Вікікнігі bewikibooks https://be.wikibooks.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікікнігі Размовы пра Вікікнігі Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 0 1488 8292 7601 2026-10-28T07:10:25Z Jcb 4123 8292 wikitext text/x-wiki '''Словаўтварэнне''' (vortfarado)<ref>Королевич А. И. Книга об эсперанто / Отв ред. М. И. Исаев. — Киев: Наук. думка, 1989. — С. 92. {{ISBN|5-12000985-9}}</ref> — важная частка граматыкі любой мовы. У эсперанта словаўтварэнне грае надзвычай важную ролю. Каб зрабіць вывучэнне і ўжыванне мовы больш лёгкім, спіс базавых слоў у эсперанта — вельмі невялікі (у першай апублікаванай версіі было ўсяго каля 900 слоў). Але просты і багаты механізм словаўтварэння дае амаль неабмежаваныя магчымасці стварэння новых слоў. Словаўтварэнне ў эсперанта адбываецца: * шляхам пераходу слова ў іншыя часціны мовы; * словаскладаннем; * пры дапамозе прыставак і суфіксаў. == Змена канчатку == Змяняючы канчатак слова атрымліваем новае слова — іншую часціну мовы: : '''praktiko''' — практыка : '''praktika''' — практычны (прыметнік) : '''praktike''' — практычна (вытворнае прыслоўе) : '''praktiki''' — практыкаваць (вытворны дзеяслоў) Не заўжды гэта магчыма, не для кожнага слова можна ўтварыць усе магчымамыя часціны мовы. Напрыклад, ''libri'' — дзеяслоў ад слова «кніга», магчымыя значэнні: быць кнігаю, працаваць пры дапамозе кнігі. Тут трэба карыстацца здаровым глуздам. == Словаскладанне == Складанае слова мае дзве часткі: галоўны элемент, які дае агульны сэнс слову, і ўдакладняючая частка. Напрыклад, з асноўным элементам '''ŝip''' (карабель) можна ўтварыць наступныя камбінацыі: : '''vapor'''|'''ŝipo''' — карабель, які рухаецца ад пару, параход; : '''balen'''|'''ŝipo''' — карабель, які палюе на кітоў, кітабоец; : '''tren'''|'''ŝipo''' — карабель, які цягне іншыя караблі ці баржы, буксір; : '''aer'''|'''ŝipo''' — карабель, які рухаецца ў паветры, паветраны карабель. Удакладняючы і галоўны элементы ў сваю чаргу могуць быць складанымі словамі: : ''' ''submar''ŝipo''' — падводны карабель, субмарына; : '''ŝarĝ''vaporŝipo'' ''' — грузавы параход. Магчыма складаць камбінацыі з розных частак мовы: : '''dik'''|'''fingro''' — вялікі палец (тоўсты палец); : '''skrib'''|'''tablo''' — пісьмовы стол (стол каб пісаць); : '''pied'''|'''iri''' — ісці пешшу; : '''hel'''|'''ruĝa''' — ружовы. Важнай асаблівасцю эсперанта з’яўляецца магчымасць ствараць камбінацыі не толькі з каранёў, але і з афіксаў, службовых слоў, лічэбнікаў і г. д. : jes (так): '''kapjeso''' — ківок галавой (у знак згоды), падтакванне; : mil (тысяча): '''jarmilo''' — тысяча гадоў, тысячагоддзе; : per (пры дапамозе): '''peri''' — пасярэднічаць; : sen (без), penso (думка): '''senpense''' — бяздумна. == Пры дапамозе афіксаў == Невялікая частка каранёў эсперанта называецца афіксы. Афіксы ўжываюцца пры словаўтварэнні. Тыя, якія ідуць перад коранем, называюцца '''прэфіксы''' ці '''прыстаўкі'''. Тыя, якія стаяць пасля кораня, называюцца '''постфіксы''' ці '''суфіксы'''. Пералік прыставак і суфіксаў, разам з іх тлумачэннямі і прыкладамі ўжывання змешчаны на асобных старонках: * [[Эсперанта/Прыстаўкі|Прыстаўкі]] * [[Эсперанта/Суфіксы|Суфіксы]] Эсперанта — аглютынатыўная мова, то бок пры словаўтварэнні складаныя словы ўтвараюцца склейваннем каранёў, пры гэтым самі карані не змяняюцца. Але існуе два суфіксы, пры ўжыванні якіх частка кораня адразаецца. Гэта суфіксы '''-ĉj-''' і '''-nj-''', якія ўтвараюць памяншальную форму для мужчынскіх і жаночых слоў, імён. : Petro — Пётар: '''Pecĵo''' — Пецька; : patro — тата: '''paĉjo''' — татка; : patrino — маці: '''panjo''' — мамка; : Mario — Марыя: '''Manjo''' — Маня. Гэта вельмі рэдка ўжывальныя суфіксы. З-за вельмі частага і актыўнага ўжывання словаскладання і афіксаў, часам сустракаюцца словы, якія выглядаюць, нібыта ўтвораныя пры дапамозе суфіксаў або якія магчыма неадназначна падзяліць на складнікі. : '''kolego''' — калега: '''kol'''|'''ego''' — вялікая шыя; : '''vojaĝo''' — падарожжа: '''voj'''|'''aĝo''' — узрост шляху; : '''lam'''|'''plumo''' — кульгавае пяро: '''lamp'''|'''lumo''' — святло лямпы. Звычайна сапраўдны сэнс зразумелы з кантэкста і рэдка магчыма памыліцца. Такія неадназначнасці служаць добрым матэрыялам для слоўных гульняў, жартаў. Але часам яны ўскладняюць жыццё тым, хто пачынае вывучаць мову. == Крыніцы == <references/> [[Катэгорыя:Эсперанта|Словаўтварэнне]] 0wix68lbrjelic13bu25r0i0caiupvr 0 2442 8282 8096 2026-10-28T07:08:25Z Jcb 4123 8282 wikitext text/x-wiki [[File:Дапаможнік па С++.png|1140px|Выява для галоўнай старонкі Дапаможніка па С++.]] '''C++''' — мова праграмавання агульнага прызначэння. У гэтым дапаможніку адзначым асноўныя рысы дадзенай мовы. == Стандартная бібліятэка C++ == Каб пісаць праграмы на C++, неабходна ведаць сінтаксіс мовы, а таксама ўмець падключаць гатовыя класы і функцыі, якія выклікаюцца з дапамогай загаловачных файлаў стандартнай бібліятэкі C++. '''Стандартная бібліятэка ў C++ (C++ Standard Library — SL)''' — сукупнасць класаў і функцый мовы праграмавання C++. Гэтая сукупнасць адпавядае існуючым стандартам C++, першы з якіх быў прыняты ў 1998 годзе (C++98). У 2011 годзе быў распрацаваны стандарт C++11. === Загаловачныя файлы стандартнай бібліятэкі C++ === У стандартнай бібліятэцы C++ прадугледжана сістэма загаловачных файлаў, якія неабходна падключаць да кода пры напісанні праграмы, каб выкарыстоўваць гатовыя класы і функцыі. Гэта значна эканоміць час стварэння праекта, бо праграмісту не трэба самому займацца напісаннем неабходных элементаў кода. У C++ прадугледжаныя наступныя асноўныя загаловачныя файлы SL<ref>Deitel, Paul J. C++: how to program / P. J. Deitel, H. M. Deitel. — 8th ed, 205—207. Includes index. {{ISBN|978-0-13-266236-9}}</ref>: {| class="wikitable" |- !Загаловак SL||Тлумачэнне |- |<cstdio>||Утрымлівае прататыпы для стандартнага ўводу/вываду дадзеных стандарту C |- |<iostream>||Утрымлівае прататыпы для стандартнага ўводу/вываду дадзеных стандарту C++ |- |<iomanip>||Утрымлівае прататыпы для функцый маніпулятараў над патокам. Маніпулятары фарматуюць патокі дадзеных |- |<cmath>||Утрымлівае прататыпы для матэматычных функцый |- |<cstdlib>||Утрымлівае прататыпы для функцый для пераўтварэння лікаў у тэкст і наадварот, размеркавання памяці і падключэння рандамізацыі. |- |<ctime>||Утрымлівае прататыпы для функцый маніпулявання часам |- |<vector>, <list>, <deque>, <queue>, <stack>, <map>, <set>, <bitset>||Утрымлівае класы разнастайных кантэйнераў |- |<cctype>||Утрымлівае прататыпы для функцый, якія тэстуюць даныя (напрыклад, з'яўляецца сімвал коскай або лікам) |- |<cstring>||Утрымлівае прататыпы для функцый апрацоўкі радкоў |- |<string>||Утрымлівае вызначэнне класа string |- |<typeinfo>||Утрымлівае класы, якія вызначаюць тыпы даных у час выканання праграмы |- |<fstream>||Утрымлівае прататыпы для функцый, якія ажыццяўляюць увод дадзеных у файл і іх вывад з файла |- |<sstream>||Утрымлівае прататыпы для функцый, якія ажыццяўляюць увод і вывад радкоў у аператыўнай памяці камп'ютара |- |<algorithm>||Утрымлівае прататыпы для функцый маніпулявання данымі |} * ''Заўвага.'' Загалоўкі прыведзеныя для кампілятараў [[Linux|Linux-падобных сістэм]]. == Беларуская мова ў С++ == Як і большасць моў для праграміравання, С++ - англійскамоўная. А так, як яна англійскамоўная, яна і выкарыстоўвае лацінку. Але для таго, каб пісаць на ёй праграмы з беларускамоўным інтэрфейсам, трэба выкарыстоўваць кірыліцу. Для гэтага ў кожнай праграме трэба падключаць лакалізацыйную бібліятэку <locale.h> з параметрам "Bel". Гэта будзе выглядаць так: <syntaxhighlight lang="cpp"> #include <stdio.h> // падключэнне стандартнай бібліятэкі #include <locale.h> main ( ) { setlocale (LC_ALL, "Bel"); // падключэнне параметра "бел. мовы" // код C++ } </syntaxhighlight> == Функцыі ў C++ == Праграміст можа пісаць свае функцыі дзеля мэт праграмы. '''Функцыя ў C++''' — модуль праграмы C++, у якім закладзены асноўны код і канцэпцыя праграмы. Функцыі могуць быць гатовыя і ўтрымлівацца ў [[Дапаможнік па C++/Стандартная бібліятэка C++|стандартнай бібліятэцы C++]], а могуць быць напісаныя самім праграмістам. === Прыклады функцый са стандартнай бібліятэкі C++ === * Функцыя «main», у якой утрымліваецца канцэпцыя праграмы і асноўны код (функцый «main» у праграме можа быць некалькі): <syntaxhighlight lang="cpp"> #include <stdio.h> // падключэнне стандартнай бібліятэкі main() { // код C++ } </syntaxhighlight> * Функцыя «sqrt» — корань квадратны: <syntaxhighlight lang="cpp"> sqrt(x) // корань квадратны з x </syntaxhighlight> * Функцыя «exp» — экспанента <math>e^x</math>: <syntaxhighlight lang="cpp"> exp(x) // экспанента ў ступені x </syntaxhighlight> === Напісанне функцый === ==== Прыклад праграмы ==== ''Гл. таксама [[Дапаможнік па C++/Аператары C++|Аператары C++]]'' Вылічэнне выразу: <math>\min(a,a+b)+\min(a,b+c))/(1.0+\min(a+b*c,b))</math>: <syntaxhighlight lang="cpp"> #include <stdio.h> #include "iostream" #include <conio.h> float min(float x,float y) // функцыя выбару мінімальнага ліку з "a, b, c" { if (x<y) return x; // калі (x<y) -> пакідаем у выразе x else return y; // калі не -> пакідаем y } void main() // асноўная функцыя праграмы { float a,b,c; // задаём лікі тыпу з плаваючай коскай float r; cout << "Увядзіце тры розныя лікі a,b,c: "; cin >> "%f%f%f",&a,&b,&c; r=(min(a,a+b)+min(a,b+c))/(1.0+min(a+b*c,b)); cout << "\nЗначэнне выразу=%.3f",r; cout << "\nНацісніце любую клавішу для завяршэння" << endl; getch(); return 0; } </syntaxhighlight> === Глядзі таксама === * [[Функцыя (матэматыка)]] === Літаратура === * ''C++ How to Program (8th Edition)''. By: Paul Deitel, Harvey Deitel. Pages: 1104. Year: 2011. Publisher: Prentice Hall. {{ISBN|978-0132662369}} == Аргументы функцыі main() == '''argc і argv''' — [[аргументы функцыі|аргументы]] да галоўнай [[функцыі (C++)|функцыі]] «main» у мове праграмавання [[C++]].<ref>Schildt, Herbert. C++: The Complete Reference, 3th Edition, p. 144; {{ISBN|0078824761}}</ref>: === Прыклад выкарыстання argc і argv === Даволі зручна заносіць інфармацыю ў [[праграма|праграму]] ў час яе выканання. Пры гэтым звесткі ў праграму заносяцца праз аргументы каманднага радка. У функцыі «main» прадугледжаныя два спецыяльна ўбудаваныя аргументы: «argc» і «argv». Argc утрымлівае колькасць аргументаў, напісаных у камандным радку (argc — цэлалікавы тып дадзеных «int»). Аргумент argv — гэта ўказальнік на масіў указальнікаў сімвальнага тыпу ў камандным радку (argv — сімвальны тып даных «char»). Напрыклад, наступная праграма выводзіць «Hello», а затым праз прабел ваша імя, калі вы ўвялі імя ў праграму: <syntaxhighlight lang="cpp"> #include <stdio.h> #include <stdlib.h> int main (int argc, char *argv[]) { if (argc != 2) { printf("Вы забыліся надрукаваць сваё імя.\n"); exit(1); } printf("Hello %s", argv[2]); return 0; } </syntaxhighlight> *'''Тлумачэнне.''' ''Пасля кампіляцыі праграмы неабходна зайсці ў камандны радок (для [[Кампілятары C++ для Windows|Windows-кампілятараў]]), або тэрмінал (для [[Кампілятары C++ для Linux|Linux-кампілятараў]]), перайсці ў дырэкторыю, дзе знаходзіцца скампіляваная праграма і надрукаваць яе назву (хай праграма называецца «arg.exe»), а затым сваё імя, напрыклад:'' '''arg Erka''' ''Вывад будзе наступным:'' '''Hello Erka''' ''Калі ўвод такі:'' '''arg''' ''То праграма выведзе радок:'' '''Вы забыліся надрукаваць сваё імя''' ''таму што першым аргументам лічыцца назва праграмы, а другім — імя. А па ўмове'' <syntaxhighlight lang="cpp"> if (argc != 2) </syntaxhighlight> ''колькасць аргументаў павінна раўняцца двум.''<ref>Schildt, Herbert. C++: The Complete Reference, 3th Edition, p. 145; {{ISBN|0078824761}}</ref> == Масівы ў C++ == '''Масівы ў C++''' — структуры даных мовы праграмавання C++, якія ўтрымліваюць звязаныя адзін з адным аднатыпныя элементы гэтых даных. == Прымяненне масіваў == У розных сферах народнай гаспадаркі неабходна структураваць і аналізаваць вялікую колькасць аднатыпных даных. Для аўтаматызацыі і спрашчэння гэтага працэсу выкарыстоўваюцца масівы. Масівы — адзін з элементаў [[Кіруючыя структуры ў C++|кіруючых структур]] у [[C++]]. === Аб'яўленне масіваў === У мове С++ масівы аб'яўляюцца наступным чынам: <syntaxhighlight lang="cpp"> int a[100]; </syntaxhighlight> Тут «int a[100]» — масіў з сотняй элементаў [[цэлы тып лікаў|цэлага тыпу]]. ==== Прыклад: заданне масіву з пячатных сімвалаў і вывад яго на экран ==== <syntaxhighlight lang="cpp"> #include <stdio.h> // падключэнне стандартнай бібліятэкі #include <iostream> main() // пачатак цела праграмы { char z[ 8 ] = { a, b, c, d, e, f, g, h }; // заданне сімвальнага масіву з васьмі элементаў cout << "Масіў з васьмі элементаў:" << "%s", z[8] << endl; // вывад яго на экран return 0; // вяртанне да пачатку праграмы } </syntaxhighlight> ==== Прыклад: пошук максімальнага элемента [[вектар]]а ==== <syntaxhighlight lang="cpp"> #include "stdio.h" #include "iostream" main() { int a[100]; // Заданне вектара са 100 элементаў int max, n; // Заданне максімальнага элемента вектара і іх колькасці int i; // cout << "Увядзіце колькасць элементаў вектара: \n"; cin << n; cout << "Увядзіце ў адзін радок альбо слупок элементы вектара: \n"; for (i=1; i<=n; i++) // увод элементаў вектара з дапамогай цыкла for { cin >> a[i]; } max =a[1]; // прысваенне першаму элементу значэння максімальнага і далейшае параўнанне з астатнімі элементамі for (i = 2; i <= n; i++) { if (a[i] > max) max = a[i]; } cout << "Максімальны элемент вектара: %i\n",max << endl; return 0; } </syntaxhighlight> === Літаратура === * ''C++ How to Program (8th Edition)''. By: Paul Deitel, Harvey Deitel. Pages: 1104. Year: 2011. Publisher: Prentice Hall. {{ISBN|978-0132662369}} == Стандартная бібліятэка шаблонаў C++ == '''Стандартная бібліятэка шаблонаў C++''' (''[[Англійская мова|англ.]]'' Standard Template Library — STL) — сукупнасць магутных кампанентаў мовы праграмавання [[C++]], якія ўтрымліваюць шматлікія структуры дадзеных і алгарытмы, якія выкарыстоўваюцца для апрацоўкі дадзеных<ref>Deitel, Paul J. C++: how to program/P. J. Deitel, H. M. Deitel. — 8th ed, p. 851, {{ISBN|978-0-13-266236-9}}</ref>. === Гісторыя стварэння === Стандартная бібліятэка шаблонаў C++ была распрацавана [[Мэнг Лі]] ды [[Аляксандр Сцяпанаў|Аляксандрам Сцяпанавым]] у карпарацыі «[[Х'юлет-Пакард]]». У аснову распрацоўкі былі закладзеныя агульныя даследаванні Сцяпанава і Лі ў вобласці праграмавання. Таксама значны ўклад у стварэнне STL [[Дэвід Мюсэр|Дэвіда Мюсэра]]<ref>Deitel, Paul J. C++: how to program/P. J. Deitel, H. M. Deitel. — 8th ed, p. 851, {{ISBN|978-0-13-266236-9}}</ref>. === Кампаненты STL === Асноўныя кампаненты STL — [[Кантэйнеры (C++)|кантэйнеры]] (англ. containers), [[Ітэратары (C++)|ітэратары]] (iterators) і [[Алгарытмы C++|алгарытмы]] (algorithms). Вылучаюцца таксама [[Размеркавальнікі (C++)|размеркавальнікі]] (allocators), [[Выказнікі (C++)|выказнікі]] (predicates), [[Параўнальныя функцыі (C++)|параўнальныя функцыі]] (comparison functions) ды [[Аб'екты функцый (C++)|аб'екты функцый]] (function objects)<ref>Schildt, Herbert. C++: The Complete Reference, 3th Edition, 626—628; {{ISBN|0078824761}}</ref>. == Глядзі таксама == '' Гэтая кніга грунтуецца на артыкулах з [[:be:w:Катэгорыя:C++|Беларускай Вікіпедыі]]. Любыя дапаўненні заахвочваюцца.'' == Крыніцы == {{Крыніцы}} [[Катэгорыя:Праграмаванне]] [[Катэгорыя:Падручнікі]] a6ko8wccw6hubnga7ftrovxcyq0a2fm 0 2550 8279 8212 2026-10-28T07:06:44Z Jcb 4123 8279 wikitext text/x-wiki {{кулінарная кніга}} {{Рэцэпт| Выява=[[Файл:Pumpkin soup preparation.jpg|frameless]]| Катэгорыя=Супы| Складанасць=2| Порцый=4| Час=1 гадзіна }} '''Суп з гарбуза''' — страва з гарбуза. == Інгрэдыенты == * 1 гарбуз * 1 ст. лыжка мукі * 1 ст. лыжка масла * соль, цукар, малако на смак. == Прыгатаваньне == Абабраць гарбуз, выняць мякаць і семкі, нарэзаць кавалкамі, адварыць ў вадзе да мяккасці і працерці праз сіта. Растапіць вялікую лыжку масла, падсмажыць у ім муку, дадаць прыкладна 1,5 шклянкі свежага малака, перамяшаць, закіпяціць, развесці гэтым працёрты гарбуз, даліваючы столькі гарачага малака, каб атрымаўся густы суп. ''Калі гарбуз несалодкі, можна дадаць трохі цукру.'' == Крыніцы == * Завадская В. Літоўская гаспадыня. Першая беларуская кулінарная кніга / Вінцэнта Завадская; пер. з пол. мовы Н. Бабінай. - Мінск: Харвест, 2013. - С. 37. {{ISBN|978-985-18-1935-1}} == Спасылкі == * [https://kresy.pl/kresopedia/kulinaria/zupa-z-dyni/ Zupa z dyni » Kresy - wiadomości, wydarzenia, aktualności, newsy] * [https://kuchnia-domowa.pl/zupy/247-zupa-krem-z-dyni Zupa- krem z dyni] [[Катэгорыя:Гарбуз|Суп з гарбуза]] [[Катэгорыя:супы]] {{DEFAULTSORT:Гарбузны суп}} 6o9518dt0bb6vltp0kkciq5grw0yy23 0 2562 8273 7805 2026-10-28T07:04:50Z Jcb 4123 8273 wikitext text/x-wiki '''Азербайджанская кухня''' — нацыянальная кухня азербайджанскага народа. == Першыя стравы == === Кюфта-бозбаш === * Бозбаш (па-азербайджанску: bozbaş) [[Файл:Azerbaijani kufta-bozbash.jpg|міні|Азербайджанская кюфта-бозбаш]] Час прыгатавання: 2 гадзіны. Энергетычная каштоўнасць 150 ккал. Інгрыдыенты (на 4-6 порцый): 200 г. баранінай грудкі, 500 г. бараніны, 130 г. курдзючнага сала, 3 бульбіны, 180 г. гаўсанскай цыбулі, 200 г. нуту, 30 г. рысу, 4 цыбуліны-шалоты, 4 сьлівы ці алычы, 50 мл віннага воцату, 1 сталовая лыжка куркумы, 1 чайная лыжка шафрану, сумах, соль, мята духмяная, чорны молаты перац. # Заліць нут халоднай вадой і пакінуць на ноч. Шафран заліць кіпнем, і пакінуць у цёплым месце. Рыс замачыць за 1 гадзіну. # Бараніну грудку і адну цыбуліну пакласці ў каструлю і заліць вадой, паставіць на агонь. Дадаць да грудкі нут і варыць 1,5 гадзіны пад крышкай на слабым агні, прыбіраючы пену, каб бульён быў празрыстым. Пасаліць напрыканцы варкі # Бараніну і курдзюк добра прамыць, прасушыць і прапусціць праз мясарубку з адной цыбулінай. Дадаць солі, перцу, куркуму і рыс. Перамяшаць, добра адбіць фарш аб стол, каб выйшла паветра. Паставіць у халадзільнік на 30 хвілін. # Змачыць рукі вадой і зляпіць з фарша вялікія шарыкі, масай каля 200 г. кожны. У кожным мясным шарыку зрабіць паглыбленне пальцам і пакласці туды дробна нарэзаную сліву ці алычу. Паглыбленне добра заляпіць. # Палову сталовай лыжкі куркумы развесці ў бульёне і наліць у каструлю. Пакласці ў бульён фрыкадэлькі (бульён павінен крыху прыкрываць мясныя шарыкі, першыя 5-7 хвілін не мяшаць, каб не разбурыць фрыкадэлькі). Варыць 10-15 хвілін, потым дадаць бульбу. # Наліць у бульён некалькі лыжак заваранага шафрану. Зняць з агню. # Цыбулю замарынаваць у вінным воцаце на 10-15 хвілін. ----- * Доўга (па-азербайджанску: dovğa) * Піці (па-азербайджанску: piti) * Хаш (па-азербайджанску: xaş) == Другія стравы == * Далма (па-азербайджанску: dolma) * Плоў (па-азербайджанску: plov) == Літаратура == * Кюфта-бозбаш // Домашний повар. - 2019. - Спецвыпуск "Кухни народов мира" №2. - С. 64. * Азербайджанская кухня [Текст] / [гл. ред. : А. Барагамян]. - Москва : Директ-Медиа, 2010. - 69 с. : цв. ил.; 29 см. - (Кухни народов мира; т. 11).; {{ISBN|978-5-7475-0094-5}} {{Wikipedia|Азербайджанская кухня}} {{Stub-meta |article = пра кухню | category = |image = P Food.png}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя кухні]] mvydrlxsiysyi6tbdod4x1w7fx3wao3 0 2570 8286 6710 2026-10-28T07:09:16Z Jcb 4123 8286 wikitext text/x-wiki '''Польская кухня''' — кулінарныя традыцыі Польшчы. Польская кухня заснаваная на мясе. Яна мала адрозніваецца ад [[Руская кухня|рускай]]. Асноўныя асаблівасьці на месным стале - бульён, бульба, свіныя адбіўныя. Любімымі другімі стравамі палякаў з'яўляюцца адбіўныя катлеты з свініны і цяляціны, адбіўныя зразы, бігас, флякі - страва з рубцоў і інш. Шматлікія другія стравы гатуюцца ў рубленага мяса, субпрадуктаў (печані, лёгкага, языка, мазгоў і інш.), з мяса тушанага з гароднінай ці з гародніны, фаршыраванай мясам, з хатняй птушкі, дзічыны, рыбы і г. д. У якасці гарніра да другіх мясных і рыбных страў падаюць бульбу, капусту, клёцкі, складаныя гароднінныя гарніры. Польская кухня знакамітая і сваімі мучнымі вырабамі. Тут у шырокім асартыменце прадстаўленыя пірагі, кулябякі, блінчыкі, лозанкі, аладкі. Надзвычай разнастайныя і кандытарскія вырабы: пірожныя, торты, печыва. Варэнікі ў Польшчы завуць рускімі пірагамі, борш - украінскім. Розныя соусы і падліўкі - важны атрыбут польскай кухні. З салодкіх страў папулярныя розныя кісялі, салаты з садавіны, жэле, мусы, марожанае і г. д. Вельмі характэрны рэжым харчавання палякаў: сытны сняданак, вялікі абед і параўнаўча лёгкая вячэра. == Асноўныя стравы == * Бігас (страва з квашаная і свежай капусты, тушанай з цыбуляй, лаўровым лістом, грыбамі і некалькімі відамі мяса - свінінай, цяляцінай, ялавічынай, сасіскамі, кавалкамі каўбасы, вэнджанай грудзінкай і г. д.) === Халодныя стравы і закускі === Асартымент халодных страў і закусак вельмі шырокі. Для іх прыгатавання выкарыстоўваюць мяса, рыбу, гародніну, яйкі, мясную і рыбную гастраномію, грыбы і г. д. Пры афармленні закусак з гароднінай шырока ўжываецца маянэз. Тэхналогія яго прыгатавання асаблівая. Польскі маянэз - густы соус. Пры афармленні страў яго выпускаюць з кандытарскага мяшка. Польскі маянэз добра захоўвае малюнак, пры захоўванні не адсякаецца і не адмасліваецца. Усе халодныя закускі для захавання іх ад высыхання пакрываюць тонкім слоем жэле, якое наносіцца тройчы. Заўважнае месца сярод закусак у польскай кухні займаюць бутэрброды. Прадукты для бутэрбродаў выбіраюць такім чынам, каб яны адрозніваліся яскравым і прыемным выглядам. Для гэтага выкарыстоўваюць салаты з гародніны і мяса, розныя соусы, сялёдку, вэнджаную рыбу, сардзіны, шпроты, тварог, салёную дэлікатэсную рыбу, сыры, яйкі, свежыя памідоры, агуркі, радыс, зеляніну, капусту, ветчыну, розныя паштэты і г.&nbsp;д. Шырока выкарыстоўваюцца і разнастайныя бутэрбродныя масы. Існуе некалькі відаў бутэрбродаў: адкрытыя, слаёныя, бутэрбродныя торты. Як правіла, перш чым гарніраваць бутэрброды, хлеб намазваюць тонкім слоем масла і крыху падрумяніваюць з аднаго ці з двух бакоў. ==== Бутэрбродныя масы ==== '''Маса з смажанага мяса.''' Кавалак мяса абсмажваюць, прапускаюць праз мясарубку разам з яйкамі, зваранымі ўкрутую. Масу расціраюць са смятанай ці маслам (маса павінна быць густой кансістэнцыі), дадаюць дробнарубленую зялёную цыбулю, зеляніну кропа ці пятрушкі, соль, перац. Свініна 87, смятана 25 ці масла сметанковае 15, яйка ½, цыбуля зялёная 7, зеляніна кропа ці пятрушкі 3, перац 0,02, соль. Выхад: са смятанай 100 ці з маслам 90. '''Маса з пячонкі.''' Апрацаваную пячонку наразаюць кавалкамі і хутка абсмажваюць на разагрэтай патэльні з тлушчам, дадюць крыху вады і тушаць пад крышкай напрацягу 5 хвілін. Рэпчатую [[Цыбуля|цыбулю]] наразаюць кольцамі. Астыўшую пячонку прапускаюць разам з цыбуляй праз мясарубку. Да фарша дадаюць масла, нацёрты на дробнай цёрцы сыр, соляць, перчаць і расціраюць так, каб атрымалася пышная маса. Пячонка кароў'я 86, трушч свіны 4, масла 20, цыбуля 12, сыр 16, перац 0,02. Выхад 100. '''Маса з ветчыны.''' Звараныя ўкрутую яйкі прапускаюць разам з ветчыной праз мясарубку. Да атрыманай масы дадаюць масла, гарчыцу, соль, перац і добра расціраюць. Кумпяк тамбоўскі 94, гарчыца 10, масла 10, яйка ½, соль 2, перац 0,02. Выхад 100. '''Маса з сыру.''' Сыр націраюць на дробнай цёрцы, дадаюць звараныя пацёртыя жаўткі, масла, гарчыцу і расціраюць да атрымання пышнай масы. Сыр швейцарскі ці эментальскі 53, масла 20, гарчыца 10, яйка ½. Выхад 100. '''Маса селядцовая.''' Замочаную ў вадзе напрацягу 10-12 гадзін сялёдку аджымаюць, ачышчаюць і робяць філе. Прапускаюць праз мясарубку разам са зваранымі жаўткамі, дадаюць масла і расціраюць у пышную масу. Сялёдка салёная 112, яйка ½, масла 25. Выхад 100. '''Маса з тварага з вэнджанай траской.''' З траскі гарачага вэнджання здымаюць скуру, вызваляюць ад костак, прапускаюць праз мясарубку разам з пастэрызаваным тварагом і яйкамі, зваранымі ўкрутую. Да атрыманай масы дадаюць смятану, соль і ўзбіваюць. Траска гарачага вэнджання 100, тварог 35, яйка ½, смятана 30, соль 3. Выхад 150. '''Яйкі заліўныя.''' Звараныя ўкрутую яйкі ахаладжаюць і рэжуць на дзьве часткі. Гатуюць мясное жэле і ахаладжаюць яго, не дапускаючы поўнага застывання. Нетлустую ветчыну наразаюць дробнымі кубікамі, карнішоны - палоскамі. Форму для заліўнога заліваюць невялікім слоем ахалоджанага жэле. Калі жэле застыне, укладваюць лісточкі зялёнага салату, паловы яек жаўткамі долу, карнішоны, ветчыну, заліваюць і ахаладжаюць. Перад падачай формачку некалькі секунд праграваюць ў гарачай вадзе, каб жэле адстала ад сценак формы. Выкладаюць заліўное на плоскае блюда, выкладзенае лісочкамі зялёнага салату. Соус татарскі падаюць асобна. Ветчына 66, яйка 1, карнішоны 36, жэле мясное 120, салат зялёны 30, соус татарскі 30. Выхад 250/30. '''Прыгатаванне жэле.''' З мясных костак і карэнняў вараць бульён пры слабым кіпенні, сістэматычна здымаючы тлушч і пену. У працэжаны гарачы бульён кладуць загадзя замочаны ў халоднай вадзе жэлацін і размешваюць да поўнага рашчынання. Потым дадаюць спецыі і ўводзяць палову яек (яечныя бялкі, змяшаныя з пяціразовай колькасцю халоднага бульёна), даводзяць да кіпення, дадаюць астатнюю адцяжку і зноў даводзяць да кіпення. Гатовае жэле працэжваюць. Косткі 1000, жэлацін 4), морква 25, цыбуля рэпчатая 24, пятрушка 13 ці сельдзярэй 15, воцат 9%-ны 15, яйка (бялкі) 3, ліст лаўровы 0,03; гваздзіка 0,5; перац гарошкам 0,5. Выхад 1000. == Крыніцы == * Оришев, А. Б. Поляки: менталилет и традиции народа // [https://aeterna-ufa.ru/sbornik/NK-192.pdf#page=327 Современные технологии в мировом научном пространстве. Сборник статей Межународной научно-практической конференции (8 сентября 2017 г., г. Самара).] - Уфа: АЭТЕРНА, 2017. - {{ISBN|978-5-00109-251-3}} - С. 328. * Советская национальная и зарубежная кухня: [Учеб. пособие для сред. проф.-техн. училищ] / А.И. Титюнник, Ю.М. Новоженов - М. : Высш. школа, 1977. - С. 258, 260, 262. [[Катэгорыя:Нацыянальныя кухні]] 2ma9ks8alxo1o90wjoexadr5s1qpm7s 0 2573 8290 7814 2026-10-28T07:10:01Z Jcb 4123 8290 wikitext text/x-wiki '''Украінская кухня''' вызначаецца разнастайнасцю страў і высокімі смакавымі якасцямі. Асаблівасцю кухні з'яўляюцца баршчы. Украінская народная кухня склалася даволі позна, пераважна ў пачатку - сярэдзіне XVIII стагоддзя, а канчаткова да пачатку XIX стагоддзя. Да гэтага яе было складана адрозніць ад роднасных [[Польская кухня|польскай]] і беларускай кухань. Гэта тлумачыцца працягласцю і складанасцю працэса фарміравання украінскай нацыі і ўкраінскай дзяржавы. Пасля мангола-татарскай навалы на Кіеўскую Русь Украіна зазнала агрэсію літоўскіх, венгерскіх, польскіх феадалаў, у выніку чаго розныя часткі тэрыторыі яе ўваходзілі ў склад розных дзяржаў (Літвы, Польшы, Венгрыі, Румыніі). Па сутнасці, фарміраванне украінскай нацыі пачалося толькі ў XVIII стагоддзі і скончылася праз 100 гадоў. Паколькі асобныя ўкраінскія тэрыторыі былі працяглы час раз'яднаныя, агульнаўкраінская кухня стваралася дужа марудна, толькі пасья аб'яднання ўкраінскага народа. У XVII стагоддзі ў склад Расіі ўвайшлі Левабаковая Украіна, Кіеў, напрыканцы XVIII ст. - Правабаковая Ўкраіна. З канца XVIII ст. паўднёвая частка Ўкраіны - Прычарнамор'е і Наварасія - сталі засяляцца выхадцамі з паўднёвых губерній Расіі, якія потым асіміліраваліся мясцовым насельніцтвам. Такім чынам, да пачатку - сярэдзіны XIX ст. сфарміравалася, збольшага, тэрыторыя Украіны, большая частка ўкраінскай нацыі была ўз'яднаная і атрымала магчымасць кансалідавацца ў адной дзяржаве. Гэта значна палегчыла стварэнне і распаўсюджванне характэрных асаблівасцей агульнаўкраінскіх страў, хоць адрозненні паміж стравамі Чарнігаўшчыны і Галіччыны, Палтаўшчыны і Валыні, Букавіны і Харкаўшчыны, Падольля і Закарпацця захаваліся дагэтуль. == Літаратура == * Похлебкин В. В. Национальные кухни наших народов (Основные кулинарные направления, их история и особенности. Рецептура). - М.: Пищевая пром-сть, 1981. - С. 62. * Украинская кухня [Текст] / [гл. ред. : А. Барагамян]. - Москва : Директ-Медиа, 2010. - 69 с. : цв. ил.; 29 см. - (Кухни народов мира; т. 7).; {{ISBN|978-5-7475-0090-7}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя кухні]] swctiyfjnbgzozmrgvnkeq8qmbovrla 0 2574 8291 7815 2026-10-28T07:10:12Z Jcb 4123 8291 wikitext text/x-wiki '''Французская кухня''' — нацыянальная кухня Францыі. Традыцыйна неад'емнай рысай з’яўляецца сыр і віно. == Асноўныя стравы == {| class="wikitable" |- | Кіш-ларэн (пірог) |[[Файл:Quiche lorraine 01.JPG|frameless]] |- | круасан |[[Файл:APileOfCroissants2.jpg|frameless]] |- | багет | [[Файл:Bagietka.jpg|frameless]] |- | мяса па-французку |[[Файл:French meat.jpg|frameless]] |- | суп з цыбулі |[[Файл:French ognion soup 1.jpg|frameless]] |- | пятух у віне | [[Файл:Anthony Bourdain IMG 0471 (2048138042).jpg|frameless]] |} == Літаратура == * Французская кухня для вас. - Мн. : Част. предприятие "Брильянт", ООО "Симон", 1997. - 474 с. * Французская кухня / О.А.Ломовский, В.М.Темкин, Е.Г.Злотин, Н.М.Кирюшкина. - Мн. : МГЛУ, 1999. - 39, [1] с. - (Серия "Дидактические тетради" ; N 2. Пища) * Французская кухня [Текст] / [гл. ред. : А. Барагамян]. - Москва : Директ-Медиа, 2010. - 69 с. : цв. ил.; 29 см. - (Кухни народов мира, ISSN т. 4).; {{ISBN|978-5-7475-0087-7}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя кухні]] mfqcfsjawi7hz5i9270rwnzymd5r870 0 2576 8281 7806 2026-10-28T07:07:11Z Jcb 4123 8281 wikitext text/x-wiki '''Грузінская кухня''' — нацыянальная кухня Грузіі. == Асноўныя стравы == * Хачапуры — булачкі з сырам. * Сацыві — халоднае рагу з грэцкімі арэхамі. * Хінкалі — вялікія сочныя пяльмені. * Шашлык — мяса, запечанае на адкрытым агні. == Іншыя стравы == * Суп Харчо — востры суп з мясам. * Чабурэк — піражок фаршыраваны баранінай. * Ачма — слаёны пірог з начынкай. * Салата па-імерэцінску — вострая салата з перцам. * Кверы — варэнікі з сырам. * Кураня табака — курыца, запечаная з часнаком. * Аджыка — асаблівы соўс, які гатуецца з сумесі спецый (таксама абхазская страва). * Хмелі-сунэлі — сухая сумесь спецый. * Сулугуні — рассольны сыр, які паходзіць з заходняга рэгіёна Мегрэлія (Самегрэла). * Казінакі — цукеркі з арэхаў і загусцелага мёду. * Сапераві — віно. * Чача — самагон з вінаграднага жмыха, які застаецца ад вырабу віна. * Тархун — безалкагольны напой на аснове каўказскага эстрагона. * Баржомі — мінеральная вада. * Набеглаві — мінеральная вада. == Літаратура == * Грузинская кухня [Текст]. - [Москва : Директ-Медиа, 2010]. - 69 с. : цв. ил.; 29 см. - (Кухни народов мира; т. 3).; {{ISBN|978-5-7475-0086-0}} * Грузинская домашняя кухня: лобио, сациви, хачапури, или Вкусная Грузия / [автор-составитель В. Надеждина]. - Минск : Харвест, печ. 2012 (макет 2013). - 319 с. {{Stub-meta |article = пра кухню | category = |image = P Food.png}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя кухні]] 3f1715uu24dr906qyqg2x1316g5lq0h 0 2577 8269 7834 2026-10-28T07:03:10Z Jcb 4123 8269 wikitext text/x-wiki [[File:02 Paella Valenciana reposando.jpg|thumb|Паэлья]] '''Іспанская кухня''' ([[Іспанская мова|ісп.]] gastronomía de España)— нацыянальная кухня Іспаніі. Іспанская культура мае розныя спосабы прыгатавання ежы, якімі яна ўзбагацілася дзякуючы ўкладу розных рэгіёнаў краіны. Арыгінальная кухня вагаецца паміж сялянскай і прыбярэжнай і паказвае разнастайнасць, якая тлумачыцца мноствам культур, прыродных і кліматычных умоў<ref name=Robuchon>Robuchon, Joël (2004). «España». ''Larousse gastronomique en español''. Barcelona: Larousse. pp. 462-465. {{ISBN|9788483325278}}.</ref>. На іспанскую кухню моцна ўплывалі людзі, якія заваёўвалі яе тэрыторыю напрацягу гісторыі, гэтаксама як гарады і калоніі, якія пазней увайшлі ў склад Іспаніі. Гэтая сітуацыя прывяла да вялікай разнастайнасці кулінарных тэхнік і інгрыдыентаў. Невядома, колькі стагоддзяў таму іспанская кухня пачала выдзяляцца з еўрапейскай, але прыкладна на мяжы XIX і XX стагоддзяў яна пачала набываць нацыянальную адметнасць з рознымі стравамі і кулінарнымі тэхнікамі, уласцівымі толькі ёй. Усе веды пра кулінарыю дайшлі да нас у працах аўтараў, якія спецыялізаваліся на гастраноміі і змаглі ўзвысіць і папулярызаваць ейныя стравы, даследаваць яе гісторыю і вытокі<ref>Pérez, Dionisio. ''Guía del buen comer español: inventario y loa de la cocína clásica de España y sus regiones.'' Madrid: Sucesores de Rivadeneyra. pp. 282-288. OCLC 636259164.</ref>. Гэтыя аўтары цяпер маюць супольнае імя "гастранамічнае пакаленне 27". З гэтага моманту іспанская кухня змянілася і цяпер утварае сабой тое, што завецца '''сучаснай іспанскай кухняй'''. Разнастайнасць спосабаў прыгатавання ежы прымусіла некаторых аўтараў казаць пра яе як пра шэраг кухань, то бок "кухні Іспаніі". У сучаснай іспанскай кухні адначасова існуюць дзве рэальнасці: адна класічная і папулярная кухня, заснаваная на традыцыях; другая - сучасная кухня, якая выкарыстоўвае найбольш інавацыйныя і арыгінальныя кулінарныя тэхнікі кухараў, якія дасягнулі міжнароднай славы<ref name=Robuchon/>. Класічная кухня мае вельмі глыбокія рэлігійныя карані<ref>Pascual, Carlos (1977). ''Guía gastronómica de España.'' Madrid: Al-Borak. p. 28. {{ISBN|9788470070471}}.</ref>. Некаторыя тыповыя харчовыя звычаі іспанскіх рэгіёнаў сталі міжнароднымі, напрыклад, тапас<ref>Becerra Gómez, Enrique (2009). ''El gran libro de la tapa y el tapeo.'' Córdoba: Almuzara. {{ISBN|9788492573516}}.</ref><ref>Luján, Néstor (1998). ''El ritual del aperitivo: avisillos, llamativos y tapas'' (1.ª edición). Barcelona: Folio. {{ISBN|9788475833378}}.</ref>. Сярод іспанскіх інгрыдыентаў - сыры, якіх існуе мноства відаў, таму што вырабам сыроў займаліся здаўна. Іспанская кухня таксама валодае вялікай разнастайнасцю він, некаторыя знакамітыя вінныя рэгіёны атрымалі вядомасць па-за межамі Іспаніі. Хоць віно і з'яўляецца нацыянальным напоем, у некаторых паўночных раёнах таксама вельмі папулярныя іншыя напоі, напрыклад сідр. == Асноўныя стравы == * Паэлья == Крыніцы == <references/> == Літаратура == * Испанская кухня [Текст] / [гл. ред.: А. Барагамян]. - Москва : Директ-Медиа, 2011. - 68, [1] с. : цв. ил.; 28 см. - (Кухни народов мира; Т. 19).; {{ISBN|978-5-7475-0102-7}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя кухні]] n7ps5zil6mgt2a92mlagoebulqn6gxk 0 2578 8270 7808 2026-10-28T07:03:31Z Jcb 4123 8270 wikitext text/x-wiki '''Італьянская кухня''' — нацыянальная кухня Італіі. Італьянская кухня — адна з самых старажытных і папулярных у Еўропе. Яна больш старажытная за [[Французская кухня|французскую]] і французская шмат у чым грунтуецца на італьянскай. Свайго росквіту італьянская кухня дасягнула ў часы Старажытнага Рыма. Тады было звычайным двухразовае харчаванне. Абед зваўся вялікім прыёмам ежы. Ён дзяліўся на закуску, уласна вылікі прыём ежы і начны пір, у які нярэдка перарастаў абед. Менавіта ў Старажытным Рыме ўпершыню сталі гатаваць [[:Катэгорыя:Салаты|салаты]]. У Старажытным Рыме з'явіўся першы ў Італіі зборнік кулінарных рэцэптаў, які прыпісваюць Чэлія Арэчыя, аракулу кухараў Рыма. == Асноўныя стравы == * піца * макароны === Піца па-вясковаму === ''Для цеста: 300 г бульбы, 300 г мукі, 50 г сметанковага масла ці маргарыну, 2 ст. лыжкі цёртага сыру, 1 сырое яйка, 20 г дражджэй, ½ стакана таплёнага малака, соль, чорны молаты перац.'' ''Для начынкі: 50 г варанай каўбасы, 50 г вяндліны, 3 плаўленых сырка, 50 г сыру, 3 ст. лыжкі цёртага сыру, 2 сырых яйкі, 1 шклянка малака, соль,чорны молаты перац.'' Зварыць бульбу ў скуры, ачысціць яе, размяць на стале ці дошцы, добра перамяшаць з мукой. У цэнтры зрабіць лунку, уліць яйка, распушчанае сметанковае масла ці маргарын, пасыпаць цёртым сырам, соллю, перцам, уліць дрожджы, разбаўленыя цёплым малаком. Замясіць мяккае цеста, пакрыць яго рушніком і паставіць у цёплае месца на 2 г. Потым раскатаць на стале ці дошцы, пакласці на патэльню радыусам 24—26 см, вышынёй 5 см, змазаную сметанковым маслам, так, каб пакрыць дно і сценкі патэльні. У міску пакласці дробна нарэзаныя каўбасу, вяндліну, сыркі, сыр, цёрты сыр, заліць яйкамі і малаком, пасаліць, папярчыць і добра ўзбіць. Начынку выкласці на цеста, закрыць яго па краях, паставіць у гарачую духоўку на 40—50 хв. Падаваць у гарачым выглядзе. === Спагеці пад соусам з тунца === ''400 г спагеці, 140 г тунца ў раслінным алеі, 80 г сметанковага масла і маргарына, 1 зубчык таўчонага часнаку, 1 чайная лыжка дробна нарэзаных каперсаў, 450 г ачышчаных памідораў, ⅓ чайнай лыжкі анчоусавага алею ці таўчоных анчоўсаў, зеляніна пятрушкі, соль, чорны молаты перац.'' Адварыць спагеці ў падсоленай вадзе, працэдзіць, прамыць. У сметанковым масле ці маргарыне абсмажыць часнок, дадаць каперсы, памідоры, прапушчаныя праз мясарубку, і 100 г гарачай вады. Пакінуць на вагні да загусцення, пакласці анчоўсавы алей ці таўчоныя анчоўсы, дробна нарэзаны тунец і зеляніну пятрушкі, пасаліць, папярчыць, перамяшаць і давесці да гатоўнасці. Соусам паліць спагеці. == Літаратура == * Коток В. А. Итальянская кухня. — М.: Колос, 1994. — 447 с. * Итальянская кухня [Текст]. - Москва : Директ-Медиа, 2010. - 68 с. : цв. ил.; 28 см. - (Кухни народов мира; т. 2).; {{ISBN|978-5-7475-0085-3}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя кухні]] 8txca1d6bet8ag654j8jh1riuuxonfl 0 2579 8283 7811 2026-10-28T07:08:38Z Jcb 4123 8283 wikitext text/x-wiki '''Кітайская кухня''' — нацыянальная кухня Кітая. Мае вялічэзную колькасць страў. Колькасць кулінарных напрамкаў у Кітаі адпавядае колькасці правінцый (14). Сярод іх галоўныя - шаньдунскі, хуайяньскі, сычуаньскі ды кантонскі. Можна выкарыстоўваць наступнае правіла - поўнач Кітая салёная, поўдзень - салодкі, захад - востры, ўсход - кіслы. У аснове кітайскай традыцыі - гармонія, баланс паміж супрацьлегласцямі: кіслым і салодкім, белым мясам і каляровай гароднінай. У любой страве павінна спалучацца ад трох да пяці колераў. Мужчынскі пачатак (інь) уяўляюць халодныя і мяккія прадукты (свініна, бульба, садавіна, малако). Жаночы пачатак (янь) - ялавічына, курыца, яйкі, грыбы<ref>Шибковская, Д. Чтобы аппетит был приятным // 7 дней. - 2008. - № 34. - С. 14.</ref>. == Асноўныя стравы == * Качка па-пекінскі * вантоны == Крыніцы == <references/> == Літаратура == * Китайская кухня [Текст] / [гл. ред. : А. Барагамян]. - Москва : Директ-Медиа, 2010. - 69 с. : цв. ил.; 29 см. - (Кухни народов мира, ISSN т. 5).; {{ISBN|978-5-7475-0088-4}} * Китайская кухня в иллюстрациях: [рецепты и маленькие истории о китайской гастрономической культуре] / Марго Чжан, Чжао Эньян. - Минск : Попурри, 2024. - 127 с. [[Катэгорыя:Нацыянальныя кухні]] k7593veym10gi2x1yfkr9va4iib4wo1 0 2891 8272 7207 2026-10-28T07:04:38Z Jcb 4123 8272 wikitext text/x-wiki {{значэнні|Агуркі (значэнні) }} '''Агуркі''' - аднагадовая гародніна, якую вырошчваюць дзеля недаспелых пладоў. Пры вырошчванні агуркоў агароднікі часта бываюць заклапочаныя тым, што расліны цвітуць доўга аднімі "пустакветкамі", г.зн. аднымі мужчынскімі кветкамі. Жаночыя кветкі з'яўляюцца пазней, пазней бывае і пладанашэнне. == Асаблівасць агуркоў == Асаблівасць агуркоў заключаецца ў тым, што, як правіла, жаночыя кветкі з'яўляюцца на бакавых парастках. Выключэнне складаюць такія скараспелыя сарты, як Мурамскі і Алтайскі ранні, а таксама гібрыды Поспех, Сігнал і інш. У іх мужчынскія і жаночыя кветкі з'яўляюцца амаль адначасова на галоўнам парастку. З'яўленне жаночых кветак раней, на галоўнай плеці, магчыма пры пасеве буйным паўнаважным насеннем, адсартаваным у 3%-ным растворы паваранай солі. Аднак калі гэтае насенне свежае, то і яны фарміруюць жаночыя кветкі пазней за мужчынскія. Таму лепей высяваць насенне двух-, трохгадавой даўніны, але гэта не заўсёды магчыма. Выхад знайшлі ў праграванні насення пры тэмпературы ад 50 да 60 градусаў. == Пасадка == Звычайны тэрмін пасеву агуркоў{{п}}- за тыдзень да апошніх вясенніх замаразкаў, але гэта ўжо не будуць раннія агуркі. == Літаратура == * Девятов А. С., Макаревич А. И. Календарь-справочник садовода, овощевода и пчеловода. - 2-е изд. - Минск: Ураджай, 1989. - С. 73. - {{ISBN|5-7860-0100-8}} {{agro-stub}} [[Катэгорыя:Агуркі|*]] [[Катэгорыя:Раслінаводства]] ku57cyyqpvlpyxdvyond7cw7yqy498p 0 3032 8278 6465 2026-10-28T07:06:32Z Jcb 4123 8278 wikitext text/x-wiki [[Файл:Beets with greens.jpg|міні|Сырыя буракі з бацвіннем]] '''Буракі''' (лац. ''Beta L.'') — расліны роду буракі. Шырока распаўсюджаная гародніна, кармавая і цукровая культура. У прыватных гаспадарках вырошчваюцца пераважна буракі звычайныя (лац. ''Beta vulgaris L.''). Існуюць два культурных віда буракоў. Формула кветкі — *P₅A₅G_{(<u>2..3</u>)}<ref>''Андреева&nbsp;И.&nbsp;И., Родман&nbsp;Л.&nbsp;С.'' Ботаника. — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Колос, 2005. — С. 399. — 528 с. — {{ISBN|5-9532-0114-1}}.</ref>. Здаўна вырошчваецца ў Еўропе. У 18 стагоддзі ў выніку селекцыі з'явіліся цукровыя буракі. Маса сталовых буракоў складае ад 0,2 да 0,3 кілаграм. Карняплод можа мець ад кругла-плоской формы да авальна-цыліндрычнай. Карняплод багаты бялком (да 3%), клятчаткай, мінеральнымі салямі, вітамінамі. Засяваюць буракі ўвесну і ўвосень, стужачным ці шыракарадным засевам, збіраюць перад прымаразкамі. Пашыраныя па ўсёй тэрыторыі Беларусі. У свеце буракоў больш за ўсё вырошчваюць Расія, Украіна і Польша. Кармавыя буракі дасягаюць 12 кілаграм<ref>Шевченко Ю. П. СВЁКЛА // Большая российская энциклопедия. Электронная версия (2017); https://bigenc.ru/agriculture/text/3539727 Дата обращения: 24.04.2018</ref>. Чырвоныя буракі выкарыстоўваюцца як самастойная страва — спачатку варацца цалкам або нарэзаныя кавалкамі, потым крышацца ў салат, які запраўляецца маянэзам ці смятанай. Добра спалучаюцца з бульбай. Зрэдку могуць выступаць у ролі асноўнай стравы. Прынята есці з хлебам. Буракі - аснова чырвонага баршчу. У якасці аднаго са складнікаў дадаюцца ў [[Рэцэпт:Вінегрэт|вінегрэт]]. З буракоў робяць квас. Таксама кансервуюцца. Бацвінне буракоў дадаецца ў марынады. ==Крыніцы== <references/> {{Wikipedia}} {{agro-stub}} [[Катэгорыя:Буракі]] rd311ag71fpnbabdmfshqp6blcqn0ca 0 3044 8280 6517 2026-10-28T07:06:58Z Jcb 4123 8280 wikitext text/x-wiki [[Файл:CSIRO ScienceImage 3313 Pea pod.jpg|міні|Малады стручок гароху]] '''Гарох''' (паводле біялагічнай класіфікацыі прадстаўнік біялагічнага віду ''Pisum sativum L.'') - гародніна. Яе вырошчваюць пераважна дзеля смачных нязрэлых стручкоў. Ён не патрабавальны да ўходу, яго дастаткова паліваць штотыдзень, таму вырошчваюць яго і на стадова-гароднінных участках, куды ўзьдзяць у выходныя. Для бесперапыннага збору ўраджаю гарох можна сеяць праз кожныя 14 дзён з сакавіка да сярэдзіны мая. Зараз вырошчваюць нізкасцябловы гарох, які выспявае адначасова, таму неабходна сяўбу паўтараць. Мазгавы гарох - раннія віды, такія як "Зазрак з Кальведону", можна сеяць для асенняга збору ўраджаю і ў пачатку ліпеня. З сартоў мазгавога гароху вырошчваюць, напрыклад, "Цтырад", "Элкан", "Радзім", "Юніёр" (менш патрабавальны) ці ячшэ больш ранні сорт "Люмір". Акрамя мазгавога гароху, прыдатнага для збору ў зялёным стане, існуюць і цукровыя сарты гароху са зморшчаным насеннем. Яны спажываюцца ў ежу цалкам (са стручкамі). Але ў нас яго не вырошчваюць. У гарошку шмат бялкоў, у яго высокая энергетычная каштоўнасць. У гарошку 80 - 85 % вады; 4 - 7 % бялкоў; 3 - 17 % цукроў; 1,5 % клятчаткі; каля 1 % мінеральных рэчываў; а таксама 340 мг % каратыну, да 50 мг % вітамінаў групы B, вітамін E, ніяцын і інш. З мінеральных рэчываў прысутнічаюць перш за ўсё фосфар і кальцый. Гарошак выкарыстоўваюць у сырым выглядзе як карысны ласунак для дзяцей, потым яго тушаць, дадаюць у рызота, супы, амлеты. У хатніх умовах гарошак кансервуюць толькі ў кіслым марынадзе, у чыстым выглядзе ці ў сумесях з іншай гароднінай. У салёным марынадзе гарошах, прыгатаваны ў хатніх умовах, псуецца з-за высокага ўтрымання бялкоў. == Стравы з гароху == === Загатоўкі === * Крэм з гарошка * Гарошак з фаршам * Гарошак у кісла-салодкім марынадзе * Рагу Дунайскае === Супы === * [[Рэцэпт:Суп з капусты з гарохам і мясам]] === Салаты === * Сталічная (Аліўе) == Літаратура == * Ланска, Д. Из леса и огорода - от вестны до зимы / Пер. с чеш. М. С. Нелюбиной. - М.: Профиздат, 1989. - {{ISBN|5-255-00508-8}} - С. 135-137. {{Wikipedia}} {{agro-stub}} [[Катэгорыя:Гарох]] j3odcfkhw0ybivcmjyyxecs77qwkfxw 0 3054 8293 7253 2026-10-28T07:10:37Z Jcb 4123 8293 wikitext text/x-wiki [[Файл:Estonian language in the Russian Empire (1897).svg|міні|Распаўсюджанне эстонскай мовы ў Расійскай імперыі паводле перапісу 1897 года]] '''Эсто́нская мо́ва''' (''eesti keel'') — мова эстонцаў, адносіцца да прыбалтыйска-фінскай галіны фіна-ўгорскай сям'і моў. Афіцыйная мова Эстоніі і Еўрапейскага саюза. Пісьмовасць на аснове лацінскага алфавіта. Эстонская мова — макрамова. Паводле стандарта ISO 639, абазначэнне эстонскай мовы — est. Раздзяляюць два дыялекты эстонскай мовы — стандартны (паўночны), заснаваны на Талінскіх гаворках — і вырускі, які моцна вдрозніваецца ад паўночнага. Эстонская мова з’яўляецца аглюцінатыўнай, але мае рысы флектыўных і аналітычных моў больш, чым астатнія мовы паўночнай галіны фінскіх моў. == Падручнік == * [[Эстонская мова/Урок 1]] == Спасылкі == {{wikipedia}} * [https://core.ac.uk/download/pdf/83597663.pdf Estonian language.] / Edited by Mati Erelt. – Tallinn: Estonian Academy Publishers, 2007. – 412 p. {{ISBN|978-9985-50-399-7}}. * [https://www.ethnologue.com/language/est/ Estonian.] Ethnologue Free. [[Катэгорыя:Эстонская мова]] [[Катэгорыя:Мовы Еўропы]] [[Катэгорыя:Фіна-ўгорскія мовы]] 2lvi981m8mf5ar66cnp668064qv76wz 0 3065 8271 8080 2026-10-28T07:04:26Z Jcb 4123 8271 wikitext text/x-wiki '''Абарона ад іянізуючага выпрамянення''' Практычныя заняткі для студэнтаў 5 курса ВНУ спецыяльнасці «Ядзерная і радыяцыйная бяспека». Тыповая вучэбная праграма пра дысцыпліне была складзеная кандыдатам фізіка-матэматычных навук Ірынай Якаўлеўанай Дубоўскай і зацверджаная міністэрствам адукацыі Рэспублікі Беларусь 22.04.2013, рэгістрацыйны № ТД-G 463<ref>[https://elib.bsu.by/bitstream/123456789/43304/1/G463-2013.pdf Защита от ионизирующих излучений. Типовая учебная программа]</ref>. == Агульныя заўвагі == Абарона ад іянізуючага выпрамянення — гэта дысцыпліна ядзернай фізікі, якая займаецца адпаведнымі метадамі разліку. Крыніцы іянізуючага выпрамянення бываюць пераважна штучнымі, а таксама да іх адносяцца уранавыя і торыевыя руды. Курс практычных заняткаў заснаваны на метадах разліку абароны ад ідэалізаваных крыніц іянізуючага выпрамянення, напрыклад, кропкавых ізатропных крыніцах з монаэнергетычным спектрам выпрамянення. === Прынятыя скарачэнні і абазначэнні === * гадз – гадзіна * ПГІВ – прылада, якая генерыруе іянізуючае выпрамяненне * СІ – міжнарондая сістэма адзінак (метр, кілаграм, секунда) * Бк – бекерэль * Кі – кюры * г – грам * МэВ – мегаэлектронвольт * эВ – электронвольт == Тэма 1. Характарыстыкі крыніц выпрамянення і радыяцыйнага ўздзеяння == === Характарыстыка крыніцы выпрамянення === Існуе мноства розных тыпаў крыніц іянізуючага выпрамянення. Некаторыя ўтрымліваюць радыёактыўныя ізатопы, іншыя дзейнічаюць у якасці ''прылад, якія генерыруюць іянізуючае выпрамяненне'' (скарочана ПГІВ). Прыкладам апошніх могуць служыць рэнтгенаўская трубка і паскаральнік элементарных часціц. ПГІВ не ўтрымліваюць радыёактыўных ізатопаў, але ўсё ж з’яўляюцца крыніцамі іянізуючага выпрамянення. Для агульнай характарыстыкі ўсіх крыніц іянізуючага выпрамянення ўводзіцца фізічная велічыня — '''сіла крыніцы'''. Яна абазначаецца літарай S (ад англ. '''''s'''trength'' — сіла). Па азначэнні, сіла крыніцы — гэта сумарная колькасць часціц іянізуючага выпрамянення, якія вылятаюць з крыніцы за пэўны час{{#tag:ref|[[#CITEREFShultis|Shultis 2000]]. P. 158.}}. У якасьці часціцы могуць выступаць усе носьбіты энергіі — электроны, пратоны, альфа-часціцы, нейтроны, а таксама кванты рэнтгенаўскага і гама-выпрамянення. Нягледзячы на тое, што апошнія два носьбіта адносяцца да электрамагнітных хваляў, яны праяўляюць уласцівасці часціц. У агульным выпадку часціцы могуць выпрамяняцца ''неізатропна'' — у розныя бакі па-рознаму. У такім разе зручна разглядаць сілу крыніцы, аднесеную да цялеснага вугла Ω. Да таго ж зазвычай часціцы, якія выпрамяняюцца крыніцай, маюць розную энергію ''E''. Каб улічыць залежнасць ад напрамку і энергіі, разглядаюць так званую "дыферэнцыяльную" сілу крыніцы. Яна абазначаецца наступным выразам: S (E, Ω | t), дзе ў дужках пазначаюцца велічыні, ад якіх залежыць сіла крыніцы. Час ''t'' з’яўляецца асаблівым параметрам, таму ён аддзелены ад астатніх велічынь у дужках вертыкальнай рысай. Пазначэнне гэтых параметраў дазваляе адрозніць "дыферэнцыяльную" сілу крыніцы ад "інтэгральнай". З цягам часу радыёактыўныя ізатопы распадаюцца і агульная сіла радыёактыўнага прэпарата памяншаецца. Такім чынам, "дыферэнцыяльная" сіла крыніцы — гэта колькасць часціц з энергіяй ад '''E''' да '''E+dE''', якія выпрамяняюцца крыніцай у цялесны вугал Ω. Тады інтэгральная сіла крыніцы звязаная з дыферэнцыяльнай наступным чынам: <div style="text-align: center;"> <math>S(E|t)=\int\limits_{\Omega}^{} S \left ( {\Omega , E|t} \right )\, d\Omega.</math> </div> Цяпер калі перайсці ў сферычную сістэму каардынат, можна выразіць элементарны цялесны вугал праз палярны вугал φ і азімутальны вугал θ: <div style="text-align: center;"> dΩ=dφ sinθ dθ. </div> Тады інтэгральная сіла крыніцы будзе звязаная з дыферэнцыяльнай праз палярны і азімутальны вуглы: <div style="text-align: center;"> <math>S=\int\limits_{0}^{2\pi} \, d\phi \int\limits_{0}^{\pi}\, sin(\theta) d\theta S \left ( {\phi, \theta , E} \right ).</math> </div> У выпадку ізатропнай крыніцы дыферэнцыяльная сіла крыніцы не залежыць ад вуглоў θ і φ: <div style="text-align: center;"> S(φ, θ, E) = S(E). </div> Тады інтэграл па вуглах φ і ''θ'' бярэцца элементарна: <div style="text-align: center;"> <math>S=S \left ( E \right ) \int\limits_{0}^{2\pi} \, d\phi \int\limits_{0}^{\pi}\, sin(\theta) d\theta=S \left ( E \right ) 4 \pi.</math> </div> Такім чынам, інтэгральная сіла ізатропнай крыніцы звязаная з дыферэнцыяльнай наступным чынам: <div style="text-align: center;"> <math>S(t)=4\pi \int\limits_{0}^{\infty}\, S(E|t) dE</math> </div> {{Заданне|1=Паказаць, што цялесны вугал, пад якім бачны круг з кропкі ''P'', якая знаходзіцца на прамой, якая праходзіць праз цэнтр круга і перпендыкулярная да ягонай плоскасці, роўны Ω= 2 π (1 - cosθ).}} У залежнасці ад формы крыніцы выпрамянення яе сіла абазначаецца і разлічваецца па-рознаму. Тады сіла крыніцы абазначаецца S_p (дзе індэкс ''p'' паходзіць ад англ. "point" — кропка)і вызначаецца наступным выразам: <div style="text-align: center;"> <math> S_{p} = A \sum_{i=1} n_i</math>, </div> дзе ''n'' — квантавы выхад ''i''-тай лініі ў энергетычным спектры іянізуючага выпрамянення, A - агульная актыўнасць крыніцы. Сіла лінейнай крыніцы абазначаецца S_L (індэкс ''L'' ад англ. "line" — лінія). Вытворнай адзінкай ад сілы крыніцы з’яўляецца магутнасць крыніцы <math>\dot{S}</math>. Яна мае сэнс хуткасці выпрамянення часціц (заўважце, што тут не вядзецца гутарка пра радыёактыўны распад). Акрамя сілы крыніцы выкарыстоўваюцца велічыні, якія характарызуюць менавіта радыёізатопыя крыніцы. Галоўнай велічынёй з’яўляецца актыўнасць радыёнукліда ў крыніцы. Яна азначаецца як сярэдняя колькасць распадаў за адзінку часу. У якасці адзінкі вымярэння актыўнасці ў міжнароднай сістэме СІ выкарыстоўваецца бекерэль. (1 Бк=1 распад / 1 секунда). Пазасістэмная адзінка актыўнасці — Кюры (Кі). 1 Кі=3,7 &sdot; 10¹⁰ Бк (дакладна). Вытворныя адзінкі – масавая (ці ўдзельная) актыўнасць ''A_m'', якая роўная стасунку актыўнасцi пэўнага радыёактыўнага прэпарата да ягонай масы: Малярная актыўнасць роўная стасунку агульнай актыўнасці да моля рэчыва A_μ (часам абазначаецца A_mol). <div style="text-align: center;">A_μ=A/M,</div> дзе M – хімічная колькасць рэчыва. Аб’ёмная актыўнасць ''A_V'' — стасунак актыўнасці радыёнукліда да аб’ёму рэчыва. Яна характарызуе крыніцы, якія нельга лічыць кропкавымі. Паверхневая актыўнасць ''A_V'' — стасунак актыўнасці радыёнукліда да аб’ёму крыніцы. Яна прыдатная, напрыклад, для радыёактыўных газаў. Вымяраецца ў Бк/л ці ў Бк/м³. Паверхневая актыўнасць ''A_s'' — стасунак актыўнасці радыёнукліда ў паверхневай крыніцы да плошчы паверхні. Актыўнасць радыёнукліда памяншаецца з цягам часу паводле закона радыёактыўнага распада: <div style="text-align: center;"><math>A(t)=A_0 e^{-\lambda \cdot t}</math>,</div> дзе A₀ — актыўнасць радыёнукліда ў пачатковы момант часу ''t'', ''λ'' — пастаянная радыёактыўнага распада (стасунак долі ядзер радыёнукліда, якія распаліся за момант часу ''dt'', да гэтага моманту часу{{#tag:ref|[[#CITEREFГусев|Гусев 1989]]. C. 16.}}. Пастаянная распада звязаная з перыядам паўраспада T_1/2 нукліда наступнай формулай{{#tag:ref|[[#CITEREFГусев|Гусев 1989]]. C. 16.}}: <div style="text-align: center;">λ=ln(2)/T_1/2,</div> дзе ln - натуральны лагарыфм. {{Заданне|1=Вызначыць масу 1 Бк ²¹⁰Po (T_1/2=138 сут, атамная маса - 210 атамных адзінак масы). <small>(Адказ: 6 фг.)</small>}} {{Заданне|1=Вызначыць актыўнасць 1 г ²²⁶Ra (T_1/2=1620 год, атамная маса - 226 атамных адзінак масы). <small>(Адказ: 3·10¹⁰ Бк)</small>}} Важна пры разліку выпрамянення ад радыёактыўных крыніц улічваць даччыныя радыёнукліды. Напрыклад, пры распадзе шырокавядомага радыёнукліда стронцыя-90 (⁹⁰Sr) утвараецца радыёнуклід ітрыя-90 (⁹⁰Y), энергія выпрамянення якога больш чым удвая перавышае энергію выпрамянення стронцыя-90. Калі не ўлічваць даччыныя радыёнукліды, абарона можа быць недастатковай для забеспячэння бяспекі асоб, якія падвяргаюцца апрамяненню. Шэраг крыніц маюць непарыўны спектр, напрыклад выпрамяненне ад рэнтгенаўскіх трубак мае энергію амаль ад 0 да энергіі, якая адпавядае высокаму напружанню на анодзе. Паскаральнікі электронаў таксама выпрамяняюць непарыўны спектр тармазнога выпрамянення, толькі ў выпадку максімальная энергія ў спектры роўная энергіі электронаў. У такім выпадку разлічваюць абарону ад выпрамянення з эфектыўнай энергіяй. Калі энергія электронаў меншая ці роўная 10 МэВ, то эфектыўная энергія прымаецца роўнай палове максімальнай энергіі электронаў. Для энергіі ад 10 МэВ да 30 МэВ эфектыўная энергія прымаецца роўнай траціне максімальнай{{#tag:ref|[[#CITEREFГолубев|Голубев 1985]]. P. 333-334.}}. === Характарыстыкі радыяцыйнага ўздзеяння. Асноўныя і рабочыя дазіметрычныя велічыні === Каб ахарактарызаваць крыніцу іянізуючага выпрамянення, звычайна спачатку ўяўляюць актыўнасць радыёнукліднай крыніцы. Але больш агульнай характарыстыкай крыніцы з’яўляецца флюенс часціц ''F'' (ад англ. "fluence", часам абазначаецца грэчаскай літарай Φ). Па азначэнні флюенс часціц — гэта колькасць часціц, якія перасякаюць адзінку плошчы за пэўны прамежак часу. Матэматычна флюенс часціц вызначаецца як ліміт стасунка колькасці часціц, якія перасякаюць сферу да папярочнага сячэння гэтай сферы{{#tag:ref|[[#CITEREFShultis|Shultis 2000]]. P. 17.}}: <table width="100%"><tr><td width="20"> </td><td><math>F \equiv \lim_{\Delta A \to 0} \left [ \frac{\Delta N_p}{\Delta A}\right ].</math></td><td valign="center"><table align="right"><tr><td> (1) </td></tr></table></td></tr></table> Па-іншаму флюенс часціц можна вызначыць як ліміт стасунку сумы ўсіх трэкаў часціц, якія пралятаюць праз элементарную сферу да аб’ёму гэтай сферы: <table width="100%"><tr><td width="20"> </td><td><math>F \equiv \lim_{\Delta V \to 0} \left [ \frac{\sum_i s_i}{\Delta V}\right ].</math></td><td valign="center"><table align="right"><tr><td> (2) </td></tr></table></td></tr></table> {{Заданне|1=Велічыні, азначаныя ўраўненнямі [[#1|(1)]] і [[#2|(2)]] — эквівалентныя. Разгледзьце сферу, на якую трапляе плоскапаралельны пучок часціц так, што ў сферу пранікаюць ΔN_p часціц. Праверце, што сярэдняя даўжыня хорды роўная ⟨L⟩ = 4R/3 і выкарыстайце яе, каб даказаць эквівалентнасць двух азначэнняў.}} Да характарыстык радыяцыйнага ўздзеяння адносяцца дозы: экспазіцыйная, паглынутая, эквівалентная. Гістарычна першай адзінкай вымярэння дозы іянізуючага выпрамянення была экспазіцыйная доза X. Адзінкай вымярэння экспазіцыйнай дозы з'яўляецца Рэнтген (Р). Па азначэнні адзін Рэнтген - гэта адзінка экспазіцыйнай дозы фатоннага выпрамянення, пры прахаджэнні якога праз 0,001293 г паветра (1 см³) пасьля заканчэння ўсіх іянізацыйных працэсаў у паветры ўтвараюцца іёны, якія нясуць 1 электрастатычную адзінку зарада кожнага знака<ref>Лощаков И. И. [http://nuclphys.sinp.msu.ru/books/b/loschakov.pdf Введение в дозиметрию и защита от ионизирующих излучений.] - Санкт-Петербург: Издательство Политехнического университета, 2008. - С. 17</ref>. Асноўнай фізічнай велічынёй, якая вызначае ступень радыяцыйнага ўздзеяння, з’яўляецца паглынутая доза ''D''. Яна азначаецца як стасунак сярэдняй энергіі, перададзенай іянізуючым выпрамяненнем рэчыву ў элементарным аб’ёме, да масы ''dm'' рэчыва ў гэтым аб’ёме. Калі не ўдакладняецца, то пад "дозай" разумеюць менавіта паглынутую дозу. Адзінка вымярэння паглынутай дозы — Грэй (Гр). 1 Гр роўны дозе, пры якой рэчыву масай 1 кг перадаецца энергія іянізуючага выпрамянення 1 Дж. Магутнасць дозы — гэта стасунак дозы, якой падвяргаецца аб’ект за пэўны прамежак часу, да працягласці гэтага прамежку. Магутнасць дозы абазначаецца <math>\dot{D}={dD} / {dt}.</math> Адзінка вымярэння магутнасці дозы — Гр/с. Магутнасць дозы мае сэнс пры працяглым уздзеянні і калі яна змяняецца нязначна. Для ацэнкі ўздзеяння на асяроддзе ўскосна іянізуючых выпрамяненняў выкарыстоўваюць таксама паняцце кермы (англ. ''kerma'' — скарочана ад ''kinetic energy released in material''). Керма ''K'' — стасунак сумы пачатковых энергій зараджаных іянізуючых часціц, утвораных пад уздзеяннем ускосна іянізуючага выпрамянення ў элементарным аб’ёме рэчыва, да масы ''dm'' рэчыва ў гэтым аб’ёме<ref>Физические величины: Справочник / А. П. Бабичев, Н. А. Бабушкина, А. М. Братковский и др.; Под. ред. И. С. Григорьева, Е. З. Михайлова. — М.: Энергоатомиздат, 1991. — С. 21. — {{ISBN|5-283-04013-5}}</ref>. Адзінка кермы — грэй (Гр). {{Заданне|1=Паказаць, што эквівалент рэнтгена – гэта 2,58·10^-4 Кл/кг паветра. (1 СГСЭ=3·10⁹Кл)}} Характарыстыкамі фатоннага выпрамянення кропкавых ізатропных радыёнуклідных крыніц з’яўляюцца керма-пастаянная і гама-пастаянная. Поўная гама пастаянная (ці проста гамма пастаянная) Γ пэўнага радыёнукліда лікава роўная магутнасці <math>\dot X</math> (Р/гадз), створанай фатонамі ўсіх спектральных ліній кропкавай ізатропнай крыніцы актыўнасцю 1 мКі на адлегласці 1 см без пачатковай фільтрацыі Р·см²/(гадз·мКі)<ref>Матвеев, А. В. Практикум по дозиметрии и радиационной безопасности: учеб. пособие. - СПб., 2006. - С. 12.</ref>. Пастаянная магутнасці паветранай кермы радыёнукліда (керма-пастаянная радыёнукліда) Γ_δ характарызуе магутнасць паветранай кермы гама-выпрамянення кропкавай ізатропнай радыёнукліднай крыніцы, вызначаную для некаторых стандартных умоў: актыўнасць крыніцы ''A'' = 1 Бк і адлегласці ад крыніцы да кропкі, у якой вызначаецца магутнасць кермы ''r'' = 1 м. Адрозніваюць ''поўную'' і ''дыферэнцыяльную керма-пастаянную''. Керма-пастаянная, разлічаная для ''i''-й монаэнергетычнай лініі спектра гама-выпрамянення, завецца дыферэнцыяльнай і абазначаецца Γ_δi. Поўная керма-пастаянная (ці проста керма-пастаянная) роўная суме ўсіх дыферэнцыяльных для пэўнага радыёнукліда. ''Керма-пастаяннай радыёнукліда'' завецца стасунак магутнасці паветранай кермы <math>\dot{K}</math>, якая ствараецца фатонамі з энергіяй, большай за пэўнае парогавае значэнне δ ад кропкавай крыніцы, якая выпрамяняе ізатропна і знаходзіцца ў вакууме. У разліках рэкамендуецца прымаць δ=30 кэВ, бо фатоны з меншымі энергіямі звычайна не маюць практычнага значэння з-за моцнага самапаглынання, паглынання ў матэрыялах фільтраў, у паветры і гэтак далей{{#tag:ref|[[#CITEREFГусев|Гусев 1989]]. C. 90.}}. Таксама ў якасці стандартных умоў вызначэння гама пастаяннай выкарыстоўваецца платынавы фільтр таўшчынёй 0,5 мм на шляху выпрамянення ад крыніцы да дэтэктара<ref>Report of Committee III on protection against X-rays up to energies of 3 MeV and beta- and gamma-rays from sealed sources // Annals of the ICRP International Commission on Radiological Protection. — 1960. — Vol. OS_3 Issue 1. — P. 30. [https://doi.org/10.1016/S0074-27406080005-0 DOI 10.1016/S0074-27406080005-0]</ref>. Для рэнтгенаўскіх трубак выкарыстоўваецца радыяцыйны выхад — магутнасць дозы ў вольным паветры на адлегласці 1 м ад фокуса рэнтгенаўскай трубкі на восі першаснага промня рэнтгенаўскага выпрамянення пры пэўным значэнні аноднага напружання, прыведзеная да значэння аноднага тока 1 мА<ref>Определение радиационного выхода рентгеновских излучателей медицинских рентгенодиагностических аппаратов. Методические рекомендации 2.6.1. Утверждены Федеральной службой по надзору в сфере защиты прав потребителей и благополучия человека 12 декабря 2007 № 0100/12883-07-34.</ref>. Аперацыйная велічыня – гэта велічыня, пры вымярэнні якой забяспечваецца задавальненне патрабаванням радыяцыйнай бяспекі. Да аперацыйных велічынь адносяць, напрыклад, амбіентны эквівалент дозы, накіраваны эквівалент дозы і індывідуальны эквівалент дозы<ref>International Commission on Radiological Protection (ICRP) Publication 74. Conversion coefficients for use in radiological protection against external radiation. // Annals of ICRP. — 1996. — Vol. 26, № 3/4. — P. xi</ref>. {| class=wikitable align="center" style="text-align: center;" |+ Суадносіны паміж адзінкамі СІ і пазасістэмнымі адзінкамі ў вобласці радыяцыйнай бяспекі<ref>Носовский, А. В. Вопросы дозиметрии и радиационная безопасность на атомных электрических станциях. Славутич: Укратомиздат, 1998.<!--старонка?--></ref> |- !rowspan=2|Велічыня і яе абазначэнне !colspan=2|Назва і абазначэнне адзінак !rowspan=2|Сувязь з адзінкай СІ |- !Адзінка СІ !Пазасістэмная адзінка |- |Актыўнасць |Бк |Кі |1&nbsp;Кі&nbsp;= 3,7000&sdot;10¹⁰&nbsp;Бк |- |Шчыльнасць патоку |Ват на квадратны метр<br>(Вт/м&sup2;), роўны аднаму джоўлю на квадратны метр за секунду [Дж/(м&sup2;&sdot;c)] |эрг/(см&sup2;&sdot;c) ці МэВ/(см&sup2;&sdot;с) |1&nbsp;эрг/(см&sup2;&sdot;с)&nbsp;= 1&sdot;10^-3&nbsp;Дж/(м&sup2;&sdot;с)&nbsp;= 1&sdot;10^-3&nbsp;Вт/м&sup2;; 1&nbsp;МэВ/(см&sup2;&sdot;с)&nbsp;=<br>1,602&sdot;10^-9&nbsp;Дж/(м&sup2;&sdot;с)&nbsp;=<br>1,602&sdot;10^-9&nbsp;Вт/с&sup2; |- |Паглынутая доза ''D'', керма ''K'' |Грэй (Гр) |Рад (рад) |1 рад&nbsp;= 0,01 Гр |- |Магутнасць паглынутай дозы <math>\dot{D}</math> |Грэй за секунду (Гр/с) |Рад за секунду (рад/с) |1&nbsp;рад/c&nbsp;= 0,01&nbsp;Гр/с |- |Эквівалентная доза ''H'' |Зіверт (Зв) |Бэр (бэр) |1 бэр&nbsp;= 0,01 Зв |- |Магутнасць эквівалентнай дозы <math>\dot{H}</math> |Зіверт за секунду (Зв/с) |Бэр за секунду (бэр/с) |1&nbsp;бэр/с&nbsp;= 0,01&nbsp;Зв/с |- |Экспазіцыйная доза ''D''_ЭКСП |Кулон на кілаграм (Кл/кг) |Рэнтген (Р) |1&nbsp;Р&nbsp;= 2,58&sdot;10^-4&nbsp;Кл/кг |- |Магутнасць экспазіцыйнай дозы<br><math>\dot{D}</math>_ЭКСП |Ампер на кілаграм (А/кг) |Рэнтген за секунду (Р/с) |1&nbsp;Р/с&nbsp;= 2,58&sdot;10^-4&nbsp;А/кг |- |Канцэнтрацыя (аб’ёмная актыўнасць) радыёнукліда ''A/V'' |Бк/мm³<br>Бк/л |Кі/м³<br>Кі/л |1&nbsp;Кі/м³&nbsp;= 3,700&sdot;10¹³&nbsp;Бк/м³<br>1 Кі/л&nbsp;= 3,700&sdot;10¹⁰&nbsp;Бк/л |- |Энергія іянізуючай часціцы ''E'' |Джоўль (Дж) |Эв*<br>МэВ* |1&nbsp;эВ&nbsp;= 1,602&sdot;10^-19&nbsp;Дж<br>1&nbsp;МэВ&nbsp;=<br>1,602&sdot;10^-13&nbsp;Дж |} <nowiki>*</nowiki> Дапушчаная да выкарыстання без абмежавання тэрміна. === Экспаненцыяльнае аслабленне, сярэдняя даўжыня свабоднага прабегу === [[Файл:Absorptionsgesetz.svg|міні|Аслабленне γ-прамянёў]] Уявім сабе, што на пэўны экран падае вузкі паралельны пучок γ-прамянёў. З-за аслаблення ў слоі рэчыва (глядзі малюнак) пачатковы паток квантаў I₀ памяншаецца да значэння I. Калі μ – доля квантаў, якія не прайшлі праз экран на адзінку даўжыні, то ў слоі таўшчынёй dx доля будзе μdx і змяненне колькасці фатонаў у пучку пры паходзе праз слой рэчыва паміж x і x+dx будзе складаць <div style="text-align: center;">dI=-Iμdx</div> Калі праінтэграваць гэтае ўраўненне і скарыстацца пачатковымі ўмовамі, што пры x=0 I=I₀ атрымаем <div style="text-align: center;">I=I₀e^-μx</div> Такім чынам, мы атрымалі закон аслаблення γ-прамянёў<ref>Ардашников, С. Н. Защита от радиоактивных излучений. – М.: Металлургиздат, 1961. – C. 39</ref>. {{Заданне|Заданне 1 з падручніка{{#tag:ref|[[#CITEREFShultis|Shultis 2000]]. P. 207.}} Кропкавая ізатропная крыніца фатонаў энергіяй 1 МэВ мае актыўнасць 10⁵ ГБк. Над ёй размешчаны слой вады таўшчынёй 1 м (шчыльнасць 1 г/см³). Разлічыць А) шчыльнасць патоку нерассеянага выпрамянення φ⁰ (см^-2 с^-1); Б) магутнасць кермы <math>\dot K</math>⁰ (Гр с^-1) ад нерассеянага выпрамянення.}} ''Рашэнне.'' А) Для рашэння задачы неабходна ведаць лінейны каэфіцыент аслаблення выпрамянення з энергіяй 1 МэВ у вадзе. Яго можна знайсці ў базе дадзеных Physical Reference Data, апублікаванай амерыканскім інстытутам стандартаў NIST па адрасе [https://physics.nist.gov/PhysRefData/XrayMassCoef/ComTab/water.html] (для вады). У першым слупку шукаем энергію 1.00000E+00 MeV, глядзім значэнне ў другім слупку 7.072E-02 см²/г. Гэта масавы каэфіцыент аслаблення μ_m. Лінейны каэфіцыент аслаблення знаходзіцца па наступнай формуле: μ =μ_mρ. Такім чынам, лінейны каэфіцыент аслаблення для выпрамянення фатонаў з энергіяй 1 МэВ роўны <div style="text-align: center;">μ =7,072·10^-2см²/г·1 г/см³=7,072·10^-2 см^-1=7,072 м^-1.</div> Флюенс часціц ад кропкавай крыніцы разлічваецца па наступнай формуле: {| style="width:100%" |align="center"|<math>\phi(r)=\frac{\dot {S}_p e^{-\mu r}}{4 \pi r^2},</math> |} дзе <math>\dot {S}_p</math> – магутнасць крыніцы. Паколькі ў заданні не сказана, які раглядаецца радыёнуклід, для прастаты будзем лічыць, што за кожны распад крыніца выпрамяняе адзін фатон, тады магутнасць крыніцы будзе лікава роўная яе актыўнасці: <math>A=\dot {S}_p</math> Падстаўляем знойдзеныя велічыні ў разліковую формулу і атрымліваем: {| style="width:100%" |align="center"|''φ''₀=10¹⁴ c^-1 e^{-7,072·1/м·1 м} / (4·3,1416·(1 м)²)=10¹⁴ с^-1·0,000849/(12,57 м²)=7·10⁵ с^-1 см^-2. |} Б) Магутнасць кермы можна разлічыць па формуле: <math>\dot K_0=R \cdot \phi_0,</math> дзе R - каэфіцыент пераводу флюенса ў керму. Для разліку магутнасці кермы можна выкарыстаць каэфіцыенты пераводу флюенса ў керму, якія апублікаваныя ў Публікацыі МКРЗ 119<ref>ICRP, 2012. Compendium of Dose Coefficients based on ICRP Publication 60. ICRP Publication 119. Ann. ICRP 41(Suppl.). P. 123</ref>. Для энергіі 1 МэВ K_a/Φ=4.47E+00 пГр см². Падстаўляем: <math>\dot K_0=4.47 \cdot 10^{-15}</math> Гр·см² 7·10⁵ с^-1 см^-2 Адказ: а) шчыльнасць патоку роўная 7·10⁹ с^-1 м^-2. {{Заданне|Заданне 2 з падручніка{{#tag:ref|[[#CITEREFShultis|Shultis 2000]]. P. 207.}}. Крыніца актыўнасцю 10⁵ ГБк, якая выпраменьвае фатоны з энергіяй 1 МэВ на распад, аднародна размеркаваная па ўяўным кальцы дыяметрам 2 м і цалкам пагружаная ў воднае асяроддзе (шчыльнасць 1 г·см^-3). Разлічыць у цэнтры кальца велічыні з папярэдняга задання.}} Рашэнне. Паколькі геаметрыя задачы сіметрычная (усе кропкі кальца знаходзяцца на адлегласці 1 м ад кропкі, у якой неабходна разлічыць шчыльнасць патоку нерассеянага выпрамянення і інш. велічыні, і актыўнасць крыніцы размеркаваная аднародна па кальцы, то можа разлічыць '''эквівалентную''' кропкавую крыніцу з актыўнасцю, роўнай актыўнасці, размеркаванай па кальцы. Такім чынам, маем A=10⁵ ГБк=10¹⁴ Бк, r=1 м. Лінейны каэфіцыент аслаблення ў вадзе для фатонаў з энергіяй 1 МэВ роўны 0,07072 см^-1. У задачы яўна сказана, што крыніца выпрмяняе адзін фатон за распад. Гэта значыць, што квантавы выхад крыніцы η=1. Тады шчыльнасць патоку нерассеянага выпрамянення ад кропкавай крыніцы разлічваецца па формуле: <div style="text-align: center;"><math>\phi_0=\frac{A \eta e^{-\mu R}} {4 \pi r^2}=\frac{10^{14} Bq \cdot 1 \cdot e^{-0.07072 \cdot 100}}{4 \cdot 3.1416 \cdot (100 cm)^2}=7 \cdot 10^5 s^{-1} cm^{-2}</math></div> Адказ: φ₀=7·10⁵ с^-1 см^-2. Для набліжаных ацэнак часта выкарыстоўваецца метад слаёў палавіннага аслаблення {{#tag:ref|[[#CITEREFГусев|Гусев 1989]]. C. 407.}}. Калі вядомае неабходнае аслабленне K, яго можна запісаць у наступным выглядзе: <div style="text-align: center;"> K=2ⁿ </div> Тады таўшчыню экрана можна прыблізна ацаніць па формуле: <div style="text-align: center;"> d=n*HVL, </div> дзе HVL - слой палавіннага аслаблення для дадзенага матэрыяла і выпрамянення пэўнай энергіі. Слаі палавіннага аслаблення прыведзеныя ў літаратуры. == Тэма 2. Аналітычныя метады разліку экранаў == === Канцэпцыя кропкавага ядра дозы. Фактар накаплення === Пры прахаджэнні фатонаў праз рэчыва фарміруецца шырокі пучок выпрамянення, які складаецца з рассеянага і нерассеянага выпрамянення. Аслабленне шчыльнасці патоку гама-выпрамянення шырокага пучка выражаецца наступнай залежнасцю: <table width="100%"><tr><td width="20"> </td><td>φ(x)=φ₀·e^-μx·B (E_γ, Z, μx),</td><td valign="center"><table align="right"><tr><td> (3) </td></tr></table></td></tr></table> дзе B (E_γ, Z, μx) — энергетычны фактар накаплення, які ўлічвае ўклад рассеянага выпрамянення{{#tag:ref|[[#CITEREFКармазин|Кармазин 2010]]. С. 17.}}. {{Заданне|У колькі разоў павялічваецца доза за кошт рассеянага выпрамянення пры прахаджэнні γ-выпрамянення кропкавай ізатропнай крыніцы з энергіяй 1 МэВ абарончага бар’ера з слоя вады таўшчынёй 28,4 см?}} ''Рашэнне.'' З табліцы [https://physics.nist.gov/PhysRefData/XrayMassCoef/ComTab/water.html] (вада) знаходзім масавы каэфіцыент аслаблення для γ-выпрамянення энергіяй 1 МэВ у вадзе: {|style="width:100%" |align="center"|μ_m=7.072E-02 см²/г. |} З улікам шчыльнасці вады (ρ=1 г/см³) лінейны каэфіцыент аслаблення роўны μ=0,07072 см^-1. Значэнне, у якое павялічваецца за кошт рассеянага выпрамянення да дозы, роўнае дозаваму фактару накаплення, што можна запісаць наступнай формулай: {|style="width:100%" |align="center"|D=D₀''B''_(t,t), |} дзе D – доза з улікам рассеянага выпрамянення,<br> D₀ – доза без уліку рассеянага выпрамянення,<br> ''B''_(t,t) – дозавы фактар накаплення,<br> t – таўшчыня экрана. Для таўшчыні абароны да 40 даўжыняў рэлаксацыі дозавы фактар накаплення можна разлічыць паводле набліжэння геаметрычнай прагрэсіі паводле стандарта ANSI/ANS-6.4.3, 1991<ref>Gamma-Ray Attenuation Coefficients and Buildup Factors for Engineering Materials</ref>: {|style="width:100%" |align="center"|<math>B(E,x)=1+\frac{(b-1) (K^x-1)}{K-1}</math>, калі K ≠ 1 |} {|style="width:100%" |align="center"|B(E, x)=1+(b-1) x, калі K = 1 |} дзе {|style="width:100%" |align="center"|<math>K(E,x)=c x^a+d \frac{tanh(\frac{x}{X_k}-2)-tanh(-2)}{1-tanh(-2)}</math><br> |} x=t·μ – вынік памнажэння таўшчыні экрана t на лінейны каэфіцыент паглынання ў дадзеным рэчыве пры дадзенай энергіі выпрамянення. Гэтыя каэфіцыенты для вады даступныя ў артыкуле [https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2019.e02017]. Каэфіцыенты розныя пры разліку паветранай кермы і воднай кермы. Для энергіі 1 МэВ яны роўныя b=2,103; c=1,441; a=-0,089; X_K=14,22; d=0,0378. x=28,4 см · 0,07072 см^-1 ≈ 2,008 Падстаўляючы каэфіцыенты, атрымаем: {|style="width:100%" |align="center"|<math>K=1.441 \times 2.008^{-0,089}+0,0378 \frac {tanh(\frac {2.008} {14,22}) - tanh(-2)} {1-tanh(-2)}=1.355</math> |} З-за таго, што K атрымалася не роўным 1, неабходна выкарыстаць першую формулу (пры K ≠ 1). {|style="width:100%" |align="center"|<math>B=1+\frac {(2.103-1) (1.355^2.008-1)} {1.355-1}=3.6</math> |} Адказ: доза павялічваецца ў 3.6 разоў. == Тэма 3. Абарона ад фатоннага іянізуючага выпрамянення == === Набліжаныя метады разліку экранаў для бясконцага аднароднага асяроддзя: набліжэнне Бергера, набліжэнне Тэйлара, набліжэнне геаметрычнай прагрэсіі=== Фактар накаплення ў экспаненцыйным набліжэнні разлічваюць паводле наступнай формулы: <table width="100%"><tr><td width="20"> </td><td><math>B_\infty=A_1 \cdot e^{-\alpha_1\mu x} + A_2 \cdot e^{-\alpha_2 \mu x}</math></td><td valign="center"><table align="right"><tr><td> (4) </td></tr></table></td></tr></table> дзе значэнні μ, α₁, α₂, A₁ прыведзеныя, напрыклад, у падручніку Голубева{{#tag:ref|[[#CITEREFГолубев|Голубев 1985]]. табл. П. 11}}. A₂=1-A₁. === Гранічныя эфекты ў абмежаваных асяроддзях. Роля неаднароднасці экрана === === Інжынерныя метады ацэнкі таўшчыні экрана ад фатоннага выпрамянення === '''Метад канкурыруючых ліній''' {{Заданне|1=Вызначыць таўшчыню з свінца ад гама-выпрамянення прадуктаў дзялення ўрана вагой ''P''=5 кг, калі ўдзельная магутнасць рэактара ω=3,5 Вт/гадз. Час кампаніі ''T''=110 дзён, а час вытрымкі 120 дзён. Адлегласць ад крыніцы гама-выпрамянення да працуючых ''R''=1,5 м, а час штодзённай працы ''t''=1,5 гадз{{#tag:ref|[[#CITEREFКармазин|Кармазин 2010]]. С. 20.}}.}} ''Рашэнне.'' Выкарыстаем даведнік па абароне ад іянізуючых выпрамяненняў В. П. Машковіча і Л. Р. Кімеля{{#tag:ref|[[#CITEREFМашкович|Машкович 1966]].}}, прымяняючы метад канкурыруючых ліній. 1.1 Вызначаем гама-эквівалент прадуктаў дзялення урана ''M''. Выкарыстоўваючы табліцу 19 працы{{#tag:ref|[[#CITEREFГолубев|Голубев 1985]]. P. 436.}}, знаходзім удзельны гама-эквівалент сумесі прадуктаў дзялення ''m'': {|class=wikitable !rowspan=2|Час вытрымкі, сут !colspan=3|Час кампаніі, сут |- |90||110||120 |- |120,00||14,42||16,20||17,09 |} Тады M=m × P × ω = 283,5 г-экв. Ra. 1.2 Вызначаем магутнасць дозы гама-выпрамянення ад крыніцы ў пункце дэтэктавання па формуле P=(M × 8,4)/R²=105,84 Р/гадз. 1.3 Знаходзім дапушчальную магутнасць дозы гама-выпрамянення для зададзенага часу працы ў дзень па формуле <div style="text-align: center;">''P''_дап=D_дап/''t''=5,33 мР/гадз,</div> дзе ''t'' — час працы (у гадзінах). 1.4 Знаходзім кратнасць аслаблення да дапушчальнай велічыні і зададзеных умоў працы ''K''=''P''_γ/''P''_дап=19,85•10³. 1.5 Вызначаем долю ўклада (у адносных адзінках) кожнай з '''пяці''' груп, якія ўтвараюць складаны спектр гама-выпрамянення (n) па графіку<!--у кнізе Машковіча-->: {| class=wikitable |+Зводная табліца разлікаў !rowspan=2|№ !rowspan=2|''E''_γ, МэВ !colspan=3|''T''=120 дзён |- !''n''_i !''K''_i !''x''_i |- |1||0,17||0,045||893||1,22 |- |2||0,5||0,082||1630|| |- |3||0,76||0,83||16500|| |- |4||1,76||0,009||179|| |- |5||2,25||0,009||179|| |} 1.6. Па табліцы 4.29 даведніка{{#tag:ref|[[#CITEREFМашкович|Машкович 1966]].}} знаходзім таўшчыню абароны ''x''_i для кожнай з пяці спектральных груп з дапамогай метада інтэрпаляцыі (гл. табліцы). {| class=wikitable |+(гр. 1) !rowspan=2|K !colspan=3|''E''_γ, МэВ |- |0,145||0,17||0,20 |- |500||1,00|| ||1,4 |- |893||1,00||1,22||1,48 |- |1000,00||1,00|| ||1,50 |} == Кантрольная работа 1 == Кантрольная работа складаецца з чатырох задач паводле пройдзеннага матэрыялу. # разлік характарыстык радыяцыйнага ўздзеяння. # праца з характарыстыкамі рэчываў, разлік масавага і лінейнага каэфіцыента аслаблення, слоя палавіннага аслаблення. # разлік фактара накаплення для фатоннага выпрамянення. # метад канкурыруючых ліній. == Тэма 4. Абарона ад нейтроннага іянізуючага выпрамянення == === Крыніцы нейтронаў. Сечыва вывядзення для хуткіх нейтронаў === Выдзяляюць некалькі відаў крыніц нейтронаў у залежнасці ад спектра энергіі, якую яны маюць: # Цяжкія элементы, ядры якіх могуць дзяліцца спантанна. Прыклад: уран, каліфорній і гэтак далей. # Ядзерны рэактар (мае спектр дзялення) # Альфа-n крыніцы. Складаюцца двух хімічных элементаў: цяжкі элемент у выніку распада выпрамяняе альфа-часціцу, потым адбываецца ядзерная рэакцыя альфа-часціцы з лёгкім элементам, у выніку чаго выпрамяняецца нейтрон. Маюць складаны спектр энергіі выпрамянення. # Генератары нейтронаў. Працуюць на ядзернай рэакцыі, напрыклад: ядро дэйтэрыя, якое паскараецца да энергіі 10 кэВ, трапляе ў ядро трыція, адбываецца рэакцыя сінтэза: ³H+²H→⁴He+n. Энергія нейтрона ў такім выпадку мае значэнне 14 МэВ. Нейтроны асаблівыя ў параўнанні з іншымі часціцамі іянізуючага выпрамянення. Яны не маюць зарада і не ўзаемадзейнічаюць з электронамі рэчыва. З-за гэтага іх пранікальная здольнасць вельмі высокая. Разам з тым, калі нейтрон трапіў у ядро, ён моцна адхіляецца ад сваёй першапачатковай траекторыі або ядро ўвогуле захоплівае яго. {{Заданне|1=Вызначыць таўшчыню абароны з кадмія, неабходную для аслаблення шчыльнасці плыні цеплавых нейтронаў ад кропкавай ізатропнай крыніцы φ=15·10⁹ ц. нейтр./(см²·с) да найбольшага дапушчальнага значэння, калі σ_Cd=2550·10^-24 см^-2, ρ_Cd=8,64 г/см³, атамная маса кадмія 112 адносных адзінак масы. Праца з крыніцай ажыццяўляецца напрацягу 7 гадз.}} ''Рашэнне.'' Сярэднегадавыя дапушчальныя шчыльнасці плыні монаэнергетычных нейтронаў для асоб з персанала пры вонкавым апрамяненні ўсяго цела прыведзеныя ў Табліцы 7 Дадатку 10 да Гігіенічнага нарматыву "Крытэры радыяцыйнага ўздзеяння"<ref name="Критерии радиационного воздействия">Гигиенический норматив "Критерии радиационного воздействия". Утв МЗ РБ 28.12.2012 № 213, Минск, 2012. - 162 с.</ref>. Паколькі ў задачы сказана, што крыніца кропкавая ізатропная, то неабходна браць варыянт апрамянення ИЗО, які адпавядае ізатропнаму полю выпрамянення (2π). Для цеплавых нейтронаў яна складае ДПП_перс=9,90×10² см^-2×с^-1. Гэтае значэнне вызначана такім чынам, каб колькасць пры паказаным узроўні ўздзеяння толькі аднаго дадзенага фактара апрамянення напрацягу года велічыня дозы апрамянення была роўная велічыні гадавога ліміта (у сярэднім за 5 гадоў), пазначанага ў дадатку 1 да Гігіенічнага нарматыву<ref name="Критерии радиационного воздействия"/>. У адпаведнасці з Дадаткам 15 Гігіенічнага нарматыва<ref name="Критерии радиационного воздействия"/>, значэнне працягласці апрамянення персанала ў памяшканнях пастаяннага знаходжання персанала складае 1700 гадз за год. Разліковую норму рабочага часу на кожны календарны год усталёўвае Ўрад Рэспублікі Беларусь ці ўпаўнаважаны ім орган. Напрыклад, на 2020 год колькасць рабочых дзён складала 305. Такім чынам, калі раздзяліць 1700 гадз на 305 дзён, атрымаецца t²=5,6 гадз. Каб пералічыць дапушчальную ДПП, трэба выкарыстаць наступную прапорцыю: <div style="text-align: center;"> ДПП_перс=<math>\frac {5.6}{6} 9,90 \times 10^2</math> см^-2×с^-1=920 см^-2×с^-1 </div> Шчыльнасць плыні нейтронаў за абаронай з кадмія можна разлічыць паводле наступнай формулы: <div style="text-align: center;"> φ(d)=φ·exp^(-Σd) </div> дзе <math>\Sigma= \frac{\sigma\cdot\rho\cdot N_A}{A}</math> - макраскапічнае сечыва ўзаемадзеяння цеплавых нейтронаў з рэчывам, N_A - лік Авагадра. Калі мы разлічваем дакладную таўшчыню абароны для кадмія, то трэба ў левай частцы формулы замест φ(d) падставіць ДПП_перс, знойдзеннае ў Гігіенічным нарматыве<ref name="Критерии радиационного воздействия"/>. === Улік аслаблення патоку хуткіх нейтронаў у рэчыве, метад даўжыняў рэлаксацыі === {{Заданне|Разлічыць магутнасць эквівалентнай дозы ад крыніцы нейтроннага выпрамянення з энергіяй 14 МэВ з выхадам 2·10⁸ с^-1 на адлегласці 55 см у бясконцым водным асяроддзі. Прыняць парог нейтронаў, якія рэгіструюцца, роўным 0,33 МэВ.}} ''Рашэнне.'' Магутнасць эквівалентнай дозы <math>\dot H</math> у асяроддзі, якое ўтрымлівае вадарод (як вада ў нашым выпадку) можа быць разлічанае, напрыклад, метадам даўжыняў рэлаксацыі{{#tag:ref|[[#CITEREFКлиманов| Климанов 2011]]. C. 121.}}. У гэтым самым падручніку прыведзеныя даўжыні рэлаксацыі ''L'' для аслаблення нейтроннага выпрамянення са спектрам дзялення па дозе{{#tag:ref|[[#CITEREFКлиманов| Климанов 2011]]. C. 144.}}: {|class=wikitable |''r'', г/см²||''L'', г/см² |- |0-30||8,1 |- |30-60||8,9 |} У табліцы адлегласць ад крыніцы ''r'' і даўжыня рылаксацыі ''L'' прыведзеная ў г/см². Каб перайсці да звычайных адзінак даўжыні, неабходна гэтыя велічыні падзяліць на шчыльнасць вады ρ=1 г/см³. Каб разлічыць магутнасць дозы <math>\dot H </math>, выкарыстаем наступнае ўраўненне: <div style="text-align: center;"><math>\dot H (r)=f \cdot g \cdot exp{-\sum_{i} \Delta r_i/L_i}</math></div> дзе f - каэфіцыент, яклі ўлічвае неэкспаненцыйнае аслабленне на пачатковым участку крывой аслаблення, g - функцыя геаметрычнага аслаблення. == Выснова == Практычныя заняткі не выкарыстоўваюць матэматычнае мадэляванне. Сучасныя тэхналогіі разліку абароны ад крыніц іянізуючага выпрамянення заснаваныя пераважна на матэматычным мадэляванні з прымяненнем метаду Монтэ-Карла. == Крыніцы == {{Крыніцы|2}} == Літаратура == * <span class="citation" id="{{anchorencode:CITEREFShultis}}">Shultis, J. K. Radiation Shielding / J. K. Shultis, R. E. Faw. — La Grange Park (USA): American Nuclear Society, Inc., 2000. — 537 P. — {{ISBN|0-89448-456-7}}</span> * <span class="citation" id="{{anchorencode:CITEREFГусев}}">Защита от ионизирующих излучений: В 2 т. Т. 1. Физические основы защиты от излучений: Учебник для вузов. Н. Г. Гусев, В. А. Климанов, В. П. Машкович, А. П. Суворов; Под ред. Н. Г. Гусева. — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Энергоатомиздат, 1989. — 512 С. — {{ISBN|5-283-02971-9}}</span> * <span class="citation" id="{{anchorencode:CITEREFГолубев}}">Голубев Б. П. Дозиметрия и защита от излучений. 4-е изд. — М.: Энергоиздат, 1986.</span> * <span class="citation" id="{{anchorencode:CITEREFКармазин}}">Сборник задач по радиационной безопасности и защите от излучений / В. П. Кармазин, Ю. И. Колеватов, Г. М. Конобрицкий, В. Н. Курович. — М.: ФОРУМ, 2010. — 64 с. — {{ISBN|978-5-91134-431-3}}.</span> * <span class="citation" id="{{anchorencode:CITEREFМашкович}}">Машкович В. П. Защита от ионизирующих излучений / В. П. Машкович, Л. Р. Кимель. — М.: Атомиздат, 1966. — 311 с. – 10000 экз.</span> * <span class="citation" id="{{anchorencode:CITEREFКлиманов}}">Сборник задач по теории переноса, дозиметрии и защите от ионизирующих излучений: Учебное пособие. А. А. Званцев, В. А. Климанов, А. И Ксенофонтов, Н. Н. Могиленец, М. П. Панин, В. В. Смирнов; под ред. В. А. Климанова. – М.: НИЯУ МИФИ, 2011. – 196 с.</span> [[Катэгорыя:Падручнікі]] 9ta3cewy5hmq192tj0uy639jveovvj8 0 3125 8274 7760 2026-10-28T07:05:02Z Jcb 4123 8274 wikitext text/x-wiki [[Англійская мова|<- Англійская мова]] '''Урок 1''' Англійскі алфавіт {|class="wikitable"| |- |A a||[eı] |- |B b||[bi:] |- |C c||[si:] |- |D d||[di:] |- |E e||[i:] |- |F f||[ef] |- |G g||[d&#x0292;i:] |- |H h||[eit&#x0283;] |- |I i||[aı] |- |J j||[d&#x0292;eı] |- |K k||[keı] |- |L l||[el] |- |M m||[em] |- |N n||[en] |- |O o||[ou] |- |P p||[pi:] |- |Q q||[kju:] |- |R r||[&#x0251;:] |- |S s||[es] |- |T t||[ti:] |- |U u||[ju:] |- |V v||[vi:] |- |W w||[&#x00B4;d&#x028C;blju:] |- |X x||[eks] |- |Y y||[waı] |- |Z z||[zed, ''амер.'' zi:] |} == Літаратура == * Бенюх О. П., Чернов Г. В. Карманный англо-русский и русско-английский словарь / Под ред. Г. В. Чернова. — 2-е изд., стер. — М.: Рус. яз., 1992. — С. 6. * Хведченя Л. В., Хорень Р. В. Английский язык для поступающих в вузы. — 8-е изд., стереотип. — Мн.: Выш. шк., 1997. — 364 с. {{ISBN|985-06-0371-2}} [[Катэгорыя:Англійская мова]] a5zflr1jq1zh1287e0kv6tg65f3kr3s 0 3279 8287 8213 2026-10-28T07:09:27Z Jcb 4123 8287 wikitext text/x-wiki {{кулінарная кніга}} {{Рэцэпт |Катэгорыя =Супы |Порцый = 6 |Час = 35 хвілін |Складанасць = 2 |Энергетычная каштоўнасць = |Выява = [[Файл:Zupa szczawiowa z jajkiem - 2023.05.22.jpg|frameless]] |Вікіпедыя = Шчаўевы суп |Вікісховішча = Category:Sorrel soups }} '''Суп са шчаўя''' - усходнееўрапейская страва. == Інгрыдыенты == * 1,25 кг ялавічыны * 400 г вяндліны * невялікі збор карэння * соль * 2 цыбуліны * 5-6 сушаных грыбоў * 400 г свежага шчаўя * 1,5-2 шклянкі смятаны * 3-4 жаўткі яек == Прыгатаваньне == Зварыць булён. Калі мяса будзе гатовае, дрона нарэзаць шчаўя, каб суп быў больш-менш кіслы, давесці да кіпення, пракіпяціць некалькі хвілін, пакласці смятану, яшчэ раз ускіпяціць. Узімку бяруць кансерваванае шчаўе. Для гэтага ўзяць 1,5 шклянкі, паліць вадой і гатаваць як звычайна. У пост бяруць замест мяса рыбу ці карэнне. Жаўткі выкарыстоўваюцца для запраўкі. == Крыніцы == * Завадская В. Літоўская гаспадыня. Першая беларуская кулінарная кніга / Вінцэнта Завадская; пер. з пол. мовы Н. Бабінай. - Мінск: Харвест, 2013. - С. 32. {{ISBN|978-985-18-1935-1}} == Спасылкі == * [https://povar.ru/recipes/sup_iz_shavelya-7782.html Суп из щавеля - пошаговый рецепт с фото на Повар.ру] [[Катэгорыя:Супы]] ikdq25qyfbfwpxbutbiel8rlibrcmpg 0 3312 8284 7736 2026-10-28T07:08:51Z Jcb 4123 8284 wikitext text/x-wiki {{Рэцэпт |Выява = [[Файл:2019-12-25 01 16 49 An opened tub of Turkey Hill Homemade Vanilla Premium Ice Cream in the Parkway Village section of Ewing Township, Mercer County, New Jersey.jpg|frameless]] |Катэгорыя = Салодкія стравы |Порцый = 10 |Энергетычная каштоўнасць = 218 ккал |Час = 40 хвілін |Складанасць = 3 |Вікіпедыя = Марожанае |Вікісховішча = Category:Vanilla ice cream }} '''Марожанае сметанковае''' &#8212; дэсерт. ;Інгрыдыенты * 1,5 л вяршкоў або малака, * 0,5 кг цукру * 10 яек * 0,5&#8210;1 палачка ванілі. Рабіць марожанае трэба ў халодным і сухім месцы, але без скразнякоў. На 1,5 л. тлустага малака ўзяць паўкілаграма цукру добрай якасці, стаўчы і змяшаць з дзесяццю яйкамі, заліць малаком, паставіць на агонь і награваць, мяшаючы, пакуль не загусцее. У канцы награвання ўкласці кавалак высушанай і добра стоўчанай ванілі, і калі разам з вяршкамі прагрэецца, працадзіць праз сіта і астудзіць, увесь час мяшаючы. Калі маса астыне, пераліць яе ў формы і круціць на лёдзе. == Спасылкі == {{wikipedia|Марожанае}} {{commons|Category:Vanilla ice cream}} == Крыніцы == * Завадская В. Літоўская гаспадыня. Першая беларуская кулінарная кніга / Вінцэнта Завадская; пер. з пол. мовы Н. Бабінай. &#8212; Мінск: Харвест, 2013. &#8212; С. 342&#8210;343. {{ISBN|978-985-18-1935-1}} * [https://www.koolinar.ru/recipe/view/96077 Сливочное мороженое - пошаговый рецепт с фото.] 26 ліпеня 2011, * [https://m.patee.ru/recipes/desserts/view/?id=767676 Классическое сливочное мороженое - рецепт с фотографиями.] Patee. Рецепты {{DEFAULTSORT:Марожанае сметанковае}} [[Катэгорыя:Салодкія стравы]] [[Катэгорыя:Малако]] m89t1hw4rlh8n4gxo7hmate3bdfjehm 0 3318 8275 7877 2026-10-28T07:05:14Z Jcb 4123 8275 wikitext text/x-wiki '''Фанетыка''' У англійскай мове 44 гукі, 12 галосных, 9 дыфтонгаў і 24 зычных. Двукроп’е [:] пасля галоснага гуку пазначае ягоную працягласць. Націск ставіцца перад складам, на які прыпадае націск. == Зычныя == {|class="wikitable" ! Гук !! Прыклад |- | [m]|| many [ˈmɛni] — шмат || [[Файл:LL-Q1860 (eng)-Back ache-many.wav|міні]] |- | [n] || one [wʌn] — адзін || [[Файл:En-US-One.oga|міні]] |- | [ŋ] || long [lɑŋ] — доўгі, працяглы || [[Файл:En-uk-long.ogg|міні]] |- | [pʰ] || spit [spɪt] — пляваць || [[Файл:En-us-spit.ogg|міні]] |- | [b] || big [bɪɡ] — вялікі || [[Файл:En-uk-big.ogg|міні]] |- | [tʰ] || two [tu] — два || [[Файл:LL-Q1860 (eng)-Back ache-two.wav|міні]] |- | [d] || wide [waɪd] — шырокі || [[Файл:En-uk-wide.ogg|міні]] |- | [kʰ] || snake [sneɪk] — змяя || [[Файл:LL-Q1860 (eng)-Back ache-snake.wav|міні]] |- | [g] || grass [ɡɹæs] — трава || [[Файл:En-uk-grass.ogg|міні]] |- | [ʧ] || child [t͡ʃaɪld] — дзіцёнак || [[Файл:LL-Q1860 (eng)-Back ache-child.wav|міні]] |- | [f]|| few [fjuː] — мала || [[Файл:En-uk-few.ogg|міні]] |- | [v] || five [faɪv] — пяць || [[Файл:En-us-five.ogg|міні]] |- | [θ] || thick [θɪk] — тоўсты || [[Файл:LL-Q1860 (eng)-Back ache-thick.wav|міні]] |- | [ð] || they [ðeɪ] — яны || [[Файл:En-uk-they.ogg|міні]] |- | [s] || some [sʌm] — крыху, некалькі || [[Файл:LL-Q1860 (eng)-Back ache-some.wav|міні]] |- | [z] || husband [ˈhʌz.bənd] — муж || [[Файл:En-uk-husband.ogg|міні]] |- | [ʃ] || she [ʃiː] — яна || [[Файл:En-uk-she.ogg|міні]] |- | [h] || here [hɪɚ̯] — тут || [[Файл:En-uk-here.ogg|міні]] |- | [ɹ] || three [θɹiː] — тры || [[Файл:En-us-three.ogg|міні]] |- | [j] || you [ju] — ты || [[Файл:En-uk-you.ogg|міні]] |- | [w] || we [wi] — мы || [[Файл:En-uk-we.ogg|міні]] |- | [l] || all [ɔl] — усё || [[Файл:LL-Q1860 (eng)-Back ache-all.wav|міні]] |- |[Ʒ]|| pleasure [ˈplɛʒə] — задавальненне || [[Файл:En-us-pleasure.ogg|міні]] |- |[dƷ]|| jam [ˈd͡ʒæm] — варэнне || [[Файл:En-uk-jam.ogg|міні]] |} == Галосныя == {|class="wikitable" ! Гук !! Прыклад !! Вымаўленне |- | [iː]|| tree [tɹiː] — дрэва || [[Файл:En-uk-tree.ogg|міні]] |- | [ɪ]|| thin [θɪn] — тонкі || [[Файл:LL-Q1860 (eng)-Back ache-thin.wav|міні]] |- | [uː]|| fruit [fɹuːt] — садавіна || [[Файл:LL-Q1860 (eng)-Back ache-fruit.wav|міні]] |- | [ʊ]|| fʊt [fʊt] — нага, фут || [[Файл:En-us-foot.ogg|міні]] |- | [ɛ]|| egg [ɛɡ] — яйка || [[Файл:En-uk-egg.ogg|міні]] |- | [ɜː]|| Sir [sɜː] — сэр || [[Файл:En-us-sir.ogg|міні]] |- | [ə]|| woman [ˈwʊ.mən] — жанчына || [[Файл:En-uk-woman.ogg|міні]] |- | [ɔː]|| call [kɔːl] — клікаць, зваць || [[Файл:En-uk-to call.ogg|міні]] |- | [ʌ]|| but [bʌt] — але || [[Файл:En-us-but.ogg|міні]] |- | [æ]|| man [mæn] — чалавек || [[Файл:En-uk-man.ogg|міні]] |- | [ɑː]|| bath [bɑːθ] — баня, ванна || [[Файл:En-us-bath.ogg|міні]] |- | [ɒ]|| not [nɒt] — не || [[Файл:LL-Q1860 (eng)-Back ache-not.wav|міні]] |} === Дыфтонгі === {|class="wikitable" ! Гук !! Прыклад !! Вымаўленне |- | [iə]|| ear [ɪəɹ] — вуха || [[Файл:En-uk-ear.ogg|міні]] |- | [ei]|| they [ðeɪ] — яны || [[Файл:En-uk-they.ogg|міні]] |- | [ou]|| nose [noʊ̯z] — нос || [[Файл:En-uk-nose.ogg|міні]] |- | [oi]|| boy [bɔɪ] — хлопчык || [[Файл:En-us-boy.ogg|міні]] |- | [ai]|| I [aɪ] — я (займеннік) || [[Файл:LL-Q1860 (eng)-Back ache-I.wav|міні]] |- | [aʊ]|| how [haʊ] — як (часціца) || [[Файл:En-uk-how.ogg|міні]] |- | [ɛə]|| fair [fɛə] — справядлівы || [[Файл:En-us-fair.ogg|міні]] |- | [ɔə]|| war [wɔː] — вайна || [[Файл:En-uk-war.ogg|міні]] |- | [ʊə]|| poor [pʊə] — бедны || [[Файл:En-us-tour.ogg|міні]] |} == Літаратура == * Хведченя Л. В., Хорень Р. В. Английский язык для поступающих в вузы. — 8-е изд., стереотип. — Мн.: Выш. шк., 1997. — 364 с. {{ISBN|985-06-0371-2}} [[Катэгорыя:Англійская мова]] 5mndz2ywnl18616dqpfvo53521qhypj 0 3323 8285 7784 2026-10-28T07:09:02Z Jcb 4123 8285 wikitext text/x-wiki '''Алфавіт нямецкай мовы''' [[Файл:Deutsche Kurrentschrift.svg|міні|Рукапісны алфавіт]] [[Файл:German alphabet.ogg|міні|Вымаўленне літар]] {|class="wikitable" |A a |- |Ä ä |- |B b |- |C c |- |D d |- |E e |- |F f |- |G g |- |H h |- |I i |- |J j |- |K k |- |L l |- |M m |- |N n |- |O o |- |Ö ö |- |P p |- |Q q |- |R r |- |S s |- |T t |- |U u |- |Ü ü |- |V v |- |W w |- |X x |- |Y y |- |Z z |} == Крыніцы == * Нямецкая мова: падручнік для 3-га класа ўстаноў адукацыі, якія рэалізуюць адукацыйныя праграмы агульнай сярэдняй адукацыі, з беларускай мовай навучання і выхавання: у 2 ч. / А. П. Будзько, І. Ю. Урбановіч. Ч. 1.&nbsp;- 2-е выд., перагледжанае.&nbsp;- Мінск : Вышэйшая школа, 2024.&nbsp;— С. 134. {{ISBN|978-985-06-3610-2}} * Бабенко Н. С. Немецкий язык // Большая российская энциклопедия: научно-образовательный портал – URL: https://bigenc.ru/c/nemetskii-iazyk-a95c3a/?v=6549486. – Дата публикации: 13.03.2023 [[Катэгорыя:Нямецкая мова]] gvt64nszrd3cl914hxgdnzgqr52wpz0 0 3337 8277 7840 2026-10-28T07:06:19Z Jcb 4123 8277 wikitext text/x-wiki * [[Рэцэпт:Булён з ялавічыны|Булён з ялавічыны]] * Булён залацісты з гароднінай * Булён залацісты з кіслінкаю * [[Рэцэпт:Булён па-француску|Булён па-француску]] * [[Рэцэпт:Суп францускі|Суп францускі]] * [[Рэцэпт:Суп францускі белы празрысты|Суп францускі белы празрысты]] * [[Рэцэпт:Суп шэры выдатны|Суп шэры выдатны]] * [[Рэцэпт:Хлебны суп з віном|Хлебны суп з віном]] * [[Рэцэпт:Суп каралеўскі|Суп каралеўскі]] * Булён з курыцы або індыка * [[Рэцэпт:Суп-пюрэ з курэй|Суп-пюрэ з курэй]] * [[Рэцэпт:Суп-пюрэ з зайца|Суп-пюрэ з зайца]] * [[Рэцэпт:Суп-пюрэ з рысу|Суп-пюрэ з рысу]] * [[Рэцэпт:Суп-пюрэ з морквы|Суп-пюрэ з морквы]] * [[Рэцэпт:Суп-пюрэ з бульбай|Суп-пюрэ з бульбай]] * [[Рэцэпт:Суп памідоравы|Суп памідоравы]] * [[Рэцэпт:Суп сельдэрэйны|Суп сельдэрэйны]] * Суп з квяцістай капусты * [[Рэцэпт:Суп як бы з чарапахі|Суп як бы з чарапахі]] * [[Рэцэпт:Ракавы суп|Ракавы суп]] * [[Рэцэпт:Боршч маларасійскі|Боршч маларасійскі]] * [[Рэцэпт:Суп лімонны|Суп лімонны]] * [[Рэцэпт:Суп англійскі празрысты з цялячай галавы|Суп англійскі празрысты з цялячай галавы]] * Суп, запраўлены вяршкамі або жаўткамі * Суп з дзічыны, або паштэтны * [[Рэцэпт:Гарохаўка са свінінай|Гарохаўка са свінінай]] * [[Рэцэпт:Суп рускі з крапівой|Суп рускі з крапівой]] * [[Рэцэпт:Боршч|Боршч]] * [[Рэцэпт:Бурачкі чырвоныя па-гаспадарску|Бурачкі чырвоныя па-гаспадарску]] * [[Рэцэпт:Капусняк|Капусняк]] * [[Рэцэпт:Суп са шчаўя|Суп са шчаўя]] * [[Рэцэпт:Суп агурочны празрысты|Суп агурочны празрысты]] * Суп з гусі або качкі * [[Рэцэпт:Суп з гусіных вантробаў|Суп з гусіных вантробаў]] * Суп з парасяці * [[Рэцэпт:Юшнік, аб чарніна|Юшнік, аб чарніна]] * [[Рэцэпт:Суп creme d’orge|Суп creme d’orge]] * Булён printanier (вясенні) * [[Рэцэпт:Суп маслены з гародніны|Суп маслены з гародніны]] * [[Рэцэпт:Суп з памідораў|Суп з памідораў]] * [[Рэцэпт:Суп агурочны забелены|Суп агурочны забелены]] * [[Рэцэпт:Суп маслены з мучной запраўкай|Суп маслены з мучной запраўкай]] * Суп лімонны, або англійскі * Суп з бульбы (purée) * Суп гарохавы (purée) маслены або посны * [[Рэцэпт:Суп з гарбуза|Суп з гарбуза]] * [[Рэцэпт:Суп гарохавы з чарапахай|Суп гарохавы з чарапахай]] * Суп грыбны маслены або посны * [[Рэцэпт:Булён рыбны з фаршыраванай рыбай|Булён рыбны з фаршыраванай рыбай]] * [[Рэцэпт:Суп з ментузоў посны|Суп з ментузоў посны]] * Суп рускі, або юшка, посны * [[Рэцэпт:Юшка са сцерлядзі посная|Юшка са сцерлядзі посная]] * Булён з галавы асятра або ласося, маслены або посны * Суп з белай фасолі (purée) * [[Рэцэпт:Старасвецкая кашка|Старасвецкая кашка]] * [[Рэцэпт:Суп з піва|Суп з піва]] * [[Рэцэпт:Піва грэтае поснае з макавым малаком|Піва грэтае поснае з макавым малаком]] * [[Рэцэпт:Піва грэтае поснае з мёдам|Піва грэтае поснае з мёдам]] * [[Рэцэпт:Суп посны з гароднінай званы «Усяго патроху»|Суп посны з гароднінай званы «Усяго патроху»]] * [[Рэцэпт:Крупнічак ячменны з макавым малаком|Крупнічак ячменны з макавым малаком]] * [[Рэцэпт:Суп кіслы з мучной запраўкай з сушанай рыбкі|Суп кіслы з мучной запраўкай з сушанай рыбкі]] * [[Рэцэпт:Суп посны кіслы са снятка|Суп посны кіслы са снятка]] * [[Рэцэпт:Малочны суп з пенкай пад назвай «Нічога пасля яго»|Малочны суп з пенкай пад назвай «Нічога пасля яго»]] == Крыніца == * Літоўская кухарка. Першая беларуская кулінарная кніга / Вінцэнта Завадская; пер. з пол. мовы Н. Бабінай. — Мінск: Харвест, 2013. — 432 с. — {{ISBN|978-985-18-1935-1}} [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] baarvtezfpeno68lwf6c0v8avo0j5xd 0 3376 8288 8199 2026-10-28T07:09:39Z Jcb 4123 8288 wikitext text/x-wiki {{кулінарная кніга}} {{Рэцэпт| Катэгорыя=Супы| Порцый=4| Час=1 гадзіна 45 хвілін}} == Інгрыдыенты == * 1 курыца або 1,25-1,5 кг цяляціны * набор карэння * соль * ячныя або ячменныя крупы (1 шклянка) * масла (0,5 ст. лыжкі) * вяршкі (0,5 шклянкі) * 3 жаўткі == Рэцэпт == Прыгатаваць булён з курыцы або цяляціны з карэннем. Крупы з дадаваннем масла варыць да поўнай мяккасці, затым працерці праз сіта і дадаць у працэжаны булён. Перад падачай заправіць вяршкамі, узбітымі з трыма жаўткамі. Падаць з грэнкамі з белай мукі. == Крыніцы == * Завадская В. Літоўская гаспадыня. Першая беларуская кулінарная кніга / Вінцэнта Завадская; пер. з пол. мовы Н. Бабінай. - Мінск: Харвест, 2013. - С. 34. {{ISBN|978-985-18-1935-1}} * [https://foodwrite.co.uk/creme-dorge-princesse/ Crème d'Orge Princesse.] FoodWrite {{DEFAULTSORT:Суп creme d’orge}} [[Катэгорыя:супы]] [[Катэгорыя:Беларуская кухня]] 5crge938y7phhee3mpq26l9zba6blhp 0 3394 8276 8230 2026-10-28T07:06:07Z Jcb 4123 8276 wikitext text/x-wiki '''Балгарская кухня''' - кулінарныя традыцыі Балгарыі. Стравы: * [[Рэцэпт:Зельнік|Зельнік]] — традыцыйны пірог у Балгарыі і Паўночнай Македоніі. Складаецца з слаёў тонка раскатанага цеста з пшанічнай мукі ці цеста філа ды слаёў начынкі. == Літаратура == * Болгарская кухня. — Харьков: СП "Каравелла", 1994. — 315 с. — {{ISBN|5-7664-1044-1}} (Кулинарное искусство народов мира). {{Stub-meta | article = пра кулінарыю | category = | image = Book template.svg | size = 32 | alt = кніга }} {{wikipedia}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя кухні]] 0k5dpap6jk3hqr9ap49rl3skhlqdhdf 0 3460 8289 8253 2026-10-28T07:09:50Z Jcb 4123 8289 wikitext text/x-wiki '''Турэцкая кухня''' каранямі сыходзіць у войска Заходняй Турцыі, якое пакінула сваю радзіму стагоддзі таму. Тое, што зараз завецца турэцкай кухняй, прайшло вялікі шлях. Турэцкае войска мела карысныя веды пра тое, як захаваць ежу на працягу доўгага пэрыяду, але яно ўсё адно пакутавала ад недахопу ежы. На турэцкую кухню паўплывалі культуры і цывілізацыі, з якімі сустракалася турэцкае войска. Калі з'явілася [[:w:Асманская Імперыя|Асманская Імперыя]], туркі засвоілі і прынялі шырокі спектр кулінарных традыцый; пазнейшае пашырэнне імперыі павялічыла ўзаемнае ўзбагачэнне з кулінарнымі школамі іншых культур. У сталіцы Асманскай імперыі, [[w:Стамбул|Стамбуле]], гэтыя разнастайныя ідэі спалучыліся і ўтварылі тое, што зараз вядома як "турэцкая кухня", якая ўзяла ад [[Грэчаская кухня|грэчаскага]], [[Яўрэйская кухня|яўрэйскага]], [[Армянская кухня|армянскага]], [[Іранская кухня|іранскага]] ды [[арабская кухня|арабскага]] стыляў, у выніку чаго ўтварылася "палацавая (Асманская) кухня". == Традыцыі абеду == === Сняданак === Тыповы турэцкі сняданак складаецца з хлеба з фетай, чорнымі аліўкамі, варэннем (або мёдам) і маслам. Часам дадаюць [[таматы]], [[агуркі]] альбо вараныя яйкі. [[Рэцэпт:Чай|Чай]]-традыцыйны напой для турэцкіх сняданкаў. == Турэцкая кухня == Сёння аснову турэцкай кухні складаюць мяса і гародніна. Хоць з часоў Асманскай імперыі багацце спецый зменшылася, яна па-ранейшаму славіцца сваімі пахамі, а асаблівае месца ў ёй займаюць чабор, мята, духмяны перац, кмен і карыца. == Турэцкія стравы == === Супы === Супы — незаменная страва ў зімовы час. Хоць для іх прыгатавання выкарыстоўваюць розныя інгрэдыенты, самымі папулярнымі застаюцца сачавіца, [[таматы]] і рыс. Адзін з такіх традыцыйных супаў — тархана, у склад якога ўваходзіць шмат гародніны ([[цыбуля]], перац, таматы і г. д.), мука, дрожджы і ёгурт. Традыцыйна тархану нарыхтоўваюць россыпам: сушаць і захоўваюць на працягу года ці нават даўжэй. Пры гэтым рэцэпт тарханы ў розных рэгіёнах Турцыі адрозніваецца. * Тархана чорбасы-ферментаваны, сушаны суп з цеста і ёгурта. Гэта традыцыйны турэцкі суп. === Мезе (закускі) === Закускі не з'яўляюцца звыклай часткай турэцкай кухні, але калі туркі п'юць ракы, яны ядуць мезе, якое падаюць на маленькіх сподачках. Гэтыя частункі падобныя на тапас і могуць складацца з розных відаў рыбных кансерваў, морапрадуктаў і гародніны. Спачатку падаюць халодныя мезе, а пасля іх — гарачыя стравы, напрыклад, невялікія катлеты або смажаныя морапрадукты. === Мясныя стравы === Мясныя стравы звычайна гатуюць у збанках з рознай гароднінай. Гатаванне на грылі таксама вельмі распаўсюджанае. У мінулым туркі аддавалі перавагу бараніне. Сёння, калі здаровае харчаванне ў модзе, усё часцей падаюць цяляціну. Стравы з курыцы і індычкі таксама займаюць важнае месца ў штодзённым рацыёне === Рыбныя стравы === Рыбы ўжо не так шмат, як раней, але ў буйных гарадах і прыморскіх пасёлках яшчэ можна знайсці свежую і смачную рыбу. У турэцкай кухні рыбу звычайна гатуюць на грылі або абсмажваюць у алеі і падаюць з цытрынавым сокам, а не з больш вытанчанымі соусамі. === Стравы з яек === У часы Асманскай імперыі стравы з яек мелі такое значэнне, што адным з асноўных заданняў для будучых шэф-кухараў імператарскага палаца было прыгатаванне амлету з цыбуляй. Сёння туркі па-ранейшаму ядуць шмат страў з яек, асабліва тых, што папулярныя ўлетку. === Бёрэк (пікантная выпечка) === Бёрэк — гэта выпечка з начыннем. Для яе гатавання выкарыстоўваюць тонкае цеста філа, вядомае таксама як юфка. У яго загортваюць начынне з сыру з авечага малака, нарэзанай гародніны — напрыклад, пятрушкі або баклажанаў, — а часам і мяса. Бёрэк можна запякаць або смажыць. === Стравы з рысу === Рыс звычайна выкарыстоўваюць для прыгатавання плову, які падаюць да мясных страў. Часам у плоў дадаюць розныя інгрэдыенты і ядуць яго асобна. Рыс таксама — асноўны інгрэдыент знакамітай турэцкай долмы. [[Рэцэпт:паста|Паста]] не займае важнага месца ў турэцкай кухні, але страва пад назвай манты, якую можна параўнаць з пельменямі, карыстаецца нязменнай папулярнасцю. === Агароднінныя стравы === Агароднінныя стравы ў Турцыі звычайна гатуюць з мясам — у збанках — і падаюць як асноўную страву. Баклажаны ўваходзяць у склад многіх папулярных страў, у тым ліку карныярыку і ісьлім-кебабу. Раней лічылася, што існуе больш за тысячу спосабаў прыгатавання баклажанаў. Магчыма, гэта перабольшанне, але гістарычныя запісы сведчаць, што спробы смажыць баклажаны нярэдка прыводзілі да пажараў у дамах і наваколлі. На шчасце, такія пажары засталіся ў мінулым, а смажаныя баклажаны і цяпер — адна з любімых летніх страў туркаў. Стравы з гародніны, прыгатаванай на аліўкавым алеі, таксама займаюць важнае месца ў турэцкай кухні: так можна прыгатаваць практычна любую гародніну. === Дэсерт === Дэсерты вельмі важныя для туркаў: многія лічаць, што без іх трапеза будзе няпоўнай. [[Рэцэпт:Пахлава|Пахлава]] — не ўнікальны для Турцыі дэсерт, але адзін з самых вядомых у краіне; асабліва цэніцца пахлава з Газіянтэпа. Турэцкая кухня прапануе мноства іншых відаў выпечкі, у большасць з якіх дадаюць грэцкія арэхі або фісташкі. Малочныя дэсерты таксама вельмі папулярныя, як і дэсерты з садавінай: часта выкарыстоўваюць айву і інжыр. Ёгурт, булгур, тархана (кіслая сушаная сумесь на аснове ёгурту) і юфка (тонкія лісты цеста) — важныя складнікі турэцкай кухні. == Крыніцы == * Hülya Ekşigil (рэдактар часопісу і кулінарны аўтар) == Літаратура == * Турецкая кухня [Текст] / [гл. ред. : А. Барагамян]. - Москва : Директ-Медиа, 2011. - 69 с. - (Кухни народов мира; Т. 16).; {{ISBN|978-5-7475-0099-0}} [[Катэгорыя:Нацыянальныя кухні]] [[en:Cookbook:Cuisine of Turkey]] [[ja:料理本/トルコ料理]] [[ka:კულინარული წიგნი:თურქული სამზარეულო]] [[tr:Türk Mutfağı]] 6rqz6sxvj4o8c0ggt5rd0ian129teto 10 3463 8268 2026-10-28T07:01:43Z Jcb 4123 Новая старонка: «<includeonly>[[Special:BookSources/{{{1}}}|ISBN {{{1}}}]]</includeonly>» 8268 wikitext text/x-wiki <includeonly>[[Special:BookSources/{{{1}}}|ISBN {{{1}}}]]</includeonly> mu3dnsseqhew3xj9wqypq1nkdazbkle