Вікікрыніцы bewikisource https://be.wikisource.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікікрыніцы Размовы пра Вікікрыніцы Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Аўтар Размовы пра аўтара Старонка Размовы пра старонку Індэкс Размовы пра індэкс TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 4 9595 290838 283103 2026-07-02T11:50:24Z By-isti 3554 290838 wikitext text/x-wiki == 2026 == Станам на 27 красавіка беларускія Вікікрыніцы зьмяшчалі 1000 аўтараў. Станам на 25 красавіка беларускія Вікікрыніцы зьмяшчалі звыш 29 000 артыкулаў, 118 230 старонак і 996 аўтараў. 25 красавіка беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 22 месца на 21, абагнаўшы [[:fa:|персідскія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). == 2025 == Станам на 20 снежня беларускія Вікікрыніцы зьмяшчалі звыш 28 000 артыкулаў, 112 687 старонак і 993 аўтары. Станам на 9 красавіка беларускія Вікікрыніцы зьмяшчалі звыш 27 000 артыкулаў, 104 900 старонак і 988 аўтараў. 20 сакавіка беларускія Вікікрыніцы знізіліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 21 месца на 22, прапусціўшы наперад [[:hy:|армянскія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). 24 лютага дадаўся новы інструмэнт аўтаматычнай апрацоўкі тэкстаў — [[Вікікрыніцы:Вікікрынізатар|Вікікрынізатар]]. Станам на 5 лютага беларускія Вікікрыніцы зьмяшчалі звыш 26 800 артыкулаў, 102 616 старонак і 979 аўтараў. == 2024 == Станам на 16 лістапада беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 26 000 артыкулаў, 98 402 старонкі і 964 аўтары. Станам на 2 кастрычніка беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 25 000 артыкулаў, 95 100 старонак і 940 аўтараў. 8 верасня беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 22 месца на 21, абагнаўшы [[:ko:|карэйскія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). Станам на 31 жніўня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 24 000 артыкулаў, 91 100 старонак і 940 аўтараў. Станам на 16 ліпеня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 23 000 артыкулаў, 86 300 старонак і 920 аўтараў. Станам на 30 траўня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 22 000 артыкулаў, 82 500 старонак і 900 аўтараў. Станам на 27 траўня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 21 900 артыкулаў, 82 500 старонак і 900 аўтараў. 1 траўня беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 23 месца на 22, абагнаўшы [[:hu:|вугорскія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). 28 сакавіка беларускія Вікікрыніцы перайшлі на інтэрфейс „Vector 2022“ як на усталяваны па змоўчанні. Магчымасць карыстацца ранейшым захоўваецца толькі ў зарэгістарваных карыстальнікаў, якія могуць паставіць іншы інтэрфейс у наладах. Станам на 19 сакавіка беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 21 000 артыкулаў, 78 000 старонак і 800 аўтараў. 24 лютага беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 24 месца на 23, абагнаўшы [[:ml:|малаяламскія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). Станам на 30 студзеня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 20 000 артыкулаў, 73 800 старонак і 790 аўтараў. 5 студзеня беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 25 месца на 24, абагнаўшы [[:sa:|санскрыцкія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). == 2023 == 24 снежня [[Удзельнік:Kasia Pažoŭkłaja|Kasia Pažoŭkłaja]] запісала і апублікавала сваё чытанне апавядання „[[Кулі (Лондан)|Кулі]]“ [[Аўтар:Джэк Лондан|Джэка Лондана]]. Першы аўдыязапіс, створаны ў межах беларускіх Вікікрыніцаў. Станам на 15 снежня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 19 000 артыкулаў, 69 400 старонак і 760 аўтараў. 4 снежня беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 26 месца на 25, абагнаўшы [[:te:|тэлужскія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). 16 лістапада беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 27 месца на 26, абагнаўшы [[:tr:|турэцкія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). Станам на 9 лістапада беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 18 000 артыкулаў, 65 400 старонак і 730 аўтараў. 6 лістапада беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 28 месца на 27, абагнаўшы [[:sl:|славенскія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). Станам на 23 верасня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 17 000 артыкулаў, 61 200 старонак і 710 аўтараў. Станам на 3 верасня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 16 500 артыкулаў, 59 200 старонак і 700 аўтараў. 1 верасьня беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 29 месца на 28, абагнаўшы [[:vi:|в’етнамскія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). Станам на 25 жніўня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 16 000 артыкулаў, 57 400 старонак і 690 аўтараў. 21 жніўня беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 30 месца на 29, абагнаўшы [[:la:|лацінскія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). 16 жніўня беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 31 месца на 30, абагнаўшы [[:hy:|армянскія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). Станам на 22 ліпеня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 15 000 артыкулаў, 53 700 старонак і 690 аўтараў. 5 ліпеня беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 32 месца на 31, абагнаўшы [[:el:|грэцкія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). Станам на 22 чэрвеня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 14 000 артыкулаў, 50 400 старонак і 660 аўтараў. 15 чэрвеня беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 33 месца на 32, абагнаўшы [[:ja:|японскія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). 29 траўня беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 34 месца на 33, абагнаўшы [[:ro:|румынскія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). 12 траўня беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 35 месца на 34, абагнаўшы [[:nl:|нідэрландскія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). Таксама на гэты дзень беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 13 000 артыкулаў, 46 800 старонак і 630 аўтараў. 6 траўня беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 36 месца на 35, абагнаўшы [[:fi:|фінскія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). 1 траўня беларускія Вікікрыніцы падняліся ў агульным рэйтынгу моўных раздзелаў з 37 месца на 36, абагнаўшы [[:nap:|неапалітанскія Вікікрыніцы]] (паводле ліку артыкулаў). Станам на 10 сакавіка беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 12 000 артыкулаў, 43 400 старонак і 600 аўтараў. Таксама ўпершыню на Вікікрыніцах быў змешчаны твор сучаснага беларускага аўтара пад вольнай ліцэнзіяй („[[Нататкі фітахіміка]]“ [[Аўтар:Сяргей Бесараб|Сяргея Васілевіча Бесараба]] і [[Аўтар:Юстына Саўка|Юстыны Дзмітрыеўны Саўкі]]) Станам на 8 сакавіка беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 11 900 артыкулаў, 43 300 старонак і 600 аўтараў. Станам на 21 студзеня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 11 000 артыкулаў, 40 300 старонак і 580 аўтараў. 4 студзеня на [[Галоўная старонка|Галоўнай старонцы]] з’явілася [[Вікікрыніцы:Проза сёння|Проза]] і [[Вікікрыніцы:Паэзія сёння|Паэзія]] на кожны дзень. == 2022 == Станам на 16 снежня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 10 500 артыкулаў, 37 900 старонак і 570 аўтараў. А 13:00 6 снежня (паводле беларускага часу) ў беларускіх Вікікрыніцах створаны 10 000-чны артыкул [[Агні]]. Колькасьць старонак перавысіла 36 600, дзеялі 570 аўтараў. Станам на 22 лістапада беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 9500 артыкулаў, 35 400 старонак і 540 аўтараў. Станам на 6 лістапада беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 9000 артыкулаў, 33 400 старонак і 530 аўтараў. Станам на 7 кастрычніка беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 8000 артыкулаў, 29 500 старонак і 520 аўтараў. Станам на 28 жніўня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 7500 артыкулаў, 28 000 старонак і 500 аўтараў. Станам на 30 ліпеня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 7000 артыкулаў, 26 000 старонак і 480 аўтараў. Станам на 29 чэрвеня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць звыш 6500 артыкулаў, 24 000 старонак і 440 аўтараў. 17 чэрвеня на [[Галоўная старонка|Галоўнай старонцы]] з’явіўся [[Вікікрыніцы:Каляндар|каляндар]]. Станам на 9 чэрвеня — звыш 6260 артыкулаў, 22 000 старонак і 400 аўтараў. Станам на 25 траўня — 6000 артыкулаў, 19 400+ старонак і 350+ аўтараў. Станам на 18 сакавіка беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць 5500 артыкулаў. == 2021 == Станам на 28 лістапада — 5000 артыкулаў. Станам на 31 жніўня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць 4000+ артыкулаў беларускай мовай і звыш 13 000 старонак. == 2020 == Станам на 31 снежня беларускія Вікікрыніцы змяшчаюць 3200+ артыкулаў беларускай мовай і звыш 10 000 старонак. == 2017 == '''Ліпень''' — у беларускіх Вікікрыніцах змяшчаецца 3000 артыкулаў беларускай мовай. == 2016 == '''Ліпень''' — у беларускіх Вікікрыніцах больш за 2800 артыкулаў беларускай мовай. == 2012 == 28 сакавіка быў створаны беларускі раздзел Вікікрыніцаў. == 2011 == 18 чэрвеня моўны камітэт фонду [[:foundation:Home|Вікімедыя]] з пэўнымі ўмовамі даў згоду на стварэнне беларускага раздзелу. 25 лютага было паведамлена, каб удзельнікі чакалі стварэння раздзелу. 9 сакавіка [[:m:User:Andrijko Z.|Andrijko Z.]] напісаў другі [[:m:Requests for new languages/Wikisource Belarusian 2|запыт]] на стварэнне беларускага раздзелу Вікікрыніцаў. На той час беларускія Вікікрыніцы развіваліся ў межах [[:oldwikisource:|шматмоўных Вікікрыніцаў]] і мелі ўжо больш за 350 артыкулаў. За выказаўся 21 удзельнік. == 2007 == 15 чэрвеня моўны камітэт фонду [[:foundation:Home|Вікімедыя]] паведаміў, што „адмаўляецца ўкладваць свой час і працу на любую з дзьвюх беларускіх супольнасьцяў Вікімедыі, пакуль тыя не пачнуць супрацоўнічаць“. Такім парадкам, у стварэнні беларускага раздзелу Вікікрыніцаў было адмоўлена. 30 сакавіка [[:oldwikisource:User:Yaroslav Zolotaryov|Yaroslav Zolotaryov]] напісаў [[:m:Requests for new languages/Wikisource Belorussian|запыт]] на стварэнне беларускага раздзелу Вікікрыніцаў. Тады ж незарэгістраваны ўдзельнік, падпісаны як [[:oldwikisource:User:Yaroslav Zolotaryov|Yaroslav Zolotaryov]], напісаў [[:oldwikisource:Wikisource:Former language domain requests#Domain requests (be.wikisource.org)|запыт]] на стварэнне субдамену беларускіх Вікікрыніцаў. За — 6 удзельнікаў, супраць — 1. == 2004 == 26 снежня была створаная [[Галоўная старонка]]. == 2003 == 24 лістапада пачалі дзейнічаць [[Вікікрыніцы:Пра Вікікрыніцы|Вікікрыніцы]]. == Вонкавыя спасылкі == * [[:m:Wikisource#List of Wikisources|Сьпіс разьдзелаў ВікіКрыніцаў]] на Мэце [[Катэгорыя:Вікікрыніцы|Актуальныя падзеі]] qih80qbgcfe9necu26fvt6954til7gn 0 18268 290798 52717 2026-07-01T16:09:54Z EmausBot 725 Выпраўленьне падвойнага перанакіраваньня → [[Патрэбнасць нацыанальнаго жыцьця для беларусау і Самаадзначэньня народу (1918)]] 290798 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Патрэбнасць нацыанальнаго жыцьця для беларусау і Самаадзначэньня народу (1918)]] sz3a0hsyjvg921lxfo27eobernyae8d 104 125673 290782 2026-07-01T13:26:46Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «войстрага і даўсьціпнага“, але „неумеетнага і утрапленага“, дык каб яны закладалі школы для яго. З запалам кажаць ён аб патрэбе асьветы і гнеўна сароміць паноў і духавенства як за іх уласную цемнату, так і за іх нядбаласьць у справе культурнага разьві...» 290782 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>войстрага і даўсьціпнага“, але „неумеетнага і утрапленага“, дык каб яны закладалі школы для яго. З запалам кажаць ён аб патрэбе асьветы і гнеўна сароміць паноў і духавенства як за іх уласную цемнату, так і за іх нядбаласьць у справе культурнага разьвіцьця бацькаўшчыны. Яго патрыатычная душа не магла сьцерпіць, што ёсьць такія з княжат і знатных паноў, каторыя „і пісьмом ся сваім, а злашча ў слове божым устыдаюць“. Яго культурная праца была вельмі цяжкою для яго сіл, але ён рабіў яе, — „поневаж каторым бы то ўласьней учыніці прыстоіла, мітрапалітаве, ўладыкі і ніхто з вучоных чэраз так многі час не хацелі“… <center>'''{{larger|Сымон Будны.}}'''</br>(Другая палавіна 16-га ст.).<center> {{gap|2em}}{{larger|'''Біаграфічны матар‘ял.'''}} Сымон Будны радзіўся на Беларусі ў першай палавіне 16-га сталецьця. Вучыўся ён у кракаўскім унівэрсітэце. Пераняўшыся кальвінскімі ідэямі, Будны, як вучоны і вельмі здольны чалавек, неўзабаве здабыў сабе славу сваёю дзеяльнасьцю і літаратурнай працаю. Віленскі ваявода князь Мікалай Радзівіл Чорны запрасіў яго ў 1552 годзе ў Клецк на пасаду кальвінскага пастара. 3 1562 года Будны распачаў шырокае выдавецтва ў Несьвіжскай друкарні, працуючы разам з выдаўцамі Мацеем Кавечынскім і Лаўрэнам Крышкоўскім. Творы свае Будны друкаваў пабеларуску, папольску і палатыні. Па веры ён наляжаў пазьней да антытрынітараў (аднабожнікаў), а з кальвіністамі разыйшоўся. Памёр у пачатку 17-га сталецьця. Будны быў вельмі вучоны, надта добры лінгвіста (ведаў колькі моў) і дужа здольны і цікаўны публіцыста. У творах яго ёсьць шмат глыбокіх і нязвычайна сьмелых, орыгінальных думак. Дзьве эпохі, сярэднявяковая і новая, схадзіліся ў ім і цягнулі ў абадва бакі. {{gap|2em}}{{larger|'''Беларускае пісьменства Буднага:'''}} 1) „Аб апраўданьні грэшнага чалавека прад Богам“ (1562 г.); 2) „Катэхізіс, то-есьць навука старадаўная хрысьціянская ад сьвятога пісьма для простых людзей языка руськага ў пытаньнях і адказах собрана“ (1562 г.). Абадва творы надрукованы ў Несьвіжу. Апрача гэтага, Будны пісаў яшчэ шмат чаго.</br> {{gap|2em}}Можна думаць, што Будны, друкуючы беларускія кнігі, меў на ўвазе ня столькі разьвіцьце беларускай культуры і нацыянальнай сьвядомасьці, колькі большае пашырэньне кальвінізму сярод беларускага народу. Аднак, трэба зазначыць, што пасьвячаючы свой кальвінскі катэхізіс сыном {{перанос пачатак|бра|тоў}}<noinclude></noinclude> qvaij54u0bw8e821gjsl99jcpnbrhh2 290783 290782 2026-07-01T13:27:09Z RAleh111 4658 290783 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>войстрага і даўсьціпнага“, але „неумеетнага і утрапленага“, дык каб яны закладалі школы для яго. З запалам кажаць ён аб патрэбе асьветы і гнеўна сароміць паноў і духавенства як за іх уласную цемнату, так і за іх нядбаласьць у справе культурнага разьвіцьця бацькаўшчыны. Яго патрыатычная душа не магла сьцерпіць, што ёсьць такія з княжат і знатных паноў, каторыя „і пісьмом ся сваім, а злашча ў слове божым устыдаюць“. Яго культурная праца была вельмі цяжкою для яго сіл, але ён рабіў яе, — „поневаж каторым бы то ўласьней учыніці прыстоіла, мітрапалітаве, ўладыкі і ніхто з вучоных чэраз так многі час не хацелі“… <center>'''{{larger|Сымон Будны.}}'''</br>(Другая палавіна 16-га ст.).</center> {{gap|2em}}{{larger|'''Біаграфічны матар‘ял.'''}} Сымон Будны радзіўся на Беларусі ў першай палавіне 16-га сталецьця. Вучыўся ён у кракаўскім унівэрсітэце. Пераняўшыся кальвінскімі ідэямі, Будны, як вучоны і вельмі здольны чалавек, неўзабаве здабыў сабе славу сваёю дзеяльнасьцю і літаратурнай працаю. Віленскі ваявода князь Мікалай Радзівіл Чорны запрасіў яго ў 1552 годзе ў Клецк на пасаду кальвінскага пастара. 3 1562 года Будны распачаў шырокае выдавецтва ў Несьвіжскай друкарні, працуючы разам з выдаўцамі Мацеем Кавечынскім і Лаўрэнам Крышкоўскім. Творы свае Будны друкаваў пабеларуску, папольску і палатыні. Па веры ён наляжаў пазьней да антытрынітараў (аднабожнікаў), а з кальвіністамі разыйшоўся. Памёр у пачатку 17-га сталецьця. Будны быў вельмі вучоны, надта добры лінгвіста (ведаў колькі моў) і дужа здольны і цікаўны публіцыста. У творах яго ёсьць шмат глыбокіх і нязвычайна сьмелых, орыгінальных думак. Дзьве эпохі, сярэднявяковая і новая, схадзіліся ў ім і цягнулі ў абадва бакі. {{gap|2em}}{{larger|'''Беларускае пісьменства Буднага:'''}} 1) „Аб апраўданьні грэшнага чалавека прад Богам“ (1562 г.); 2) „Катэхізіс, то-есьць навука старадаўная хрысьціянская ад сьвятога пісьма для простых людзей языка руськага ў пытаньнях і адказах собрана“ (1562 г.). Абадва творы надрукованы ў Несьвіжу. Апрача гэтага, Будны пісаў яшчэ шмат чаго.</br> {{gap|2em}}Можна думаць, што Будны, друкуючы беларускія кнігі, меў на ўвазе ня столькі разьвіцьце беларускай культуры і нацыянальнай сьвядомасьці, колькі большае пашырэньне кальвінізму сярод беларускага народу. Аднак, трэба зазначыць, што пасьвячаючы свой кальвінскі катэхізіс сыном {{перанос пачатак|бра|тоў}}<noinclude></noinclude> cpchvtjrwknz1dzi41yqxfphkq4huif 104 125674 290784 2026-07-01T13:31:51Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|бра|тоў}} Радзівілаў, Будны пісаў у патрыатычным духу, каб маладыя князі „ня толькі ў чужаземскіх языцах кахалі“ {{Няма выявы}} {{gap|2em}}Ня маючы ніякага асаблівага значаньня ў разьвіцьці нашай літэратуры, творы Буднага пабольшылі, тым часа...» 290784 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|бра|тоў}} Радзівілаў, Будны пісаў у патрыатычным духу, каб маладыя князі „ня толькі ў чужаземскіх языцах кахалі“ {{Няма выявы}} {{gap|2em}}Ня маючы ніякага асаблівага значаньня ў разьвіцьці нашай літэратуры, творы Буднага пабольшылі, тым часам, лічбу друкаваных беларускіх кніжак і спрычыніліся ў пашырэньні беларускай прасьветы. Яны пабуджалі грамадзкую думку, давалі ёй сьвежасьць новых паглядаў. <center>'''{{larger|Філон Кміта.}}'''</br>(Другая палавіна 16 ст.).</center> {{gap|2em}}{{larger|'''Філон Сымонавіч Кміта-Чарнабыльскі,'''}} як відаць, ня быў беларус родам. Ен служыў у Воршы і Смаленску, адкуль пасылаў паном радным данясеньні, ці „одпісы“. Быўшы старастам на ўзьмежку гаспадарства, недалёчка ад маскоўскае граніцы, Кміта разьвіў шырокую сыстэму шпігоўства ў Маскоўшчыне і аб усім старанна адпісываў у гаспадарстваную раду. Ен добра ведаў палітычнае палажэньне ня<noinclude></noinclude> 55ffbmjgul0x1z140uijx2kozqvexeh 104 125675 290785 2026-07-01T13:44:23Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «толькі ў Польшчы і фэдэратыўна зьвязанай з ёю бацькаўшчыне, але ведаў, напрыклад, аб адносінах маскоўцаў да перакопскіх татараў і наагул аб беларускай і закардоннай палітыцы. Цяжкую службу спраўляў ён на старожы Беларусі, і за яго заслугі, зробленыя га...» 290785 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>толькі ў Польшчы і фэдэратыўна зьвязанай з ёю бацькаўшчыне, але ведаў, напрыклад, аб адносінах маскоўцаў да перакопскіх татараў і наагул аб беларускай і закардоннай палітыцы. Цяжкую службу спраўляў ён на старожы Беларусі, і за яго заслугі, зробленыя гаспадарству, яго ўшанавалі сэнаторствам з тытулам ваяводы смаленскага. {{gap|2em}}{{larger|'''„Одпісы“'''}} (1573—1574) захаваліся ў рукапісу бібліатэкі Дэпартам. Генеральн. Штабу ў Пецярбурзе. Усяго 31 одпіс. Напіс на іх гэткі: „Реистръ списанья тарменъ, каторые есми листы черезь посланцы мои, даючы вѣдомость о князи великом и о новинах, о которых мнѣ шпекги мои зъ земли его непріятельской Московской вѣдати давали…“ (па Е. Крскаму). „Одпісы“ маюць значаньне, як мэмуары, характарызуючыя беларускае грамадзянства 16-га сталецьця і нашыя ў той час палітычныя адносіны да суседзяў. Апрача таго, „Одпісы“ цікаўны сваёй літэратурнай формаю і моваю. Гэта ня толькі сухія дзелавыя одпісы, але цікаўныя і навет абразныя апавяданьні, жывыя пераказы купцоў і іншых людзей у эпічным стылю. Мова цікаўна тым, што польскіх слоў "Одпісах" мала, а чуецца ўплыў маскоўскай гаворкі купцоў, шпегаў, перабежчыкаў і наагул такіх, што пабылі сярод маскоўцаў. Тут-жа многа народных беларускіх прыказак, якія жывуць у штодзеннай нашай гутарцы і цяпер („Як даробіць ліха, прарэжуцца й зубы,“ „Ні думалі, ні гадалі, — гаспадарам нарадзілі,“ „Калі ўтапілі, тапор давалі, а выплыўшы — ні тапарышча,“ „Тая баба надвое варажыла“ і інш.). <center>'''{{larger|Тодар Еўлашэўскі.}}'''</br>(1546 — 1604).</center> {{gap|2em}}{{larger|'''Аўтобіаграфічны матар‘ял.'''}} Тодар Еўлашэўскі быў родам са Случчыны. У канцы 16-га сталецьця ён займаў пасаду наваградзкага падсудка па выбару. Наляжаў ён да дробнай беларускай шляхты, „каторая цікавілася беларускім пісьменствам, рабіла пераклады, пашырала іх, пісала самабытныя, ўласныя творы“ (Е. Карскі). Яго адукацыя была такая: на пятым годзе вучылі чытаць пабеларуску, пазьней — папольску, а з часам наўчыўся ён пісаць пагэбрайску. Чалавек быў пабожны. Бацька Т. Еўлашэўскага, заўдавеўшы, прыняў духоўны сан і быў біскупам пінскім і тураўскім. На 19 годзе жыцьця Т. Еўлашэўскі, аднак, адступіў ад праваслаўя і навярнуўся на протэстанцтва. Скрозь усё жыцьцё пашыраў ён свой сьветагляд самаасьветай; з часам наўчыўся навукі рахаваньня, законаў, пазнаёміўся з філёзофіяй; меўся<noinclude></noinclude> 4yzni85ks06mljnqohatdzb4piu55yg 104 125676 290786 2026-07-01T13:55:38Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «навет ехаць ў Угоршчыну ці ў Турцыю, каб зьведаць іншыя далёкія краіны і наўчыцца рознаму рамяству. {{gap|2em}}{{larger|'''„Дняўнік“ Т. Еўлашэўскага.'''}} Займаючы пасаду падсудка, Еўлашэўскі вёў цікаўны „Дняўнік“, з якога ўзяты біаграфічныя данныя аб самім пісь...» 290786 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>навет ехаць ў Угоршчыну ці ў Турцыю, каб зьведаць іншыя далёкія краіны і наўчыцца рознаму рамяству. {{gap|2em}}{{larger|'''„Дняўнік“ Т. Еўлашэўскага.'''}} Займаючы пасаду падсудка, Еўлашэўскі вёў цікаўны „Дняўнік“, з якога ўзяты біаграфічныя данныя аб самім пісьменьніку. Рукапіс гэты раней знаходзіўся ў Вілянаўскай бібліатэцы блізка Варшавы, а цяпер вывезены у Расею. З „Дняўніка“ мы ведаем аб разьвіцьці і духоўных патрэбах той сфэры, з якой выйшаў Еўлашэўскі. Разьвіцьце яе было нявысокае, але патрэбы духа, патрэбы ў пісьменстве не зьмяншаліся, а падрасталі. Рацыяналізм быў дужа пашыраны, аднак, ён не аслабаніў і найлепей разьвітых інтэлігентаў веку ад звычайных забабонаў. Так, Еўлашэўскі з паважнасьцю апісаў у „Дняўніку“, як яму здаўся ўночы ў стадоле нейкі агністы чалавек. Ен кажа, што чалавека таго відзела і шляхцянка, як прылятаў да гаспадарскае дачкі.</br> {{gap|2em}}Еўлашэўскі паказаў у „Дняўніку“ свой патрыатызм: беларускае аўтор усюды вызначаець ад польскага. Ен падчырківае, што ў эпоху першага безкаралеўя палякі баяліся, „кабы се Літва з Маскоўскім не паразумела“. Крыштофа Радзівіла лічыць „стлупам панства Літоўскага“. З пыхаю зазначаець, што на сойме 1578 г. „маршалковаў межы пасламі наш ліцьвін — князь Лукаш Болька-Сьвірскі“. Ен надта шануець паноў Хадкевічаў і пішаць аб беларускіх князёх Слуцкіх, Радзівілах, дае матар‘ял аб Філоне Кміце, Сапегах і іншых. Мова Еўлашэўскага значна церпіць ад пальшчызны, бо ён доўга жыў у Варшаве і наагул усё жыцьцё меў справы з рознымі вяльможнымі панамі, якія гаварылі ўжо папольску, а не пабеларуску. <center>'''{{larger|„Прамова“ Мялешкі.}}</center> {{gap|2em}}„Прамову“, зьвязаную з імям кашталяна Смаленскага Івана Мялешкі, знайшлі ў бібліатэцы Храбтовічаў у Шчорсах. Яе быццам-то казаў Мялешка перад адчыненьнем сойму ў Варшаве ў 1589 годзе пры каралі Жыгімонту Трэцім. Крытыкі „Прамовы“ уважаюць, аднак, што ня мог яе казаць кашталян перад каралём і соймам, што калі ён і казаў, дык што-небудзь іншае, а гэткую «Прамову» злажыў нейкі беларускі гумарыста. Каб дапнуць сваіх літаратурна-грамадзянскіх цэляў, аўтор „Прамовы“ зьвязаў яе з імям вядомага кашталяна. Аднак, значаньне „Прамовы“ ад гэтага ня меншыцца.<noinclude></noinclude> 0xdrrtwdg32tlwwvqb9tamat5f4e2dd 290787 290786 2026-07-01T13:57:29Z RAleh111 4658 290787 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>навет ехаць ў Угоршчыну ці ў Турцыю, каб зьведаць іншыя далёкія краіны і наўчыцца рознаму рамяству. {{gap|2em}}{{larger|'''„Дняўнік“ Т. Еўлашэўскага.'''}} Займаючы пасаду падсудка, Еўлашэўскі вёў цікаўны „Дняўнік“, з якога ўзяты біаграфічныя данныя аб самім пісьменьніку. Рукапіс гэты раней знаходзіўся ў Вілянаўскай бібліатэцы блізка Варшавы, а цяпер вывезены у Расею. З „Дняўніка“ мы ведаем аб разьвіцьці і духоўных патрэбах той сфэры, з якой выйшаў Еўлашэўскі. Разьвіцьце яе было нявысокае, але патрэбы духа, патрэбы ў пісьменстве не зьмяншаліся, а падрасталі. Рацыяналізм быў дужа пашыраны, аднак, ён не аслабаніў і найлепей разьвітых інтэлігентаў веку ад звычайных забабонаў. Так, Еўлашэўскі з паважнасьцю апісаў у „Дняўніку“, як яму здаўся ўночы ў стадоле нейкі агністы чалавек. Ен кажа, што чалавека таго відзела і шляхцянка, як прылятаў да гаспадарскае дачкі.</br> {{gap|2em}}Еўлашэўскі паказаў у „Дняўніку“ свой патрыатызм: беларускае аўтор усюды вызначаець ад польскага. Ен падчырківае, што ў эпоху першага безкаралеўя палякі баяліся, „кабы се Літва з Маскоўскім не паразумела“. Крыштофа Радзівіла лічыць „стлупам панства Літоўскага“. З пыхаю зазначаець, што на сойме 1578 г. „маршалковаў межы пасламі наш ліцьвін — князь Лукаш Болька-Сьвірскі“. Ен надта шануець паноў Хадкевічаў і пішаць аб беларускіх князёх Слуцкіх, Радзівілах, дае матар‘ял аб Філоне Кміце, Сапегах і іншых. Мова Еўлашэўскага значна церпіць ад пальшчызны, бо ён доўга жыў у Варшаве і наагул усё жыцьцё меў справы з рознымі вяльможнымі панамі, якія гаварылі ўжо папольску, а не пабеларуску. <center>'''{{larger|„Прамова“ Мялешкі.}}</center> {{gap|2em}}„Прамову“, зьвязаную з імям кашталяна Смаленскага Івана Мялешкі, знайшлі ў бібліатэцы Храбтовічаў у Шчорсах. Яе быццам-то казаў Мялешка перад адчыненьнем сойму ў Варшаве ў 1589 годзе пры каралі Жыгімонту Трэцім. Крытыкі „Прамовы“ уважаюць, аднак, што ня мог яе казаць кашталян перад каралём і соймам, што калі ён і казаў, дык што-небудзь іншае, а гэткую «Прамову» злажыў нейкі беларускі гумарыста. Каб дапнуць сваіх літаратурна-грамадзянскіх цэляў, аўтор „Прамовы“ зьвязаў яе з імям вядомага кашталяна. Аднак, значаньне „Прамовы“ ад гэтага ня меншыцца.</br><noinclude></noinclude> 0ss1pmmh8xw8d0d4oqc6orj5u6y5drl 104 125677 290788 2026-07-01T14:19:00Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}Па думках, якія выказаны ў „Прамове“, яе можна падзяліць на дзьве часткі. У першай глаўным чынам разглядаюцца болей важныя палітычныя пытаньні, а ў другой мяркуецца аб тых шкодах для бацькаўшчыны, якія робяцца ў штодзенным жыцьці ад благой разьв...» 290788 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}Па думках, якія выказаны ў „Прамове“, яе можна падзяліць на дзьве часткі. У першай глаўным чынам разглядаюцца болей важныя палітычныя пытаньні, а ў другой мяркуецца аб тых шкодах для бацькаўшчыны, якія робяцца ў штодзенным жыцьці ад благой разьвязкі тых пытаньняў. Ува ўступе прамоўца кажа, што ён ня ведаець, як тут яму радзіцца, бо ніразу пры каралёх не засядаў і на гэткіх зьездах ня бываў, а прызвычаіўся рабіць толькі так, як вялося пры нябожчыках даўнейшых вялікіх князёх, калі палітыкі ня зналі, а „ў рот праўдаю, як солей у вочы, кідывалі“. У першай частцы ён надта ганіць тых радных баламутаў, каторыя пры каралю сядзяць ды круцяць. Ен кажа, што „многа тутака такіх ёсьць, што хоць нашая костка, аднак сабачым мясам абрасла і ваняе“. У першай і асабліва ў другой частцы „Прамовы“ аўтор праводзіць яскравае параўнаваньне старыны з тымі шкоднымі на яго пагляд зьменамі ў штодзенным побыце, якія заводзяцца на Беларусі чужынцамі і сваімі баламутамі. Ен хваліць старыну і ганіць навіну, занесеную з чужога, ляшскага і нямецкага, боку. З наўмыснай наіўнасьцю, у якой хаваецца абурэньне гарачага патрыота і колкая іронія разумнага сатырыка, ён хваліць даўнейшыя вопраткі, стравы, мёд і гарэлку, і ўсё. „Тож я радзіў бы, — кажа прамоўца: — няхай белажонкі нашыя ў запінаныя даўныя ўбіраліся-бы казакіны“… „Я сам калі падамоваму ўбіраюся, то еймосьць паня Мсьціслаўская, малжонка мая, нацешыціся і наглядзеціся на мяне ня можаць“. А цяпер, — раўнуець ён, — зусім ня тое, што было, усё пайшло на заморскі спосаб. Затое цяпер ня ўмеюць мураваць такіх муроў, як раней, і вайну слаўную дзяржаць ня ўмеюць…</br> {{gaap|2em}}Прыкладам прамоў гэтая памятка 16-га сталецьця быць ня можа: думкі скомканы, галоўнае перабунтована з драбнейшым, разьвіцьце ідэі ідзець нявыразна або скачкамі. Прыгожай творчасьці тут помала, а ёсьць абразы, звароты мовы і асобныя словы ня толькі не поэтычныя, але і для тых часоў — грубаватыя. Аўтор „Прамовы“, як відаць, і ня вельмі клапаціўся аб літэратурным харастве, — на першым пляне для яго стаялі заданьні палітычныя і грамадзкія. „Прамова“ Мялешкі — адна звычайная, шчасна захаваная памятка з лічбы многіх загубленых прыкладаў літэратуры залатой пары. Яна добра характарызуець жыцьцё ў канцы 16-га сталецьця, а яшчэ лепей паказуець {{разьбіўка|жывую}} нацыянальна-літаратурную беларускую мову таго часу.</br><noinclude></noinclude> be2vcbp0393njwqay05t0of513ar6hj 290789 290788 2026-07-01T14:21:40Z RAleh111 4658 290789 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}Па думках, якія выказаны ў „Прамове“, яе можна падзяліць на дзьве часткі. У першай глаўным чынам разглядаюцца болей важныя палітычныя пытаньні, а ў другой мяркуецца аб тых шкодах для бацькаўшчыны, якія робяцца ў штодзенным жыцьці ад благой разьвязкі тых пытаньняў. Ува ўступе прамоўца кажа, што ён ня ведаець, як тут яму радзіцца, бо ніразу пры каралёх не засядаў і на гэткіх зьездах ня бываў, а прызвычаіўся рабіць толькі так, як вялося пры нябожчыках даўнейшых вялікіх князёх, калі палітыкі ня зналі, а „ў рот праўдаю, як солей у вочы, кідывалі“. У першай частцы ён надта ганіць тых радных баламутаў, каторыя пры каралю сядзяць ды круцяць. Ен кажа, што „многа тутака такіх ёсьць, што хоць нашая костка, аднак сабачым мясам абрасла і ваняе“. У першай і асабліва ў другой частцы „Прамовы“ аўтор праводзіць яскравае параўнаваньне старыны з тымі шкоднымі на яго пагляд зьменамі ў штодзенным побыце, якія заводзяцца на Беларусі чужынцамі і сваімі баламутамі. Ен хваліць старыну і ганіць навіну, занесеную з чужога, ляшскага і нямецкага, боку. З наўмыснай наіўнасьцю, у якой хаваецца абурэньне гарачага патрыота і колкая іронія разумнага сатырыка, ён хваліць даўнейшыя вопраткі, стравы, мёд і гарэлку, і ўсё. „Тож я радзіў бы, — кажа прамоўца: — няхай белажонкі нашыя ў запінаныя даўныя ўбіраліся-бы казакіны“… „Я сам калі падамоваму ўбіраюся, то еймосьць паня Мсьціслаўская, малжонка мая, нацешыціся і наглядзеціся на мяне ня можаць“. А цяпер, — раўнуець ён, — зусім ня тое, што было, усё пайшло на заморскі спосаб. Затое цяпер ня ўмеюць мураваць такіх муроў, як раней, і вайну слаўную дзяржаць ня ўмеюць…</br> {{gap|2em}}Прыкладам прамоў гэтая памятка 16-га сталецьця быць ня можа: думкі скомканы, галоўнае перабунтована з драбнейшым, разьвіцьце ідэі ідзець нявыразна або скачкамі. Прыгожай творчасьці тут помала, а ёсьць абразы, звароты мовы і асобныя словы ня толькі не поэтычныя, але і для тых часоў — грубаватыя. Аўтор „Прамовы“, як відаць, і ня вельмі клапаціўся аб літэратурным харастве, — на першым пляне для яго стаялі заданьні палітычныя і грамадзкія. „Прамова“ Мялешкі — адна звычайная, шчасна захаваная памятка з лічбы многіх загубленых прыкладаў літэратуры залатой пары. Яна добра характарызуець жыцьцё ў канцы 16-га сталецьця, а яшчэ лепей паказуець {{разьбіўка|жывую}} нацыянальна-літаратурную беларускую мову таго часу.</br><noinclude></noinclude> kcgiimn65s2gz7l9ql6os305n4lwc0h 104 125678 290790 2026-07-01T14:42:55Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « <center>'''{{larger|Андрэй Рымша.}}'''</br>(Канец 16-га стал.).</center> {{gap|2em}}Андрэй Рымша-Ліцьвін пісаў у канцы 16-га сталецьця. Адукацыю дастаў ў Астрожскай школе. Пазьней ён быў слугою Крыштофа Радзівіла, як гэта відаць з яго перакладанай з латыні на польскую мову „Топо...» 290790 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>'''{{larger|Андрэй Рымша.}}'''</br>(Канец 16-га стал.).</center> {{gap|2em}}Андрэй Рымша-Ліцьвін пісаў у канцы 16-га сталецьця. Адукацыю дастаў ў Астрожскай школе. Пазьней ён быў слугою Крыштофа Радзівіла, як гэта відаць з яго перакладанай з латыні на польскую мову „Топографіі“. Рымша пісаў вершы і прозу. Для нас маюць значаньне яго вершы: 1) „Кронолёгія“ (1581 г.), 2) эпіграма на гэрб Валовіча (1585 г.) і 3) эпіграма на гэрб Сапегі. {{gap|2em}}1. {{larger|'''Кронолёгія,'''}} або „Каторага ся месяца што за старых вякоў дзеела кароткае апісаньне,“ маець кароткае выкладаньне па месяцох некаторых падзей біблейнай гісторыі, да прыкладу: {|style="font-size:83%; margin:auto" |Месяца Апрыля, пагэбрэнску Нісан,</br>Проста Квецень.</br>Жыдове суха прайшлі Чырвонае мора, —</br>Карміу іх Бог, на пушчы ня было ім гора… |} {{gap|2em}}Апісаньне пачынаецца з месяца верасьня, як першага ў годзе старыннага часу. Цікаўны тагачасныя беларускія назовы месяцаў, — вось яны: верасень, пазьдзернік, грудзень, просінец, стычань, люты, марац, квецень, май, чырвец, ліпец і серпень. „Кронолёгія“ была надрукована ў Астрогу; думаюць, што гэта — вучнёўскі твор А. Рымшы.</br> {{gap|2em}}2. У надрукованым Мамонічамі ў 1585 годзе зборніку „Генадзія патрыарха… дыалёг, ці самадруга размова“ Андрэй Рымша зьмесьціў пад ініцыаламі „А. Р.“ эпіграму {{larger|'''„На гэрб яснавяльможнага пана Астафея Валовіча, пана віленскага і протчых.“'''}} Куплеты складаюцца з чатырох радкоў; у першым куплеце два крайніх радкі маюць па 4 склады, а два сярэдніх — па 9: {|style="font-size:83%; margin:auto" |Што дзьве стралы,</br>Што урубы, што лілеі значаць, —</br>То усі людзі мудрыя вельмі</br>Гаразд бачать. |} {{gap|2em}}3. У Літоўскім Статуце 1588 г. зьмешчана эпіграма Рымшы {{larger|'''на гэрб канцлера Лявона Сапегі,'''}} каторая складаецца з 17-цёх сілябічных двухрадковых куплетаў. Кожны радок маець 13 складоў; рыфмуюцца сумежныя радкі. Пачынаецца эпіграма гэтак: {|style="font-size:83%; margin:auto" |Усе можам сваім вокам ладна абачыці,</br>Даужыню і шыракосьць шнурам пазначыці,</br>{{gap|3em}}І чалавека можам пазнаці па твары,</br>Естлі у сабе ня маець лішняе прывары.</br> |}<noinclude></noinclude> 1nefhizhbgm42dgo2gzxbq7674cdd0v 290791 290790 2026-07-01T14:44:00Z RAleh111 4658 290791 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>'''{{larger|Андрэй Рымша.}}'''</br>(Канец 16-га стал.).</center> {{gap|2em}}Андрэй Рымша-Ліцьвін пісаў у канцы 16-га сталецьця. Адукацыю дастаў ў Астрожскай школе. Пазьней ён быў слугою Крыштофа Радзівіла, як гэта відаць з яго перакладанай з латыні на польскую мову „Топографіі“. Рымша пісаў вершы і прозу. Для нас маюць значаньне яго вершы: 1) „Кронолёгія“ (1581 г.), 2) эпіграма на гэрб Валовіча (1585 г.) і 3) эпіграма на гэрб Сапегі. {{gap|2em}}1. {{larger|'''Кронолёгія,'''}} або „Каторага ся месяца што за старых вякоў дзеела кароткае апісаньне,“ маець кароткае выкладаньне па месяцох некаторых падзей біблейнай гісторыі, да прыкладу: {|style="font-size:83%; margin:auto" |Месяца Апрыля, пагэбрэнску Нісан,</br>Проста Квецень.</br>Жыдове суха прайшлі Чырвонае мора, —</br>Карміу іх Бог, на пушчы ня было ім гора… |} {{gap|2em}}Апісаньне пачынаецца з месяца верасьня, як першага ў годзе старыннага часу. Цікаўны тагачасныя беларускія назовы месяцаў, — вось яны: верасень, пазьдзернік, грудзень, просінец, стычань, люты, марац, квецень, май, чырвец, ліпец і серпень. „Кронолёгія“ была надрукована ў Астрогу; думаюць, што гэта — вучнёўскі твор А. Рымшы.</br> {{gap|2em}}2. У надрукованым Мамонічамі ў 1585 годзе зборніку „Генадзія патрыарха… дыалёг, ці самадруга размова“ Андрэй Рымша зьмесьціў пад ініцыаламі „А. Р.“ эпіграму {{larger|'''„На гэрб яснавяльможнага пана Астафея Валовіча, пана віленскага і протчых.“'''}} Куплеты складаюцца з чатырох радкоў; у першым куплеце два крайніх радкі маюць па 4 склады, а два сярэдніх — па 9: {|style="font-size:83%; margin:auto" |Што дзьве стралы,</br>Што урубы, што лілеі значаць, —</br>То усі людзі мудрыя вельмі</br>Гаразд бачать. |} {{gap|2em}}3. У Літоўскім Статуце 1588 г. зьмешчана эпіграма Рымшы {{larger|'''на гэрб канцлера Лявона Сапегі,'''}} каторая складаецца з 17-цёх сілябічных двухрадковых куплетаў. Кожны радок маець 13 складоў; рыфмуюцца сумежныя радкі. Пачынаецца эпіграма гэтак: {|style="font-size:83%; margin:auto" |Усе можам сваім вокам ладна абачыці,</br>Даужыню і шыракосьць шнурам пазначыці,</br>{{gap|3em}}І чалавека можам пазнаці па твары,</br>{{gap|3em}}Естлі у сабе ня маець лішняе прывары.</br> |}<noinclude></noinclude> t15ws48gxqklbsy9z5uhu5bsyl88h4h 104 125679 290792 2026-07-01T14:54:12Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}Апісаўшы гэрб Сапегаў, што каторы сымвол значыць, аўтор увасхваляе Сапегаў і выказуець ім добрыя жаданьні: {|style="font-size:83%; margin:auto" |Жывіце-ж, Сапегаве, усі у многія лета!</br>Ваша слава слыць будзець, покуль станець сьвета! |} {{gap|2em}}Запраўднай поэтычнай...» 290792 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}Апісаўшы гэрб Сапегаў, што каторы сымвол значыць, аўтор увасхваляе Сапегаў і выказуець ім добрыя жаданьні: {|style="font-size:83%; margin:auto" |Жывіце-ж, Сапегаве, усі у многія лета!</br>Ваша слава слыць будзець, покуль станець сьвета! |} {{gap|2em}}Запраўднай поэтычнай творчасьці, навет там, дзе ня трэба было ўслаўляць магнатаў, вершы Рымшы не паказуюць. Ціжар формы і благой тэхнікі давіць думку. Дзеля гэтага, Андрэй Рымша, як поэт, маець для нас значаньне паказальніка: ён паказаў нам верш 16-га сталецьця. Верш гэты сілябічны, рыфмаваны, з дужа даўгімі часам радкамі (13 і болей складоў), нагадуець звычайную прозу, пабітую на рыфмаваныя канцы. <center>'''{{larger|Баркулабаўская кроніка.}}'''</center> {{gap|2em}}Прыкладам {{larger|народнай}} беларускай гаворкі 16-га сталецьця можа быць Баркулабаўская кроніка, каторая напісана ў сяле Баркулабаве Быхаўскага павету Магілеўшчыны. Цяпер кроніка знаходзіцца ў Маскоўскай Сінадальнай Бібліатэцы. Яна, як відаць, сьпісана з орыгіналу, і складаець частку беларускага рукапіснага зборніка, пісанага рознымі рукамі. Баркулабаўская кроніка займаець у тым зборніку 138—174 лістоў; пачынаецца з 1563 года, канчаецца 1608 годам; апрача таго, у канцы ёсьць дапіска аб здачы Смаленска Шэінам у 1633 годзе. Імя летапісца засталося невядомым; ёсьць прычыны думаць, што гэта быў баркулабаўскі поп Аляксей Мсьціславец. Мова летапісі нязвычайна прыгожая і чыстая; яна маець якраз тыя асаблівасьці, каторымі характарызуюцца і сучасныя магілеўскія гаворкі.</br> {{gap|2em}}Летапісец прыймаў к сэрцу палітычныя справы бацькаўшчыны, яе царкоўнае і агульна-грамадзкае жыцьцё, добра быў знаём з жыцьцём Магілеўшчыны, а жыцьцё свайго Баркулабава відзеў даўгі час з усіх бакоў і ведаў яго дасканальна ў абы-якіх драбніцах. І Баркулабаўская кроніка, дзеля таго маець вялікую цану, як гістарычна-апісны матар‘ял. Тут мы знаходзім беларускае жыцьцё палітычнае, царкоўнае, вайсковае, грамадзкае, сямейнае панскае і простых людзей, штодзеннае, адным словам — поўную карціну Беларусі ў апісаньні жыцьця людзей і прыроды. Як гістарычнай памяткай, ёю карыстаў Салаўёў для свае „Гісторыі Расіі“ (т. 10) і Кастамараў для свайго твору „Смутны час“ (т. 2). Як памятка літературная, яна захоплівае чытаньніка красою эпічнага стыля, абразнасьцю апавяданьня і сакавітасьцю малюнкаў, асабліва-ж аўторскай шчырасьцю і духам часу, укладзеным<noinclude></noinclude> g58zpe9mi9gu8fgpth5jgwlpwp5j1vh 290793 290792 2026-07-01T14:54:45Z RAleh111 4658 290793 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}Апісаўшы гэрб Сапегаў, што каторы сымвол значыць, аўтор увасхваляе Сапегаў і выказуець ім добрыя жаданьні: {|style="font-size:83%; margin:auto" |Жывіце-ж, Сапегаве, усі у многія лета!</br>Ваша слава слыць будзець, покуль станець сьвета! |} {{gap|2em}}Запраўднай поэтычнай творчасьці, навет там, дзе ня трэба было ўслаўляць магнатаў, вершы Рымшы не паказуюць. Ціжар формы і благой тэхнікі давіць думку. Дзеля гэтага, Андрэй Рымша, як поэт, маець для нас значаньне паказальніка: ён паказаў нам верш 16-га сталецьця. Верш гэты сілябічны, рыфмаваны, з дужа даўгімі часам радкамі (13 і болей складоў), нагадуець звычайную прозу, пабітую на рыфмаваныя канцы. <center>'''{{larger|Баркулабаўская кроніка.}}'''</center> {{gap|2em}}Прыкладам {{разьбіўка|народнай}} беларускай гаворкі 16-га сталецьця можа быць Баркулабаўская кроніка, каторая напісана ў сяле Баркулабаве Быхаўскага павету Магілеўшчыны. Цяпер кроніка знаходзіцца ў Маскоўскай Сінадальнай Бібліатэцы. Яна, як відаць, сьпісана з орыгіналу, і складаець частку беларускага рукапіснага зборніка, пісанага рознымі рукамі. Баркулабаўская кроніка займаець у тым зборніку 138—174 лістоў; пачынаецца з 1563 года, канчаецца 1608 годам; апрача таго, у канцы ёсьць дапіска аб здачы Смаленска Шэінам у 1633 годзе. Імя летапісца засталося невядомым; ёсьць прычыны думаць, што гэта быў баркулабаўскі поп Аляксей Мсьціславец. Мова летапісі нязвычайна прыгожая і чыстая; яна маець якраз тыя асаблівасьці, каторымі характарызуюцца і сучасныя магілеўскія гаворкі.</br> {{gap|2em}}Летапісец прыймаў к сэрцу палітычныя справы бацькаўшчыны, яе царкоўнае і агульна-грамадзкае жыцьцё, добра быў знаём з жыцьцём Магілеўшчыны, а жыцьцё свайго Баркулабава відзеў даўгі час з усіх бакоў і ведаў яго дасканальна ў абы-якіх драбніцах. І Баркулабаўская кроніка, дзеля таго маець вялікую цану, як гістарычна-апісны матар‘ял. Тут мы знаходзім беларускае жыцьцё палітычнае, царкоўнае, вайсковае, грамадзкае, сямейнае панскае і простых людзей, штодзеннае, адным словам — поўную карціну Беларусі ў апісаньні жыцьця людзей і прыроды. Як гістарычнай памяткай, ёю карыстаў Салаўёў для свае „Гісторыі Расіі“ (т. 10) і Кастамараў для свайго твору „Смутны час“ (т. 2). Як памятка літературная, яна захоплівае чытаньніка красою эпічнага стыля, абразнасьцю апавяданьня і сакавітасьцю малюнкаў, асабліва-ж аўторскай шчырасьцю і духам часу, укладзеным<noinclude></noinclude> o5f4eiackkpgj7t8le8uu6eemq0gll7 104 125680 290794 2026-07-01T15:40:08Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «з польскімі. У гэтай {{разьбіўка|трэцяй рэдакцыі}} Статут быў зацьверджаны ў 1588 г. на варшаўскім сойме і надрукованы ў віленскай друкарні братоў Мамонічаў. Яго поўны азагаловак гэткі: „{{разьбіўка|Статут Вялікага Князьства Літоўскага, ад наясьнейшага га...» 290794 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>з польскімі. У гэтай {{разьбіўка|трэцяй рэдакцыі}} Статут быў зацьверджаны ў 1588 г. на варшаўскім сойме і надрукованы ў віленскай друкарні братоў Мамонічаў. Яго поўны азагаловак гэткі: „{{разьбіўка|Статут Вялікага Князьства Літоўскага, ад наясьнейшага гаспадара караля яго міласьці Жігімонта Трэцяга на каранацыю ў Кракаве выданы, року 1588. Друкована ў вольным месьце Віленскім, у друкарні дому Мамонічаў. З ласкі і прывілея караля яго міласьці}}“. Усяго ў Статуце (1529 г.) ёсьць трынаццать разьдзелаў, маючых агулам 282 артыкулы. Друкаваная кніжка (1588 г.) мае блізка 600 страніц формату 26¹/₂ на 14 сантымэтраў. {{gap|2em}}{{larger|'''Вартасьці і слава Літоўскага Статута.'''}} Разьвіцьце навукі аб правох было ў нас надта высокае, што відаць ня толькі з старых дакумэнтаў і правадаўчых актаў, але і з выдатных прымернікаў адвакацкіх прамоў на судзе. У пасяродку 16-га сталецьця ў Вільні быў адчынены юрыдычны факультэт, на каторым беларуска-літоўскае і нямецкае права выкладалі беларускія вучоныя юрысты. Выдатныя беларусы-законьнікі ўкладалі і „Статут“. Яны вельмі ўдачна палучылі ўсновы старога нацыянальнага права з законамі навейшага правадаўства. Польскі гісторык Ярашэвіч кажаць аб Статуце 1529 г. („Obraz Litwy“), што ня гледзячы на ўсе заганы, гэта былі законы лепшыя, чымся тыя, каторыя мела тады Польшча, а што датыча спосабу іх укладаньня, дык гэткага зборніка законаў у 16-га сталецьці зусім ня было ня тое што у палякоў, а і ў другіх народаў. {{gap|2em}}{{larger|'''Мова Літоўскага Статута'''}} ёсьць для нас асабліва добрым прыкладам нацыянальна-літэратурнай беларускай мовы залатой пары і яе паступовага разьвіцьця. Статут — дарагая памятка той мовы, у якой {{разьбіўка|пісалі}} нашы прашчуры ў {{разьбіўка|гаспадарстваную}} эпоху нашага жыцьця. У першай рэдакцыі яна бліжэй да народнай гутаркі; разьвіваўшыся, яна рабілася болей штучнаю і набіралася польшчыны і наагул чужых слоў. Мова Статуту давала патрыатычнае здаваленьне беларусам. Гэта зазначыў яшчэ Лявон Сапега ў прадмове да Статута, пішучы так: калі сорамна якому народу ня ведаць сваіх правоў, баронячых яго вольнасьць, дык асабліва сорамна было-б тое нам, маючым правы, пісаныя не ў абы-якой чужой, а ў сваей роднай мове. Мова Статута маець шмат абстракцыйных разуменьняў, выказаных пабеларуску дужа добра і зразумела для паспольства. З другога боку, Статут маець кавалачкі, быццам узятыя з сяньняшняй народнай гаворкі; да прыкладу, артыкул 9-ты у 12-тым<noinclude></noinclude> fa7oh6xw3ktwfnehh6go1nq0f49otou 104 125681 290795 2026-07-01T15:41:03Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{Няма выявы}}» 290795 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{Няма выявы}}<noinclude></noinclude> 4du9nhwohu7ik49thirzxx3s6v04569 104 125682 290796 2026-07-01T15:54:11Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «у кроніку. З аднакавым хараством змаляваў летапісец, як „Маскву ад Магілева адперлі, пабілі, адагналі“, як новы календар прыймавалі, як змагаліся за веру, якія цэны былі на ўсё, колькі грыбоў у якое лета набіралі, які быў ураджай на хлеб, якое надвор‘е. К...» 290796 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>у кроніку. З аднакавым хараством змаляваў летапісец, як „Маскву ад Магілева адперлі, пабілі, адагналі“, як новы календар прыймавалі, як змагаліся за веру, якія цэны былі на ўсё, колькі грыбоў у якое лета набіралі, які быў ураджай на хлеб, якое надвор‘е. Карціна голада ў 1601 року хапае за сэрца. Яна канчаецца такою нязвычайнай прастатою, хаваючай вялікі драматызм: <div style="font-size:83%"> {{gap|2.5em}}«…адзін другога пакідалі, ня ведаючы адзін а другім, мала ня усі памерлі. А калі той наход, у варот, альбо у дому у каго стоячы, хлеба прасілі, ацец з сынам, сын з аццом, матка з дачкою, дачка з маткаю, брат з братам, сястра з сястрою, муж з жаною, тымі словы мовілі сільне, сьлезне, горка мовілі так: «Матухна, зязюлюхна, вутухна, панюшка, спадарыня, сонца, месяц, зьвездухна, дай крошку хлеба!» Тут-жа подле варот будзець стаяці зраня да абеда і да палудня, так-то просячы; там-жа другі пад плотам і умрэць.»</br> {{gap|2.5em}}«А калі варыва прасілі, тыя словы мовілі: «Спадарыня, перапелачка, зорухна, зернетка, соунышка, дай ложачку дзіцятку варыуца сырога!» </div> {{gap|2em}}Кроніка напісана ў праваслаўна-пабожным тоне і патрыатычна-беларускім духу. Можна заўважыць няпрыхільнасьць летапісца да маскоўцаў з усходу і да веры лацінаў з заходу. Сьвядома адрозьніваець ён сваю „русь“ і ад літоўцаў. <center>{{larger|'''Літоўскі Статут.'''}}</br>(1529—1566—1588).</center> {{gap|2em}}{{larger|'''Яго гісторыя.'''}} Літоўскім Статутам называецца зборнік законаў, якія разьвіліся ад старадаўнага права беларускіх пляменьняў. Законы гэтыя спачатку жылі ў правасьвядомасьці народа. Так было да канца 15-га і пачатку 16-га сталецьця, калі беларуская нацыя стварыла сваё гаспадарства з такім культурным разьвіцьцем, якое вымагала пісаных законаў. У 1522 годзе на віленскім сойме Жыгімонт Першы выдаў эдыкт аб тым, што Беларусь будзе мець адно пісанае права — Статут, каторы меліся зараз надрукаваць у вялікай лічбе экзэмпляраў. Аднак, хоць у гэтым часе гаворыцца аб Статуце, як аб укладзеным ужо кодэксе, беларускія законьнікі працавалі над проэктам аж да 1529 г. Напісаны быў Статут пабеларуску, цераз год яго пераклалі палацінску, а цераз тры гады папольску. Надрукован ён тады ня быў, а захавауся ў сьпісках. Гэта ёсць {{разьбіўка|першая рэдакцыя}} Статута (1529 г.). Дзеля некаторых перамен у гаспадарстваным ладзе, а таксама заган паасобных артыкулаў, Жыгімонт Аўгуст даручыў выдатным законьнікам палепшыць той Статут. Новая, {{разьбіўка|другая рэдакцыя}} Статута была зацьверджана на віленскім сойме ў 1566 г. Пасьля Люблінскай уніі (1569 г.) асобая камісія пад старшынствам канцлера Лявона Сапегі ізноў перагледзіла Статут, каб нашы законы схадзіліся<noinclude></noinclude> iko9tkn63w9a4j9osfau7ymrlfmth1t 104 125683 290797 2026-07-01T15:56:13Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «разьдзеле: „А хто-бы ў каго ўкраў вала або карову, сьвіню або вепра, або аўцу, або казу, — іно таму цана за вала пяцьдзесят грашэй“… і г. д. {{Няма выявы}}» 290797 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>разьдзеле: „А хто-бы ў каго ўкраў вала або карову, сьвіню або вепра, або аўцу, або казу, — іно таму цана за вала пяцьдзесят грашэй“… і г. д. {{Няма выявы}}<noinclude></noinclude> d7gcph4mavboo6dmy5ey4gio7ifo54k 104 125684 290799 2026-07-01T17:12:15Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}{{larger|'''Значаньне Літоўскага Статута.'''}} Статут — найдаражэйшая памятка ня толькі гістарычная ці юрыдычная, але і чыста літэратурная, хоць гэта і ня ёсьць твор краснага пісьменства. Літэратурнае значаньне Статута стваралася і расло з яго гадамі,...» 290799 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}{{larger|'''Значаньне Літоўскага Статута.'''}} Статут — найдаражэйшая памятка ня толькі гістарычная ці юрыдычная, але і чыста літэратурная, хоць гэта і ня ёсьць твор краснага пісьменства. Літэратурнае значаньне Статута стваралася і расло з яго гадамі, а ў нашы дні яно нязвычайнае, вялізазнае. Літоўскі Статут — гэта ёсьць тая несакрушная скаліна, той духоўны памятнік, які найлепей сьведчыць аб славе і магутнасьці нашае мовы і нашага навет звычайнага пісьменства. Статут 1529 г., як агульны і свой закон для усіх земляў гаспадарства, агараджаў яго адзінства і самастойнасьць, а сваёю беларускаю моваю паказываў на панаваньне ў гаспадарстве беларускай стыхіі, як грунтоўнай. <center>{{larger|'''Друкары, друкарні, кнігі.</center> {{gap|2em}}У старадаўны час сярод беларусаў шмат было культурных дзеячаў, каторыя друкаваньнем кніжок, коштамі, матар‘яламі, спагадаю ці прывілеямі і рознымі іншымі спасабамі разьвівалі і паднімалі беларускае пісьменства. Спачатку стаяць слаўныя іменьні друкароў-мецэнатаў: {{разьбіўка|Багдана Онькова, Якуба Бабіча}} і інш. У 1575 годзе быўшая Скарыніна друкарня, закладзеная на кошты Бабіча, перайшла на ўласнасьць да вядомых культурных дзеячаў 16-га сталецьця — братоў {{разьбіўка|Кузьмы і Лукаша Мамонічаў}}. Мамонічы былі родам з Магілева. Кузьма быў віленскім бурмістрам, а Лукаш скарбным вял. кн. Літоўскага. Кузьмоў сын Лявон менаваўся каралеўскім друкаром. Дзеяльнасьць друкарні цягнулася безперастанку да другой палавіны 17 сталецьця. У ёй надрукован Літоўскі Статут, шмат твораў полемічных і духоўнага зьместу. Браты Мамонічы запрасілі да сябе вядомага беларуса-друкаваньніка {{разьбіўка|Пётру Мсьціслаўца}}, які раней, у 1564 г., разам з маскоўцам дыяканам {{разьбіўка|Іванам Фёдаравы}}м паспрабаваў залажыць друкарню ў Маскве. Маскоўская чэрня разбурыла яе, а друкары, абвінавачаныя ў гэрэсі, мусілі ўцякаць назад на Беларусь. Іх узяў да сябе сьперша вядомы беларускі дзеяч-мецэнат гетман {{разьбіўка|Грыгор Хадкевіч}} у свой двор {{разьбіўка|Заблудава}} (Беластоцкага павету), дзе яны наснудзілі друкарню і надрукавалі колькі кніг. Тут у 1568-1569 гг. выцісьнена Эвангельле вучыцельнае, Псалтыр і інш.; у прадмове да Эвангельля Г. Хадкевіч пісаў: „Памысьліў быў есьмі, іжа бы сію кнігу, выразуменьня радзі простых людзей, пералажыці на простую малву.“ Перайшоўшы да Мамонічаў, Мсьціславец у 1574-1575 г.г. надрукаваў Эвангельле служэбнае, а у 1576 г. — Псалтыр. Ен з удзячнасьцю пісаў аб падмозе яму ў гэтым часе ад двух<noinclude></noinclude> l9r1400noc17siq87720hgyh9dtcjr3 290800 290799 2026-07-01T17:12:53Z RAleh111 4658 290800 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}{{larger|'''Значаньне Літоўскага Статута.'''}} Статут — найдаражэйшая памятка ня толькі гістарычная ці юрыдычная, але і чыста літэратурная, хоць гэта і ня ёсьць твор краснага пісьменства. Літэратурнае значаньне Статута стваралася і расло з яго гадамі, а ў нашы дні яно нязвычайнае, вялізазнае. Літоўскі Статут — гэта ёсьць тая несакрушная скаліна, той духоўны памятнік, які найлепей сьведчыць аб славе і магутнасьці нашае мовы і нашага навет звычайнага пісьменства. Статут 1529 г., як агульны і свой закон для усіх земляў гаспадарства, агараджаў яго адзінства і самастойнасьць, а сваёю беларускаю моваю паказываў на панаваньне ў гаспадарстве беларускай стыхіі, як грунтоўнай. <center>{{larger|'''Друкары, друкарні, кнігі.}}</center> {{gap|2em}}У старадаўны час сярод беларусаў шмат было культурных дзеячаў, каторыя друкаваньнем кніжок, коштамі, матар‘яламі, спагадаю ці прывілеямі і рознымі іншымі спасабамі разьвівалі і паднімалі беларускае пісьменства. Спачатку стаяць слаўныя іменьні друкароў-мецэнатаў: {{разьбіўка|Багдана Онькова, Якуба Бабіча}} і інш. У 1575 годзе быўшая Скарыніна друкарня, закладзеная на кошты Бабіча, перайшла на ўласнасьць да вядомых культурных дзеячаў 16-га сталецьця — братоў {{разьбіўка|Кузьмы і Лукаша Мамонічаў}}. Мамонічы былі родам з Магілева. Кузьма быў віленскім бурмістрам, а Лукаш скарбным вял. кн. Літоўскага. Кузьмоў сын Лявон менаваўся каралеўскім друкаром. Дзеяльнасьць друкарні цягнулася безперастанку да другой палавіны 17 сталецьця. У ёй надрукован Літоўскі Статут, шмат твораў полемічных і духоўнага зьместу. Браты Мамонічы запрасілі да сябе вядомага беларуса-друкаваньніка {{разьбіўка|Пётру Мсьціслаўца}}, які раней, у 1564 г., разам з маскоўцам дыяканам {{разьбіўка|Іванам Фёдаравы}}м паспрабаваў залажыць друкарню ў Маскве. Маскоўская чэрня разбурыла яе, а друкары, абвінавачаныя ў гэрэсі, мусілі ўцякаць назад на Беларусь. Іх узяў да сябе сьперша вядомы беларускі дзеяч-мецэнат гетман {{разьбіўка|Грыгор Хадкевіч}} у свой двор {{разьбіўка|Заблудава}} (Беластоцкага павету), дзе яны наснудзілі друкарню і надрукавалі колькі кніг. Тут у 1568-1569 гг. выцісьнена Эвангельле вучыцельнае, Псалтыр і інш.; у прадмове да Эвангельля Г. Хадкевіч пісаў: „Памысьліў быў есьмі, іжа бы сію кнігу, выразуменьня радзі простых людзей, пералажыці на простую малву.“ Перайшоўшы да Мамонічаў, Мсьціславец у 1574-1575 г.г. надрукаваў Эвангельле служэбнае, а у 1576 г. — Псалтыр. Ен з удзячнасьцю пісаў аб падмозе яму ў гэтым часе ад двух<noinclude></noinclude> 5pwj1ozpz7wphrqib15n54c419gq4z1 104 125685 290801 2026-07-01T17:18:56Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{разьбіўка|братоў Зарэцкіх}}. Як ведаем, памагалі друкаром {{разьбіўка|Раддзівілы, К. Астрожскі, Тышкевіч, Кішка, Валовіч, Сапега, Крышкоўскі, Кавечынскі}} {{Няма выявы}} і інш. Князь Мікалай Радзівіл Чорны залажыў у 1558 г. друкарню ў Бярэсьці-Літоўскім для др...» 290801 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{разьбіўка|братоў Зарэцкіх}}. Як ведаем, памагалі друкаром {{разьбіўка|Раддзівілы, К. Астрожскі, Тышкевіч, Кішка, Валовіч, Сапега, Крышкоўскі, Кавечынскі}} {{Няма выявы}} і інш. Князь Мікалай Радзівіл Чорны залажыў у 1558 г. друкарню ў Бярэсьці-Літоўскім для друкаваньня рэформацкіх кніг. Адгэтуль выйшла так званая Радзівілаўская, або Бярэсцкая Біблія, якую малодшы сын Мікалая Радзівіла, князь Юры, кардынал і віленскі біскуп, скупіў усю-чыста і спаліў<noinclude></noinclude> b9stxwgz2b75vvkd519dt01dgrsalqb 104 125686 290802 2026-07-01T17:41:05Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{Няма выявы}}» 290802 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{Няма выявы}}<noinclude></noinclude> 4du9nhwohu7ik49thirzxx3s6v04569 104 125687 290803 2026-07-01T17:42:25Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «перад касьцёлам сьв. Яна ў Вільні. Цяпер гэтая Біблія нязвычайная бібліаграфічная рэдкасьць. Друкарня з Бярэсьця была перавезена ў Вільню і аддадзена езуіцкай акадэміі. У Супрасьлі (Горадзеншчына) друкарня існавала пры уніяцкім базыльянскім манастыр...» 290803 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>перад касьцёлам сьв. Яна ў Вільні. Цяпер гэтая Біблія нязвычайная бібліаграфічная рэдкасьць. Друкарня з Бярэсьця была перавезена ў Вільню і аддадзена езуіцкай акадэміі. У Супрасьлі (Горадзеншчына) друкарня існавала пры уніяцкім базыльянскім манастыры. Тут друкаваліся Чэцьці-Мінеі, свяшчэннае пісаньне і наагул царкоўныя і духоўныя уніяцкія кнігі для ўсяе Беларусі. Тут-жа друкаваліся і стараверскія кнігі (у перш. палав. 18 ст.). Супрасьльская друкарня істнавала аж да пачатку 19-га сталецьця; калі Супрасль з Беластокам адыйшоў да Прусаў, зьбяднеўшыя манахі-уніяты прадалі яе друкару Арону з Беластока (Кіркор, „Асьвета і народная творчасьць у Ліцьве“). Друкарня ў Еўі (35 вёрст ад Вільні) была адчынена ў 1611 г. князем Багданам Огінскім. Апрача таго, былі вялікія друкарні ў Дзярэчыне, Гродз. губ., (зрабіў у 1585 г. Сапега), у Кейданах, Ковен. губ., (зрабіў у 1611 г. Януш Радзівіл), у Сейнах, Ашмяне, Кнышыне, Слоніме, Горадні, Заслаўлі, Магілеве, Полацку, Менску, Пінску, Бялынычах і іншых мястох. Друкаваньне кніг, пачаўшыся ўдосьветкі ў 16 сталецьці, к канцу века разьвілося нязвычайна: можна было налічыць дзесяткі друкарняў, раскіданых па розных мястох і мясьцечках Беларусі. Найболей старадрукарскіх кніг, дайшоўшых да нас, прыпадае на канец 16-га і пачатак 17-га сталецьця. Друкаваліся і расходзілісь кнігі ў масе экзэмпляраў. Есьць тут усялякія выданьні. Есьць, акром разгледжаных, дужа цікаўныя па мове, як „{{разьбіўка|Гармонія, альбо сагласіе веры, сакрамэнтаў і цэрэмоней васточнае цэркві з касьцёлам рымскім}}“ (Вільня, 1608) ці вучыцельнае {{разьбіўка|Эвангельле Каліста}} (Еўе, 1616), выданае дзеля, „пранезнаемасьці і неумеетнасьці языка славенскага многіх,“ цераз што іншыя „удавалісь да заразьлівых ерэтычнай навукі паствіск.“ Есьць кнігі па філёлёгіі, як граматыкі (Лаўрэнція Зізанія — Вільня, 1596 г., М. Сматрыцкага — Еўе, 1616 г. і інш.), слоўнікі („{{разьбіўка|Лексікон}}“ {{разьбіўка|Памвы Бярынды}} — 1627 г., складаны на працягу больш за 30-х гадоў, а ў 1653 г. перадрукованы ў {{разьбіўка|Куцеінскай}} (Магіл. губ.) {{разьбіўка|друкарні С. Собаля}}, як „патрэбны і пажытачны многім“). Асабліва-ж многа школьных падручнікаў. <center>{{larger|'''{{разьбіўка|Ай Кітаб}}.'''}}</center> {{gap|2em}}У 1915 годзе Я. Луцкевіч знайшоў у Сорак-Татарах, ваколіцы пад Вільняй, рукапісную кнігу „Ай Кітаб“, аб каторай пісаў вось што: „Літоўскія татары-магамэтане, якія дагэтуль жывуць у Меншчыне і Віленшчыне, пасяліліся ў {{перанос пачатак|на|шым}}<noinclude></noinclude> 5t13s1argzmd8lim4brkr4ogokrgszc 290806 290803 2026-07-01T18:15:33Z RAleh111 4658 290806 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>перад касьцёлам сьв. Яна ў Вільні. Цяпер гэтая Біблія нязвычайная бібліаграфічная рэдкасьць. Друкарня з Бярэсьця была перавезена ў Вільню і аддадзена езуіцкай акадэміі. У Супрасьлі (Горадзеншчына) друкарня існавала пры уніяцкім базыльянскім манастыры. Тут друкаваліся Чэцьці-Мінеі, свяшчэннае пісаньне і наагул царкоўныя і духоўныя уніяцкія кнігі для ўсяе Беларусі. Тут-жа друкаваліся і стараверскія кнігі (у перш. палав. 18 ст.). Супрасьльская друкарня істнавала аж да пачатку 19-га сталецьця; калі Супрасль з Беластокам адыйшоў да Прусаў, зьбяднеўшыя манахі-уніяты прадалі яе друкару Арону з Беластока (Кіркор, „Асьвета і народная творчасьць у Ліцьве“). Друкарня ў Еўі (35 вёрст ад Вільні) была адчынена ў 1611 г. князем Багданам Огінскім. Апрача таго, былі вялікія друкарні ў Дзярэчыне, Гродз. губ., (зрабіў у 1585 г. Сапега), у Кейданах, Ковен. губ., (зрабіў у 1611 г. Януш Радзівіл), у Сейнах, Ашмяне, Кнышыне, Слоніме, Горадні, Заслаўлі, Магілеве, Полацку, Менску, Пінску, Бялынычах і іншых мястох. Друкаваньне кніг, пачаўшыся ўдосьветкі ў 16 сталецьці, к канцу века разьвілося нязвычайна: можна было налічыць дзесяткі друкарняў, раскіданых па розных мястох і мясьцечках Беларусі. Найболей старадрукарскіх кніг, дайшоўшых да нас, прыпадае на канец 16-га і пачатак 17-га сталецьця. Друкаваліся і расходзілісь кнігі ў масе экзэмпляраў. Есьць тут усялякія выданьні. Есьць, акром разгледжаных, дужа цікаўныя па мове, як „{{разьбіўка|Гармонія, альбо сагласіе веры, сакрамэнтаў і цэрэмоней васточнае цэркві з касьцёлам рымскім}}“ (Вільня, 1608) ці вучыцельнае {{разьбіўка|Эвангельле Каліста}} (Еўе, 1616), выданае дзеля, „пранезнаемасьці і неумеетнасьці языка славенскага многіх,“ цераз што іншыя „удавалісь да заразьлівых ерэтычнай навукі паствіск.“ Есьць кнігі па філёлёгіі, як граматыкі (Лаўрэнція Зізанія — Вільня, 1596 г., М. Сматрыцкага — Еўе, 1616 г. і інш.), слоўнікі („{{разьбіўка|Лексікон}}“ {{разьбіўка|Памвы Бярынды}} — 1627 г., складаны на працягу больш за 30-х гадоў, а ў 1653 г. перадрукованы ў {{разьбіўка|Куцеінскай}} (Магіл. губ.) {{разьбіўка|друкарні С. Собаля}}, як „патрэбны і пажытачны многім“). Асабліва-ж многа школьных падручнікаў. <center>{{larger|'''А{{gap|0.5em}}й{{gap|1em}}К{{gap|0.5em}}і{{gap|0.5em}}т{{gap|0.5em}}а{{gap|0.5em}}б.'''}}</center> {{gap|2em}}У 1915 годзе Я. Луцкевіч знайшоў у Сорак-Татарах, ваколіцы пад Вільняй, рукапісную кнігу „Ай Кітаб“, аб каторай пісаў вось што: „Літоўскія татары-магамэтане, якія дагэтуль жывуць у Меншчыне і Віленшчыне, пасяліліся ў {{перанос пачатак|на|шым}}<noinclude></noinclude> 5eb410802sj9f7mgt65v9uamjs2ymp5 104 125688 290804 2026-07-01T18:01:05Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|на|шым}} краі ў пачатку XV веку. Яны былі выпісаны, як ўспамагаўчае войска проці крыжакоў, вялікім князем Вітаўтам. Пасьля вайны яны асталіся ў нашым краі, дасталі права жаніцца з дачкамі тутэйшых баяр-шляхты і прынялі ад іх фаміліі, звычаі,...» 290804 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|на|шым}} краі ў пачатку XV веку. Яны былі выпісаны, як ўспамагаўчае войска проці крыжакоў, вялікім князем Вітаўтам. Пасьля вайны яны асталіся ў нашым краі, дасталі права жаніцца з дачкамі тутэйшых баяр-шляхты і прынялі ад іх фаміліі, звычаі, мову беларускую; толькі вера асталася магамэтанская. Вось, для духоўнае патрэбы татарскія муллы („молна“) арабскімі літэрамі пабеларуску перапісалі і пераклалі сьвятую кнігу „Ай Кітаб“, зьбеларушчаную у „Кіцёп“. — „Ай Кітаб“, сьвятая кніга, гэта ёсьць тлумачаньне Корану, яго прыповесьці важнейшыя. Знаньне арабскае мовы хутка загінула, асталося толькі знаўства пісаць арабскімі літэрамі і чытаць напісанае паарабску. Мы бачым яшчэ шмат дакумэнтаў судовых, падпісаных мясцовымі татарамі паарабску, але словамі беларускімі. Гэта йдзе праз увесь XVI і XVII век“.</br> {{gap|2em}}Знойдзены Я. Луцкевічам „Ай Кітаб“ — вялікая рукапісная кніга, зложаная з колькісот страніц, у вокладцы, без пачатку і канца, пісаная характарам 16-га або пачатку 17-га веку. На некаторых страніцах радок беларускага тэксту йдзець пад радком арабскім (гэтак на нашым зьнімку). Але найчасьцей тэкст толькі беларускі, сярод якога стаіць часам адно ці некалькі сьпецыяльных слоў магамэтанскай рэлігіі.</br> {{gap|2em}}Апрача літэратурна-паказаўчага характару, беларускі „Ай Кітаб“ маець для нас вельмі важнае і гістарычна-філёлёгічнае значаньне, як цэнная памятка нашай жывой старадаўнай мовы. Яна маець у сваім правапісе дзьве характэрных асаблівасьці, якіх у кірылічным тэксьце беларускіх старых грамат у такім пеўным выглядзе ня маем: 1) ясна азначаны гук „дз“ (напрыклад, у словах {{разьбіўка|дзень, відзелі}} і інш.); 2) асобным знакам паказаны гук „ць“ (напрыклад, у словах {{разьбіўка|цемна, сьветласці}}, якія па кірылічнай транскрыпцыі былі-б напісаны „темна“, „сьветласьті“). Адгэтуль відаць, што гукі „дз“ і „ць“ выгаварываліся ў нашай жывой мове ад найдаўнейшых часоў. Беларускі „Ай Кітаб“ пакуль што мала быў на воку вучоных мовазнаўцаў, дык магчыма, што калі-небудзь з яго даведаемся і аб іншых важных асаблівасьвях старадаўнае мовы. <center>{{larger|'''Верш Пашкевіча.'''}}</center> {{gap|2em}}У вадным старадаўным рукапісу Літоўскага Статута, каторы быў на сховах у бібліятэцы віленскай каталіцкай духоўнай сэмінарыі, знайшлі цікаўны верш, азагалоўлены гэтак: „Ян-Казімір Пашкевіч рукою ўласнаю пісаў року 1621“. Верш невялічкі:<noinclude></noinclude> my3os7nwly2ol2fb0hww3ua7esqz31v 104 125689 290805 2026-07-01T18:13:38Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{|style="font-size:83%; margin:auto" |Польска квітнець лацізнаю,</br>Літва квітнець русчызнаю;</br>Бяз той у Польшчы не прабудзеш,</br>Бяз сей у Ліцьве блазнам будзеш;</br>Той лаціна язык даець,</br>Та бяз русі не вытрваець.</br>Ведзь-жа юж, Русь, іж тва хвала</br>На усім сьвеце юж дайз...» 290805 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{|style="font-size:83%; margin:auto" |Польска квітнець лацізнаю,</br>Літва квітнець русчызнаю;</br>Бяз той у Польшчы не прабудзеш,</br>Бяз сей у Ліцьве блазнам будзеш;</br>Той лаціна язык даець,</br>Та бяз русі не вытрваець.</br>Ведзь-жа юж, Русь, іж тва хвала</br>На усім сьвеце юж дайзрала;</br>Весяліся-ж ты, русіне,</br>Тва слава нікуды ня згіне! |} {{gap|2em}}То-ж была яшчэ пара бліскучага ўваччу разьвіцьця нашага слова, і сучасьнікі ня відзелі, што пачаўся сход… І дапраўды, — цяпер таксама зьяўляліся пісьменьнікі, друкавалася {{Няма выявы}} шмат кніжок, літэратура жыла. Хіба толькі новы, полемічны тон яе даваў права сказаць аб нейкім пераломе. Тым часам, гэтая пара была няпрыкметным пачаткам страшнога, мёртвага заняпаду нацыянальна-беларускай духоўнасьці. <center>{{x-larger|'''C{{gap|1em}}x{{gap|1em}}o{{gap|1em}}д.'''}}</br>(17 век).</center> {{gap|2em}}{{larger|'''Палітычны і культурны заняпад.'''}} 3 часоў уніі нашага гаспадарства з Польшчаю, на якую прыстаў у 1385 г. Ягайла, мы яшчэ ня трацілі свае незалежнасьці; на пагляд нашых прашчураў гэта быў палітычны хаўрус. Каталіцтва, каторае зьявілася пасьля гэтага на беларускай тэрыторыі больш-менш прыкметна, хоць і нясло з сабою чужаземны польскі дух, але нясло так, што зусім не пагражала устоям самабытна-беларускай культуры. Польскія ўплывы<noinclude></noinclude> a3suzq0uaybcwxgjh6bvfx290ao7mdo 290807 290805 2026-07-01T18:16:01Z RAleh111 4658 290807 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{|style="font-size:83%; margin:auto" |Польска квітнець лацізнаю,</br>Літва квітнець русчызнаю;</br>Бяз той у Польшчы не прабудзеш,</br>Бяз сей у Ліцьве блазнам будзеш;</br>Той лаціна язык даець,</br>Та бяз русі не вытрваець.</br>Ведзь-жа юж, Русь, іж тва хвала</br>На усім сьвеце юж дайзрала;</br>Весяліся-ж ты, русіне,</br>Тва слава нікуды ня згіне! |} {{gap|2em}}То-ж была яшчэ пара бліскучага ўваччу разьвіцьця нашага слова, і сучасьнікі ня відзелі, што пачаўся сход… І дапраўды, — цяпер таксама зьяўляліся пісьменьнікі, друкавалася {{Няма выявы}} шмат кніжок, літэратура жыла. Хіба толькі новы, полемічны тон яе даваў права сказаць аб нейкім пераломе. Тым часам, гэтая пара была няпрыкметным пачаткам страшнога, мёртвага заняпаду нацыянальна-беларускай духоўнасьці. <center>{{larger|'''C{{gap|1em}}x{{gap|1em}}o{{gap|1em}}д.'''}}</br>(17 век).</center> {{gap|2em}}{{larger|'''Палітычны і культурны заняпад.'''}} 3 часоў уніі нашага гаспадарства з Польшчаю, на якую прыстаў у 1385 г. Ягайла, мы яшчэ ня трацілі свае незалежнасьці; на пагляд нашых прашчураў гэта быў палітычны хаўрус. Каталіцтва, каторае зьявілася пасьля гэтага на беларускай тэрыторыі больш-менш прыкметна, хоць і нясло з сабою чужаземны польскі дух, але нясло так, што зусім не пагражала устоям самабытна-беларускай культуры. Польскія ўплывы<noinclude></noinclude> pf6ex9er8pb42pylyy1u0k7710a47wa 104 125690 290808 2026-07-01T18:41:38Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «ўзрасьлі толькі ў 15-ым сталецьці, а прыкрымі зрабіліся для беларускіх патрыотаў толькі ў 16-ым сталецьці. Самая шкода хавалася ў адсутнасьці добрых нацыянальна-беларускіх школ. Хоць сярод беларускіх магнатаў і цяпер панавала ў хатнім ужытку свая родная...» 290808 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>ўзрасьлі толькі ў 15-ым сталецьці, а прыкрымі зрабіліся для беларускіх патрыотаў толькі ў 16-ым сталецьці. Самая шкода хавалася ў адсутнасьці добрых нацыянальна-беларускіх школ. Хоць сярод беларускіх магнатаў і цяпер панавала ў хатнім ужытку свая родная беларуская мова, але стала, да прыкладу, модным падпісываць на офіцыяльных дакумэнтах сваё імя польскімі літэрамі, бо гэта лічылася знакам адукаванасьці! У другой палавіне 16-га сталецьця аж разумныя людзі (як „стоўп праваслаўнае веры“, маскоўскі цімак князь Курбскі) і тыя спакусіліся гэтаю модаю. Узгадаваньне ў польскіх школах, каталіцкіх і протэстанцкіх, прышчэплівала беларускім магнатам і шляхце рабскае {{разьбіўка|паддаваньне}} перад польскай культурай і раўнадушнасьць да свайго, роднага, асабліва мовы, — яе сталі ганіць і ня любіць. Сьледам за панамі ішло духавенства. Так, ужо В. Цяпінскі лаіў паноў за тое, што яны ня маюць школ для вучэньня роднай мове і абвучаюць сваіх дзяцей папольску, „або ў іныя пісьма за такою няволяю заправуюць“ з нямалым сорамам для сябе і для дзяцей… Але і гэта была яшчэ не такая бяда, пакуль паклоньнікі польскай мовы чулі сябе беларусамі, пакуль не разьвілося ганебнае выраканьне свайго народу. {{разьбіўка|Ня гледзячы ні навошта}}, Люблінская палітычная унія 1569 г. {{разьбіўка|офіцыяльна}} была такая: абодва гаспадарства злучыліся, як „роўны з роўным“ і „вольны з вольным“, на вечны час у такім значаньні, што яны павінны былі мець супольны парлямэнт (сойм), які мае права даваць законы і выбіраць супольнага гаспадара: для палякоў караля, для нас — вялікага князя. Улада вялікага князя у нас выяўляецца незалежна: законы, войска, грошы, фінансы і міністэрствы кожнае гаспадарства мае асобныя, палякі — свае, мы — свае. Сьпецыяльныя для нашага гаспадарства законы разглядаліся толькі нашымі пасламі. Але ў другой ужо палавіне 17-га сталецьця гэтая мяжа пачала на практыцы сьцірацца, пачалі зьяўляцца супольныя для абодвух гаспадарстваў установы. Усё болей а болей прыяжджаюць на Беларусь і палякі колёнізатары, глаўным чынам шляхта (зрэдку рамесьнікі). Тады нашае панства, замест бараніць родную справу, яшчэ болей задзівавалася на бліскучую польскую шляхту і яшчэ горш пачало цягнуць да Польшчы, дзе панству былі вялікія правы і выгоды. Шкодным для нацыянальнай справы беларусаў выйшла і протэстанцтва. Калі ў канцы 16-га сталецьця распачалі на Беларусі шырокую працу езуіты, тады протэстанты з быўшых праваслаўных магнатаў пачалі шыбка перахадзіць на каталіцтва. У канцы канцоў беларускія вышэйшыя станы, так шчыльна прыпаўшыя да палякоў культурна, палітычна і рэлігійна, {{разьбіўка|няўпрыцям}} зусім перавярнуліся на палякоў. Каб<noinclude></noinclude> 0w1e7z2sewzpmrfdb4d3otj3yvfw4a5 104 125691 290809 2026-07-01T18:55:52Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «пацягнуць за сабою і свой прыгонны народ, паны і біскупы, большасьць каторых была таксама з паноў, прысталі ў 1596 годзе на Берасьцейскую царкоўную унію з рымскім касьцёлам. Магчыма, што сярод ідэйных уніятаў былі і такія людзі, каторыя відзелі ў уніі кары...» 290809 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>пацягнуць за сабою і свой прыгонны народ, паны і біскупы, большасьць каторых была таксама з паноў, прысталі ў 1596 годзе на Берасьцейскую царкоўную унію з рымскім касьцёлам. Магчыма, што сярод ідэйных уніятаў былі і такія людзі, каторыя відзелі ў уніі карысьць для нацыянальнай беларускай справы, відзелі ў ёй спосаб захаваць сваю самабытнасьць у заходнім лацінскім моры, ня шукаючы ратунку ў аднавернай, але злосніцкай Маскоўшчыне. Унія гэта існавала 243 гады і зрабілася агульнай, нацыянальнай беларускай верай, але заведзена была яна, як патым і скасавана, з вялікім гвалтам, проці волі народа. У канцы залатой пары нашай літэратуры настаў, такім чынам, цяжкі час войстрага рэлігійнага і нацыянальнага змаганьня, на каторае марнаваліся ўсе лепшыя сілы беларускай творчасьці. {{gap|2em}}{{larger|'''Заняпад літэратурнай мовы.'''}} На пачатку 17-га сталецьця наша офіцыяльная кніжная мова значна аддалілася ад народнай. Часта адступаў ад народнай мовы літэратурны сінтаксіс, а яшчэ далей адсунуўся літэратурны слоўнік, асабліва ў перакладаных творах. Беларускія полемісты і багасловы, ня толькі уніяты, але і праваслаўныя, каб найшырэй распаўсюдзіць свае творы, асабліва сярод станаў лаціна-польскіх ці закранутых польскім чарваточыньнем, часта пісалі цяпер свае творы папольску, а потым занасілі польскія словы і звароты мовы ў сваю літэратурную мову. Палажэньне ў школе беларускай мовы было добрае толькі ў школах уніяцкіх. У праваслаўных-жа брацкіх школах вучыліся ёй мала-дзе, а часам дык забаранялі вучням гаварыць на лекцыях „папросту“, а вымагалі славянскай размовы. Уніяты, наадварот, мелі яе ў школах за грунтоўную. Віленская уніяцкая конгрэгацыя 1636 г. на сваёй 15-й сэсіі загадала, каб манахі мелі казаньні пабеларуску, — вось жа трэ‘ было ім вучыцца гэтай мовы ў школах. Тымчасам наш палітычны і культурны заняпад цягнуў к таму, што з другое палавіны 17-га сталецьця наша мова пачынае траціць места ў навуцы, законах, судох, адміністрацыйных установах і інш. на карысьць лацінскай і польскай мовы. Гэта была для яе загуба, як для мовы літаратурна-нацыянальнай. Аднак, мець ролю літэратурнай і офіцыяльнай мовы ёй прышлося доўга, аж пакуль яе ня выціснула з судова-адміністрацыйнай практыкі польская мова, што было зацьверджана дэкрэтам 1697 года. У іншым ужытку наша старадаўная кніжная мова істнавала і далей, аж да канца 18-га веку. Аслабіла кніжную мову і яе украінізацыя, каторая адбылася таксама ў другой палавіне 17-га сталецьця, посьле таго, як культурны асяродак праваслаўных беларусаў і ўкраінцаў перанёсься з беларускай<noinclude></noinclude> 1h7y66d22npuo1bvjtm3ymaulmirldz 104 125692 290810 2026-07-01T19:11:42Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «Вільні ў украінскі Кіеў. Да таго часу беларуская кніжная мова, як офіцыяльная мова ўсяго літоўскага гаспадарства, панавала як у нас, так і на сучаснай украінскай тэрыторыі. Украінцы, з прычыны блізкасьці і роднасьці нашых моў, толькі чыталі напісанае га...» 290810 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>Вільні ў украінскі Кіеў. Да таго часу беларуская кніжная мова, як офіцыяльная мова ўсяго літоўскага гаспадарства, панавала як у нас, так і на сучаснай украінскай тэрыторыі. Украінцы, з прычыны блізкасьці і роднасьці нашых моў, толькі чыталі напісанае гаспадарстванаю моваю на свой украінскі лад. Цяпер-жа, з пераносам асяродку і выступам на культурнай і літэратурнай ніве ўкраінскай стыхіі, кіеўская кніжная мова няўпрыцям рабілася усё болей асобнаю, дзеля чаго наша кніжная мова траціла сваё ранейшае значаньне і слабела. {{gap|2em}}{{larger|'''Лацінка.'''}} „Кірылаўскае пісьмо, або азбука, ў пачатку нашай гісторыі было агульным для ўсіх свавян, як усходніх, так і заходніх. Да 14 веку кірыліцай пісалі палякі і чэхі. І толькі дзякуючы гусіцкай гэрэсі, каторая пашыралася праз кнігі, пісаныя кірыліцай, палякі і чэхі, пад уплывам рымска-каталіцкага духавенства, адмовіліся ад кірылаўскага пісьма і прынялі лацінку, дадаўшы да яе пару сваіх асобных літэр, для адзначэньня чыста-польскіх або чэшскіх гукаў“ (Я. Лёсік). З пашырэньнем каталіцтва на Беларусі, лацінка трапіла і ў беларускае пісьмо; у часе сходу і заняпаду нашай літэратуры яна ўжывалася дужа часта, а ў 19 сталецьці дык пераважала. Наша кірылаўская скорапісь была занесена С. Полацкім у Маскоўшчыну, а пазьней, па даручэньню Пётры Вялікага, была рэфармавана беларусам-каталіком Капіевічам у так званую „гражданку“.</br> {{gap|2em}}Значыцца, і „лацінка“ і „гражданка“ маюць у беларускай літэратуры даўнае і поўнае права. {{gap|2em}}{{larger|'''Літэратура 17-га сталецьця'''}} азначаецца схолястычнасьцю. І гэты кірунак разьвіўся ў нас таксама пад заходня-эўропэйскім уплывам, хоць і надта спозьненым. А прычынай яго разьвіцьця было змаганьне праваслаўя, уніі і каталіцтва міжсобку. Царкоўныя брацтвы, каторыя паадчыняліся ў розных гарадох, пачалі ваяваць спосабам езуітаў, г. зн. адукацыяй. Яны сталі завадзіць брацкія школы, бяручы за прыклад школы езуіцкія і наагул польска-каталіцкія. Навука ў брацкіх школах была схолястычная, шчыльна зьвязаная з сярэднявяковасьцю. Яна прызнавала, што ўсё, патрэбнае для чалавека, ёсьць у сьвятых кнігах, дык навука павінна толькі навучыць, як зьясняць, давадзіць, абараняць напісанае ў іх. Схолястыка грунтавалася на аўторытэтах; апрача сьвятых кніг, аўторытэтамі лічыліся: Арыстоталь у філёзофіі, кодэкс Юстыньяна ў навуцы аб правох, Тамаш Аквінат у багаслоўскіх навуках, Цыцэрон у рыторыцы і г. д. {{перанос пачатак|Выкла|даліся}}<noinclude></noinclude> lc8hj015ujrtx9sjgvs7ebfe8auu8zh 104 125693 290811 2026-07-01T19:23:22Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|Выкла|даліся}} навукі найболей палатыні, але таксама паславянску і пагрэцку; беларуская-ж мова была толькі, як навука. Падручнікі укладаліся па тых аўторытэтах. Важнейшыя навукі ў школах былі такія: граматыка, рыторыка і піітыка, філёзофі...» 290811 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|Выкла|даліся}} навукі найболей палатыні, але таксама паславянску і пагрэцку; беларуская-ж мова была толькі, як навука. Падручнікі укладаліся па тых аўторытэтах. Важнейшыя навукі ў школах былі такія: граматыка, рыторыка і піітыка, філёзофія, багаслоўская навука. Вучыцялі называліся дыдаскаламі, а вучні старэйшых дзьвюх клясаў — спудэямі. Па клясах вучні называліся: граматыкамі, рыторамі, філёзофамі і багасловамі. Схолястыка надавала асабліва важнае значаньне дыалектыцы, як мастацтву сьпірацца, дыспутаваць. Часта бывалі дыспуты ў школах і за школамі, дзе сьпіраньнікі дахадзілі дасканальства. Але важна было не разьвязаць пытаньне, а пабіць супраціўніка сваёю цямнасьцю ў сьвятых кнігах і розных аўторытэтах. Вучні брацкіх школ вучыліся пісаць казаньні, віршы і школьныя і духоўныя драмы. 3 брацкіх школ і выйшлі больш вядомыя дагэтуль беларускія пісьменьнікі новага схолястычнага кірунку. У літэратуры 17-га сталецьця яны стварылі першую пару, так званую {{разьбіўка|пару брацкіх школ}}. {{gap|2em}}1. У першую пару, як час самага войстрага змаганьня, і дзякуючы езуітам, якія прынясьлі з сабою полеміку і пропаганду, вельмі разьвілася ў нас {{разьбіўка|літэратура полемічная}}, пісаньне памфлетаў рэлігійных і палітычных. З разьвіцьцем полемічных твораў закрасавала і {{разьбіўка|казаньне}}. Апрача таго, шмат хто пачаў займацца вершатворствам. З таго часу многа дайшло да нас літэратурных назоваў і пісьменьіцкіх іменьняў, але вялікая частка іх маець значаньне ня столькі ў гісторыі літэратуры, сколькі ў гісторыі цэркваў на Беларусі. {{gap|2em}}{{larger|'''Полемічная літэратура.'''}} Аўторы-полемісты пісалі не для хараства слова і даволі часта не пабеларуску. Праўда, некаторыя іх творы вызначаюцца дужа чыстай і прыгожай беларускай мовай. Наша полемічныя літэратура маець цяпер, глаўным чынам, філёлёгічную цану ды цікаўна, як матар‘ял для гісторыі нацыянальна-рэлігійнага змаганьня. Полемічная літаратура дужа вялікая, аўтораў шмат. {{gap|2em}}{{разьбіўка|Мялеці Сматрыцкі}} — тыповы прадстаўнік свайго часу, спачатку праваслаўны, потым уніят, вельмі вучоны беларускі дзеяч (родам украінец), выдатнейшы публіцыст-полеміста, філёлёг, аўтор патрыатычнага „Плачу“ і інш. Пісаў пабеларуску, папольску, палацінску, пацаркоўна-славянску. {{gap|2em}}Магутным змаганьнікам з уніятамі быў {{разьбіўка|Стэфан Зізані}} (брат Лаўрэнція, а іх фамілія — Тустаноўскія). Ен казаў і пісаў вельмі войстра і не шкадаваў сваіх супраціўнікаў. Некалькі разоў мусіў уцякаць з Вільні за свае казаньні і полемічныя творы.</br><noinclude></noinclude> mzdo7guluemcz43os7e2o8yhbo7660a 104 125694 290812 2026-07-01T19:33:28Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}{{larger|'''Казаньне.'''}} Казаньні, ці пропаведзі мелі схолястычны характар. Форма забівала думку. Яны ўсьцяж — хітры пляцень тропаў, фігур і розных другіх азнак прыгожага пісаньня. Гэтакая форма была тады, відаць, спанараўна для ўсіх; казнадзеяў (прап...» 290812 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}{{larger|'''Казаньне.'''}} Казаньні, ці пропаведзі мелі схолястычны характар. Форма забівала думку. Яны ўсьцяж — хітры пляцень тропаў, фігур і розных другіх азнак прыгожага пісаньня. Гэтакая форма была тады, відаць, спанараўна для ўсіх; казнадзеяў (прапаведнікаў) разьвялось у літаратуры вельмі многа. Разьвіўшыся пад уплывам каталіцкіх казаньняў, нашы казаньні згубілі потым свой полемічны характар. На раніцы сталецьця казаньнямі ўславіўся Л. Карповіч, а ў пазьнейшы час іх пісаў Галятоўскі, Транквіліон, Радзівілоўскі, Барановіч і іншыя. {{gap|2em}}{{разьбіўка|Лявон (Логін) Карповіч}} (1581—1620), сын сьвяшчэньніка, пахадзіў з пінскай шляхты. Змалку жыў ён у Вільні, дзе, пеўна, і вучыўся ў брацкай школе. Посьле ён быў сябрам брацтва, нёс абавязкі брацкага пісара, галоўнага друкара i карэктара. Як архімандрыт Духаўскага манастыра, быў і рэктарам брацкай школы. Слынуў за вялікага красамоўцу і надта адукаванага чалавека, шыбка гаварыў пагрэцку і палатыні. Напісаў два выдатных казаньні, {{разьбіўка|на Ушэсьце і на Малую Прачыстую}}, надрукованыя ў Еўі (1615 г.). Апрача таго, пісаў іншыя духоўныя творы, перакладаў пабеларуску з грэцкай мовы. З яго твораў відаць, што гэта быў вельмі разьвіты думаньнік, знаёмы з сусьветнай літэратурай і з рознымі спасабамі аратарства. Мова яго маець шмат слоў чужых, польскіх, лацінскіх, грэцкіх. {{gap|2em}}{{разьбіўка|Кірыла Транквіліон-Стаўравецкі}} ({{x-larger|†}} 1646 г.), чарнігаўскі уніяцкі мітрапаліт, быў найболей таланавіты прадстаўнік літэратуры казаньняў. Слова яго простае, няхітрае, але дужое, магутнае. Ен не паганяў так за бліскучай формай, як другія казнадзеі. Напісаў: „Пэрл мнагацэнны“, „Казаньні на нядзелі праз рок“ і інш. Здабыў славу вучонага багаслова. {{gap|2em}}{{larger|'''Вершатворства.'''}} У пісаньні вершаў нашы пісьменьнікі з быўшых брацкіх вучняў пераймаліся польскімі прыкладамі. Вершы выходзілі з-пад іх пяра сілябічныя, зусім няскладныя і ня гучныя. Па зьместу вершы дзяліліся на духоўную лірыку, каторая была простым перакладам псальмаў, малітваў, хваленьнем Бога і сьвятых, і на панегірыкі, або услаўленьне важных, карысных чым-небудзь для поэта ці для яго справы асоб, паноў, магнатаў, з прычыны розных сямейных урачыстасьцей у іх. Панегірыкі былі запазычаны нашымі піітамі ў езуітаў, каторыя здабывалі імі сабе ласку ў вяльмож. Вершатворнік усю стараннасьць пакладаў тады на форму, надворнасьць верша: пісаў так вершы, каб пачатковыя<noinclude></noinclude> qk26xouvcrpkalkpln5slqnft51naua 290813 290812 2026-07-01T19:33:55Z RAleh111 4658 290813 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}{{larger|'''Казаньне.'''}} Казаньні, ці пропаведзі мелі схолястычны характар. Форма забівала думку. Яны ўсьцяж — хітры пляцень тропаў, фігур і розных другіх азнак прыгожага пісаньня. Гэтакая форма была тады, відаць, спанараўна для ўсіх; казнадзеяў (прапаведнікаў) разьвялось у літаратуры вельмі многа. Разьвіўшыся пад уплывам каталіцкіх казаньняў, нашы казаньні згубілі потым свой полемічны характар. На раніцы сталецьця казаньнямі ўславіўся Л. Карповіч, а ў пазьнейшы час іх пісаў Галятоўскі, Транквіліон, Радзівілоўскі, Барановіч і іншыя. {{gap|2em}}{{разьбіўка|Лявон (Логін) Карповіч}} (1581—1620), сын сьвяшчэньніка, пахадзіў з пінскай шляхты. Змалку жыў ён у Вільні, дзе, пеўна, і вучыўся ў брацкай школе. Посьле ён быў сябрам брацтва, нёс абавязкі брацкага пісара, галоўнага друкара i карэктара. Як архімандрыт Духаўскага манастыра, быў і рэктарам брацкай школы. Слынуў за вялікага красамоўцу і надта адукаванага чалавека, шыбка гаварыў пагрэцку і палатыні. Напісаў два выдатных казаньні, {{разьбіўка|на Ушэсьце і на Малую Прачыстую}}, надрукованыя ў Еўі (1615 г.). Апрача таго, пісаў іншыя духоўныя творы, перакладаў пабеларуску з грэцкай мовы. З яго твораў відаць, што гэта быў вельмі разьвіты думаньнік, знаёмы з сусьветнай літэратурай і з рознымі спасабамі аратарства. Мова яго маець шмат слоў чужых, польскіх, лацінскіх, грэцкіх. {{gap|2em}}{{разьбіўка|Кірыла Транквіліон-Стаўравецкі}} ({{larger|†}} 1646 г.), чарнігаўскі уніяцкі мітрапаліт, быў найболей таланавіты прадстаўнік літэратуры казаньняў. Слова яго простае, няхітрае, але дужое, магутнае. Ен не паганяў так за бліскучай формай, як другія казнадзеі. Напісаў: „Пэрл мнагацэнны“, „Казаньні на нядзелі праз рок“ і інш. Здабыў славу вучонага багаслова. {{gap|2em}}{{larger|'''Вершатворства.'''}} У пісаньні вершаў нашы пісьменьнікі з быўшых брацкіх вучняў пераймаліся польскімі прыкладамі. Вершы выходзілі з-пад іх пяра сілябічныя, зусім няскладныя і ня гучныя. Па зьместу вершы дзяліліся на духоўную лірыку, каторая была простым перакладам псальмаў, малітваў, хваленьнем Бога і сьвятых, і на панегірыкі, або услаўленьне важных, карысных чым-небудзь для поэта ці для яго справы асоб, паноў, магнатаў, з прычыны розных сямейных урачыстасьцей у іх. Панегірыкі былі запазычаны нашымі піітамі ў езуітаў, каторыя здабывалі імі сабе ласку ў вяльмож. Вершатворнік усю стараннасьць пакладаў тады на форму, надворнасьць верша: пісаў так вершы, каб пачатковыя<noinclude></noinclude> f7wilvm7p95wyv20f3nzvrv64osvbp3 104 125695 290814 2026-07-01T19:37:25Z RAleh111 4658 /* Праблематычная */ 290814 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="RAleh111" /></noinclude>ў радках літэры складалі якое-небудзь імя; пісаў вершы, каторыя можна было чытаць і з пачатку і з канца; надаваў вершам форму трывугольніка, круга, сякеры і г. д. Разумеецца, у гэткіх штучных вершах рэдка магло быць запраўднае натхненьне. {{gap|2em}}{{разьбіўка|'''2. Пара украінізацыі, ці пара кіеўскай Магілян- скай акадэміі — другі час нашай літаратуры 17-га сталецьця. Ен пачаў вызначацца з 1631 года, калі была акадэмія зало- жана. Войстрасьць нацыянальна-рэлігійнага змаганьня быц- цам троху ужо зьменшалась, ды праваслаўныя беларусы і ўкраінцы відзелі цяпер вялікую вагу асьветы і шкоднасьць загранічнай адукацыі для нацыянальнай і рэлігійнай спра- вы, дык завялі вышэйшую навуку ўдаму. 3 Магілянскай акадэміі выйшла многа культурных дзеячаў і працаўнікоў на літературнай ніве. У гэты час, апрача казаньняў, дужа разьвілася духоўная лірыка і зьявіўся яшчэ адзін, гаразд важнейшы літаратурны від духоўная драма (містэрыя). Большасьць пісьменнікаў гэтага часу па мове трэба прыз- наць за беларуска-ўкраінскіх. {{gap|2em}}{{larger|'''Казаньне. Література казаньняў асабліва пашыры- лась. Казаньні цяпер зрабіліся творамі пераважна літера- турнымі, яны мелі болей літературнага смаку, чымся, рэлігій- нага настрою. І цяпер казаньні аставаліся чыста схолястыч- нымі, але сучасьнікі відзелі ў іх ня толькі сьцюдзёную рыта- рычнасьць, а знаходзілі і запраўднае жывое чуцьцё. З казна- дзеяў цяпер дужа быў славен Л. Барановіч, а таксама 1. Галятоўскі і другія. {{gap|2em}}{{разьбіўка|'''Іоанікі Галятоўскі († 1668 г.), рэктар кіеўскай ака- дэміі, быў слаўны і вучоны казнадзея, каторы напісаў і правілы, як складаць казаньні: Навука, альбо спосаб злажэньня казань- ня". Ен глядзеў на казаньне, як на лірычны для хвалы бо- га твор з усім хараством піітыкі і рыторыкі. Матар'ял для Єваіх казаньняў браў Галятоўскі з гісторыі, астролёгіі, пры- родазнаўства, жыцьця праваслаўных і каталіцкіх сьвятых і з розных зборнікаў таго часу, a ня толькі 3 сьвятога пісьма і царкоўных кніг, як Л. Барановіч. З яго твораў былі вядомы кнігі: „Ключ разуменьня" (1659), „Казаньні" (1666), "Неба новае" (1677) і інш. Мова Галятоўскага маець украінскіх слоў, як: що, котрый і да т. п. шмат {{gap|2em}}{{разьбіўка|'''Антон Радзівілоўскі, вядомы казнадзея, творы каторага зьмешчаны ў дзьвюх кнігах: «Агродак Марыі Бага- родзіцы» і "Вянец Хрыстоў", дапускаў у свае казаньні навет жарты.</br><noinclude></noinclude> te93qx1qxrp1udq8u0aza954skyxhzn 290816 290814 2026-07-02T05:59:40Z RAleh111 4658 /* Не вычытаная */ 290816 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>ў радках літэры складалі якое-небудзь імя; пісаў вершы, каторыя можна было чытаць і з пачатку і з канца; надаваў вершам форму трывугольніка, круга, сякеры і г. д. Разумеецца, у гэткіх штучных вершах рэдка магло быць запраўднае натхненьне. {{gap|2em}}2. {{разьбіўка|Пара украінізацыі}}, ці пара кіеўскай Магілянскай акадэміі — другі час нашай літэратуры 17-га сталецьця. Ен пачаў вызначацца з 1631 года, калі была акадэмія заложана. Войстрасьць нацыянальна-рэлігійнага змаганьня быццам троху ўжо зьменшалась, ды праваслаўныя беларусы і ўкраінцы відзелі цяпер вялікую вагу асьветы і шкоднасьць загранічнай адукацыі для нацыянальнай і рэлігійнай справы, дык завялі вышэйшую навуку ўдаму. З Магілянскай акадэміі выйшла многа культурных дзеячаў і працаўнікоў на літэратурнай ніве. У гэты час, апрача казаньняў, дужа разьвілася духоўная лірыка і зьявіўся яшчэ адзін, гаразд важнейшы літэратурны від — духоўная {{разьбіўка|драма}} (містэрыя). Большасьць пісьменнікаў гэтага часу па мове трэба прызнаць за беларуска-ўкраінскіх. {{gap|2em}}{{larger|'''Казаньне.'''}} Літэратура казаньняў асабліва пашырылась. Казаньні цяпер зрабіліся творамі пераважна літэратурнымі, яны мелі болей літэратурнага смаку, чымся, рэлігійнага настрою. І цяпер казаньні аставаліся чыста схолястычнымі, але сучасьнікі відзелі ў іх ня толькі сьцюдзёную рытарычнасьць, а знаходзілі і запраўднае жывое чуцьцё. З казнадзеяў цяпер дужа быў славен Л. Барановіч, а таксама І. Галятоўскі і другія. {{gap|2em}}{{разьбіўка|Іоанікі Галятоўскі}} ({{larger|†}} 1668 г.), рэктар кіеўскай акадэміі, быў слаўны і вучоны казнадзея, каторы напісаў і правілы, як складаць казаньні: „Навука, альбо спосаб злажэньня казаньня“. Ен глядзеў на казаньне, як на лірычны для хвалы бога твор з усім хараством піітыкі і рыторыкі. Матар‘ял для сваіх казаньняў браў Галятоўскі з гісторыі, астролёгіі, прыродазнаўства, жыцьця праваслаўных і каталіцкіх сьвятых і з розных зборнікаў таго часу, a ня толькі з сьвятога пісьма і царкоўных кніг, як Л. Барановіч. З яго твораў былі вядомы кнігі: „Ключ разуменьня“ (1659), „Казаньні“ (1666), „Неба новае“ (1677) і інш. Мова Галятоўскага маець шмат украінскіх слоў, як: що, котрый і да т. п. {{gap|2em}}{{разьбіўка|Антон Радзівілоўскі}}, вядомы казнадзея, творы каторага зьмешчаны ў дзьвюх кнігах: «Агродак Марыі Багародзіцы» і „Вянец Хрыстоў“, дапускаў у свае казаньні навет жарты.</br><noinclude></noinclude> bh64w2w25uuehljfznfk2bd0lke4ls0 104 125696 290815 2026-07-01T21:07:08Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{Водступ|2|em}}— Што ты кажаш? А цікава было-б на яе цяпер паглядзець. Якая яна цяпер? {{Водступ|2|em}}— Расфуфыраная. Так адзета і так выглядае! З такім густам адзяецца! Я яе часта спатыкаю на вуліцах. {{Водступ|2|em}}— Пазнае цябе? {{Водступ|2|em}}— Па-мойму яна мя...» 290815 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}— Што ты кажаш? А цікава было-б на яе цяпер паглядзець. Якая яна цяпер? {{Водступ|2|em}}— Расфуфыраная. Так адзета і так выглядае! З такім густам адзяецца! Я яе часта спатыкаю на вуліцах. {{Водступ|2|em}}— Пазнае цябе? {{Водступ|2|em}}— Па-мойму яна мяне ніколі не заўважала, можа хіба апошні раз, пазаўчора, здаецца глядзела на мяне. {{Водступ|2|em}}— А тады яна была хоць і абарваная, але такая дзеўка! Праўда, дурная, але на што той розум! Я, Вэнька, буду ў цябе сёння начаваць, не хачу ў неабсталяванай кватэры. Мусіць жонка недзе прыехала ўжо, то няхай там абсталёўвае. {{Водступ|2|em}}Ёсць такія дамы на другарадных вуліцах Менска: адзін паверх, драўляныя сцены, няйначай жоўтыя рамы і акяніцы. Дом стаіць упоперак на пляцы, двума кватэрнымі ганкамі на вуліцу. Падабенства такіх дамоў аднаго да другога вызначае твар вуліцы. Такі дом мог быць пабудован год за дзесяць да вайны, а мог быць і за трыццаць. Сярэдні чыноўнік губернскіх канцылярый або немалы чын на чыгунцы заўсёды будаваў сабе пад старасць такі дом. Калі гаспадар яго за гады рэволюцыі не ўтрымаўся на месцы, дом або пайшоў пад жакт, або быў прададзен якому-небудзь драбнейшаму гарадскому тубыльцу. А пасля шмат хто з гэтых тубыльцаў пачаў абслухоўваць, каму-б і за колькі гэты дом перапрадаць. У нашы дні гэтую жоўта-аконную таварыну купляе часам якая-небудзь установа пад кватэры сваім кіраўнічым службоўцам. У такі дом завезла свае чамаданы Валя Іваноўская, прыехаўшы ў Менск на некалькі дзён пазней за Сашку і ніяк не могучы яго тут у Менску злавіць, хоць, праўда, яа гэта ёй і часу вельмі не было. Вуліца, дзе стаяў дом, Валі спадабалася<noinclude></noinclude> dqzadar1svxd0p2bferxj3ex4w738ds 104 125697 290817 2026-07-02T06:17:27Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}{{larger|'''Лірыка.'''}} К канцу сталецьця лірыка значна разьвілася, як з унутранага, так і з надворнага боку, і страціла свой вельмі духоўны характар. К канцу века панегірыкі патроху перайшлі ў оду, а ранейшая пакутная элегія, маляваўшая засмучэньне паб...» 290817 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}{{larger|'''Лірыка.'''}} К канцу сталецьця лірыка значна разьвілася, як з унутранага, так і з надворнага боку, і страціла свой вельмі духоўны характар. К канцу века панегірыкі патроху перайшлі ў оду, а ранейшая пакутная элегія, маляваўшая засмучэньне пабожнага пііты перад якімі-небудзь важнымі ці і няважнымі падзеямі, разьвілася ў чыста сьвецкі твор. Спачатку-ж глаўным відам духоўнай лірыкі, як і лірычнай поэзіі наагул, былі гімны, ухваляўшыя бога і сьвятых. Панаваў, быццам, у лірыцы і псэўдаклясыцызм, бо ў вершах стаялі іменьні антычнага сьвету, былі абразы „каралевы навук“ Мінервы, бога Аполёна і інш., адылі захапленьня ад гэтых абразоў у схолястычных поэтаў не зьяўлялася, — найвышэй стаяў для іх абраз Божай Маці. Лірычныя вершы 17-га сталецьця пайшлі ў народ. Іх пяялі пабожныя людзі, іх пяялі і бедныя шкаляры, хадзіўшы пад вокнамі гаспадароў і славіўшы Ражство Хрыстова і популярных сьвятых. Можна думаць, што аж з той пары жывуць у нашым народзе вядомыя псальмы, запісаныя этнографамі толькі ў 19 сталецьці („Стары Восіп барадаты“, „Хімка з Агаткаю, дзьве маладзіцы“ і інш.). Наша лірыка перайшла і ў Маскоўшчыну. З боку надворнага лірычныя вершы к канцу 17-га сталецьця азначаліся зусім не благой версіфікацыяй, былі правільна пабудаваныя і даволі гучныя; сілябічныя вершы мелі абмеркаваны, пеўны лік складоў у радкох, цэзуру і г. д.</br> {{gap|2em}}{{разьбіўка|Лазар Барановіч}} ({{larger|†}} 1694 г.), чарнігаўскі архіепіскап, здабыў вялікую славу ў сваіх сучасьнікаў ня толькі сваімі казаньнямі, але таксама і лірычнымі вершамі. Пісаў украінізаванай моваю, а ёсьць у яго і польскія вершы. Лірыка яго духоўная, але часам маець зачаткі сьвецкасьці; 1) гімны поэта ўслаўляюць Багародзіцу, апосталаў, сьвятых; 2) песьні яго кажуць славу сонцу й месяцу, ён пяець аб вясьне і аб пагодзе, а часам чапаець і гістарычныя падзеі, як войны з татарамі. Як поэт-лірык, Л. Барановіч выказаў сябе ў зборніку схолястычных вершаў «Лютня Аполёна». {{gap|2em}}{{larger|'''Драма.'''}} Духоўныя драмы пачаліся ад сярэдніх вякоў у Заходнай Эўропе, калі духавенства паказывала там у царквох эвангельскія сцэны. З гэтых сцэн патроху разьвіліся цэлыя драмы, дастаўшыя назоў {{разьбіўка|містэрый}}. Містэрыі, або тайнасьці, былі розныя: Страсьці, Ражство і інш. Адбываліся яны па розных гарадох цераз заведзены час, іншы раз цераз колькі гадоў; ролі даставаліся тым самым асобам, а часам пераходзілі навет з рода ў род, ад бацькі к сыну. Апрача містэрый, былі такія духоўныя драмы, у якіх дзеючымі асобамі былі абстракцыйныя разуменьні, дабрадзействы і злачынствы, {{разьбіўка|моралітэ і міраклі}}; у гэных-жа драмах {{перанос пачатак|пака|зываліся}}<noinclude></noinclude> kh5re8hwnmg47q2f9pdz9k0vl2fpp7v 290821 290817 2026-07-02T06:55:17Z RAleh111 4658 290821 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}{{larger|'''Лірыка.'''}} К канцу сталецьця лірыка значна разьвілася, як з унутранага, так і з надворнага боку, і страціла свой вельмі духоўны характар. К канцу века панегірыкі патроху перайшлі ў оду, а ранейшая пакутная элегія, маляваўшая засмучэньне пабожнага пііты перад якімі-небудзь важнымі ці і няважнымі падзеямі, разьвілася ў чыста сьвецкі твор. Спачатку-ж глаўным відам духоўнай лірыкі, як і лірычнай поэзіі наагул, былі гімны, ухваляўшыя бога і сьвятых. Панаваў, быццам, у лірыцы і псэўдаклясыцызм, бо ў вершах стаялі іменьні антычнага сьвету, былі абразы „каралевы навук“ Мінервы, бога Аполёна і інш., адылі захапленьня ад гэтых абразоў у схолястычных поэтаў не зьяўлялася, — найвышэй стаяў для іх абраз Божай Маці. Лірычныя вершы 17-га сталецьця пайшлі ў народ. Іх пяялі пабожныя людзі, іх пяялі і бедныя шкаляры, хадзіўшы пад вокнамі гаспадароў і славіўшы Ражство Хрыстова і популярных сьвятых. Можна думаць, што аж з той пары жывуць у нашым народзе вядомыя псальмы, запісаныя этнографамі толькі ў 19 сталецьці („Стары Восіп барадаты“, „Хімка з Агаткаю, дзьве маладзіцы“ і інш.). Наша лірыка перайшла і ў Маскоўшчыну. З боку надворнага лірычныя вершы к канцу 17-га сталецьця азначаліся зусім не благой версіфікацыяй, былі правільна пабудаваныя і даволі гучныя; сілябічныя вершы мелі абмеркаваны, пеўны лік складоў у радкох, цэзуру і г. д.</br> {{gap|2em}}{{разьбіўка|Лазар Барановіч}} ({{larger|†}} 1694 г.), чарнігаўскі архіепіскап, здабыў вялікую славу ў сваіх сучасьнікаў ня толькі сваімі казаньнямі, але таксама і лірычнымі вершамі. Пісаў украінізаванай моваю, а ёсьць у яго і польскія вершы. Лірыка яго духоўная, але часам маець зачаткі сьвецкасьці; 1) гімны поэта ўслаўляюць Багародзіцу, апосталаў, сьвятых; 2) песьні яго кажуць славу сонцу й месяцу, ён пяець аб вясьне і аб пагодзе, а часам чапаець і гістарычныя падзеі, як войны з татарамі. Як поэт-лірык, Л. Барановіч выказаў сябе ў зборніку схолястычных вершаў «Лютня Аполёна». {{gap|2em}}{{larger|'''Драма.'''}} Духоўныя драмы пачаліся ад сярэдніх вякоў у Заходнай Эўропе, калі духавенства паказывала там у царквох эвангельскія сцэны. З гэтых сцэн патроху разьвіліся цэлыя драмы, дастаўшыя назоў {{разьбіўка|містэрый}}. Містэрыі, або тайнасьці, былі розныя: Страсьці, Ражство і інш. Адбываліся яны па розных гарадох цераз заведзены час, іншы раз цераз колькі гадоў; ролі даставаліся тым самым асобам, а часам пераходзілі навет з рода ў род, ад бацькі к сыну. Апрача містэрый, былі такія духоўныя драмы, у якіх дзеючымі асобамі былі абстракцыйныя разуменьні, дабрадзействы і злачынствы, {{разьбіўка|моралітэ і міраклі}}; у гэных-жа драмах {{перанос пачатак|пака|зываліся}}<noinclude></noinclude> p30scl1oy1nehhg0rj3q52bo32bv16h 104 125698 290818 2026-07-02T06:26:30Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|пака|зываліся}} дзівы і жыцьцё сьвятых. З часам духоўная драма выйшла з царквы на цьвінтар, бо ў ёй пачалі паказываць дыявала, сатыру і жарты. З цьвінтара яна пераняслася на мястовую плошчу, дзе рабілі тэатр з трыма сцэнамі, адна {{Няма выяв...» 290818 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|пака|зываліся}} дзівы і жыцьцё сьвятых. З часам духоўная драма выйшла з царквы на цьвінтар, бо ў ёй пачалі паказываць дыявала, сатыру і жарты. З цьвінтара яна пераняслася на мястовую плошчу, дзе рабілі тэатр з трыма сцэнамі, адна {{Няма выявы}} пад аднэй: рай, зямля і пекла. Той-жа час зьявілісь і пераносныя тэатры — скрынкі з {{разьбіўка|марыянэткамі}} замест актораў. У часе Рэнесансу ў Нямеччыне разьвіліся {{разьбіўка|школьныя драмы}}, якія пачаліся з таго, што вучні гулялі комэдыі Пляўта і Тарэнцыя, каб наўчыцца палатыні. Патым<noinclude></noinclude> 1q0yipokbyqm2p2csnnyjvnznq1gazg 104 125699 290819 2026-07-02T06:39:22Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «зьявілісь п‘есы, наўмысьля напісаныя для школьнай сцэны, з пролёгамі і эпілёгамі панямецку, а з часам між актамі п‘ес сталі прадстаўляць невялічкія комічныя сцэнкі {{разьбіўка|інтэрмэдыі}}, таксама панямецку. У часе рэформацыі ў школьную драму папала...» 290819 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>зьявілісь п‘есы, наўмысьля напісаныя для школьнай сцэны, з пролёгамі і эпілёгамі панямецку, а з часам між актамі п‘ес сталі прадстаўляць невялічкія комічныя сцэнкі {{разьбіўка|інтэрмэдыі}}, таксама панямецку. У часе рэформацыі ў школьную драму папала і сатыра (кпінкі з каталіцкіх духаўнікоў). Тады каталікі, наўпрэкі, пачалі пісаць школьныя п‘есы духоўнага зьместу, дзе школьная драма лучылася з містэрыямі. З Заходнай Эўропы містэрыі, марыянэткі (бэтлейкі) і школьныя драмы перайшлі цераз Польшчу да нас.</br> {{gap|2em}}Містэрыі не прадстаўлялісь на Беларусі ў царквох, а іх паказывалі вучні ў школах; спачатку гэта былі перакладаныя з польскай і нямецкай моў п‘есы, а пазьней школьныя настаўнікі сталі пісаць і ўласныя духоўныя драмы. Сюжэтамі тут найчасьцей былі біблейныя здарэньні, якія і прадстаўляліся ў размовах дзеючых асоб. Асабліва былі вядомы містэрыі: „Восіп, сын ізраілеў“ і „Жаластная комэдыя аб Адаме і Еве“. У другой з іх прадстаўляецца жыцьцё Адама і Евы ў раі, выгнаньне іх з рая і суд над імі. На гэты суд выходзяць да бога Адам, Ева, анелы, дыявал, Справядлівасьць, Ісьціна, Міласэрдзе; Ісьціна судзіць людзей, Міласэрдзе бароніць іх перад богам; сьпіраньне іх разьвязуець Ісус Хрыстос. Такім чынам, мы тут відзім мешаніну з абломкаў духоўнай сярэднявяковай драмы з драмаю школьнаю, каторая мела на сабе сьлед знаёмства з клясычным тэатрам. Драма „Аляксей, чалавек божы,“ найбольш сур‘ёзная п‘еса таго часу, яшчэ лепей выяўляе гэты зьмешаны характар. К містэрыям бэтлеечным, каторыя зьмяшчалі глаўным чынам ражственскую драму, пазьней пачалі дадаваць у нас комічныя сцэнкі, устаўленыя паміж актаў драмы. Гэтыя вясёлыя ўстаўкі, ці інтэрмэдыі, ад каторых пачыналася ўжо звычайная народная комэдыя, паказывалі жыцьце людзей „нізкіх“: сялян, салдатаў, цыганоў, жыдоў. Яны былі вельмі популярны і з школы пайшлі ў народ, дзе жывуць у розных варыянтах і да нашых дзён, дзякуючы лёгкасьці бэтлечнага прадстаўленьня і сваёй сугаднасьці з духоўнай патрэбай простага народа. У невялікай скрынцы ходзяць лялькі-марыянэткі — гэтак лёгка і проста можна паказаць сцэны божага нараджэньня, пакланеньня каралёў і пастухоў, а таксама і розныя бытавыя сцэны. Зьмест для інтэрмэдый аўторы іх бралі з сьмяхотных гісторый, фацэцій, жартаў. Мова іх прастанародная. {{gap|2em}}{{larger|'''Розныя сьвецкія творы.'''}} Апрача перагледжаных відаў літэратурнай творчасьці, на працягу 16-га і асабліва 17-га сталецьця былі добра пашыраны і вядомы ў нас розныя сьвецкія творы, як 1) авантурныя романы, 2) дыдактычныя повесьці (сьвецкія і рэлігійныя) і 3) сьмяхотныя {{перанос пачатак|по|весьці}}<noinclude></noinclude> gw3ndkyqc3zuxsgp84swzfsces5nh51 104 125700 290820 2026-07-02T06:54:37Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|по|весьці}}, фацэціі і жарты. Блізка ўся гэтая літэратура была перакладаная, і найчасьцей з польскай мовы, або перанятая, запазычаная з заходня-эўропэйскіх крыніц. Памятак сьвецкай творчасьці дайшло да нас ня шмат, але і ня помала: маем баг...» 290820 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|по|весьці}}, фацэціі і жарты. Блізка ўся гэтая літэратура была перакладаная, і найчасьцей з польскай мовы, або перанятая, запазычаная з заходня-эўропэйскіх крыніц. Памятак сьвецкай творчасьці дайшло да нас ня шмат, але і ня помала: маем багацьце хоць і звычайнай літэратурнай вартасьці, але даволі рознае, цікаўнае з унутранага боку і дужа дарагое, як матар‘ял для пазнаньня і гісторыі нашае мовы. Паміж іншым тут мы знойдзем: „Аб віцезех з кніг сэрбскіх, а злашча аб слаўным рыцары Трысчане, аб Анцалоне, і а Баве, і аб іншых многіх віцезех добрых“ — рукапісная повесьць канца 16-га сталецьця; „А дварэ турскага султана“ (1649 г.) — рукапісны пераклад апавяданьня польскага пісьменьніка Старавольскага, творы каторага надта ахвотна чыталі беларусы, аб чым сьведчаць колькі дайшоўшых да нас перакладаў з яго; „Повесьць аб Варлааме і Іасафе“ (1637 г.) — духоўны роман, дужа пашыраны тады на Беларусі; сюжэт гэтага романа запазычан у Індыі, мова прыгожая і даволі чыстая, крыху толькі маець польскіх слоў і зваротаў. Авантурныя романы дадалі новых элементаў нашай народнай творчасьці, разьвілі авантурную казку. Дыдактычная повесьці, зьмешчаныя, глаўным чынам, у двух вядомых зборніках — „Рымскія дзеяньні“ і „Вялікая Люстра“, былі крыніцаю для мастацкіх ідэй нашым пісьменьнікам, сьвецкім і духоўным; з „Вялікай Люстры“ браў матар‘ял для казаньняў, напрыклад, Галятоўскі. Фацэціі-ж і жарты малявалі рэальнае жыцьцё, — на Захадзе яны замянілі рыцарскі роман, як болей зручныя для буржуазнага смаку праз свой праставаты і стыднаваты гумар, а ў нас увайшлі ў казкі, дадаўшы ім рэалізму. {{gap|2em}}{{larger|'''Літэратура беларусаў, прасьвячаўшых Маскву.'''}} У 1649 годзе баярын Рцішчаў адчыніў у Маскве школу, куды, з дазволу цара, пачаў запрашаць для выкладаньня навук слаўных загранічных профэсароў, насамперш беларуска-ўкраінскіх вучоных. У 1664 годзе прыехаў туды вельмі наўчоны беларус — Сымон Полацкі.</br> {{gap|2em}}{{разьбіўка|Сымон Полацкі}} (1629—1680), або Сымон Амяльянавіч Пятроўскі-Сітняновіч быў родам з Полацку. Адукацыю дастаў у каталіцкіх школах і ў кіеўскай акадэміі. На 27-ым годзе пастрыгся ён у манахі ў полацкім Багаяўленскім брацкім манастыры. Быў настаўнікам у брацкім вучылішчы. Пасьля Галятоўскага і Барановіча ён найболей меў славы ў тую эпоху — як вучоны, пісьменьнік і казнадзея. У яго ёсьць багаслоўска-догматычныя творы, зборнікі казаньняў, зборнікі вершаў, вершаваныя драматычныя п‘есы, містэрыі, ён-жа уклаў буквар і пераклаў сілябічным вершам цэлы псалтыр. Каб С. Полацкі жыў у часе нормальнага нацыянальна-{{перанос пачатак|беларуска|га}}<noinclude></noinclude> hh941eiqrr2o51sxpq0x0535l26j4wh 104 125701 290822 2026-07-02T06:57:02Z Gabix 3485 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос-канец|п=гово|к=риць}}: «садзись на мяне, я цябе перавязу, куды табѣ треба!» Узсѣвъ Иванъ Златовусъ на рыбину, и перавязла яна яго на войстровъ. Подыходзиць Иванъ Златовусъ икъ дубу. А дубъ, дубъ! Ня можець енъ яго повалиць, и говориць: «вотъ кабъ мнѣ...» 290822 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gabix" /></noinclude>{{перанос-канец|п=гово|к=риць}}: «садзись на мяне, я цябе перавязу, куды табѣ треба!» Узсѣвъ Иванъ Златовусъ на рыбину, и перавязла яна яго на войстровъ. Подыходзиць Иванъ Златовусъ икъ дубу. А дубъ, дубъ! Ня можець енъ яго повалиць, и говориць: «вотъ кабъ мнѣ цяперъ тыхъ два парсюки! Подрыли-бъ яны мнѣ гетый дубъ, я-бъ поваливъ яго!» Полядзиць назадъ, ажъ плывуць два тые парсюки. Подрыли яны гетый дубъ. Иванъ Златовусъ и поваливъ яго. Ажъ тамъ лежаць два камяни. Бивъ енъ, бивъ, не разбивъ. И говориць: «вотъ кабъ мнѣ цяперъ сюды два тыхъ бараны, яны-бъ мнѣ разбили гетые каменьня!» Полядзиць назадъ, ажъ плывуць два тые бараны. Разбили яны каменьня, а отгетуль выляцѣла птушачка и ў крылу понясла яйцо, ды й укинула яго у мора. Пошовъ Иванъ къ мору, сѣвъ ли мора ды й плачець. Ажъ плуець тая рыбина: «мовчи, Иванъ Златовусъ, я табѣ помогу!» И вялѣла яна усимъ, хто тольки ёсь у мори, — рыбамъ, ракамъ, лягушкамъ — знайци тое яйцо. Искали, йскали яны цѣлый дзень. Увечари собралиси — нихто не знашовъ. Стала ихъ рыбина личѝць. Личѝла, личѝла и гово́риць: «уси ёсь, тольки одного безногаго рака нема!» Полядзяць, ажны хромэй ракъ повзець, и нясець свою старую ногу и яйцо. Узрадовався Иванъ, узявъ яйцо, подзякувавъ рыбини и пошовъ къ Кощею. Якъ тольки пришовъ Иванъ Златовусъ къ Кощею, енъ и кричиць: «ци ты гето ящо живъ?» — Да живъ-жа! — «Ну, дыкъ треба цябе зьѣсь!» Разинувъ свою мялу, а вѣдомо — чортъ большій, а яго мяла ящо большая — и хоцѣвъ Ивана проглынуць. Вотъ Иванъ и кинувъ яму яйцо у мялу.... Дробенъ макъ, а Кощея ящо дробнѣй порвало! И згорѣвъ ёнъ, и сысмылѣвъ. {{Водступ|2|em}}А Иванъ Златовусъ ставъ тоды у Кощеевыхъ дочокъ жиць, ды поживаць, ды добра наживаць. {{Водступ|2|em}}''Д. Тухинка, сѣнн. у.'' {{smaller|См. Афанас. VIII, 79. Чубинск. 239.}} {{ц|'''9. Чаволай.'''|памер=120%}} {{Водступ|2|em}}Живъ сабѣ дѣдъ да баба. И бывъ у ихъ сынъ Иванъ. Жили яны дужо бѣдно. Самъ чаловѣкъ бывъ большій пъяница: пропивъ своё ўсё, усякую худобу — и коровъ, и ко́ній, и овецъ, и свиньней — усё! И не́чимъ яму ужо похмялитца. Отъ, ёнъ и кажа: «отъ, коли-бъ хто мнѣ поставивъ гарнецъ горѣлки, я-бъ яму заставивъ свойго сына Иваньку!» Бывъ тамъ одинъ хозяинъ; жалко яму стало хлопца: «отдай ты, кажа, яго мнѣ; на табѣ пять карбованцовъ!» Узявъ хозяинъ Иваньку къ сабѣ. Побывъ тамъ Иванька чатыре годы, увобрався годовъ у пятнатцать. Отъ, той хозяинъ и кажа: «ну, што, Иванъ, пъянишнинъ сынъ, ти понявся ты чаго не́будь?» — Енъ кажа: слава Богу, знаю уже, што мнѣ треба! — «Ну, коли знаешъ, дыкъ ици зъ Богомъ!» Расчитався хозяинъ, давъ яму гро́шій на дорогу. Иванька подякувавъ и пошовъ. Ишовъ, ишовъ, и сустрѣкая якогось чаловѣка, нибытцомъ купца. Отъ, той купецъ и говора: «здоровъ, хлопчикъ!» — Здоровъ, дѣдка! — «Откуль и куды тябе Богъ нясе?» — А оттуль и оттуль. Иду, ти не найми мяне хто. — «А ты наймаесься?» — Наймаюсь! — «Ну, дакъ наймись ко мнѣ!» — Ну, дакъ чаму, — можно!... Уговорились яны тамъ за кольки и на якое уремя. Хорошо! Нанявсь ёнъ къ яму и ставъ служить. Служивъ, служивъ — скоро казка кажетца, да няскоро дѣло дѣлаетца; скоро бабка блинцы пяче да опару ставя; такъ<noinclude></noinclude> q59fwqjo4ffvbfpuqvm0b3l1lf9ievm 104 125702 290823 2026-07-02T07:02:42Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|беларуска|га}} жыцьця, ён быў-бы адным з выдатнейшых і слаўнейшых сыноў свае бацькаўшчыны. Навет у маскоўскай літаратуры ён пакінуў гістарычны сьлед. {{Няма выявы}} {{gap|2em}}{{разьбіўка|Мова}} С. Полацкага, як і другіх беларуска-ўкраінскіх пісь...» 290823 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|беларуска|га}} жыцьця, ён быў-бы адным з выдатнейшых і слаўнейшых сыноў свае бацькаўшчыны. Навет у маскоўскай літаратуры ён пакінуў гістарычны сьлед. {{Няма выявы}} {{gap|2em}}{{разьбіўка|Мова}} С. Полацкага, як і другіх беларуска-ўкраінскіх пісьменьнікаў, прасьвячаўшых у 17 сталецьці Маскоўшчыну, гэта — мешаніна маскоўскай царкоўна-славяншчыны з беларускай украінізаванай моваю, калі на той быў вялікі польскі ўплыў. З ростам вышэйшай духоўнай адукацыі на Беларусі і Украіне, пачаў узрастаць і царкоўна-славянскі элемент у літэратуры, каторы зьбліжаў нашую кніжную мову з моваю пісьменных маскоўцаў. Гэта, між іншым, таксама аслабіла ў пазьнейшы час значаньне нашае мовы. Маскоўшчына спачатку ўзяла ад нас, цераз нашых вучоных, многія словы і звароты мовы, навет граматыку і ўсе плады навукі філёлёгіі, але пазьней, усё павярнуўшы на свой чыста-велікарускі лад і зрабіўшыся пераможным асяродкам, тым лягчэй накінула мізэрным астаткам нашай інтэлігенцыі сваю новую літэратурную мову, створаную ў 18-ым сталецьці. <center>{{larger|'''З{{gap|0.5em}}а{{gap|0.5em}}н{{gap|0.5em}}я{{gap|0.5em}}п{{gap|0.5em}}а{{gap|0.5em}}д.'''}}</br>(18-е сталецьце).</center> {{gap|2em}}К пачатку 18-га сталецьця ў нашай мове істнавалі дзьве дужа нязгодныя стыхіі: кніжная і вусная. Народная<noinclude></noinclude> p7f2ctiupm1p31wz92ugp3wupjn4ydd 104 125703 290824 2026-07-02T07:27:16Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «гутарка ўвесь час аставалася збоку ад літэратурнага руху і ў кнігу трапляла рэдка; аднак, яна разьвівалася ў вустах народа. Цяпер, дзеля свае няблізкасьці да мовы кніжнай, яна не магла даць ёй помачы ў заняпадзе; дзеля таго-ж беларуская масквафільская і...» 290824 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>гутарка ўвесь час аставалася збоку ад літэратурнага руху і ў кнігу трапляла рэдка; аднак, яна разьвівалася ў вустах народа. Цяпер, дзеля свае няблізкасьці да мовы кніжнай, яна не магла даць ёй помачы ў заняпадзе; дзеля таго-ж беларуская масквафільская інтэлігенцыя 18-га сталецьця, каторая не хацела пісаць папольску, пачала цягнуць да кніжнай мовы Маскоўшчыны. Гістарычныя падзеі, вельмі некарысныя для палітычнай справы Беларусі, паддавалі ахвоты гэтай прыціснутай інтэлігенцыі ў яе кірунку на Маскву. Як калісь паны-магнаты, замест бараніць родную справу, прыпалі да Польшчы за яе панскасьць, так цяпер праваслаўныя духаўнікі-магнаты, замест шукаць ратунку ў сваім народзе, прыпадалі да Маскоўшчыны за яе аднавернасьць з імі. Рэзкі падзел на „палякоў“ і „маскалёў“ прыймаў усё выразьнейшыя формы і ў кніжнай мове. Загнанае ў мужыцкую хату беларускае слова магло падымацца ў 18 сталецьці трошачку вышэй толькі ў уніяцтве. Амаль ня ўсё беларускае ніжэйшае, вясковае духавенства к канцу века было уніяцкае, ня было такога сяла, дзе ня было-б уніяцкай царквы (як аб гэтым пісаў з беларускай падарожы маскоўскі вучоны В. Севергін у 1803—1804 г.г.). Уніяцкія-ж духаўнікі хоць і дужа падпалі пад уплыў польскай мовы, цьвёрда дзяржаліся мовы свае паствы, казаньні казалі і навуку ў школах выкладалі пабеларуску. Ад царкоўна-славяншчыны уніяты аддаліліся так, што ўжо к часу сабора ў Замосьці (1720 г.) з нова-высьвячаных духаўнікоў хіба толькі соты разумеў паславянску, і Л. Кішка выдаў патрэбны слоўнік (1722 г.).</br> {{gap|2em}}{{разьбіўка|Лявон-Лукаш Кішка}} (1668—1728), уніяцкі мітрапаліт, пахадзіў з даўнай і слаўнай беларускай фаміліі, вучыўся ў Рыме, дзе дастаў дыплём доктара багаслоўскіх навук. Быў профэсарам валадзімірска-валынскай уніяцкай колегіі, потым вікарыем і супэрыорам Сьвята-Траецкага кляштара ў Вільні. Ен напісаў: „А сакрамэнтах“ (Полацак, 1697); „Сабраньне прыпадкаў, духоўным асобам патрэбнае“… (Супрасьль, 1722); і інш.</br> {{gap|2em}}У другой палавіне 18-га сталецьця пачынае карыстаць беларускай мовай болей-меней прыкметна і каталіцкае духавенства, каб пісаным і вусным, зразумелым для народа словам пашыраць сваю веру. Гаварыла пабеларуску і шляхта, а злашча ў аколіцах, подалека адсунутых ад абпалячаных культурных цэнтраў, як аб тым сьведчыць і Я. Чачот. Ен пісаў, што яшчэ за яго памяцьцю, ці-то на пачатку 19-га сталецьця, старэнькія паны любілі гаманіць пабеларуску, або „пакрывіцку“, як тады казалі. Але мова наша к гэтаму часу ўсё болей станавілася ў вачох пераможных чужынцоў і сваіх рэнегатаў нечым простым, мужыцкім і сьмешным, асабліва<noinclude></noinclude> gzunbbryoxosmxt7ihlcu844mir6353 104 125704 290825 2026-07-02T07:40:57Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «зручным для панскіх жартаў. Гэты пагляд спускаўся з часам ніжэй, у дробна-шляхоцкія, чыноўніцкія і духавенскія масы. {{Няма выявы}} Магчыма, што ён, неўспадзеўкі, паддзержываў і разьвіваў хадзячую, вусную і рукапісную, літэратуру тагачасных фацэцій, жарт...» 290825 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>зручным для панскіх жартаў. Гэты пагляд спускаўся з часам ніжэй, у дробна-шляхоцкія, чыноўніцкія і духавенскія масы. {{Няма выявы}} Магчыма, што ён, неўспадзеўкі, паддзержываў і разьвіваў хадзячую, вусную і рукапісную, літэратуру тагачасных фацэцій, жартаў і макаранічных, польска-беларускіх вершаў. Літэратура гэтая пайшла пазьней матар‘ялам для белетрыстыкі польскіх і нашых пісьменьнікаў. Прыкладам ці водгукам яе могуць быць такія рэчы, як „Дзядзіна“, „Сьведка“ і інш. Ф. Багушэвіча або „Лямэнт раскаханага“ — макаранічны верш, запісаны А. Рылінскім у „Беларусі“ і В. Дуніным-Марцінкевічам у „Пінскай шляхце“.</br> {{gap|2em}}Народ-жа ў гэтую пару, цярпеўшы лютую паншчыну, жыў сваёю, няўмірушчаю і вечна-сьвежаю народнай творчасьцю ды крыху тою кніжнасьцю ад 17-га сталецьця, як гімны, псальмы, авантурныя казкі і фацэціі. Разумеецца, што кніжная творчасьць, калі ўся яна перакідалася на польскае, ці маскоўскае поле, калі яна рабілася рэнегацкаю, разьвівацца не магла, а ўсе болей зьніжалася і мізарнела. Быў чорны, ганебны заняпад беларускай пісанай думкі. Прыгожай літэратуры ня было, і аб кніжнай мове таго часу мы можам меркаваць толькі па такіх рэчах, як, да прыкладу „Катэхізм капланскі“ ці „Парахвіяльныя навукі“.<noinclude></noinclude> 4dlk6esde74deoctygz30g8h5y4i8d1 104 125705 290826 2026-07-02T07:53:35Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{c|'''II. НОВАЯ БЕЛАРУСКАЯ ЛІТЭРАТУРА.|памер=140%}} <center>{{larger|'''Несьвядомае адраджэньне.'''}}</br>(„Энеіда“ — П. Бахрым — „Тарас на Парнасе“).</center> {{gap|2em}}{{larger|'''Дзяленьне новае беларускае літэратуры.'''}} З пагляду гістарычнай паступовасьці і з увагі на зручнась...» 290826 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{c|'''II. НОВАЯ БЕЛАРУСКАЯ ЛІТЭРАТУРА.|памер=140%}} <center>{{larger|'''Несьвядомае адраджэньне.'''}}</br>(„Энеіда“ — П. Бахрым — „Тарас на Парнасе“).</center> {{gap|2em}}{{larger|'''Дзяленьне новае беларускае літэратуры.'''}} З пагляду гістарычнай паступовасьці і з увагі на зручнасьць выкладаньня, новую беларускую літэратуру (19-е сталецьце да 80-х гадоў) можна дзяліць на болей-меней гэткія часткі і ў гэткім парадку: несьвядомае адраджэньне (10—20—30 гады); стара-шляхоцкія романтыкі (уся першая палавіна веку); беларуска-маскоўскія пісьменьнікі (ад 50-х гадоў); рэволюцыйная і проціў-рэволюцыйная літэратура (60-я гады); нова-шляхоцкія пісьменьнікі (50—60—70 гады); рукапіснае народнае пісьменства; бібліаграфія. {{gap|2em}}{{larger|'''Пачатак маскоўскага панаваньня.'''}} Рэлігійнае і нацыянальнае змаганьне на Беларусі скончылася тым, што ў яго ўчапілася маскоўская царыца Кацярына Другая і падзяліла Польшчу, пачаўшы з адбіраньня беларускіх земляў. Па ўмовах 1772—1773 гадоў да Расеі адыйшло Полацкае ваяводзтва (апрача часткі яго на правым беразе Дзьвіны), Віцебскае (без Аршанскага павету), Мсьціслаўскае і часьці Менскага. Падзел 1793 г. даў Расеі Менскае ваяводзтва і значныя часьці Віленскага, Наваградзкага і Берасьцейскага. Падзел 1795 г. аддаў Расеі рэшту ваяводзтваў Наваградзкага і Берасьцейскага. Калі-ж паводле трактату ў Тыльзіце (1807 г.) пад расейскае панаваньне перайшла і Беласточчына, — уся Беларусь была ў складе Расейскай імпэрыі. Тады пачалося яшчэ горшае абпалячываньне беларусаў. Палітыка маскоўскага ўраду была такая, што людзі, якія дагэтуль былі яшчэ прапітаны беларускім нацыянальным духам, аж яны кінуліся ў пальшчызну. У 1839 годзе было зроблена гвалтоўнае далучэньне уніятаў да праваслаўя. Нямала людзей перайшло на каталіцтва. Зьдзееўся больны рэлігійны падзел беларусаў, каторы нёс з сабою для ўсяго народа страшны падзел нацыянальны. Але на варце беларускай адзінасьці стаяла жывая народная мова.</br><noinclude></noinclude> gd1repw6b01hsxa3g72hln7y95jnmuk 104 125706 290827 2026-07-02T08:07:01Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}{{larger|'''Пачатак несьвядомага адраджэньня.'''}} Адраджэньне беларускае літэратуры, з каторага пазьней разьвілося адраджэньне нацыянальнае і палітычнае, пачалося на рубяжы 18-га і 19-га сталецьцяў, разам на ўсходзе і на захадзе Беларусі, там і там падн...» 290827 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}{{larger|'''Пачатак несьвядомага адраджэньня.'''}} Адраджэньне беларускае літэратуры, з каторага пазьней разьвілося адраджэньне нацыянальнае і палітычнае, пачалося на рубяжы 18-га і 19-га сталецьцяў, разам на ўсходзе і на захадзе Беларусі, там і там падняўшысь з жывой народнай мовы. {{разьбіўка|Романтызм}} усім народам прынёс, між іншым, любоў да старыны і да народнае поэзіі. Да нас ён заблудзіў дзьвюма дарогамі: усходнія беларусы романтычна захапіліся прыкладам украінскае „Энеіды“ І. Катлярэўскага; да заходніх ён дакаціўся простаю дарогаю на грэбнях францускай рэволюцыі і напалеонаўскіх войнаў. На ўсходзе ў нас адраджэньне пачалося з беларускай „Энеіды“, а на захадзе з твораў стара- шляхоцкага романтыка Я. Баршчэўскага. Уся наша новая літэратура выглядаець мала-сьвядомым адраджэньнем. <center>{{larger|'''Беларуская „Энеіда“.'''}}</center> {{gap|2em}}Беларуская „Энеіда“ напісана самастойна, але ў духоўным зьвязку з украінскай „Энеідай“ Івана Катлярэўскага, каторая выйшла з друку ў 1798 годзе ў Пецярбурзе. Калі напісана беларуская „Энеіда“, невядома; польскі крытык Падбярэскі і маскоўскі Кавелін пісалі, што яна зьявілася ў 90-х гадох 18-га сталецьця; аднак, уважаючы на тое, што ў ёй сказана так: {|style="font-size:83%; margin:auto" |Дамоукі стала выбірацца,</br>Як ад Кутуза Банапарт, — |} можна думаць, што ці частка „Энеіды“ з гэтымі радкамі, ці ўся яна напісана толькі пасьля 1812 года. Аўторам яе даўгі час лічылі Т. Манькоўскага.</br> {{gap|2em}}{{разьбіўка|Тамаш Манькоўскі}} быў чыноўнікам у Магілеве, потым віцэ-губэрнатарам у Віцебску. Пахадзіў ён з дробнай магілеўскай шляхты і быў тыповым прадстаўніком яе гумарыстычнага духа.</br> {{gap|2em}}Сучасныя гісторыкі літэратуры даходзяць, што аўторам беларускай „Энеіды“ быў не Манькоўскі, а яго сучасьнік В. Ровінскі.</br> {{gap|2em}}{{разьбіўка|Вікенці Ровінскі}} (1782—1842) — палкоўнік, родам са Смаленшчыны, жыў найболей у Дуброўне Духаўшчынскага павету. Апрача „Энеіды“, напісаў яшчэ колькі чаго.</br> {{gap|2em}}Пры жыцьці Ровінскага беларуская „Энеіда“ ў друк не папала. Яна пайшла ў народ і пашыралася ў сьпісках і пераказах. Няпоўныя сьпіскі (лацінкаю і гражданкаю), дайшоўшыя да нас, часам дужа ня сходзяцца ды й сьпісаны яны многа пазьней за напісаньня твору. У друк „Энеіда“ трапляла часткамі цераз 40—60—80 гадоў пасьля напісаньня. Увесь<noinclude></noinclude> jir61aomgnn0q0f12ncixdev7y1at4r 104 125707 290828 2026-07-02T08:28:45Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «сваёй ціхасцю і мноствам дрэў. Вязы і таполі раслі скрозь паўз тратуар і адно акно ў доме, якраз у тым пакоі, які Валя адразу наглядзела сабе, было ўсё заслонена купчастым параснікам бэзу. Валя пачала клапаціцца. Яна навяла майстроў, за адзін дзень перакл...» 290828 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>сваёй ціхасцю і мноствам дрэў. Вязы і таполі раслі скрозь паўз тратуар і адно акно ў доме, якраз у тым пакоі, які Валя адразу наглядзела сабе, было ўсё заслонена купчастым параснікам бэзу. Валя пачала клапаціцца. Яна навяла майстроў, за адзін дзень пераклеіла сцены, сама вымыла падлогу і вокны, не чакаючы Сашкі, купіла першае, што трэба было з мэблі. З усім гэтым яна ўправілася за два дні. Насільшчыкі і развозчыкі мэблі пры магазіне мала калі бачылі ў сваёй практыцы такую жанчыну, якая-б так спрытна таргавалася і дамагалася свайго без доўгай гаворкі. Увечары таго дня, калі была ўнесена мэбля, Валя замкнула дзверы і паехала трамваем у другі бок горада. Яна адчувала радаснае дрыжанне сэрца і спяшалася ўпэўніцца, ці не дарма яна радуецца. Шпаркай хадой яна з‘явілася да велічэзнага дома на чатыры паверхі. Яна хвалявалася, паднімаючыся па крутых усходах і прыглядаючыся да нумарацыі кватэр. Некалькі разоў пастукала, пакуль яе пачулі і адчынілі ёй. Яна проста такі збянтэжылася, пераступіўшы парог гэтага вялікага пакоя. Тут была мэбля, якую яна прывыкла бачыць усюды і ў самой сябе. Пляскаты стандарт, без якіх-бы там ні было дэкарацыйных элементаў. У гэтым пакоі ўсё зіхацела ад чыстаты, і чыстата гэтая нібы была дакорам мэблевай прамысловасці за стыль таго, чым яна запоўніла гэты пакой. Але менш за ўсё Валя Іваноўская ў першы момант брала гэта на ўвагу. Яе ашаламанілі чатыры постаці, якія спаткалі яе ля самых дзвярэй. На іх было дзіўнае ўбранне: нельга было сказаць, дзе канчаўся жоўты колер і пачынаўся сіні, дзе чырвоны саступаў месца зялёнаму, дзе блакітны межаваўся з пазлацістым бляскам. Ці то кожная частка адзежыны мела свой колер, ці то матэрыя<noinclude></noinclude> 3hze3lvdc8c3dszvhn1roiiopdqekd6 104 125708 290829 2026-07-02T09:09:41Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «была такая стракатая — Валя Іваноўская адразу не магла разгледзець. Разбірацца ў гэтым яна пачала крыху пасля, пабыўшы тут і асвойтаўшыся. Адразу заўважыла яна толькі тое, што ўбранне гэтае з матэрыі вельмі тонкай ад кожнага руху адзетага ў яе чалавек...» 290829 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>была такая стракатая — Валя Іваноўская адразу не магла разгледзець. Разбірацца ў гэтым яна пачала крыху пасля, пабыўшы тут і асвойтаўшыся. Адразу заўважыла яна толькі тое, што ўбранне гэтае з матэрыі вельмі тонкай ад кожнага руху адзетага ў яе чалавека ўзвіваецца па паветры і ападае павольна. На дваіх была адзежа мужчынская, на дваіх жаночая. У мужчын на галовах убёры мелі выгляд усходняй чалмы, але малой, якая трымалася толькі наверсе галавы. Ззаду-ж з яе звісаў канец шаля, з якога яна была зроблена. Шаль спускаўся да пояса. Безрукаўка была ўвабрана пад пояс — шырокі, самы звычайны, які могуць выткаць у кожнай вёсцы. Тут былі кутасы і мігценне зялёнага і чырвонага колераў. Безрукаўкі — на адным блакітная, на другім сіняя. Больш стракатасці было ў жавочых убёрах. Там кожны кавалак матэрыі меў злучэнне ўсіх колераў. Спадніцы мелі многа дробных фалдаў, іх здавалася яшчэ больш ад таго, што на самай матэрыі ішлі густа тонкія, рознакаляровыя палосы. З блакітнага аксаміта кабаты́ былі зашнураваны ззаду. Белыя рукавы сподніх блузак мелі шмат вышыўкі. Густа яна ляжала на плячах, і гэта нейкім чынам нагадваля Валі Іваноўскай тую кашулю, якую шмат год таму надзявала ў святы яе маці. На галовах жанчын тонкія шалі таксама былі завязаны ў чалму, але канцы звісалі да самага падола спадніцы. З твару ўсе чатыры былі падросткі. {{Водступ|2|em}}— Тут жыве Лук‘янская? — запытала Валя. {{Водступ|2|em}}— Тут, яе няма, — адказаў адзін „мужчына“, Усё яны стаялі ля дзвярэй перад Валяй і было адразу відаць, што яны толькі і чакаюць таго моманту, калі гэтая незнаёмая ім жанчына пойдзе і не будзе ім перашкаджаць. А яна стаяла. Тады яны, быццам не маючы ні хвіліны часу, заспявалі<noinclude></noinclude> leuu2k8kg2lr7mybct0j29dr6qof5wt 104 125709 290830 2026-07-02T09:13:17Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «разам усе нескладаны і вельмі рытмічны матыў і пачалі танцаваць. Дзве пары то браліся за рукі, то разыходзіліся ў няспынным руху, беручыся ў бокі. Але не тапталіся на месцы і калі круг рытма іх танца канчаўся і пачынаўся нанова, яны былі ўжо ў іншым месцы,...» 290830 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>разам усе нескладаны і вельмі рытмічны матыў і пачалі танцаваць. Дзве пары то браліся за рукі, то разыходзіліся ў няспынным руху, беручыся ў бокі. Але не тапталіся на месцы і калі круг рытма іх танца канчаўся і пачынаўся нанова, яны былі ўжо ў іншым месцы, наколькі дазваляла прастора пакоя. Гэта была хада ў форме танца. {{Водступ|2|em}}— Твая рука мне заўсёды не дае стаць цвёрда. {{Водступ|2|em}}— На вуліцы я інакш буду яе трымаць. Тут цесна, бачыш — шафа. {{Водступ|2|em}}Явы вярнуліся назад да дзвярэй і зноў пачалі сваю рэпетыцыю. {{Водступ|2|em}}— А калі Лук‘янская прыдзе? — запытала Валя. {{Водступ|2|em}}— Яна прыдзе мусіць не скора, — адказаў малады „мужчына“. {{Водступ|2|em}}Валя пайшла расчараваная. Той „мужчына“, які гаварыў з Валяй, з твару вельмі нагадваў ёй Сашку. Але ніякіх адмысловых думак у Валі тут не было. Спускаючыся з усходаў, яна ўбачыла, што насустрач ёй узыходзіць высокі і стары чалавек, таксама з твара вельмі падобны на Сашку. Гэтая акалічнасць ужо зусім выгнала з валінай галавы думкі аб падабенстве да Сашкі маладога, незвычайна ўбранага танцора: не можа быць, каб усе сустрэчныя былі падобны да Сашкі, гэта ёй проста здаецца, можа яна стомленая і ёй трэба выспацца пасля рамонту і ачысткі кватэры. Але яна спакайней стала-б, каб пагаварыла з Любай Лук‘янскай! Высокі стары вельмі лісліва зазірнуў ёй у вочы: {{Водступ|2|em}}— Каб не было крыўды, гэта тут трыццаць чацверты нумар кватэры? {{Водступ|2|em}}Пачуўшы адказ, што тут, ён, каб аддзякаваць, пастараўся вельмі дагадзіць: так даў Валі дарогу прайсці, што аж уліп плячыма ў спяну і забраў з яе на сябе траха не ўвесь мел. Пайшоў вышэй<noinclude></noinclude> p2d5l9hgvs7o4evn2magnt4q6t4pa8u 104 125710 290831 2026-07-02T09:21:35Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «як толькі Валя мінула яго. Ён пастукаў у дзверы патрэбнай яму кватэры, дзверы адчынілі тыя самыя выфранчаныя танцоры, ён разявіў рот і адступіў крок назад, танцоры зарагаталі, ён збянтэжана ўсміхнуўся і астаўся так стаяць з разяўленым ротам, пакуль яго...» 290831 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>як толькі Валя мінула яго. Ён пастукаў у дзверы патрэбнай яму кватэры, дзверы адчынілі тыя самыя выфранчаныя танцоры, ён разявіў рот і адступіў крок назад, танцоры зарагаталі, ён збянтэжана ўсміхнуўся і астаўся так стаяць з разяўленым ротам, пакуль яго не запыталі, каго яму трэба. {{Водступ|2|em}}— Любка гэта Лук‘янская тут жыве? Тут? Не можа быць, тут-жа камедыянты прыстаўляюць. Такі тут? Скажыце, адразу так і знайшоў. Няма дома? Але-ж прыдзе? А-а-а, то я магу і пачакаць. {{Водступ|2|em}}Пакуль з ім гаварыў той самы танцор, што нядаўна спатыкаў Валю Іваноўскую, ён не мог адарваць шырока расплюшчаных вачэй ад астатніх траіх, якія зноў узяліся за перарваны танец. Ён так захапіўся відовішчам, што не чуў, што да яга гавораць. Танцор шчыльна зачыніў дзверы і далучыўся да траіх. Высокі стары не зміргнуў вокам — так глядзеў, і ўсмешка на яго твары стала нерухомая. Ён сам не ведаў, што гэта такое перад ім вырабляецца, але нашто ведаць, абы было цікава глядзець! Яго паставу і выраз твара заўважыла адна „жанчына“ і не вытрымала, зарагатала, але прыкусіла губу і не перарвала танца. Гадзіннік зазваніў, і танцоры спынілі танец. Моўчкі паскідалі з сябе сваё ўбранне і ператварыліся ў звычайных падросткаў, так з выгляду выпускнікоў сямігодкі. Кожны загарнуў свае строі ў газету, паглядзеўся ў люстэрка і ўсе быццам-бы сабраліся ісці. Стары здагадаўся: {{Водступ|2|em}}— То я выйду і пачакаю на ўсходах. {{Водступ|2|em}}Але ў гэты момант адчыніліся дзверы. {{Водступ|2|em}}— Мама, — сказаў той, што адчыняў дзверы Валі Іваноўскай і высокаму старому, — нейкая жанчына да цябе прыходзіла, казала, што зойдзе пасля. Мы пойдзем на агульную рэпетыцыю. {{Водступ|2|em}}Дзве дзяўчынкі і два хлопцы вышлі, і Люба<noinclude></noinclude> mtpefc496q51ohn7guj0b14tx7lf0v2 104 125711 290832 2026-07-02T10:17:21Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «Лук‘янская зачыніла дзверы. Дзіўная змена адбылася раптам на старым твары: ён бачыў, што гэта яна, тая самая Люба, ці як ён казаў Любка, але ён ніколі не ўяўляў, што яна такая. У яго ўяўленні яна павінна была быць, вядома, не абарваная, але ў якой-небудзь не...» 290832 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>Лук‘янская зачыніла дзверы. Дзіўная змена адбылася раптам на старым твары: ён бачыў, што гэта яна, тая самая Люба, ці як ён казаў Любка, але ён ніколі не ўяўляў, што яна такая. У яго ўяўленні яна павінна была быць, вядома, не абарваная, але ў якой-небудзь несамавітай адзежыне і можа нават у неахайным выглядзе. З такой яму было-б лягчэй гаварыць, вальней выкласці тое, дзеля чаго ён сюды прышоў. А тым часам перад ім стаяла такая жанчына, якой ён не пасмее сказаць „ты“. Сляды расчаравання выразна ляглі на яго твар. Твар яго стаў халодны і сапраўды глыбокадумны: вялікімі і малымі рэчамі заклапочаны людзі, сталымі і смешнымі — кожны па-свойму, але ў кожнага душа запоўнена. Люба стаяла перад ім і глядзела на яго. Выгляд у яе быў такі, быццам яна доўга ішла туды, куды ёй трэба, а прышла туды, куды не трэба. Стафанковіч глядзеў на яе бадай што так як толькі што глядзеў на танцораў: і захапленне, і здзіўленне было напісана на яго твары. Але да таго моцна пілавала яго свая думка, што ў адзін момант ён быццам забыўся на ўсё навакольнае. Увесь свет для яго сыходзіўся ў тым, што пілавала яго душу. З выглядам чалавека, які разбурыў няпраўду і ўстанавіў праўду, ён сказаў: {{Водступ|2|em}}— Вы маладая, а я пастарэў. (Губа яго задрыжала.) Думаю сабе, зраблю, што ад мяне залежыць. {{Водступ|2|em}}— Як гэта? {{Водступ|2|em}}— Хоць я ў меру еў, у меру піў, і на ўсё іншае меру ведаў, але так прышлося. Ого, мне старасць будзе кепская. Плячо ў мяне адно астывае, у ім сядзіць холад. Часамі ўночы, калі сплю на ложку, холад з пляча па жылах пераходзіць у калена і тады як кавалак дрэва ў нагу<noinclude></noinclude> 8v6v0u6gu87ld518urm4um26lfzk1g2 104 125712 290833 2026-07-02T10:20:55Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «ўкладаецца. Рыхтаваў то я гэта сыну, але павярнулася ў іншы бок. {{Водступ|2|em}}— Што рыхтавалі, адзервянеласць нагі? {{Водступ|2|em}}— Няхай мяне бог крые, я нават ворагу не пажадаю злога, а ні то што. Да каго мне было пайсці? Я парадкі ведаю, я дабіўся ў адрасн...» 290833 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>ўкладаецца. Рыхтаваў то я гэта сыну, але павярнулася ў іншы бок. {{Водступ|2|em}}— Што рыхтавалі, адзервянеласць нагі? {{Водступ|2|em}}— Няхай мяне бог крые, я нават ворагу не пажадаю злога, а ні то што. Да каго мне было пайсці? Я парадкі ведаю, я дабіўся ў адрасны стол. Толькі я не прынёс з сабой гэтых рэчаў. Што я, думаю сабе, буду валачы, а можа кватэры не знайду. Але я прынясу. {{Водступ|2|em}}— Што? {{Водступ|2|em}}— Я быў па той бок Дома ўрада і там бачыў, што валяецца ў трухліне вышарланы Сашкаў фрэнч. Няхай мне галаву адсякуць, а я даводзіць буду, што гэта той самы. Я меў быў клопату некалькі месяцаў, пакуль дастаў быў футэрка на каўнер. Жылося, клопат меўся, чалавек варушыўся. Я абегаў усе крамы, а футэрка не падыходзіла колерам. Аж пасля дастаў. Добрую цану даў. Памятаю, якое надвор‘е стаяла. Вы жылі па той бок Дома ўрада? {{Водступ|2|em}}— Жыла. {{Водступ|2|em}}— Мяне сум агарнуў. Не таму, што я шкадую гэтага фрэнча. Не такі я гад як можа каму здаецца. Тут сэрца размякла. Каб я ведаў, я даў-бы вам тады не фрэнчык гэты, а футра, доўгае, драп зверху. Чалавеку трэба жывому, а ў труну з сабой яе возьме. Ён гад, Сашка. Бацькаўскае сэрца баліць, а ён як аддзякаваў? Я яго дзесяць год у вочы не бачыў. А жонкі яго то і ніколі не бачыў. Не паказаў. Я вас толькі пра адно прашу: калі што калі прышлося жывучы на свеце, то не майце злосці, прашу вас. {{Водступ|2|em}}Трэба сказаць, што не лішне ён верыў у тое, што калі-небудзь каго пакрыўдзіў, але ён стараўся быць далікатным і таксама паказаць, што ён, маючы чыстую, як крыштал, душу, сам перад {{перанос пачатак|п=лю|к=дзьмі}}<noinclude></noinclude> 855kbuc0xea5cvqdoewque46zf2ahsp 104 125713 290834 2026-07-02T10:24:08Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|п=лю|к=дзьмі}} гаворыць, што можа быць і яна не такая ўжо чыстая. А тым больш яшчэ, што ён усё-такі і сапраўды тут хваляваўся. Разам з тым дзесьці глыбока трапяталася ў ім рыска і злараднай урачыстасці: ён калі і не ашчаслівіць, то зробіць вял...» 290834 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>{{перанос канец|п=лю|к=дзьмі}} гаворыць, што можа быць і яна не такая ўжо чыстая. А тым больш яшчэ, што ён усё-такі і сапраўды тут хваляваўся. Разам з тым дзесьці глыбока трапяталася ў ім рыска і злараднай урачыстасці: ён калі і не ашчаслівіць, то зробіць вялікую прыемнасць тым, што зараз скажа, а праз кароткі час і зробіць. Паміж шчырымі і трагічнымі нотамі пракідаліся сягды-тагды і ноткі звычайнай стафанковічаўскай хітрай цікаўнасці. У такія моманты ён ажыўляўся, павышаў голас, і на яго твары зменшвалася змрочная паныласць. {{Водступ|2|em}}— Я-ж кажу, фрэнч той глупства. Сашкавы плечы былі ў тым фрэнчы. Але калі ён такі!.. Выходзіць, што ў яго нават бацькі няма? Адцураўся! Выракся! Ён мяне з машыны выгнаў! Ты, кажа, не памёр, а жывеш, ты не хворы, а здаровы! Я яму збіраў і хаваў. Каб па-добрасці — то бацька састарэў — лепшы пінжак ідзе сыну. Бацька абнямог, каб пры вас не сказаць, памёр — сыну ўсё астаецца. А калі так вышла, то я з нецярплівасці і злосці… Унук мне можа даражэй за сына. {{Водступ|2|em}}— Унук?! {{Водступ|2|em}}— Найлепшае ў горадзе футра. {{Водступ|2|em}}— Якое футра? {{Водступ|2|em}}— Пацягненае драпам. І гадзіннік таксама. Я быў малады і яшчэ бяздзетны тады. А праз усе гады футра кожнае лета перасушвалася, моль не кранула. Гадзіннік старой работы. Я не хвалю, гэта не тавар, а я не гандляр, Я свайму ўнуку. Няхай яму на карысць пойдзе, небараку. Напакутваўся ён і вы разам з ім. От так і мне прыдзецца на доўгія гады. Сын адцураўся. Выгнаў мяне з машыны. Канаць буду адзін. Уласным духам зайдуся. От зноў з пляча холад у нагу пайшоў. {{Водступ|2|em}}Стафанковічаў твар стаў зямлісты, вызначылася худзізна на скронях, нейк у адзін момант вытырклі<noinclude></noinclude> fbbbqpuh5pw5iws0o0lg7nnc55z2tpe 104 125714 290835 2026-07-02T10:34:17Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «скулы, апалі шчокі. Здавалася, ён зараз {{Абмылка|задрыжыц|задрыжыць}} так як жывёла ў разніцы дрыжыць перад нажом. Люба сумелася і маўчала, зусім збянтэжаная. Яна верыла ў мноства яго хвароб, калі прышоў ён сюды пасля ўсяго, што калісьці было, калі доўгія...» 290835 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>скулы, апалі шчокі. Здавалася, ён зараз {{Абмылка|задрыжыц|задрыжыць}} так як жывёла ў разніцы дрыжыць перад нажом. Люба сумелася і маўчала, зусім збянтэжаная. Яна верыла ў мноства яго хвароб, калі прышоў ён сюды пасля ўсяго, што калісьці было, калі доўгія гады нават і на думкі не ўспускаў усяго таго, пра што толькі што гаварыў. {{Водступ|2|em}}— Я зараз пайду, толькі адпачну на дарогу. {{Водступ|2|em}}Тут ён устаў вельмі раптоўна, удала надзеў на галаву шапку, развітаўся і шпаркім крокам рушыў да дзвярэй. Так ён пайшоў і з усходаў. Аж непадобна было, што гэта той самы чалавек, які толькі што выказваў смутак сваёй душы. Люба зачыніла дзверы, але праз хвіліну хтосьці пачаў стукаць у іх. Яна адчыніла. Стафанковіч стаяў зноў тут і ўсмешка адзеравянела на яго губах. {{Водступ|2|em}}— Выбачайце, але калі я вас магу застаць дома? А то бачыце сёння я чакаў і вам самім турбацыя вялікая і мне. {{Водступ|2|em}}— Я сама не ведаю. {{Водступ|2|em}}— Калі так, то я ўжо як-небудзь вымяркую. {{Водступ|2|em}}Пайшоў і Люба зачыніла дзверы. Праз хвіліну хтосьці драпаў рукой па іх, стараючыся адчыніць. Люба падышла. Стафанковіч стаяў перад ёю, ў і глыбокадумна ківаючы галавой: {{Водступ|2|em}}— Вы бачыце старасць? Галава не трымае. Каб хто сказаў, сам не паверыў-бы. Адзяцінеў зусім. Я павінен быў-бы, сёння ідучы, купіць унуку гасцінец. Выбачайце і не майце злосці. Не з майго сумлення ўсё вышла, а ад таго, што галава не ўтрымала думкі ў сабе. Не майце злосці. {{Водступ|2|em}}Пайшоў. Люба ўжо не замыкала і шчыльна не зачыняла дзвярэй, каб ён, вярнуўшыся, не стукаў, а проста сам усадзіў галаву і сказаў-бы сабе, што яму спатрэбіцца. Так яно і вышла. Твар яго<noinclude></noinclude> 7zln4o96ctlw4zqafgzpnocrjkjv3ku 104 125715 290836 2026-07-02T10:39:54Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: «быў у прычыненых дзвярах — панылы, унураны ў сабе. {{Водступ|2|em}}— От так як пойдзе холад з пляча, то праз увесь бок у нагу, да самай пяты. Ого! Мне будзе старасць брыдкая! Адзін як паганы воўк. А чалавеку-ж потым паміраць прыдзецца. Ніхто ў апошнюю хвіліну...» 290836 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>быў у прычыненых дзвярах — панылы, унураны ў сабе. {{Водступ|2|em}}— От так як пойдзе холад з пляча, то праз увесь бок у нагу, да самай пяты. Ого! Мне будзе старасць брыдкая! Адзін як паганы воўк. А чалавеку-ж потым паміраць прыдзецца. Ніхто ў апошнюю хвіліну і слова перад табой не скажа. {{Водступ|2|em}}Вельмі паволі ён павярнуўся і паклыбаў уніз, пакульгваючы і разоў са два ціхом застагнаўшы. Ужо дзесьці на дварэ ён так уздыхнуў, што Люба пачула, стоячы ў сваіх дзвярах. І гэта прымусіла яе падумаць, што яна-ж нічога не адказала Стафанковічу на яго доўгую гаворку. Яна не магла адразу апомніцца, такое яго з‘яўленне сюды было нечаканае і дзіўнае. Яна зачыніла дзверы і села к сталу. Хвілін дзесяць яна сядзела, апанаваная одумам, пасля дастала з шуфляды вучнёўскі сшытак, вырвала з яго некалькі лістоў і ўзяла ў руку пяро. Яна паспела толькі напісаць „Дарагая Валя“, як хтосьці застукаў у дзверы. „Зноў стары вярнуўся“, — падумала яна і адчыніла ў дзверы. {{Водступ|2|em}}— Валечка! — выгукнула яна, хапаючы за рукі маладую жанчыну і ўцягваючы яе цераз парог. {{Водступ|2|em}}— Любачка! — выгукнула Валя з адмысловай жаночай сантыментальнасцю. {{Водступ|2|em}}Сяброўкі абняліся і пацалаваліся. {{Водступ|2|em}}— Я прыходзіла крыху раней, але цябе не было дома. {{Водступ|2|em}}— Я табе толькі што села пісаць ліст. Я не ведала, што ты ў Менску. Калі ты прыехала? Многа год мы не бачыліся. {{Водступ|2|em}}— Ой, якая ты стала? {{Водступ|2|em}}— Пастарэла? {{Водступ|2|em}}— Не, дзе там. Я памятаю як ты буракі ў катле варыла каля разбуранага вакзала.<noinclude></noinclude> 8xim3u5r2gtzekl8utfdbiswwed9act 104 125716 290837 2026-07-02T11:04:06Z By-isti 3554 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{Водступ|2|em}}— Я табе пісала пра сябе. {{Водступ|2|em}}— Але-ж я цябе не бачыла. {{Водступ|2|em}}— Як добра! Ну, проста ты маладзец, як быццам і ведала, што мне так хацелася з табой пагаварыць. Такое здарэнне, бачыш, са мною сёння было, нядаўна, толькі што. Так маю...» 290837 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}— Я табе пісала пра сябе. {{Водступ|2|em}}— Але-ж я цябе не бачыла. {{Водступ|2|em}}— Як добра! Ну, проста ты маладзец, як быццам і ведала, што мне так хацелася з табой пагаварыць. Такое здарэнне, бачыш, са мною сёння было, нядаўна, толькі што. Так маю ўсю душу перавярнула. {{Водступ|2|em}}— Добра, мы будзем цяпер часта бачыцца, нагаворымся, я зусім прыехала. Мой муж будзе тут працаваць. Я ўжо агледзела сваю кватэру. Я спяшала да цябе, проста такі рвалася. Ты мяне выслухай і скажы. Я адразу так і пачынаю, не магу, каб адразу не сказаць. {{Водступ|2|em}}— Гавары, я з закускай пастараюся, буду слухаць. {{Водступ|2|em}}— Якія першыя адзнакі цяжарнасці, што ты адчувала ў першыя тыдні? Мне здаецца, я цяжарная. Каб гэта праўда! Я не асмельваюся ісці да доктара — а што, калі ён скажа, што гэта мне толькі здалося! {{Водступ|2|em}}У гэты момант Валя была ўвасабленне наіўнасці, быццам яна была дзіця. Гаворачы пра свае інтымныя справы, жанчыны часта робяцца такія. Валя і Люба прагаварылі больш за поўгадзіны і Валя паспакайнела. Назаўтра яна пойдзе да доктара, ужо не баючыся выйсці ад яго з сумным расчараваннем. І от пасля першай гэтай гаворкі ў момант спаткання, у якой, што тут таіцца, была пэўная доза сантыментальнасці, сяброўкі пачалі набываць кожная свой звыклы выгляд. Цяпер пачалася гаворка больш разважлівая і доўгая, Толькі цяпер Люба пачала прыглядацца да Валі і падумала, што яна асталася такая самая гаваруха, як і была калісьці. Але рыса нейкай нездаволенасці пракідалася праз усю яе гаворку і клала на твар<noinclude></noinclude> e95xtx5dkswewcfx8pey0iuhlq2044a