=Stolica Święta a Rosja. Stosunki dyplomatyczne między niemi w XIX stuleciu |месца=[[Кракаў|Kraków]] |выдавецтва= |год=1928 |том=1, 1814-1847 |старонак= |перакладнік=Z. Skowrońska |lang=pl |ref=Boudou}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Hierarchia Catholica Medii et recentioris aevi sive summorum pontificum – S.R.E. Cardinalium Ecclesiarium antistitum series e documentis tabularni praesertim Vaticani |месца=[[Падуя|Patavii]] |выдавецтва= |год=1968 |том=7, A pontificatu Pii PP. VII (1800) usque pontificatum Gregorii PP. XVI (1846) |старонак=128 |lang=la |ref=Hierarchia Catholica}} * {{кніга |аўтар=Nitecki P. |загаловак=Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965–1999. Słownik biograficzny |месца=[[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва= |год=2000 |старонак=285 |isbn=978-83-211-1311-1 |lang=pl |ref=Nitecki}} == Спасылкі == * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bmascl.html Jan Chrzciciel Masclet] на сайце Catholic-Hierarchy {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маскле Ян Хрысціцель}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1762 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дуэ]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1836 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Францысканцы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія біскупы]] [[Катэгорыя:Мінскія біскупы]] 6fjo86zp6zok8itz0hu07oq11adym4m 5238051 5238047 2026-11-03T23:07:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5238051 wikitext text/x-wiki {{Іерарх |зварот = |імя = Ян Хрысціцель Маскле |арыгінал імя = {{lang-fr|Jean-Baptiste Masclet}}<br>{{lang-pl|Jan Chrzciciel Masclet}} |імя пры нараджэнні = |арыгінал імя пры нараджэнні = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |тытул = Мінскі біскуп-суфраган |парадак = |сцяг = |царква = [[Каталіцкая царква]] |абшчына = |абранне = 26 верасня 1814 |інтранізацыя = |перыядпачатак = 1814 |перыядканец = 1836 |перыяд кіравання = |папярэднік = |пераемнік = |адрачэнне = |каментарый = |тытул_2 = Тытулярны біскуп Камаха (Camachus) |парадак_2 = |царква_2 = [[Каталіцкая царква]] |абранне_2 = 26 верасня 1814 |інтранізацыя_2 = |перыядпачатак_2 = |перыядканец_2 = |перыяд кіравання_2 = |папярэднік_2 = |пераемнік_2 = |адрачэнне_2 = |каментарый_2 = |тытул_3 = |царква_3 = |абшчына_3 = |абранне_3 = |інтранізацыя_3 = |перыядпачатак_3 = |перыядканец_3 = |папярэднік_3 = |пераемнік_3 = |пахаваны = |дынастыя = |бацька = |маці = |адукацыя = |навуковая ступень = |прыняцце манаства = 1787 |сан = |дыякан = |святар = |хіратонія = 6 ліпеня 1817 |кардынал = |жонка = |дзеці = |кананізаваны = |лік святасці = |дзень памяці = |шануецца = |заступнік = |аўтограф = |шырыня аўтографа = |манаграма = |герб = |шырыня герба = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Ян Хрысці́цель Маскле́''' (таксама '''Жан-Батыст Маскле'''; {{lang-fr|Jean-Baptiste Masclet}}, {{lang-pl|Jan Chrzciciel Masclet}}; {{ДН|4|9|1762}} — каля [[1836]]) — [[каталіцтва|каталіцкі]] [[біскуп]], мінскі біскуп-суфраган у 1814—1836 гадах{{sfn|Nitecki|2000|с=285}}{{sfn|Hierarchia Catholica|1968|с=128}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 4 верасня 1762 года ў горадзе [[Дуэ]] ў [[Францыя|Францыі]]. У 1787 годзе ўступіў у [[Ордэн меншых братоў|ордэн францысканцаў]]. Пасля навучання ў [[Вільня|Вільні]] быў пасвечаны ў святары. Паводле звестак даследчыка Адрыена Буду ({{lang-fr|Adrien Boudou}}), ён быў манахам з [[Ордэн мінімаў|ордэна мінімаў]] і з'яўляўся «невукам у тэалогіі»{{sfn|Boudou|1928|с=42}}. Першапачаткова вёў душпастырскую дзейнасць у Францыі, аднак з 1791 года апынуўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], дзе «ў сваіх вандроўках эмігранта выпадкова асеў»{{sfn|Boudou|1928|с=42}}. У 1798 годзе стаў [[Канонік|канонікам]] магілёўскім, у 1809 годзе — мінскім. Выконваў абавязкі пробашча ў [[Марыенгаўз|Марыенгаўзе]] (цяпер горад [[Віляка]], [[Латгалія]]) і асесара [[Рымска-каталіцкая духоўная калегія|Рымска-каталіцкай духоўнай калегіі]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у. 26 верасня 1814 года быў прэканізаваны тытулярным біскупам Камаха ({{lang-la|Camachus}}) і мінскім біскупам-суфраганам дзякуючы намаганням біскупа [[Якуб Дадэрка|Якуба Ігнацыя Дадэркі]], які сабраў сродкі на ўтрыманне суфраганіі створанай у 1798 годзе [[Мінская дыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]]. Акрамя гэтага, Маскле атрымліваў дзяржаўную пенсію за выкананне абавязкаў асэсара Духоўнай калегіі ў Пецярбургу. Біскупскую хіратонію прыняў 6 ліпеня 1817 года. Галоўным кансэкратарам выступіў біскуп [[Адам Касакоўскі (біскуп)|Адам Касакоўскі]], сукансэкратарамі былі [[Мацей Павел Мажджанеўскі]] і [[Тадэвуш Кундзіч]]. Дакладнай інфармацыі пра дату смерці няма, як мяркуецца, ён памёр каля 1836 года ў [[Мінск]]у. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Boudou A. |загаловак=Stolica Święta a Rosja. Stosunki dyplomatyczne między niemi w XIX stuleciu |месца=[[Кракаў|Kraków]] |выдавецтва= |год=1928 |том=1, 1814-1847 |старонак= |перакладнік=Z. Skowrońska |lang=pl |ref=Boudou}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Hierarchia Catholica Medii et recentioris aevi sive summorum pontificum – S.R.E. Cardinalium Ecclesiarium antistitum series e documentis tabularni praesertim Vaticani |месца=[[Падуя|Patavii]] |выдавецтва= |год=1968 |том=7, A pontificatu Pii PP. VII (1800) usque pontificatum Gregorii PP. XVI (1846) |старонак=128 |lang=la |ref=Hierarchia Catholica}} * {{кніга |аўтар=Nitecki P. |загаловак=Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965–1999. Słownik biograficzny |месца=[[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва= |год=2000 |старонак=285 |isbn=978-83-211-1311-1 |lang=pl |ref=Nitecki}} == Спасылкі == * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bmascl.html Jan Chrzciciel Masclet] на сайце Catholic-Hierarchy {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маскле Ян Хрысціцель}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1762 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дуэ]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1836 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Францысканцы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія біскупы]] [[Катэгорыя:Мінскія біскупы]] kxfvadikld3hxz4a9v9urgben950n9n 5238052 5238051 2026-11-03T23:09:12Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Мінскія біскупы]]; дададзена [[Катэгорыя:Біскупы Мінскай дыяцэзіі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5238052 wikitext text/x-wiki {{Іерарх |зварот = |імя = Ян Хрысціцель Маскле |арыгінал імя = {{lang-fr|Jean-Baptiste Masclet}}<br>{{lang-pl|Jan Chrzciciel Masclet}} |імя пры нараджэнні = |арыгінал імя пры нараджэнні = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |тытул = Мінскі біскуп-суфраган |парадак = |сцяг = |царква = [[Каталіцкая царква]] |абшчына = |абранне = 26 верасня 1814 |інтранізацыя = |перыядпачатак = 1814 |перыядканец = 1836 |перыяд кіравання = |папярэднік = |пераемнік = |адрачэнне = |каментарый = |тытул_2 = Тытулярны біскуп Камаха (Camachus) |парадак_2 = |царква_2 = [[Каталіцкая царква]] |абранне_2 = 26 верасня 1814 |інтранізацыя_2 = |перыядпачатак_2 = |перыядканец_2 = |перыяд кіравання_2 = |папярэднік_2 = |пераемнік_2 = |адрачэнне_2 = |каментарый_2 = |тытул_3 = |царква_3 = |абшчына_3 = |абранне_3 = |інтранізацыя_3 = |перыядпачатак_3 = |перыядканец_3 = |папярэднік_3 = |пераемнік_3 = |пахаваны = |дынастыя = |бацька = |маці = |адукацыя = |навуковая ступень = |прыняцце манаства = 1787 |сан = |дыякан = |святар = |хіратонія = 6 ліпеня 1817 |кардынал = |жонка = |дзеці = |кананізаваны = |лік святасці = |дзень памяці = |шануецца = |заступнік = |аўтограф = |шырыня аўтографа = |манаграма = |герб = |шырыня герба = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Ян Хрысці́цель Маскле́''' (таксама '''Жан-Батыст Маскле'''; {{lang-fr|Jean-Baptiste Masclet}}, {{lang-pl|Jan Chrzciciel Masclet}}; {{ДН|4|9|1762}} — каля [[1836]]) — [[каталіцтва|каталіцкі]] [[біскуп]], мінскі біскуп-суфраган у 1814—1836 гадах{{sfn|Nitecki|2000|с=285}}{{sfn|Hierarchia Catholica|1968|с=128}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 4 верасня 1762 года ў горадзе [[Дуэ]] ў [[Францыя|Францыі]]. У 1787 годзе ўступіў у [[Ордэн меншых братоў|ордэн францысканцаў]]. Пасля навучання ў [[Вільня|Вільні]] быў пасвечаны ў святары. Паводле звестак даследчыка Адрыена Буду ({{lang-fr|Adrien Boudou}}), ён быў манахам з [[Ордэн мінімаў|ордэна мінімаў]] і з'яўляўся «невукам у тэалогіі»{{sfn|Boudou|1928|с=42}}. Першапачаткова вёў душпастырскую дзейнасць у Францыі, аднак з 1791 года апынуўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], дзе «ў сваіх вандроўках эмігранта выпадкова асеў»{{sfn|Boudou|1928|с=42}}. У 1798 годзе стаў [[Канонік|канонікам]] магілёўскім, у 1809 годзе — мінскім. Выконваў абавязкі пробашча ў [[Марыенгаўз|Марыенгаўзе]] (цяпер горад [[Віляка]], [[Латгалія]]) і асесара [[Рымска-каталіцкая духоўная калегія|Рымска-каталіцкай духоўнай калегіі]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у. 26 верасня 1814 года быў прэканізаваны тытулярным біскупам Камаха ({{lang-la|Camachus}}) і мінскім біскупам-суфраганам дзякуючы намаганням біскупа [[Якуб Дадэрка|Якуба Ігнацыя Дадэркі]], які сабраў сродкі на ўтрыманне суфраганіі створанай у 1798 годзе [[Мінская дыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]]. Акрамя гэтага, Маскле атрымліваў дзяржаўную пенсію за выкананне абавязкаў асэсара Духоўнай калегіі ў Пецярбургу. Біскупскую хіратонію прыняў 6 ліпеня 1817 года. Галоўным кансэкратарам выступіў біскуп [[Адам Касакоўскі (біскуп)|Адам Касакоўскі]], сукансэкратарамі былі [[Мацей Павел Мажджанеўскі]] і [[Тадэвуш Кундзіч]]. Дакладнай інфармацыі пра дату смерці няма, як мяркуецца, ён памёр каля 1836 года ў [[Мінск]]у. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Boudou A. |загаловак=Stolica Święta a Rosja. Stosunki dyplomatyczne między niemi w XIX stuleciu |месца=[[Кракаў|Kraków]] |выдавецтва= |год=1928 |том=1, 1814-1847 |старонак= |перакладнік=Z. Skowrońska |lang=pl |ref=Boudou}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Hierarchia Catholica Medii et recentioris aevi sive summorum pontificum – S.R.E. Cardinalium Ecclesiarium antistitum series e documentis tabularni praesertim Vaticani |месца=[[Падуя|Patavii]] |выдавецтва= |год=1968 |том=7, A pontificatu Pii PP. VII (1800) usque pontificatum Gregorii PP. XVI (1846) |старонак=128 |lang=la |ref=Hierarchia Catholica}} * {{кніга |аўтар=Nitecki P. |загаловак=Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965–1999. Słownik biograficzny |месца=[[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва= |год=2000 |старонак=285 |isbn=978-83-211-1311-1 |lang=pl |ref=Nitecki}} == Спасылкі == * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bmascl.html Jan Chrzciciel Masclet] на сайце Catholic-Hierarchy {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маскле Ян Хрысціцель}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1762 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дуэ]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1836 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Францысканцы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія біскупы]] [[Катэгорыя:Біскупы Мінскай дыяцэзіі]] aelft3d7ii8msg9w1aas0vdar8dodhl 5238056 5238052 2026-11-03T23:18:23Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 /* Літаратура */ 5238056 wikitext text/x-wiki {{Іерарх |зварот = |імя = Ян Хрысціцель Маскле |арыгінал імя = {{lang-fr|Jean-Baptiste Masclet}}<br>{{lang-pl|Jan Chrzciciel Masclet}} |імя пры нараджэнні = |арыгінал імя пры нараджэнні = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |тытул = Мінскі біскуп-суфраган |парадак = |сцяг = |царква = [[Каталіцкая царква]] |абшчына = |абранне = 26 верасня 1814 |інтранізацыя = |перыядпачатак = 1814 |перыядканец = 1836 |перыяд кіравання = |папярэднік = |пераемнік = |адрачэнне = |каментарый = |тытул_2 = Тытулярны біскуп Камаха (Camachus) |парадак_2 = |царква_2 = [[Каталіцкая царква]] |абранне_2 = 26 верасня 1814 |інтранізацыя_2 = |перыядпачатак_2 = |перыядканец_2 = |перыяд кіравання_2 = |папярэднік_2 = |пераемнік_2 = |адрачэнне_2 = |каментарый_2 = |тытул_3 = |царква_3 = |абшчына_3 = |абранне_3 = |інтранізацыя_3 = |перыядпачатак_3 = |перыядканец_3 = |папярэднік_3 = |пераемнік_3 = |пахаваны = |дынастыя = |бацька = |маці = |адукацыя = |навуковая ступень = |прыняцце манаства = 1787 |сан = |дыякан = |святар = |хіратонія = 6 ліпеня 1817 |кардынал = |жонка = |дзеці = |кананізаваны = |лік святасці = |дзень памяці = |шануецца = |заступнік = |аўтограф = |шырыня аўтографа = |манаграма = |герб = |шырыня герба = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Ян Хрысці́цель Маскле́''' (таксама '''Жан-Батыст Маскле'''; {{lang-fr|Jean-Baptiste Masclet}}, {{lang-pl|Jan Chrzciciel Masclet}}; {{ДН|4|9|1762}} — каля [[1836]]) — [[каталіцтва|каталіцкі]] [[біскуп]], мінскі біскуп-суфраган у 1814—1836 гадах{{sfn|Nitecki|2000|с=285}}{{sfn|Hierarchia Catholica|1968|с=128}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 4 верасня 1762 года ў горадзе [[Дуэ]] ў [[Францыя|Францыі]]. У 1787 годзе ўступіў у [[Ордэн меншых братоў|ордэн францысканцаў]]. Пасля навучання ў [[Вільня|Вільні]] быў пасвечаны ў святары. Паводле звестак даследчыка Адрыена Буду ({{lang-fr|Adrien Boudou}}), ён быў манахам з [[Ордэн мінімаў|ордэна мінімаў]] і з'яўляўся «невукам у тэалогіі»{{sfn|Boudou|1928|с=42}}. Першапачаткова вёў душпастырскую дзейнасць у Францыі, аднак з 1791 года апынуўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], дзе «ў сваіх вандроўках эмігранта выпадкова асеў»{{sfn|Boudou|1928|с=42}}. У 1798 годзе стаў [[Канонік|канонікам]] магілёўскім, у 1809 годзе — мінскім. Выконваў абавязкі пробашча ў [[Марыенгаўз|Марыенгаўзе]] (цяпер горад [[Віляка]], [[Латгалія]]) і асесара [[Рымска-каталіцкая духоўная калегія|Рымска-каталіцкай духоўнай калегіі]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у. 26 верасня 1814 года быў прэканізаваны тытулярным біскупам Камаха ({{lang-la|Camachus}}) і мінскім біскупам-суфраганам дзякуючы намаганням біскупа [[Якуб Дадэрка|Якуба Ігнацыя Дадэркі]], які сабраў сродкі на ўтрыманне суфраганіі створанай у 1798 годзе [[Мінская дыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]]. Акрамя гэтага, Маскле атрымліваў дзяржаўную пенсію за выкананне абавязкаў асэсара Духоўнай калегіі ў Пецярбургу. Біскупскую хіратонію прыняў 6 ліпеня 1817 года. Галоўным кансэкратарам выступіў біскуп [[Адам Касакоўскі (біскуп)|Адам Касакоўскі]], сукансэкратарамі былі [[Мацей Павел Мажджанеўскі]] і [[Тадэвуш Кундзіч]]. Дакладнай інфармацыі пра дату смерці няма, як мяркуецца, ён памёр каля 1836 года ў [[Мінск]]у. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Boudou A. |загаловак=Stolica Święta a Rosja. Stosunki dyplomatyczne między niemi w XIX stuleciu |месца=[[Кракаў|Kraków]] |выдавецтва= |год=1928 |том=1, 1814-1847 |старонак= |перакладнік=Z. Skowrońska |lang=pl |ref=Boudou}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Hierarchia Catholica Medii et recentioris aevi sive summorum pontificum – S.R.E. Cardinalium Ecclesiarium antistitum series e documentis tabularni praesertim Vaticani |месца=[[Падуя|Patavii]] |выдавецтва= |год=1968 |том=7, A pontificatu Pii PP. VII (1800) usque pontificatum Gregorii PP. XVI (1846) |старонак=128 |lang=la |ref=Hierarchia Catholica}} * {{кніга |аўтар=Nitecki P. |загаловак=Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965–1999. Słownik biograficzny |месца=[[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва= |год=2000 |старонак=285 |isbn=978-83-211-1311-1 |lang=pl |ref=Nitecki}} {{Біскупы мінскія}} == Спасылкі == * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bmascl.html Jan Chrzciciel Masclet] на сайце Catholic-Hierarchy {{ref-en}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маскле Ян Хрысціцель}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1762 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дуэ]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1836 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Францысканцы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія біскупы]] [[Катэгорыя:Біскупы Мінскай дыяцэзіі]] sa0wbfttzyaqa025kx2eph3q8ecbcrf 5238057 5238056 2026-11-03T23:18:35Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 5238057 wikitext text/x-wiki {{Іерарх |зварот = |імя = Ян Хрысціцель Маскле |арыгінал імя = {{lang-fr|Jean-Baptiste Masclet}}<br>{{lang-pl|Jan Chrzciciel Masclet}} |імя пры нараджэнні = |арыгінал імя пры нараджэнні = |выява = |шырыня = |апісанне выявы = |тытул = Мінскі біскуп-суфраган |парадак = |сцяг = |царква = [[Каталіцкая царква]] |абшчына = |абранне = 26 верасня 1814 |інтранізацыя = |перыядпачатак = 1814 |перыядканец = 1836 |перыяд кіравання = |папярэднік = |пераемнік = |адрачэнне = |каментарый = |тытул_2 = Тытулярны біскуп Камаха (Camachus) |парадак_2 = |царква_2 = [[Каталіцкая царква]] |абранне_2 = 26 верасня 1814 |інтранізацыя_2 = |перыядпачатак_2 = |перыядканец_2 = |перыяд кіравання_2 = |папярэднік_2 = |пераемнік_2 = |адрачэнне_2 = |каментарый_2 = |тытул_3 = |царква_3 = |абшчына_3 = |абранне_3 = |інтранізацыя_3 = |перыядпачатак_3 = |перыядканец_3 = |папярэднік_3 = |пераемнік_3 = |пахаваны = |дынастыя = |бацька = |маці = |адукацыя = |навуковая ступень = |прыняцце манаства = 1787 |сан = |дыякан = |святар = |хіратонія = 6 ліпеня 1817 |кардынал = |жонка = |дзеці = |кананізаваны = |лік святасці = |дзень памяці = |шануецца = |заступнік = |аўтограф = |шырыня аўтографа = |манаграма = |герб = |шырыня герба = |узнагароды = |вікісховішча = }} '''Ян Хрысці́цель Маскле́''' (таксама '''Жан-Батыст Маскле'''; {{lang-fr|Jean-Baptiste Masclet}}, {{lang-pl|Jan Chrzciciel Masclet}}; {{ДН|4|9|1762}} — каля [[1836]]) — [[каталіцтва|каталіцкі]] [[біскуп]], мінскі біскуп-суфраган у 1814—1836 гадах{{sfn|Nitecki|2000|с=285}}{{sfn|Hierarchia Catholica|1968|с=128}}. == Біяграфія == Нарадзіўся 4 верасня 1762 года ў горадзе [[Дуэ]] ў [[Францыя|Францыі]]. У 1787 годзе ўступіў у [[Ордэн меншых братоў|ордэн францысканцаў]]. Пасля навучання ў [[Вільня|Вільні]] быў пасвечаны ў святары. Паводле звестак даследчыка Адрыена Буду ({{lang-fr|Adrien Boudou}}), ён быў манахам з [[Ордэн мінімаў|ордэна мінімаў]] і з'яўляўся «невукам у тэалогіі»{{sfn|Boudou|1928|с=42}}. Першапачаткова вёў душпастырскую дзейнасць у Францыі, аднак з 1791 года апынуўся ў [[Расійская імперыя|Расіі]], дзе «ў сваіх вандроўках эмігранта выпадкова асеў»{{sfn|Boudou|1928|с=42}}. У 1798 годзе стаў [[Канонік|канонікам]] магілёўскім, у 1809 годзе — мінскім. Выконваў абавязкі пробашча ў [[Марыенгаўз|Марыенгаўзе]] (цяпер горад [[Віляка]], [[Латгалія]]) і асесара [[Рымска-каталіцкая духоўная калегія|Рымска-каталіцкай духоўнай калегіі]] ў [[Санкт-Пецярбург]]у. 26 верасня 1814 года быў прэканізаваны тытулярным біскупам Камаха ({{lang-la|Camachus}}) і мінскім біскупам-суфраганам дзякуючы намаганням біскупа [[Якуб Дадэрка|Якуба Ігнацыя Дадэркі]], які сабраў сродкі на ўтрыманне суфраганіі створанай у 1798 годзе [[Мінская дыяцэзія|Мінскай дыяцэзіі]]. Акрамя гэтага, Маскле атрымліваў дзяржаўную пенсію за выкананне абавязкаў асэсара Духоўнай калегіі ў Пецярбургу. Біскупскую хіратонію прыняў 6 ліпеня 1817 года. Галоўным кансэкратарам выступіў біскуп [[Адам Касакоўскі (біскуп)|Адам Касакоўскі]], сукансэкратарамі былі [[Мацей Павел Мажджанеўскі]] і [[Тадэвуш Кундзіч]]. Дакладнай інфармацыі пра дату смерці няма, як мяркуецца, ён памёр каля 1836 года ў [[Мінск]]у. == Крыніцы == {{крыніцы}} == Літаратура == * {{кніга |аўтар=Boudou A. |загаловак=Stolica Święta a Rosja. Stosunki dyplomatyczne między niemi w XIX stuleciu |месца=[[Кракаў|Kraków]] |выдавецтва= |год=1928 |том=1, 1814-1847 |старонак= |перакладнік=Z. Skowrońska |lang=pl |ref=Boudou}} * {{кніга |аўтар= |загаловак=Hierarchia Catholica Medii et recentioris aevi sive summorum pontificum – S.R.E. Cardinalium Ecclesiarium antistitum series e documentis tabularni praesertim Vaticani |месца=[[Падуя|Patavii]] |выдавецтва= |год=1968 |том=7, A pontificatu Pii PP. VII (1800) usque pontificatum Gregorii PP. XVI (1846) |старонак=128 |lang=la |ref=Hierarchia Catholica}} * {{кніга |аўтар=Nitecki P. |загаловак=Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965–1999. Słownik biograficzny |месца=[[Варшава|Warszawa]] |выдавецтва= |год=2000 |старонак=285 |isbn=978-83-211-1311-1 |lang=pl |ref=Nitecki}} == Спасылкі == * [http://www.catholic-hierarchy.org/bishop/bmascl.html Jan Chrzciciel Masclet] на сайце Catholic-Hierarchy {{ref-en}} {{Біскупы мінскія}} {{Бібліяінфармацыя}} {{DEFAULTSORT:Маскле Ян Хрысціцель}} [[Катэгорыя:Нарадзіліся 4 верасня]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў 1762 годзе]] [[Катэгорыя:Нарадзіліся ў Дуэ]] [[Катэгорыя:Памерлі ў 1836 годзе]] [[Катэгорыя:Памерлі ў Мінску]] [[Катэгорыя:Францысканцы]] [[Катэгорыя:Каталіцкія біскупы]] [[Катэгорыя:Біскупы Мінскай дыяцэзіі]] buyq2j3w7jbsqbkpilgq4l8ndnw4o0t 0 820471 5238049 2026-11-03T23:06:31Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ян Хрысціцель Маскле]] 5238049 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ян Хрысціцель Маскле]] 7j9jwcowwmsm207uldtf75v0tgawkzo 0 820472 5238050 2026-11-03T23:06:49Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Перасылае да [[Ян Хрысціцель Маскле]] 5238050 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ян Хрысціцель Маскле]] 7j9jwcowwmsm207uldtf75v0tgawkzo 0 820473 5238063 2026-11-03T23:39:40Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 Новая старонка: «{{значэнні|Наша Ніва (значэнні)}} '''Кніга́рня «На́ша Ні́ва»''' — кніжная серыя і выдавецкі праект найстарэйшай беларускай газеты [[Наша Ніва (1991)|«Наша Ніва»]]. == Канцэпцыя == Серыю складаюць кнігі, якія па палітычных і цэнзурных прычынах не маглі з'явіцца ў...» 5238063 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Наша Ніва (значэнні)}} '''Кніга́рня «На́ша Ні́ва»''' — кніжная серыя і выдавецкі праект найстарэйшай беларускай газеты [[Наша Ніва (1991)|«Наша Ніва»]]. == Канцэпцыя == Серыю складаюць кнігі, якія па палітычных і цэнзурных прычынах не маглі з'явіцца ў дзяржаўных выдавецтвах Беларусі. Прыярытэтнымі тэматычнымі кірункамі праекта сталі [[паліталогія]], [[гісторыя]], [[публіцыстыка]], [[літаратуразнаўства]] і [[філасофія]]&nbsp;— тыя галіны гуманітарных ведаў, у якіх стваралася альтэрнатыўнае разуменне развіцця беларускага грамадства<ref name="kamunikat">{{cite web|url=https://kamunikat.org/kniharnia-nasza-niva|title=Кнігарня Наша Ніва|publisher=Kamunikat.org|lang=be|accessdate=5 лістапада 2026}}</ref>. Акрамя навуковай і публіцыстычнай літаратуры, у рамках серыі выдаваліся празаічныя і паэтычныя творы, а таксама дзіцячая літаратура тых аўтараў, якія не ўпісваліся ў жорсткія рамкі праўладнай ідэалогіі. Адной з мэт праекта было таксама па-новаму прадставіць творы беларускай класікі. Для распаўсюджвання кніг стваральнікамі серыі была сфарміравана эфектыўная незалежная сетка. Сам праект пазіцыянаваўся як увасабленне незалежнага беларускага грамадства, якое змагаецца за свае нацыянальныя, культурныя і чалавечыя правы<ref name="kamunikat"/>. == Выданне твораў Васіля Быкава == У серыі пабачылі свет кнігі народнага пісьменніка Беларусі [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] «Сцяна» і «Пахаджане». Зборнік прытчаў «Пахаджане» (такіх як «Вуціны статак», «Хутаранцы», «Маленькая чырвоная кветачка» і інш.), напісаны ў апошнія гады жыцця аўтара падчас яго змушанага ад'езду за мяжу, упершыню быў выдадзены ў 1999 годзе і хутка стаў бібліяграфічнай рэдкасцю<ref name="svaboda_bykau">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1124525.html|title=“Кнігі Быкава мусяць быць у кнігарнях заўжды”|author=Валянціна Аксак|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=13 чэрвеня 2008|lang=be}}</ref>. У 2008 годзе, нягледзячы на тое, што ў часопісе [[Дзеяслоў (часопіс)|«Дзеяслоў»]] ужо былі надрукаваныя новыя прытчы аўтара, выдаўцы свядома паўтарылі першае выданне «Пахаджанаў» без змяненняў. Галоўны рэдактар «Нашай Нівы» [[Андрэй Скурко]] з гэтай нагоды адзначаў, што творы Васіля Быкава павінны пастаянна прысутнічаць у кнігарнях, і паколькі дзяржаўныя выдавецтвы не клапоцяцца пра іх своечасовае перавыданне, гэтую функцыю выконвае незалежнае грамадства. Выдаўцы імкнуліся распаўсюджваць гэтыя кнігі не толькі праз уласную незалежную сетку, але і дамагчыся іх траплення ў дзяржаўныя кнігарні і кнігагандлёвыя ўстановы<ref name="svaboda_bykau"/>. == Значныя выданні == Сярод значных выданняў серыі вылучаецца зборнік «Вясна народу», выдадзены ўвосень 2007 года супольна з Інстытутам беларусістыкі (Вільня). У кнізе сабраная найлепшая эсэістыка, якая друкавалася ў газеце «Наша Ніва» з 1991 па 2007 год. Зборнік выявіў развіццё нацыятворчай ідэі ад [[Сяргей Дубавец|Сяргея Дубаўца]] да Андрэя Баранава. У яго ўвайшлі творы такіх аўтараў, як [[Вячаслаў Адамчык]], [[Уладзімір Арлоў]], [[Рыгор Барадулін]], [[Зміцер Бартосік]], [[Васіль Быкаў]], [[Лявон Вольскі]], [[Адам Глобус]], [[Генадзь Сагановіч]], [[Павел Севярынец]], [[Мікалай Статкевіч]], [[Сяргей Харэўскі]], [[Карлас Шэрман]] і іншых<ref name="nn_vyasna">{{cite web|url=https://nashaniva.com/12254|title=Вясна народу|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=15 кастрычніка 2007|lang=be}}</ref>. У 2008 годзе ў мінскім выдавецтве [[Ігар Пятровіч Логвінаў|І. П. Логвінава]] ў межах серыі выйшла кніга «Кароткі нарыс беларускага пытання» пад рэдакцыяй беларускіх гісторыкаў [[Андрэй Вашкевіч|Андрэя Вашкевіча]], [[Аляксандр Аляксандравіч Пашкевіч|Алеся Пашкевіча]] і [[Андрэй Чарнякевіч|Андрэя Чарнякевіча]]. Гэта найбольш поўны збор дакументаў, фактаў і матэрыялаў па гісторыі беларускага нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя. Першапачаткова кніга была выдадзена ананімна ў 1928 годзе ў Варшаве і прызначалася выключна для службовага карыстання агентамі польскіх спецслужбаў, а па-беларуску ўпершыню з'явілася толькі на старонках часопіса [[ARCHE Пачатак|«ARCHE»]]. Кніга дагэтуль выкарыстоўваецца беларускімі гісторыкамі Польшчы як каштоўная крыніца, бо ўяўляе сабой квінтэсенцыю гісторыі беларускага руху таго перыяду<ref name="narys">{{cite web|url=https://kamunikat.org/kniharnia-nasza-niva|title=Кароткі нарыс беларускага пытаньня|publisher=Kamunikat.org|lang=be|accessdate=5 лістапада 2026}}</ref>. Значную ўвагу серыя таксама ўдзяляла перакладам замежнай літаратуры. У рамках кнігі «Бабілонская бібліятэка» былі сабраны пераклады, якія раней публікаваліся на старонках газеты, што дазваляла суаднесці адроджанае беларускае слова з вопытам іншых культур<ref name="kamunikat"/>. У серыі таксама пабачыла свет кніга легендарнага польскага рэпарцёра [[Рышард Капусцінскі|Рышарда Капусцінскага]] «Імператар. Падарожжы з Герадотам». == Спіс кніг серыі == Спіс кніг, якія выйшлі ў серыі «Кнігарня „Наша Ніва“»<ref name="kamunikat"/>: {| class="wikitable sortable" ! Аўтар / Укладальнік !! Назва !! Тэматыка (Катэгорыя) |- | [[Андрэй Хадановіч]] || «Сто лі100ў на tut.by» || Паэзія |- | Андрэй Хадановіч || «Берлібры» || Паэзія |- | [[Пётр Рудкоўскі]] || «Паўстанне Беларусі» || Паліталогія, філасофія |- | [[Андрэй Дынько]], [[Андрэй Скурко]] || «Беларусь за дзесяць падарожжаў» || Нарысы, падарожжы |- | Розныя аўтары || «Жанчыны выходзяць з-пад кантролю» || Зборнік жаночага апавядання |- | [[Сямён Печанко]] || «У Беларускім войску» || Успаміны, публіцыстыка |- | Розныя аўтары || «Застаемся! Сакавік 2006: прыватнае і агульнае» || Публіцыстыка |- | [[Наталка Бабіна]] || «Крыві не павінна быць відна» || Проза |- | Наталка Бабіна || «Рыбін горад» || Раман |- | [[Алесь Кудрыцкі]] || «Суд на Каляды» || Проза |- | Алесь Кудрыцкі || «Прыгоды Капітана Танакі» || Вершы, дзіцячая літаратура |- | Розныя аўтары || «Бабілонская бібліятэка» || Замежная літаратура, пераклады |- | Розныя аўтары || «Найяснейшая Рэч Паспалітая» || Гісторыя, эсэістыка |- | [[Віталь Тарас]] || «Звыклае зло» || Эсэістыка, публіцыстыка |- | Віталь Тарас || «На выспе ўспамінаў» || Успаміны |- | Розныя аўтары || «Паветраны шар» || Зборнік мужчынскага апавядання |- | [[Павел Севярынец]] || «Лісты з лесу» || Эсэ |- | Павел Севярынец || «Люблю Беларусь» || Эсэ |- | Розныя аўтары || «Вясна народу» || Эсэістыка (1991—2007) |- | [[Пётр Краўчанка]] || «Беларусь на ростанях: нататкі дыпламата і палітыка» || Успаміны, паліталогія |- | [[Валянцін Тарас]] || «На выспе ўспамінаў» || Успаміны |- | [[Ева Вежнавец]] || «Шлях дробнай сволачы» || Проза |- | [[Франц Сіўко]] || «Дзень Бубна» || Проза |- | [[Артур Клінаў]] || «Малая падарожная кніжка па Горадзе Сонца» || Эсэістыка |- | [[Лёлік Ушкін]] || «Левым вокам» || Публіцыстыка |- | [[Марыя Вайцяшонак]] || «Серпень» || Паэзія |- | [[Васіль Быкаў]] || «Пахаджане» || Прытчы |- | Васіль Быкаў || «Сцяна» || Проза |- | [[Павел Касцюкевіч]] || «Душпастырскія спатканні для дачнікаў» || Проза |- | [[Алесь Белы]] || «Наша страва» || Кулінарыя, гісторыя |- | [[Анджэй Суліма Камінскі]] || «Рэспубліка супраць аўтакратыі: Рэч Паспалітая і Расія, 1686—1697» || Гісторыя |- | [[Сяргей Астравец]] || «Каты Ёзафа Ратцынгера» || Апавяданні, эсэ |- | [[Уладзімір Арлоў]] || «Усё па-ранейшаму, толькі імёны змяніліся» || Паэзія |- | [[Сяргей Шапран]] || «Тры мяхі дзядзькі Рыгора» || Гутаркі, успаміны |- | [[Алесь Аркуш]], Барыс Козік || «Брызгалаўка» || Аповеды, успаміны, вершы |- | [[Віктар Казько]] || «Бунт незапатрабаванага праху» || Раман |- | [[Рышард Капусцінскі]] || «Імператар. Падарожжы з Герадотам» || Рэпартажы |- | [[Арсень Ліс]] || «Gloria victis!» || Збор твораў, гісторыя |- | Невядомы аўтар (рэд. [[Андрэй Вашкевіч|А. Вашкевіч]], [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|А. Пашкевіч]], [[Андрэй Чарнякевіч|А. Чарнякевіч]]) || «Кароткі нарыс беларускага пытання» || Гісторыя, палітыка, правы чалавека |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кніжныя серыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Наша Ніва]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя кнігі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2000-я гады]] sskxg8hy5cjvho6oh0ndd088r8qd79z 5238064 5238063 2026-11-03T23:40:01Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Наша Ніва]]; дададзена [[Катэгорыя:Наша Ніва (1991)]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5238064 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Наша Ніва (значэнні)}} '''Кніга́рня «На́ша Ні́ва»''' — кніжная серыя і выдавецкі праект найстарэйшай беларускай газеты [[Наша Ніва (1991)|«Наша Ніва»]]. == Канцэпцыя == Серыю складаюць кнігі, якія па палітычных і цэнзурных прычынах не маглі з'явіцца ў дзяржаўных выдавецтвах Беларусі. Прыярытэтнымі тэматычнымі кірункамі праекта сталі [[паліталогія]], [[гісторыя]], [[публіцыстыка]], [[літаратуразнаўства]] і [[філасофія]]&nbsp;— тыя галіны гуманітарных ведаў, у якіх стваралася альтэрнатыўнае разуменне развіцця беларускага грамадства<ref name="kamunikat">{{cite web|url=https://kamunikat.org/kniharnia-nasza-niva|title=Кнігарня Наша Ніва|publisher=Kamunikat.org|lang=be|accessdate=5 лістапада 2026}}</ref>. Акрамя навуковай і публіцыстычнай літаратуры, у рамках серыі выдаваліся празаічныя і паэтычныя творы, а таксама дзіцячая літаратура тых аўтараў, якія не ўпісваліся ў жорсткія рамкі праўладнай ідэалогіі. Адной з мэт праекта было таксама па-новаму прадставіць творы беларускай класікі. Для распаўсюджвання кніг стваральнікамі серыі была сфарміравана эфектыўная незалежная сетка. Сам праект пазіцыянаваўся як увасабленне незалежнага беларускага грамадства, якое змагаецца за свае нацыянальныя, культурныя і чалавечыя правы<ref name="kamunikat"/>. == Выданне твораў Васіля Быкава == У серыі пабачылі свет кнігі народнага пісьменніка Беларусі [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] «Сцяна» і «Пахаджане». Зборнік прытчаў «Пахаджане» (такіх як «Вуціны статак», «Хутаранцы», «Маленькая чырвоная кветачка» і інш.), напісаны ў апошнія гады жыцця аўтара падчас яго змушанага ад'езду за мяжу, упершыню быў выдадзены ў 1999 годзе і хутка стаў бібліяграфічнай рэдкасцю<ref name="svaboda_bykau">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1124525.html|title=“Кнігі Быкава мусяць быць у кнігарнях заўжды”|author=Валянціна Аксак|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=13 чэрвеня 2008|lang=be}}</ref>. У 2008 годзе, нягледзячы на тое, што ў часопісе [[Дзеяслоў (часопіс)|«Дзеяслоў»]] ужо былі надрукаваныя новыя прытчы аўтара, выдаўцы свядома паўтарылі першае выданне «Пахаджанаў» без змяненняў. Галоўны рэдактар «Нашай Нівы» [[Андрэй Скурко]] з гэтай нагоды адзначаў, што творы Васіля Быкава павінны пастаянна прысутнічаць у кнігарнях, і паколькі дзяржаўныя выдавецтвы не клапоцяцца пра іх своечасовае перавыданне, гэтую функцыю выконвае незалежнае грамадства. Выдаўцы імкнуліся распаўсюджваць гэтыя кнігі не толькі праз уласную незалежную сетку, але і дамагчыся іх траплення ў дзяржаўныя кнігарні і кнігагандлёвыя ўстановы<ref name="svaboda_bykau"/>. == Значныя выданні == Сярод значных выданняў серыі вылучаецца зборнік «Вясна народу», выдадзены ўвосень 2007 года супольна з Інстытутам беларусістыкі (Вільня). У кнізе сабраная найлепшая эсэістыка, якая друкавалася ў газеце «Наша Ніва» з 1991 па 2007 год. Зборнік выявіў развіццё нацыятворчай ідэі ад [[Сяргей Дубавец|Сяргея Дубаўца]] да Андрэя Баранава. У яго ўвайшлі творы такіх аўтараў, як [[Вячаслаў Адамчык]], [[Уладзімір Арлоў]], [[Рыгор Барадулін]], [[Зміцер Бартосік]], [[Васіль Быкаў]], [[Лявон Вольскі]], [[Адам Глобус]], [[Генадзь Сагановіч]], [[Павел Севярынец]], [[Мікалай Статкевіч]], [[Сяргей Харэўскі]], [[Карлас Шэрман]] і іншых<ref name="nn_vyasna">{{cite web|url=https://nashaniva.com/12254|title=Вясна народу|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=15 кастрычніка 2007|lang=be}}</ref>. У 2008 годзе ў мінскім выдавецтве [[Ігар Пятровіч Логвінаў|І. П. Логвінава]] ў межах серыі выйшла кніга «Кароткі нарыс беларускага пытання» пад рэдакцыяй беларускіх гісторыкаў [[Андрэй Вашкевіч|Андрэя Вашкевіча]], [[Аляксандр Аляксандравіч Пашкевіч|Алеся Пашкевіча]] і [[Андрэй Чарнякевіч|Андрэя Чарнякевіча]]. Гэта найбольш поўны збор дакументаў, фактаў і матэрыялаў па гісторыі беларускага нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя. Першапачаткова кніга была выдадзена ананімна ў 1928 годзе ў Варшаве і прызначалася выключна для службовага карыстання агентамі польскіх спецслужбаў, а па-беларуску ўпершыню з'явілася толькі на старонках часопіса [[ARCHE Пачатак|«ARCHE»]]. Кніга дагэтуль выкарыстоўваецца беларускімі гісторыкамі Польшчы як каштоўная крыніца, бо ўяўляе сабой квінтэсенцыю гісторыі беларускага руху таго перыяду<ref name="narys">{{cite web|url=https://kamunikat.org/kniharnia-nasza-niva|title=Кароткі нарыс беларускага пытаньня|publisher=Kamunikat.org|lang=be|accessdate=5 лістапада 2026}}</ref>. Значную ўвагу серыя таксама ўдзяляла перакладам замежнай літаратуры. У рамках кнігі «Бабілонская бібліятэка» былі сабраны пераклады, якія раней публікаваліся на старонках газеты, што дазваляла суаднесці адроджанае беларускае слова з вопытам іншых культур<ref name="kamunikat"/>. У серыі таксама пабачыла свет кніга легендарнага польскага рэпарцёра [[Рышард Капусцінскі|Рышарда Капусцінскага]] «Імператар. Падарожжы з Герадотам». == Спіс кніг серыі == Спіс кніг, якія выйшлі ў серыі «Кнігарня „Наша Ніва“»<ref name="kamunikat"/>: {| class="wikitable sortable" ! Аўтар / Укладальнік !! Назва !! Тэматыка (Катэгорыя) |- | [[Андрэй Хадановіч]] || «Сто лі100ў на tut.by» || Паэзія |- | Андрэй Хадановіч || «Берлібры» || Паэзія |- | [[Пётр Рудкоўскі]] || «Паўстанне Беларусі» || Паліталогія, філасофія |- | [[Андрэй Дынько]], [[Андрэй Скурко]] || «Беларусь за дзесяць падарожжаў» || Нарысы, падарожжы |- | Розныя аўтары || «Жанчыны выходзяць з-пад кантролю» || Зборнік жаночага апавядання |- | [[Сямён Печанко]] || «У Беларускім войску» || Успаміны, публіцыстыка |- | Розныя аўтары || «Застаемся! Сакавік 2006: прыватнае і агульнае» || Публіцыстыка |- | [[Наталка Бабіна]] || «Крыві не павінна быць відна» || Проза |- | Наталка Бабіна || «Рыбін горад» || Раман |- | [[Алесь Кудрыцкі]] || «Суд на Каляды» || Проза |- | Алесь Кудрыцкі || «Прыгоды Капітана Танакі» || Вершы, дзіцячая літаратура |- | Розныя аўтары || «Бабілонская бібліятэка» || Замежная літаратура, пераклады |- | Розныя аўтары || «Найяснейшая Рэч Паспалітая» || Гісторыя, эсэістыка |- | [[Віталь Тарас]] || «Звыклае зло» || Эсэістыка, публіцыстыка |- | Віталь Тарас || «На выспе ўспамінаў» || Успаміны |- | Розныя аўтары || «Паветраны шар» || Зборнік мужчынскага апавядання |- | [[Павел Севярынец]] || «Лісты з лесу» || Эсэ |- | Павел Севярынец || «Люблю Беларусь» || Эсэ |- | Розныя аўтары || «Вясна народу» || Эсэістыка (1991—2007) |- | [[Пётр Краўчанка]] || «Беларусь на ростанях: нататкі дыпламата і палітыка» || Успаміны, паліталогія |- | [[Валянцін Тарас]] || «На выспе ўспамінаў» || Успаміны |- | [[Ева Вежнавец]] || «Шлях дробнай сволачы» || Проза |- | [[Франц Сіўко]] || «Дзень Бубна» || Проза |- | [[Артур Клінаў]] || «Малая падарожная кніжка па Горадзе Сонца» || Эсэістыка |- | [[Лёлік Ушкін]] || «Левым вокам» || Публіцыстыка |- | [[Марыя Вайцяшонак]] || «Серпень» || Паэзія |- | [[Васіль Быкаў]] || «Пахаджане» || Прытчы |- | Васіль Быкаў || «Сцяна» || Проза |- | [[Павел Касцюкевіч]] || «Душпастырскія спатканні для дачнікаў» || Проза |- | [[Алесь Белы]] || «Наша страва» || Кулінарыя, гісторыя |- | [[Анджэй Суліма Камінскі]] || «Рэспубліка супраць аўтакратыі: Рэч Паспалітая і Расія, 1686—1697» || Гісторыя |- | [[Сяргей Астравец]] || «Каты Ёзафа Ратцынгера» || Апавяданні, эсэ |- | [[Уладзімір Арлоў]] || «Усё па-ранейшаму, толькі імёны змяніліся» || Паэзія |- | [[Сяргей Шапран]] || «Тры мяхі дзядзькі Рыгора» || Гутаркі, успаміны |- | [[Алесь Аркуш]], Барыс Козік || «Брызгалаўка» || Аповеды, успаміны, вершы |- | [[Віктар Казько]] || «Бунт незапатрабаванага праху» || Раман |- | [[Рышард Капусцінскі]] || «Імператар. Падарожжы з Герадотам» || Рэпартажы |- | [[Арсень Ліс]] || «Gloria victis!» || Збор твораў, гісторыя |- | Невядомы аўтар (рэд. [[Андрэй Вашкевіч|А. Вашкевіч]], [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|А. Пашкевіч]], [[Андрэй Чарнякевіч|А. Чарнякевіч]]) || «Кароткі нарыс беларускага пытання» || Гісторыя, палітыка, правы чалавека |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кніжныя серыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Наша Ніва (1991)]] [[Катэгорыя:Беларускамоўныя кнігі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2000-я гады]] seee2afx6rk6qjfauk2cruqrryuxl9u 5238065 5238064 2026-11-03T23:40:13Z Чаховіч Уладзіслаў 4656 выдалена [[Катэгорыя:Беларускамоўныя кнігі]]; дададзена [[Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі]] з дапамогай [[Вікіпедыя:Гаджэты/HotCat|HotCat]] 5238065 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Наша Ніва (значэнні)}} '''Кніга́рня «На́ша Ні́ва»''' — кніжная серыя і выдавецкі праект найстарэйшай беларускай газеты [[Наша Ніва (1991)|«Наша Ніва»]]. == Канцэпцыя == Серыю складаюць кнігі, якія па палітычных і цэнзурных прычынах не маглі з'явіцца ў дзяржаўных выдавецтвах Беларусі. Прыярытэтнымі тэматычнымі кірункамі праекта сталі [[паліталогія]], [[гісторыя]], [[публіцыстыка]], [[літаратуразнаўства]] і [[філасофія]]&nbsp;— тыя галіны гуманітарных ведаў, у якіх стваралася альтэрнатыўнае разуменне развіцця беларускага грамадства<ref name="kamunikat">{{cite web|url=https://kamunikat.org/kniharnia-nasza-niva|title=Кнігарня Наша Ніва|publisher=Kamunikat.org|lang=be|accessdate=5 лістапада 2026}}</ref>. Акрамя навуковай і публіцыстычнай літаратуры, у рамках серыі выдаваліся празаічныя і паэтычныя творы, а таксама дзіцячая літаратура тых аўтараў, якія не ўпісваліся ў жорсткія рамкі праўладнай ідэалогіі. Адной з мэт праекта было таксама па-новаму прадставіць творы беларускай класікі. Для распаўсюджвання кніг стваральнікамі серыі была сфарміравана эфектыўная незалежная сетка. Сам праект пазіцыянаваўся як увасабленне незалежнага беларускага грамадства, якое змагаецца за свае нацыянальныя, культурныя і чалавечыя правы<ref name="kamunikat"/>. == Выданне твораў Васіля Быкава == У серыі пабачылі свет кнігі народнага пісьменніка Беларусі [[Васіль Быкаў|Васіля Быкава]] «Сцяна» і «Пахаджане». Зборнік прытчаў «Пахаджане» (такіх як «Вуціны статак», «Хутаранцы», «Маленькая чырвоная кветачка» і інш.), напісаны ў апошнія гады жыцця аўтара падчас яго змушанага ад'езду за мяжу, упершыню быў выдадзены ў 1999 годзе і хутка стаў бібліяграфічнай рэдкасцю<ref name="svaboda_bykau">{{cite web|url=https://www.svaboda.org/a/1124525.html|title=“Кнігі Быкава мусяць быць у кнігарнях заўжды”|author=Валянціна Аксак|publisher=[[Радыё Свабода]]|date=13 чэрвеня 2008|lang=be}}</ref>. У 2008 годзе, нягледзячы на тое, што ў часопісе [[Дзеяслоў (часопіс)|«Дзеяслоў»]] ужо былі надрукаваныя новыя прытчы аўтара, выдаўцы свядома паўтарылі першае выданне «Пахаджанаў» без змяненняў. Галоўны рэдактар «Нашай Нівы» [[Андрэй Скурко]] з гэтай нагоды адзначаў, што творы Васіля Быкава павінны пастаянна прысутнічаць у кнігарнях, і паколькі дзяржаўныя выдавецтвы не клапоцяцца пра іх своечасовае перавыданне, гэтую функцыю выконвае незалежнае грамадства. Выдаўцы імкнуліся распаўсюджваць гэтыя кнігі не толькі праз уласную незалежную сетку, але і дамагчыся іх траплення ў дзяржаўныя кнігарні і кнігагандлёвыя ўстановы<ref name="svaboda_bykau"/>. == Значныя выданні == Сярод значных выданняў серыі вылучаецца зборнік «Вясна народу», выдадзены ўвосень 2007 года супольна з Інстытутам беларусістыкі (Вільня). У кнізе сабраная найлепшая эсэістыка, якая друкавалася ў газеце «Наша Ніва» з 1991 па 2007 год. Зборнік выявіў развіццё нацыятворчай ідэі ад [[Сяргей Дубавец|Сяргея Дубаўца]] да Андрэя Баранава. У яго ўвайшлі творы такіх аўтараў, як [[Вячаслаў Адамчык]], [[Уладзімір Арлоў]], [[Рыгор Барадулін]], [[Зміцер Бартосік]], [[Васіль Быкаў]], [[Лявон Вольскі]], [[Адам Глобус]], [[Генадзь Сагановіч]], [[Павел Севярынец]], [[Мікалай Статкевіч]], [[Сяргей Харэўскі]], [[Карлас Шэрман]] і іншых<ref name="nn_vyasna">{{cite web|url=https://nashaniva.com/12254|title=Вясна народу|publisher=[[Наша Ніва (1991)|Наша Ніва]]|date=15 кастрычніка 2007|lang=be}}</ref>. У 2008 годзе ў мінскім выдавецтве [[Ігар Пятровіч Логвінаў|І. П. Логвінава]] ў межах серыі выйшла кніга «Кароткі нарыс беларускага пытання» пад рэдакцыяй беларускіх гісторыкаў [[Андрэй Вашкевіч|Андрэя Вашкевіча]], [[Аляксандр Аляксандравіч Пашкевіч|Алеся Пашкевіча]] і [[Андрэй Чарнякевіч|Андрэя Чарнякевіча]]. Гэта найбольш поўны збор дакументаў, фактаў і матэрыялаў па гісторыі беларускага нацыянальнага руху пачатку XX стагоддзя. Першапачаткова кніга была выдадзена ананімна ў 1928 годзе ў Варшаве і прызначалася выключна для службовага карыстання агентамі польскіх спецслужбаў, а па-беларуску ўпершыню з'явілася толькі на старонках часопіса [[ARCHE Пачатак|«ARCHE»]]. Кніга дагэтуль выкарыстоўваецца беларускімі гісторыкамі Польшчы як каштоўная крыніца, бо ўяўляе сабой квінтэсенцыю гісторыі беларускага руху таго перыяду<ref name="narys">{{cite web|url=https://kamunikat.org/kniharnia-nasza-niva|title=Кароткі нарыс беларускага пытаньня|publisher=Kamunikat.org|lang=be|accessdate=5 лістапада 2026}}</ref>. Значную ўвагу серыя таксама ўдзяляла перакладам замежнай літаратуры. У рамках кнігі «Бабілонская бібліятэка» былі сабраны пераклады, якія раней публікаваліся на старонках газеты, што дазваляла суаднесці адроджанае беларускае слова з вопытам іншых культур<ref name="kamunikat"/>. У серыі таксама пабачыла свет кніга легендарнага польскага рэпарцёра [[Рышард Капусцінскі|Рышарда Капусцінскага]] «Імператар. Падарожжы з Герадотам». == Спіс кніг серыі == Спіс кніг, якія выйшлі ў серыі «Кнігарня „Наша Ніва“»<ref name="kamunikat"/>: {| class="wikitable sortable" ! Аўтар / Укладальнік !! Назва !! Тэматыка (Катэгорыя) |- | [[Андрэй Хадановіч]] || «Сто лі100ў на tut.by» || Паэзія |- | Андрэй Хадановіч || «Берлібры» || Паэзія |- | [[Пётр Рудкоўскі]] || «Паўстанне Беларусі» || Паліталогія, філасофія |- | [[Андрэй Дынько]], [[Андрэй Скурко]] || «Беларусь за дзесяць падарожжаў» || Нарысы, падарожжы |- | Розныя аўтары || «Жанчыны выходзяць з-пад кантролю» || Зборнік жаночага апавядання |- | [[Сямён Печанко]] || «У Беларускім войску» || Успаміны, публіцыстыка |- | Розныя аўтары || «Застаемся! Сакавік 2006: прыватнае і агульнае» || Публіцыстыка |- | [[Наталка Бабіна]] || «Крыві не павінна быць відна» || Проза |- | Наталка Бабіна || «Рыбін горад» || Раман |- | [[Алесь Кудрыцкі]] || «Суд на Каляды» || Проза |- | Алесь Кудрыцкі || «Прыгоды Капітана Танакі» || Вершы, дзіцячая літаратура |- | Розныя аўтары || «Бабілонская бібліятэка» || Замежная літаратура, пераклады |- | Розныя аўтары || «Найяснейшая Рэч Паспалітая» || Гісторыя, эсэістыка |- | [[Віталь Тарас]] || «Звыклае зло» || Эсэістыка, публіцыстыка |- | Віталь Тарас || «На выспе ўспамінаў» || Успаміны |- | Розныя аўтары || «Паветраны шар» || Зборнік мужчынскага апавядання |- | [[Павел Севярынец]] || «Лісты з лесу» || Эсэ |- | Павел Севярынец || «Люблю Беларусь» || Эсэ |- | Розныя аўтары || «Вясна народу» || Эсэістыка (1991—2007) |- | [[Пётр Краўчанка]] || «Беларусь на ростанях: нататкі дыпламата і палітыка» || Успаміны, паліталогія |- | [[Валянцін Тарас]] || «На выспе ўспамінаў» || Успаміны |- | [[Ева Вежнавец]] || «Шлях дробнай сволачы» || Проза |- | [[Франц Сіўко]] || «Дзень Бубна» || Проза |- | [[Артур Клінаў]] || «Малая падарожная кніжка па Горадзе Сонца» || Эсэістыка |- | [[Лёлік Ушкін]] || «Левым вокам» || Публіцыстыка |- | [[Марыя Вайцяшонак]] || «Серпень» || Паэзія |- | [[Васіль Быкаў]] || «Пахаджане» || Прытчы |- | Васіль Быкаў || «Сцяна» || Проза |- | [[Павел Касцюкевіч]] || «Душпастырскія спатканні для дачнікаў» || Проза |- | [[Алесь Белы]] || «Наша страва» || Кулінарыя, гісторыя |- | [[Анджэй Суліма Камінскі]] || «Рэспубліка супраць аўтакратыі: Рэч Паспалітая і Расія, 1686—1697» || Гісторыя |- | [[Сяргей Астравец]] || «Каты Ёзафа Ратцынгера» || Апавяданні, эсэ |- | [[Уладзімір Арлоў]] || «Усё па-ранейшаму, толькі імёны змяніліся» || Паэзія |- | [[Сяргей Шапран]] || «Тры мяхі дзядзькі Рыгора» || Гутаркі, успаміны |- | [[Алесь Аркуш]], Барыс Козік || «Брызгалаўка» || Аповеды, успаміны, вершы |- | [[Віктар Казько]] || «Бунт незапатрабаванага праху» || Раман |- | [[Рышард Капусцінскі]] || «Імператар. Падарожжы з Герадотам» || Рэпартажы |- | [[Арсень Ліс]] || «Gloria victis!» || Збор твораў, гісторыя |- | Невядомы аўтар (рэд. [[Андрэй Вашкевіч|А. Вашкевіч]], [[Аляксандр Васілевіч Пашкевіч|А. Пашкевіч]], [[Андрэй Чарнякевіч|А. Чарнякевіч]]) || «Кароткі нарыс беларускага пытання» || Гісторыя, палітыка, правы чалавека |} == Крыніцы == {{крыніцы}} {{Бібліяінфармацыя}} [[Катэгорыя:Кніжныя серыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Наша Ніва (1991)]] [[Катэгорыя:Выдавецтвы Беларусі]] [[Катэгорыя:З’явіліся ў 2000-я гады]] qvktrvhnfz175ymkhzdi6vfp4k54vmc 0 820474 5238066 2026-11-03T23:42:10Z Zadorenko V 175157 Перасылае да [[Вобласць (Расія)]] 5238066 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Вобласць (Расія)]] cru62um18qi0hy39svn575b8zz70wcq 0 820475 5238076 2026-11-04T01:06:09Z Ueschar 151377 Ueschar перайменаваў старонку [[Абд ар-Рахман II]] у [[Абдарахман II]] па-над перасылкай: Уніфікацыя назваў 5238076 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Абдарахман II]] b2lc7lamlm6e9qppv7uayvgb8b5otp5 3 820476 5238208 2026-11-04T09:30:01Z M.L.Bot 261 /* Вусы */ новы падраздзел 5238208 wikitext text/x-wiki == Вусы == Вітаю. Дзякуй за уклад, але ёсць нюансы. Па-першае, гэта капіпаст аднекуль і ў ім замест сапраўдных зносак толькі іх сляды ([1], [2] ...), вельмі падобна на ШІ-генерацыю, у гэтым можа і нічога страшнага, калі ўсё праверана, няма зместавай "вады", і аформлена нармальна. Але тут гэта ўсё не так. Па-другое, тэкст Вы чамусьці ўстаўляеце ўнутр шаблона "Commons" у раздзеле Спасылкі, а не ў сам артыкул, так яго не будзе бачна ў любым выпадку, як бы якасна Вы яго ні напісалі. Таму, калі ласка, паспрабуйце яшчэ раз, але якасна напісаць тэкст, факталагічна, без лішніх раздзелаў і вады, вычытаць, уставіць у сам артыкул і пакінуць нармальныя зноскі на крыніцы, а не сляды іх. -- [[Удзельнік:M.L.Bot|M.L.Bot]] ([[Размовы з удзельнікам:M.L.Bot|размовы]]) 12:30, 4 лістапада 2026 (+03) 57bxddytf7ud2prn4tmaybkmwylqb48