Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/14

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="be">
  <siteinfo>
    <sitename>Вікікрыніцы</sitename>
    <dbname>bewikisource</dbname>
    <base>https://be.wikisource.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.11</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Мультымедыя</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Адмысловае</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Размовы</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Удзельнік</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Размовы з удзельнікам</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Вікікрыніцы</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Размовы пра Вікікрыніцы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Файл</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Размовы пра файл</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Размовы пра MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Шаблон</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Размовы пра шаблон</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Даведка</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Размовы пра даведку</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Катэгорыя</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Размовы пра катэгорыю</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Аўтар</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Размовы пра аўтара</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Старонка</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Размовы пра старонку</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Індэкс</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Размовы пра індэкс</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Модуль</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Размовы пра модуль</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/14</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126049</id>
    <revision>
      <id>292335</id>
      <parentid>292165</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292335</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="634" sha1="o9t58pf9fas7yagj506j5l5saw07gz6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;''і акруговых таварыстваў краязнаўства і Цэнтральнага Бюро Краязнаўства, а таксама статутаў гурткоў краязнаўства пры розных школах, розных тэхнікумах і таварыствах краязнаўства пры вышэйшых школах і ўзорных: пляну працы раённага таварыства краязнаўства і пляну раённага музэю.''

{{Водступ|2|em}}&lt;small&gt;'''Менск, 1927.'''&lt;/small&gt;


{{Накіравальная рыса|5em|height=1px}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o9t58pf9fas7yagj506j5l5saw07gz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/15</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126056</id>
    <revision>
      <id>292337</id>
      <parentid>291530</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292337</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3969" sha1="9utjaz5j3be4kae51xpl1aqi8d0fkrd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;

{{Цэнтар|КРАЯЗНАЎСТВА, ЯГО ЗАДАЧЫ І ГІСТОРЫЯ.|памер=120%}}

{{Ініцыял|'''Краязнаўства і яго мэты.'''|4=&quot;1em&quot;}} {{Водступ|2|em}}З самога слова „краязнаўства“ відаць, што яно азначае пазнаньне краю. Зьявілася яно нядаўна, хоць пазнаньне краю існавала спрадвеку. Яно пачалося разам з пачаткам той ці іншай дзейнасьці чалавека на тэрыторыі Беларусі. Робячы сабе канцавікі стрэлаў, сякеры, малаткі і іншыя каменныя прылады, першабытны чалавек пазнаваў, што для гэтага могуць прыдацца больш цьвёрдыя гатункі каменю, і выбіраў іх для апрацоўкі; абрабляючы зямлю, ён увесь час паляпшаў свае сельска-гаспадарчыя прылады; пераганяючы сваё быдла з месца на месца, ён знаходзіў сабе лепшыя пасьвішчы; дастаўляючы свае тавары для абмену, ён выбіраў найвыгоднейшыя гандлёвыя пункты, дзе вырасталі гарады, і г. д. Такое несьвядомае вывучэньне жыцьця і прыроды існуе, бясспрэчна, і зараз. Селянін, дзякуючы сваёй і сваіх бацькоў практыцы, добра ведае, на якім кавалку поля ў яго лепш родзіць лён, на якім ня вымакне бульба, як організаваць талаку для выкананьня непасільнай яму аднаму працы і г. д. Гэтыя веды ён атрымлівае ў часе сваёй штодзеннай працы і скарыстаньня вынікаў яе. Сьвядома задач вывучэньня і дасьледваньня вакольнай прыроды, умоў яго працы і жыцьця яго грамады селянін амаль што да самых апошніх год шырокага разгортваньня краязнаўчага руху сабе ня ставіў. Таксама зусім нядаўна селянін зрабіў першыя спробы вывучэньня об‘екту свае працы — зямлі шляхам утварэньня так званых дасьледчых палёў. Даўно-ж, у першы кругабег гісторыі Беларусі, пачалося і ведамственнае дасьледваньне краіны. Яно ажыцьцяўлялася тымі або іншымі тагочаснымі дзяржаўнымі інстытуцыямі і таксама ў часе штодзеннай дзейнасьці іх. Выявілася гэта дасьледчая праца ў падліку насельнасьці, розных інвэнтарных апісаньняў, мытных кнігах і інш., а пазьней — у апісаньнях гарадоў, замкаў, пушчаў, рыбных багацьцяў і нават быту. Служыла яно цалком інтарэсам сваіх ведамстваў, і таксама сьвядома сабе ня ставіла задач вывучэньня свайго краю. Ня менш паказальныя прыклады можна знайсьці ў нашай старой гісторыі і ў галіне аматарскага навуковага, асьветнага і грамадзка-практычнага дасьледваньня і вывучэньня краіны.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9utjaz5j3be4kae51xpl1aqi8d0fkrd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/16</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126058</id>
    <revision>
      <id>292336</id>
      <parentid>291533</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:53:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292336</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5174" sha1="gwylkv1j6fd8twy0is4q30qg6p22lby" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{Водступ|2|em}}Вывучалі краіну аматары, дасьледвалі акадэміі і навуковыя працаўнікі вышэйшых школ, пазнаньне яе організоўвалі земствы і г. д. і ўсё-ж ніхто не называў гэтай працы краязнаўствам. Ужывалася часамі слова „радзімазнаўства“, але пад ім часьцей за ўсё разумелі пазнаньне бацькаўшчыны, усяе стараны, а ні краю — часткі яе. Перажыткам гэткага разуменьня тэрміну зьяўляецца той зьмест, які часамі ўкладваюць у нас у слова краязнаўства, называючы ім усебаковае пазнаньне Беларусі, г. зн. айчыназнаўства або беларусазнаўства. Паміж тым паняцьце „край“ у нас у пэўнай меры акрэсьленае — гэта адносна невялікая тэрыторыя, ня большая за нашу акругу. Стыхійны рост краязнаўчага руху на Беларусі сам сабою раёнаваў яе ў краязнаўчым стасунку па адміністрацыйным прынцыпу. У кожнай акрузе ёсьць акруговае таварыства краязнаўства, якое вывучае толькі сваю акругу. Такім чынам паняцьце „край“ для яго тэрыторыяльна супадае з паняцьцем „акруга“, і вывучэньне краю, як часткі Беларусі, можа зьяўляцца часткай беларусазнаўства, але паняцьце „беларусазнаўства“ ні ў якім разе не супадае з паняцьцем „краязнаўства“.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Несьвядомае вывучэньне краю ў процэсе працы, азнаямленьне з ім аматара для задаваленьня свайго пачуцьця замілаваньня ім, дасьледваньне яго вучоным у мэтах узбагачэньня сваёй галіны навукі, пазнаньне ўсёй стараны, значыць, не называецца краязнаўствам. Апошняе зьяўляецца тады, калі вывучэньнем краю пачынаюць займацца спэцыяльна для гэтага організаваныя колы насельніцтва яго са сьвядома пастаўленай сабе мэтай. Мэтай гэтага зьяўляецца ўсебаковае пазнаньне краю ў яго мінулым і сучасным стане для зьмены яго на сваю карысьць. Старая зьява атрымала новую назву таму, што яна набыла новыя формы і, адсюль, новы зьмест. Цяперака пазнаваньне краю работнікамі, сялянамі, аматарамі, вучонымі, практыкамі, організатарамі і г. д. адбываецца часьцей за ўсё ў процэсе звычайнай працы; для задаваленьня свайго замілаваньня да пэўнай галіны зьяваў краю, у мэтах узбагачэньня свае галіны навукі, для скарыстаньня невядомых раней багацьцяў краю і г. д. і завецца краязнаўствам. Завецца так яно таму, што: а) яно адбываецца ў шэрагах колектыву, гэта значыць, у спэцыяльнай краязнаўчай організацыі; б) у сваім, аб‘яднаным у колектыў, відзе мае мэтаю ўсебаковае пазнаньне краю для зьмены яго на сваю карысьць, бо в) працоўныя, што складаюць гэты колектыў, імкнуцца да ўсебаковага паляпшэньня свайго жыцьця. Ва ўсім гэтым, разам з тым, крыецца і вялікае навуковае, асьветнае і практычнае значэньне краязнаўства. Каб зьмяніць край, яно павінна быць абаперта на ўсе найноўшыя дасягненьні навукі і на спачуваньне мас працоўных. Краязнаўцы, знаёмячыся з першымі, павышаюць свой культурны ўзровень, а знаёмячы з вынікамі сваёй працы і практычнымі вывадамі з яе шырокія колы працоўных, {{перанос пачатак|п=падвы|к=шаюць}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gwylkv1j6fd8twy0is4q30qg6p22lby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/17</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126063</id>
    <revision>
      <id>292338</id>
      <parentid>291538</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292338</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5125" sha1="jmqxwv8p73t7en8edtliobbfxd3h7gt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|п=падвы|к=шаюць}} культурны ўзровень апошніх. Агульнымі сіламі практычныя вывады ажыцьцяўляюцца і дасягаецца практычная мэта краязнаўства — пэўная зьмена краю на карысьць працоўных. Калі краязнаўства пазбаўлена навуковасьці або асьветнага ці практычнага значэньня — яно абернецца ў дылетанцкую працу аматара, габінэтную дзейнасьць вучонага або ў калупаньне практыка ў другарадных дробязях жыцьця, ці зьнікне зусім. Бяз вышэйпаказаных трох якасьцяй краязнаўства немажліва, як немажліва праца няпісьменнага настаўніка ў школе.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Часамі да нас далятае быццам рэволюцыйнае разуменьне краязнаўства, як вывучэньне вытворчых сіл. Гэта спрошчваньне вялікай грамадзкай зьявы часьцей за ўсё абаперта на непрадуманасьці яе да канца. Вывучэньне вытворчых сіл мае надзвычайна вялікае значэньне; яно можа даць сродкі і на вывучэньне іншых об‘ектаў нашага краю. Але ні ўсякае вывучэньне вытворчых сіл можа быць вытворчым. Вядомы абшарнік Аніхоўскі гадоў 10 перад сусьветнай вайной вывучаў вытворчыя сілы часткі тэрыторыі Беларусі і ніяк ня мог зрабіць практычных вывадаў з-сваёй працы. Вось яскравы выпадак нявытворчага вывучэньня вытворчых сіл. Але ўявім сабе, што вывучэньне вытворчых сіл дае вялікія практычныя вынікі. У гэты-ж час не вывучаецца нацыянальны склад насельнасьці, соцыяльна-экономічныя ўзаемаадносіны яго пластоў і г. д. У выніку гэтага пэўная частка насяленьня краю, быць можа большасьць, церпіць нацыянальны ўціск, ня маючы сваіх школ, газэт і іншага, а таксама соцыяльна-экономічны ўціск кулакоў і спэкулянтаў, ня маючы абароны ўлады. Зьнішчыць уціск немагчыма, бо ён пакуль што невядомы. Такі стан рэчаў давядзе да таго, што гэта насельнасьць прыдзе і навучыць краязнаўства правільнаму разуменьню свайго зьместу. Вывучэньне вытворчых сіл дае шмат, але яно ня можа даць усебаковага веданьня краю для зьмены яго на карысьць яго насельнікаў. Гэта значыць, што вытворчым краязнаўствам зьяўляецца толькі тое, якое ўсебакова вывучае край і яго жыцьцё ў мінулым і сучасным для ўсебаковых зьмен яго на карысьць насельнікаў, а вывучэньне вытворчых сіл зьяўляецца толькі часткаю краязнаўства. З прычыны яе важнасьці яна зьяўляецца першачарговаю працаю прыродазнаўча-географічных сэкцый мясцовых краязнаўчых організацый.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Такім чынам, нашыя краязнаўчыя організацыі, што ажыцьцяўляюць пазнаньне краю, г. зн. краязнаўства, зьяўляюцца амаль выключна комплекснымі. Існаваньне нялічных об‘ектных організацый, як, напр., гурткоў краязнаўства пры доктарскіх сэкцыях саюзу мэдсанпрацы, што вывучаюць пэўныя об‘екты: санітарныя ўмовы і стан насельнасьці, хваравітасьць яе і г. д., не парушаюць разуменьня краязнаўства, як усебаковага пазнаньня краю. У агульнай схэме нашага краязнаўчага руху яны ажыцьцяўляюць усебаковае пазнаньне краю, бо над гэтым&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jmqxwv8p73t7en8edtliobbfxd3h7gt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/18</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126085</id>
    <revision>
      <id>292339</id>
      <parentid>291562</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:54:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292339</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3059" sha1="3rtn190fwxryklxug54f6z2vcto4gcm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;працуе культурна-гістарычная сэкцыя, напр., комплекснага таварыства, або краязнаўца, што вывучае малюнак данага краю па тканінах XVIII веку. Канцавою мэтаю ўсіх іх зьяўляецца ўсебаковае пазнаньне краю, што і ажыцьцяўляе іх колектыў, аб‘яднаны ў агульную сетку організацый краязнаўства.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}У пачатку разьвіцьця нашага краязнаўчага руху краязнаўства часамі разумелася як комплекс ведаў аб даным краі. Але, як толькі атрымаліся першыя вынікі краязнаўчай дзейнасьці мясцовых організацый, гэты комплекс ведаў аб даным краі
{{Няма выявы}} 
&lt;small&gt;К. Каганец. Тып казачніка.&lt;/small&gt;
атрымаў назву гэтага  краю, г. зн. сваю ўласную назву: Віцебшчына, Аршаншчына, Магілеўшчына і да т. п. Правільнасьць гэтага сьцьвердзіла і практыка нашай школы, якая грунтуецца на краязнаўстве, г. зн. уласным пазнаваньні вакольнага жыцьця, а не на аўтоматычным аўладаньні комплексам ведаў аб сваім краі. Адсюль можна зрабіць правільны вывад, што дзейнасьць вучняў зьяўляецца краязнаўчай, як і дзейнасьць мясцовай дасьледчай станцыі мясцовага музэю, мясцовага архіву і да т. п. Але ўся ара заўча іх дзейнасьць не зьяўляецца краязнаўствам, бо ня мае ўсіх трох уласьцівасьцяй краязнаўства: дабравольна і сьвядома пастаўленай сабе мэты пазнаньня краю, організаванага колектыву для яе ажыцьцяўленьня і зьмены краю на сваю карысьць.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Такім чынам, гэта азначэньне краязнаўства, як процэсу пазнаньня краю і яго мэты, зробленае на аснове існуючай практыкі нашага краязнаўчага руху, пазбаўляе нас ад цьмяных тэорэтычных разважаньняў на гэту тэму і дазваляе дакладна вызначыць пэўныя даныя адносна гісторыі краязнаўства, організацыйных форм яго і пэўных відаў краязнаўчай дзейнасьці.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3rtn190fwxryklxug54f6z2vcto4gcm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292340</id>
      <parentid>292339</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:54:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292340</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3064" sha1="h0n8by0orboipggapyztxqpw2w8ev94" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;працуе культурна-гістарычная сэкцыя, напр., комплекснага таварыства, або краязнаўца, што вывучае малюнак данага краю па тканінах XVIII веку. Канцавою мэтаю ўсіх іх зьяўляецца ўсебаковае пазнаньне краю, што і ажыцьцяўляе іх колектыў, аб‘яднаны ў агульную сетку організацый краязнаўства.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}У пачатку разьвіцьця нашага краязнаўчага руху краязнаўства часамі разумелася як комплекс ведаў аб даным краі. Але, як толькі атрымаліся першыя вынікі краязнаўчай дзейнасьці мясцовых організацый, гэты комплекс ведаў аб даным краі
{{Няма выявы}} 
&lt;small&gt;К. Каганец. Тып казачніка.&lt;/small&gt;&lt;/br&gt;
атрымаў назву гэтага  краю, г. зн. сваю ўласную назву: Віцебшчына, Аршаншчына, Магілеўшчына і да т. п. Правільнасьць гэтага сьцьвердзіла і практыка нашай школы, якая грунтуецца на краязнаўстве, г. зн. уласным пазнаваньні вакольнага жыцьця, а не на аўтоматычным аўладаньні комплексам ведаў аб сваім краі. Адсюль можна зрабіць правільны вывад, што дзейнасьць вучняў зьяўляецца краязнаўчай, як і дзейнасьць мясцовай дасьледчай станцыі мясцовага музэю, мясцовага архіву і да т. п. Але ўся ара заўча іх дзейнасьць не зьяўляецца краязнаўствам, бо ня мае ўсіх трох уласьцівасьцяй краязнаўства: дабравольна і сьвядома пастаўленай сабе мэты пазнаньня краю, організаванага колектыву для яе ажыцьцяўленьня і зьмены краю на сваю карысьць.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Такім чынам, гэта азначэньне краязнаўства, як процэсу пазнаньня краю і яго мэты, зробленае на аснове існуючай практыкі нашага краязнаўчага руху, пазбаўляе нас ад цьмяных тэорэтычных разважаньняў на гэту тэму і дазваляе дакладна вызначыць пэўныя даныя адносна гісторыі краязнаўства, організацыйных форм яго і пэўных відаў краязнаўчай дзейнасьці.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>h0n8by0orboipggapyztxqpw2w8ev94</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/19</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126086</id>
    <revision>
      <id>292341</id>
      <parentid>291563</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292341</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5136" sha1="8ldec8byvvhemumfmr533kp0r9x2807" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{Водступ|2|em}}Беларускі народ у XVIII і XIX сталецьці складаўся амаль выключна з сялянства, якое ў масе сваёй было няпісьменным. Беларусь была стараной заваяванай, і беларуская інтэлігенцыя перадавалася на бок пануючых клясаў перамагаўшых Беларусь суседзяў. Зразумела, што пры такіх умовах ня мог утварыцца ў той час беларускі краязнаўчы рух. У нас умацоўвалася чужое, польскае ці рускае, краязнаўства. Спачатку на Беларусь прыходзіў жаўнер і ксёндз, з аднаго боку, або салдат і поп, з другога, а ўжо сьледам за імі сьпяшаліся польскія і рускія вучоныя, каб угрунтаваць на, так званых, навуковых падставах іх дзеяньні, дапамагчы ім зьняволіць беларусаў пад польскае магнацтва ці рускага цара і давесьці ўсяму навуковаму сьвету, што беларусаў, як свае асаблівае нацыянальнасьці, ніколі ня было і нідзе няма.&lt;/br&gt;
{{Ініцыял|'''Польскае краязнаўства на Беларусі.'''|4=&quot;1em&quot;}} {{Водступ|2|em}}Польскі краязнаўчы рух у нас вызначыўся ў большай меры дзейнасьцю тых ці іншых асоб, чым організацый, якіх, дарэчы, руская ўлада не дазваляла засноўваць.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Вялікую ўвагу дасьледваньню і вывучэньню Беларусі аддавалі таксама і розныя неаформленыя офіцыйна згуртаваньні навокал польскіх выданьняў на Беларусі, а таксама шэраг асьветных і спортыўных польскіх аб‘яднаньняў на нашай зямлі. Уся гэтая польская беларусазнаўчая і краязнаўчая праца мела добрае матэрыяльнае падтрыманьне мясцовай польскай ці апалячанай шляхты і магнацтва, якое было ня ў меру колькасна і матэрыяльна больш магутным, чым расійскае дваранства. Дзякуючы гэтаму польскае беларусазнаўства і краязнаўства дасягнула значна большых вынікаў, чым рускае, і было немалым штурхачом да заснаваньня рускіх організацый, якія імкнуліся супроцьпаставіць яму сваю дзейнасьць і працу. Бясспрэчна, што вялікае значэньне ў справе разьвіцьця польскае навукі на Беларусі мелі Віленскі Унівэрсытэт і Полацкая Акадэмія.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Пачалося польскае беларусазнаўства і краязнаўства на Беларусі амаль за сто гадоў раней, чымся рускае. Выразны заклік да ўтварэньня грамадзкага характару яго ёсьць ужо ў палове XVIII сталецьця ў польскіх віленскіх выданьнях. Але толькі ў палове XIX веку змагла заснавацца першая беларусазнаўчая польская організацыя на Беларусі — археолёгічная камісія пры Віленскім музэі старажытнасьцяй. 1 студзеня 1856 г. яна распачала сваю працу па дасьледваньню гістарычнага мінулага Беларусі. Хутка пасьля гэтага ў складзе яе пачала працу прыродазнаўчая сэкцыя. Наяўнасьць сіл і сродкаў рабілі магчымым існаваньне ў Вільні комплекснай беларусазнаўчай організацыі. Таму ўжо ў 1858 г. было выразнае жаданьне перайменаваць камісію ў Віленскае навуковае таварыства, але здарэньні надышоўшага 1863 г. гэтаму перашкодзілі.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Ня гледзячы на тое, што камісія была на дзяржаўным бюджэце і старшынёю яе зьяўлялася асоба па прызначэньню, яна&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8ldec8byvvhemumfmr533kp0r9x2807</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/20</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126122</id>
    <revision>
      <id>292342</id>
      <parentid>291671</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T18:59:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292342</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5002" sha1="ao8r7ps3y2ubf5e1ujvike1mo994aqa" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ўсё-ж мела грамадзкі характар па складу членаў. Сярод іх налічваўся вялікі лік польскіх, або апалячаных магнатаў з Беларусі, якія дапамагалі камісіі і матэрыяльна.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Камісія зрабіла пэўную навуковую працу і мела свае выданьні. У 1864 г. музэй і камісія былі рэорганізаваны з польскіх у рускія, і гэтым на доўгі час прыпынілася існаваньне польскіх навуковых інстытуцый на Беларусі, але не сама навуковая дзейнасьць.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}У 1901 годзе ў Вільні заснаваўся археолёгічны гурток, але ён ня змог разьвінуць шырокую дзейнасьць. У 1906 г. ў Варшаве заснавалася Польскае таварыства краязнаўства, якое ў сваім органе „Земя“ аддавала значную ўвагу Беларусі. У склад яго членаў уваходзілі таксама і польскія або апалячаныя людзі з Беларусі. Але аддзяленьняў гэтага таварыства ў нас у той чае яшчэ ня было.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}У тым-жа 1906 г. пачалася праца па організаваньню таварыства прыяцеляў навук у Вільні, а ў лютым 1907 г. яно ўжо было адчынена ў ліку 38 заснавальнікаў. Праз два гады ў таварыстве ўжо было каля 300 членаў, вялікі лік якіх пражываў у розных мясцох Беларусі, а таксама па-за межамі яе. У 1922 годзе ў складзе таварыства аформіліся наступныя аддзелы: а) філёлёгіі, літаратуры і мастацтва; б) навук матэматычна-прыродазнаўчых і лекарскіх, і в) гісторыі, філёзофіі і навук праўна-грамадзкіх. Мэтаю таварыства зьяўляецца дасьледваньне краю ў прыродазнаўчым, этнографічным, гістарычным, экономічным і статыстычным стасунках. У 1925 годзе ў таварыстве было 320 членаў. Такім чынам, ня гледзячы на спрыяючыя ўмовы, лік членаў амаль не павялічыўся. Як і раней, члены падзяляюцца на звычайных, дажывотных, протэктараў, корэспондэнтаў і ганаровых. Бюджэт таварыства ў тым-жа 1925 г. складаўся з 25 тыс. злотых. Да сусьветнай вайны таварыства выдавала свой „Рочнік“, якога вышла 7 томаў. Цяперака таварыствам выдаецца „Атэнэум Віленьске“, прысьвечаны досьледам стараны ў межах былога вялікага княства Беларуска- Літоўскага, а аддзелы выдаюць „Розправы“. У сваім веданьні таварыства мае ўласныя: бібліотэку, архіў і музэйныя колекцыі: прыродазнаўчыя, этнографічныя, археолёгічныя і гістарычныя.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Масавае заснаваньне краязнаўчых організацый у Заходняй Беларусі прыпадае на 1922—24 г. г. Апрача падтрыманьня мясцовых організацый, польскі ўрад у 1922 г. заснаваў у Варшаве Інстытут для досьледаў зямель усходніх рэспублікі Польскай. Ён меў мэтаю навуковае дасьледваньне і азнаямленьне з гісторыяй, мастацтвам і культурай наогул зямель усходніх і зямель, якія калі-небудзь да іх належалі. Такім чынам ня толькі таварыства прыяцеляў навук у Вільні, але і гэты Інстытут працавалі не адно толькі над замацаваньнем свайго ўладаньня Заходняй Беларусьсю, але і над абаснаваньнем політычных праў буржуазнай Польшчы на ўсе тэрыторыі былой&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ao8r7ps3y2ubf5e1ujvike1mo994aqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/21</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126123</id>
    <revision>
      <id>292343</id>
      <parentid>291678</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:00:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292343</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4922" sha1="33jqtkgw9sh1gbi0ywrrd4owmo6tjq9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Польшчы 1772 г. Інстытут мае невялічкія фотографічныя і архіўныя зборы.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Дзякуючы гэтай вузка-клясавай, імпэрыялістычнай уласьцівасьці польскага краязнаўства ў Заходняй Беларусі і практычнай мэце гвалтоўнай полёнізацыі яго, значны лік польскіх краязнаўчых організацый хутка пасьля адчыненьня зачыніўся, альбо вельмі доўга знаходзіцца ў стадыі організацыі, ня кажучы ўжо пра поўную адсутнасьць падтрыманьня іх беларускімі працоўнымі гушчамі.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Так, таварыства прыяцеляў навук у Горадні было заснавана ў 1920 г. і прыпыніла сваю дзейнасьць у 1923 г. Яно мела мэтаю пашырэньне і разьвіцьцё існуючага ў Горадні дзяржаўнага музэю і дасьледваньне краю ў прыродазнаўчым, этнографічным, гістарычным, экономічным і статыстычным стасунку. Члены падзяляліся на звычайных, корэспондэнтаў, ганаровых і протэктараў, і ў 1923 г. іх налічвалася каля 50 чалавек.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Другое, Палескае таварыства краязнаўства ў Пінску было заснавана ў 1924 г. і ўсё яшчэ знаходзіцца ў стадыі організацыі. Яно мае мэтаю дасьледваньне Палесься і популярызацыю гэтай ідэі. Праца пакуль што выявілася ў зьбіраньні палескага музэю.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Трэцяе, таварыства бібліофілаў польскіх у Вільні заснавалася ў канцы 1925 г. і таксама ўсё яшчэ знаходзіцца ў стадыі організацыі.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}З рэшты організацый заслугоўваюць упаміну дзьве ды аддзелы Польскага таварыства краязнаўства. Горадзенскае таварыства аматараў прыроды было заснавана ў 1925 г. Яно мае мэтаю пашырэньне сярод грамадзтва замілаваньня да жывой і няжывой прыроды і прыродазнаўчых ведаў. Складаецца з 2-х сэкцый: зоолёгічнай і ботанічнай. Першая дапамагла організаваньню прыродазнаўчага гарадзкога музэю, а другая — ботанічнага саду з аддзеламі: сыстэматыкі, біолёгіі, лекавых расьлін, дрэў і кустоў. Членаў у 1926 г. налічвалася каля 15.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Таварыства аматараў Вільні заснавалася ў 1919 г. з мэтаю дасьледваньня і аховы віленскіх помнікаў, дапамогі ўзьняцьцю гораду на ўзровень заходня-эўропэйскіх гарадоў і г. д.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}З аддзелаў Польскага таварыства краязнаўства самым моцным зьяўляецца Віленскі, але і той, ня гледзячы на існаваньне ў Вільні польскага унівэрсытэту, налічвае толькі каля 57 членаў. Ім выданы праваднік па Вільні, сэрыя паштовак і зьбіраюцца матэрыялы для монографіі аб Віленскім краі. Беластоцкі аддзел, заснаваны ў 1922 г., зачыніўся быў, а пасьля ў 1926 г. аднавіўся, але разьвіваецца слаба, як сьведчыць яго справаздача. Навагрудзкі аддзел пабудаваў экскурсійны дом на возеры Сьвітазь. У № 5 за 1922 г., № 6—8 і № 10—12 за 1925 г. часопісі „Земя“ зьмешчаны падрабязныя агляды Віленшчыны, Навагрудчыны і Загарыні. Зразумела, што ў іх аўтары падкрэсьліваюць, што „зямля Віленская застаецца неадлучнаю&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>33jqtkgw9sh1gbi0ywrrd4owmo6tjq9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/22</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126124</id>
    <revision>
      <id>292344</id>
      <parentid>291699</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292344</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5017" sha1="kxyh8quckk4rpxtvf4cdvl6d44bwivk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;часткаю Польшчы на вечныя часы“. Пры аддзелах Польскага таварыства краязнаўства існуюць гурткі краязнаўства польскай моладзі. Часамі такія організацыі, як сэкцыя краязнаўства Віленскага аддзелу саюзу польскіх інжынэраў, выяўляюць краязнаўчую дзейнасьць выданьнем брошуры аб касьцёле Пятра і Паўла ў Вільні ці інш.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Усіх польскіх навуковых організацый на тэрыторыі Заходняй Беларусі існуе каля 50, з іх палова знаходзіцца ў Вільні. Наяўнасьць унівэрсытэту ў апошняй зьяўляецца спрыяючаю ўмоваю для існаваньня організацый, але, як мы бачылі з прыкладу Віленскага аддзелу Польскага таварыства краязнаўства, яны ня вельмі буяюць. Сваяасаблівае месца займае Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры, заснаваны ў Вільні ў 1926 г. Ён усё яшчэ знаходзіцца ў стадыі організацыі і мае мэтаю разьвіцьцё: а) краёвага хлебаробства ва ўсіх яго галінах разам з агародніцтвам, пчалярствам і сельска-гаспадарчай прамысловасьцю; б) народных: промыслаў, рамёстваў, тэхнікі і мастацтва; в) духоўнай культуры, навукі і асьветы. У стадыі організацыі знаходзяцца сэкцыі інстытуту: гаспадарчая, навукова-выдавецкая, школьная, праўная і мастацтва. Праўленьне існуе ў Вільні, а ў Варшаве ёсьць падсакратарыят і аддзел. Па вестках самога Інстытуту ёсьць яшчэ Навагрудзкі аддзел і 50 гурткоў у розных мясцовасьцях. У Вільні ў Інстытуце ёсьць бібліотэчка на 300 томаў і ЗО бібліотэчак пры провінцыяльных гурткох. У 1927 г. членаў Інстытуту, па яго вестках,
налічваецца каля 1.000.&lt;/br&gt;
{{Ініцыял|'''Рускае краязнаўства на Беларусі.'''|4=&quot;1em&quot;}} {{Водступ|2|em}}Рускія краязнаўчыя організацыі на Беларусі былі двох радоў: беларусазнаўчыя, што мелі на мэце вывучаць усю этнографічную Беларусь, і ўласна краязнаўчыя, што вывучалі паасобныя краі яе. Апошнія, у сваю чаргу, складаліся з розных відаў: таварыстваў, камітэтаў і камісій. Беларусазнаўчыя організацыі былі ў відзе таварыстваў, і іх было толькі тры: Паўночна-заходні аддзел імпэратарскага рускага географічнага таварыства, Таварыства вывучэньня беларускага краю з мэтамі комплекснымі і Віленскае таварыства аматараў прыродазнаўства з мэтамі прыродазнаўчымі.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Першаю рускаю навукова-беларусазнаўчай грамадзкай організацыяй на Беларусі і быў Паўночна-заходні аддзел імпэратарскага рускага географічнага таварыства, Увесь час свайго існаваньня ён знаходзіўся ў Вільні, зьяўляючыся дапаможнаю часткаю таварыства, што і падкрэсьлівалася не аднойчы заснавальнікамі і дзеячамі аддзелу. Ініцыятыва ўтварэньня такога аддзелу ў Вільні з раёнам дзейнасьці — былым Паўночна-заходнім краем, належыла тагачаснаму сакратару Рускага географічнага таварыства Остэн-Сакэну. У гэтай справе пэўную дадатную ролю адыграла таксама экспэдыцыя Рускага географічнага таварыства на Беларусь у 1867—1870 г.г. З аднаго&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kxyh8quckk4rpxtvf4cdvl6d44bwivk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/23</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126141</id>
    <revision>
      <id>292345</id>
      <parentid>291733</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292345</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5180" sha1="o2g4ygeham0kl9cu447bdrlmu26v6gm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;2&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;боку, члены экспэдыцыі дапамаглі пачатку дзейнасьці Паўночна-заходняга аддзелу, а з другога боку — Рускае географічнае таварыства хацела, каб яго праца па дасьледваньню былога Паўночна-заходняга краю атрымала дапамогу мясцовых сіл, аб‘яднаных для гэтага ў пэўную організацыю. Ініцыятыву Остэн-Сакэна ў справе адчыненьня аддзелу Таварыства ў Вільні падтрымліваў і ажыцьцяўляў на месцы папячыцель Віленскай вучэбнай акругі Карнілаў. Сабраная ім заснаваўчая група аддзелу лічыла, што Беларусь зьяўляецца вялікім абшарам для досьледаў, з мэтай выкананьня якіх і трэба ўтварыць Паўночна-заходні аддзел імпэратарскага рускага географічнага таварыства. Пэўную навуковую дзейнасьць у тыя часы вяла вышэй памянёная часовая археолёгічная камісія пры Віленскім музэі старажытнасьцяй, але, на думку заснавальнікаў аддзелу, яна і па духу, і па асабоваму складу была польскай. Да таго яна лічылася зусім незалежнай ад якіх-небудзь рускіх навуковых інстытуцый і, дзякуючы гэтаму і іншым прычынам, сталася польскаю культурнаю пляцоўкаю насуперак палажэньню аб ёй. Вось заснавальнікі аддзелу палічылі карысным зачыненьне яе, а для таго, каб захаваць аддзел пераважна ад польскіх уплываў і не дапусьціць у яго, „хоць і рускіх падданых, але ня чыста рускага пахаджэньня і не праваслаўнага веравызнаньня“ зрэдагавалі адпаведны параграф палажэньня аддзелу так, што ў члены яго маглі абірацца толькі рускія людзі. Апрача таго, аддзел павінен быў знаходзіцца пад апекаю генэрал-губарнатара і старшынствам папячыцеля Віленскай вучэбнай акругі, а таксама кіравацца паказаньнямі і інструкцыямі імпэратарскага рускага географічнага таварыства.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Ня гледзячы на ўсе гэтыя сапраўды рускія імкненьні заснавальнікаў, міністэрства ўнутраных спраў дазволіла організаваньне аддзелу толькі пасьля паўторных хадайніцтваў як заснавальнікаў, так і Рускага географічнага таварыства. З тае прычыны, што памянёнае патрабаваньне аб тым, каб у члены аддзелу абіраліся рускія людзі, супярэчыла пэўнаму параграфу статуту самога Таварыства, ад яго адмовіліся, палічыўшы, што ўжо асабовы склад заснавальнікаў паклапоціцца аб захаваньні рускасьці асабовага складу аддзелу. Палажэньне аб апошнім было зацьверджана царом у лютым 1867 г. Гэта зацьверджаньне віталася заснавальнікамі, як вялікае сьвята для рускай Вільні і рускіх людзей былога Паўночна-заходняга краю.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Бясспрэчна, вельмі цікава пазнаёміцца са структурай і мэтамі аддзелу, а таксама з пытаньнем узаемаадносін аддзелу з самім Таварыствам і сродкамі аддзелу з самога палажэньня аб ім. Мэты аддзелу дакладна выяўлены ў першых трох параграфах гэтага палажэньня, а ўласна:&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}„§ 1. Для найбольш пасьпяховай дапамогі мэце Імпэратарскага рускага географічнага таварыства, засноўваецца ў Вільні асобны аддзел таварыства пад назваю Паўночна-заходняга.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o2g4ygeham0kl9cu447bdrlmu26v6gm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292346</id>
      <parentid>292345</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:45:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292346</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5243" sha1="2dl2ldxiez4h3h434rwk6zbtme5whs5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;2&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;боку, члены экспэдыцыі дапамаглі пачатку дзейнасьці Паўночна-заходняга аддзелу, а з другога боку — Рускае географічнае таварыства хацела, каб яго праца па дасьледваньню былога Паўночна-заходняга краю атрымала дапамогу мясцовых сіл, аб‘яднаных для гэтага ў пэўную організацыю. Ініцыятыву Остэн-Сакэна ў справе адчыненьня аддзелу Таварыства ў Вільні падтрымліваў і ажыцьцяўляў на месцы папячыцель Віленскай вучэбнай акругі Карнілаў. Сабраная ім заснаваўчая група аддзелу лічыла, што Беларусь зьяўляецца вялікім абшарам для досьледаў, з мэтай выкананьня якіх і трэба ўтварыць Паўночна-заходні аддзел імпэратарскага рускага географічнага таварыства. Пэўную навуковую дзейнасьць у тыя часы вяла вышэй памянёная часовая археолёгічная камісія пры Віленскім музэі старажытнасьцяй, але, на думку заснавальнікаў аддзелу, яна і па духу, і па асабоваму складу была польскай. Да таго яна лічылася зусім незалежнай ад якіх-небудзь рускіх навуковых інстытуцый і, дзякуючы гэтаму і іншым прычынам, сталася польскаю культурнаю пляцоўкаю насуперак палажэньню аб ёй[[Краязнаўства (1929)/Увагі#1)|&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;)]]. Вось заснавальнікі аддзелу палічылі карысным зачыненьне яе, а для таго, каб захаваць аддзел пераважна ад польскіх уплываў і не дапусьціць у яго, „хоць і рускіх падданых, але ня чыста рускага пахаджэньня і не праваслаўнага веравызнаньня“ зрэдагавалі адпаведны параграф палажэньня аддзелу так, што ў члены яго маглі абірацца толькі рускія людзі. Апрача таго, аддзел павінен быў знаходзіцца пад апекаю генэрал-губарнатара і старшынствам папячыцеля Віленскай вучэбнай акругі, а таксама кіравацца паказаньнямі і інструкцыямі імпэратарскага рускага географічнага таварыства.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Ня гледзячы на ўсе гэтыя сапраўды рускія імкненьні заснавальнікаў, міністэрства ўнутраных спраў дазволіла організаваньне аддзелу толькі пасьля паўторных хадайніцтваў як заснавальнікаў, так і Рускага географічнага таварыства. З тае прычыны, што памянёнае патрабаваньне аб тым, каб у члены аддзелу абіраліся рускія людзі, супярэчыла пэўнаму параграфу статуту самога Таварыства, ад яго адмовіліся, палічыўшы, што ўжо асабовы склад заснавальнікаў паклапоціцца аб захаваньні рускасьці асабовага складу аддзелу. Палажэньне аб апошнім было зацьверджана царом у лютым 1867 г. Гэта зацьверджаньне віталася заснавальнікамі, як вялікае сьвята для рускай Вільні і рускіх людзей былога Паўночна-заходняга краю.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Бясспрэчна, вельмі цікава пазнаёміцца са структурай і мэтамі аддзелу, а таксама з пытаньнем узаемаадносін аддзелу з самім Таварыствам і сродкамі аддзелу з самога палажэньня аб ім. Мэты аддзелу дакладна выяўлены ў першых трох параграфах гэтага палажэньня, а ўласна:&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}„§ 1. Для найбольш пасьпяховай дапамогі мэце Імпэратарскага рускага географічнага таварыства, засноўваецца ў Вільні асобны аддзел таварыства пад назваю Паўночна-заходняга.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2dl2ldxiez4h3h434rwk6zbtme5whs5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292351</id>
      <parentid>292346</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>292351</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5307" sha1="cb4rp9flr7p2ifrm9q3k2wetdd64plb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;боку, члены экспэдыцыі дапамаглі пачатку дзейнасьці Паўночна-заходняга аддзелу, а з другога боку — Рускае географічнае таварыства хацела, каб яго праца па дасьледваньню былога Паўночна-заходняга краю атрымала дапамогу мясцовых сіл, аб‘яднаных для гэтага ў пэўную організацыю. Ініцыятыву Остэн-Сакэна ў справе адчыненьня аддзелу Таварыства ў Вільні падтрымліваў і ажыцьцяўляў на месцы папячыцель Віленскай вучэбнай акругі Карнілаў. Сабраная ім заснаваўчая група аддзелу лічыла, што Беларусь зьяўляецца вялікім абшарам для досьледаў, з мэтай выкананьня якіх і трэба ўтварыць Паўночна-заходні аддзел імпэратарскага рускага географічнага таварыства. Пэўную навуковую дзейнасьць у тыя часы вяла вышэй памянёная часовая археолёгічная камісія пры Віленскім музэі старажытнасьцяй, але, на думку заснавальнікаў аддзелу, яна і па духу, і па асабоваму складу была польскай. Да таго яна лічылася зусім незалежнай ад якіх-небудзь рускіх навуковых інстытуцый і, дзякуючы гэтаму і іншым прычынам, сталася польскаю культурнаю пляцоўкаю насуперак палажэньню аб ёй[[Краязнаўства (1929)/Увагі#1)|&lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;)]]. Вось заснавальнікі аддзелу палічылі карысным зачыненьне яе, а для таго, каб захаваць аддзел пераважна ад польскіх уплываў і не дапусьціць у яго, „хоць і рускіх падданых, але ня чыста рускага пахаджэньня і не праваслаўнага веравызнаньня“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#2)|&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;)]], зрэдагавалі адпаведны параграф палажэньня аддзелу так, што ў члены яго маглі абірацца толькі рускія людзі. Апрача таго, аддзел павінен быў знаходзіцца пад апекаю генэрал-губарнатара і старшынствам папячыцеля Віленскай вучэбнай акругі, а таксама кіравацца паказаньнямі і інструкцыямі імпэратарскага рускага географічнага таварыства.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Ня гледзячы на ўсе гэтыя сапраўды рускія імкненьні заснавальнікаў, міністэрства ўнутраных спраў дазволіла організаваньне аддзелу толькі пасьля паўторных хадайніцтваў як заснавальнікаў, так і Рускага географічнага таварыства. З тае прычыны, што памянёнае патрабаваньне аб тым, каб у члены аддзелу абіраліся рускія людзі, супярэчыла пэўнаму параграфу статуту самога Таварыства, ад яго адмовіліся, палічыўшы, што ўжо асабовы склад заснавальнікаў паклапоціцца аб захаваньні рускасьці асабовага складу аддзелу. Палажэньне аб апошнім было зацьверджана царом у лютым 1867 г. Гэта зацьверджаньне віталася заснавальнікамі, як вялікае сьвята для рускай Вільні і рускіх людзей былога Паўночна-заходняга краю.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Бясспрэчна, вельмі цікава пазнаёміцца са структурай і мэтамі аддзелу, а таксама з пытаньнем узаемаадносін аддзелу з самім Таварыствам і сродкамі аддзелу з самога палажэньня аб ім. Мэты аддзелу дакладна выяўлены ў першых трох параграфах гэтага палажэньня, а ўласна:&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}„§ 1. Для найбольш пасьпяховай дапамогі мэце Імпэратарскага рускага географічнага таварыства, засноўваецца ў Вільні асобны аддзел таварыства пад назваю Паўночна-заходняга.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cb4rp9flr7p2ifrm9q3k2wetdd64plb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/24</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126143</id>
    <revision>
      <id>292352</id>
      <parentid>291735</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>292352</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5074" sha1="tlgknl2cd063b22q4j47xh810u618e0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{Водступ|2|em}}§ 2. Паўночна-заходні аддзел Імпэратарскага рускага географічнага таварыства, пад бліжэйшым кіраўніцтвам галоўнага начальніка краю, займаецца пераважна вывучэньнем гэтага краю ва ўсіх тых стасунках, якія складаюць прадмет заняткаў Таварыства і асабліва дасьледваньнямі па археографіі, археолёгіі, гісторыі, статыстыцы і этнографіі.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}§ 3. З гэтаю мэтаю Паўночна-заходні аддзел Імпэратарскага рускага географічнага таварыства: 1) адшуквае і прыводзіць у вядомасьць сабраныя ўжо і захаваныя ў мясцовых архівах і ў прыватных асоб весткі аб краі, разглядае іх і вырашае, які ўжытак можа быць зроблен з іх для навукі; 2) зьбірае належачыя да краю этнографічныя і гістарычныя матэрыялы праз мясцовых жыхароў і наладжвае вучоныя экспэдыцыі для мэтаў, паказаных у § 2 гэтага палажэньня; З) дапамагае прыватным асобам, якія наведваюць Паўночна-заходні край з навуковаю мэтаю, і стараецца прыцягнуць да дасьледваньня гэтага краю асоб, што могуць быць для гэтага карыснымі; 4) клапоціцца аб зьбіраньні і захаваньні навуковых падсобнікаў, што належаць да адпаведнага кола заняткаў, як: кніг друкаваных і рукапісных, актаў, карт і этнографічных рэчаў“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#3)|&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Асабовы склад аддзелу вызначаўся двума наступнымі параграфамі палажэньня:&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}„§ 4. Паўночна-заходні аддзел абірае ў свае члены асоб, якія могуць быць карысны для яго навуковых прац. Асобы гэтыя атрымліваюць годнасьць членаў-супрацоўнікаў Імпэратарскага рускага географічнага таварыства.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}§ 5. Асоба, якая робіць на карысьць Паўночна-заходняга аддзелу грашовую ахвяру ня менш 300 руб., атрымлівае, на падставе статуту Імпэратарскага рускага географічнага таварыства, годнасьць члена-выпярэдніка таварыства і дыплём за подпісам старшыні Імпэратарскага рускага географічнага таварыства. Ахвяры гэтыя складаюць асобны капітал, хаваньне і ўжытак якога прадстаўляецца самому аддзелу“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#4)|&lt;sup&gt;4&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Апрача канца гэтага параграфу, аб сродках, парадку выдаткаваньня і рэвізіі гаворыць яшчэ і ў § 7 палажэньня.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}„§ 7. На аплату выдаткаў патрэбных на канцэлярскія і іншыя расходы ў Паўночна-заходнім аддзеле ідуць штогадовыя грашовыя складкі яго членаў, якія паступаюць у яго на падставе статуту таварыства. Сумы, належныя аддзелу, выдаткуюцца па загаду старшыні кіраўніком спраў аддзелу з запісам у асобную шнуравую кнігу, якая прадстаўляецца ў канцы году на рэвізію сходаў членаў аддзелу“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#5)|&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Для кіраваньня ўсёй дзейнасьшо аддзелу палажэньнем прадугледжана толькі абраньне старшыні яго і кіраўніка спраў.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}„§ 6. Аддзел абірае з членаў сваіх старшыню і кіраўніка спраў, якія зацьвярджаюцца ў гэтай годнасьці галоўным&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tlgknl2cd063b22q4j47xh810u618e0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/25</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126207</id>
    <revision>
      <id>292353</id>
      <parentid>291861</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:47:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>292353</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5024" sha1="4lh08huwdpfpqinayjvzc50v0qwxna7" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;начальнікам Паўночна-заходняга краю. Іх абавязкі і правы па аддзелу, а таксама і ўвесь парадак распарадчых дзеяньняў аддзелу вызначаюцца правіламі агульнага статуту Імпэратарскага рускага географічнага таварыства; асаблівасьці-ж, якія могуць патрабавацца мясцовымі акалічнасьцямі, пастанаўляюцца самім аддзелам з зацьверджаньнем галоўнага начальніка краю“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#6)|&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Згодна § 8 палажэньня, адносіны Аддзелу да Таварыства былі даволі падначаленыя:&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}„§ 8. Адносіны Паўночна-заходняга аддзелу Імпэратарскага рускага географічнага таварыства да самога таварыства наступныя: а) ён ёсьць непадзельная частка таварыства, а таму карыстаецца высачайша дараванаю таварыству пячаткаю з дзяржаўным гэрбам і правам пасылаць па пошце пісьмовую корэспондэнцыю без аплаты вагавых і пасылак да пуда вагою; б) таварыства ва ўсіх навуковых прадпрыемствах і занятках аддзелу прымае абавязак дапамагаць яму сваімі парадамі, паказаньнямі, паведамленьнем вестак, матэрыялу і іншых навуковых пасобнікаў, якія знаходзяцца ў яго, а калі сродкі дазволяць, дык і грашыма; в) працы аддзелу выдаюцца на падставе прынятых для гэтага правіл на сродкі аддзелу або на сродкі таварыства; г) з свайго боку Паўночна-заходні аддзел выконвае даручэньні, з якімі таварыства будзе да яго зварачацца, абгаварвае прапанаваныя яму пытаньні, распрацоўвае паказаныя прадметы і наогул дастаўляе таварыству весткі, належачыя да спэцыяльнага кола яго заняткаў; д) аддзел штогодна дае таварыству падрабязную справаздачу аб сваіх занятках на працягу папярэдняга году, для ўключэньня ў агульную гадавую справаздачу Імпэратарскага географічнага таварыства“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#7)|&lt;sup&gt;7&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Дзейнасьць Паўночна-заходняга аддзелу імпэратарскага рускага географічнага таварыства можна падзяліць на два кругабегі. Першы з іх пачынаецца з 1867 г. і канчаецца ў 1877 г., калі дзейнасьць аддзелу аўтоматычна зусім спынілася аж да 1910 г., і другі — ад 1910 да 1915 г., калі аддзел зачыніўся з прычыны захопу Вільні немцамі. Такім чынам, амаль 35 год, ад 1874 да 1910 г., аддзел фактычна не існаваў; сюды трэба далучыць каля двох год, з 1867 да 1869 г., з першага кругабегу, на які час дзейнасьць яго таксама была прыпынілася. Значыць, агулам дзейнасьць аддзелу цягнулася каля 11 год.&lt;/br&gt;

{{Водступ|2|em}}Праца аддзелу на працягу першага кругабегу яго існаваньня выяўлялася, галоўным чынам, у агульных сходах, пасяджэньнях распарадчага камітэту і сэкцый, працы апошніх, наладжваньні экспэдыцый, выданьні програм, зьбіраньні матэрыялаў, трыманьні сувязі з аналёгічнымі організацыямі і інш. Агульных сходаў было каля дзевяці. На іх пераважна абгаварваліся і вырашаліся організацыйныя пытаньні і толькі часамі {{перанос пачатак|п=заслухоў|к=валіся}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4lh08huwdpfpqinayjvzc50v0qwxna7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/26</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126377</id>
    <revision>
      <id>292354</id>
      <parentid>292074</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:49:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292354</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5116" sha1="hcg3twqmxgyd1l2knvikinshw0y6i9d" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|п=заслухоў|к=валіся}} навуковыя даклады, паведамленьні і інш. На іх былі прысутнымі, зразумела, толькі тыя члены, якія ў даны момант знаходзіліся ў Вільні.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Распарадчы камітэт зьяўляўся выканаўчым органам аддзелу і выконваў усю бягучую працу. На працягу памянёнага часу адбылося каля 15 паседжаньняў яго. Такім чынам, на кожны год, першага кругабегу прыпадае больш, чым адзін агульны сход і больш, чым два паседжаньні распарадчага камітэту. На апошніх разглядаліся бягучыя справы аддзелу, паведамленьні і інш. На паседжаньнях распарадчага камітэту былі ўтвораны наступныя сэкцыі аддзелу: фізычна-матэматычная, этнографічная, {{Абмылка|орхеолёгіі|археолёгіі}} і археографіі і статыстычная. Паседжаньні адбываліся толькі ў апошніх дзьвёх сэкцыях; у этнографічнай і археолёгічнай сэкцыях — праца вялася пераважна адзінкамі. Сэкцыя статыстыкі мела каля 8 паседжаньняў, археолёгіі і археографіі — 1.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}У 1871 годзе аддзел організаваў экспэдыцыю для досьледаў бурага вугалю ў Горадзеншчыне. Але ў аддзеле ня было столькі сродкаў і сіл, колькі трэба для дасьледваньня Беларусі экспэдыцыйным мэтодам. Адчувалася патрэба ў розных матэрыялах з месц. Таму аддзел клапаціўся аб апублікаваньні інструкцый і програм для нагляданьняў, апісаньня і зьбіраньня матэрыялаў, якое і адбывалася або ў „Виленском Вестнике“, або паасобнымі выданьнямі. Так, паміж іншым, былі выдадзены наступныя програмы: а) этнографічная — для вызначэньня межаў пляменьняў у краі; б) па зьбіраньню вестак па сельскай гаспадарцы, прамысловасьці і быту сялян; в) фэнолёгічных нагляданьняў і інш., а таксама інструкцыя для мэтэоролёгічных нагляданьняў. На програмы прысылалі з месц адказы і апісаньні, якія часамі заслухоўваліся на тых ці іншых паседжаньнях або перадаваліся для апрацоўкі сэкцыям і членам аддзелу. Усіх адказаў было больш 600.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Праца фізычна-матэматычнай сэкцыі вялася амаль адным Смысловым, дырэктарам Віленскай обеэрваторыі, у галіне мэтэоролёгічнага і фэнолёгічнага дасьледваньня краю. Гэта праца дала бадай найбольшыя вынікі. Пачалася яна клопатамі аб організацыі сеткі мэтэоролёгічных станцый, якія-б працавалі пад кіраўніцтвам Віленскай мэтэоролёгічнай обсэрваторыі, яшчэ ў першым годзе існаваньня адзелу. Праз два гады была праз канцэлярыю папячыцеля Віленскай вучэбнай акругі зроблена ўдзячная спроба організацыі мэтэоролёгічных нагляданьняў школамі. У тым-жа 1869 годзе ў „Виленском Вестнике“ (№ 118) была абвешчана інструкцыя мэтэоролёгічных нагляданьняў, а з наступнага, 1870 году, аж да канца кругабегу, г. зн. да 1874 г., адбывалася адчыненьне мэтэоролёгічных станцый на мясцох. У выніку гэтага была заснавана правільная, праўда, надмерна рэдкая, сетка мэтэоролёгічных станцый. Апошнія былі адчынены: у Маладэчне, Бярэсьці, Быхаве, Слуцку, Панявежы,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hcg3twqmxgyd1l2knvikinshw0y6i9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/28</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126379</id>
    <revision>
      <id>292355</id>
      <parentid>292076</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:53:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292355</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4468" sha1="f296jr49tiz18e2w9dmctrlv6xwhygz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|п=Бела|к=русі}}, выпрацаваны асновы яе і асыгнавана 100 р. на выдаткі па выкананьню працы. З найбольш цікавых прац, якія вяліся членамі аддзелу на мясцох, вызначаецца этнографічнае апісаньне Палесься і ўкладаньне слоўніка яго Сокалавым.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Сэкцыяй археолёгіі і археографіі была распачата праца па выданьню інвэнтароў гарадоў і паказальнікаў старажытных назваў краю, а таксама ўхвалена ўкладаньне карты Беларусі з старажытнымі назвамі. З прац на мясцох трэба адзначыць укладаньне слоўніка географічных назваў Расіенскага земскага суда.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Статыстычная сэкцыя была самаю актыўнаю, але, здаецца, і найменш продукцыйнаю. Была выпрацавана схэма статыстычнага дасьледваньня Беларусі, пачата зьбіраньне вестак аб яўрэйскім насельніцтве і вялося вывучэньне абыватальскіх кніг, распрацоўка перапісу Вільні 1869 г. і пытаньняў рускага зямляўладаньня ў краі.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}З матэрыялаў, прысланых з месц, надзвычайнаю каштоўнасьцю зьяўляўся літоўска-польска-латыска-рускі слоўнік М. Мяжытовіча, да выданьня якога ўлада аднеслася няспрыяюча. На жаль, елоўнік гэты прапаў у Аддзеле.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Сярод розных дакладаў і паведамленьняў у Аддзеле, бясспрэчна, заслугоўваюць увагі:&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}а) быт заходня-рускага селяніна;&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}б) аб карце цячэньня Вяльлі, укладзенай Шантырам у 1857 г.;&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}в) аб аднадзенным перапісу Шавель;&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}г) аб знаходцы рэштак маманта ў 10 вярстах ад Навагрудку;&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}д) сельска-гаспадарчае апісаньне Чыплянскай вол. Панявельскага пав.;&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}е) этнографічнае апісаньне Бягомльскага прыходу Барысаўскае акр.;&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}э) аб мастацка-археолёгічнай выстаўцы ў Віцебску ў 1871 г. і інш.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}У 1873 г. было ўзьнята пытаньне аб скліканьні зьезду членаў Аддзелу і сакратароў губэрскіх статыстычных камітэтаў, пачалася перапіска аб гэтым з камітэтамі і міністэрствам, была выпрацавана програма зьезду, а ў 1874 годзе адбыўся самы зьезд. У ім прымала ўдзел 25 чал., з якіх — б прадстаўнікоў губэрскіх статыстычных камітэтаў краю. Зьезд абгаварыў пытаньні аб статыстыцы: яўрэйскага насяленьня краю, мэдычнай, крымінальнай, прамысловай і сельска-гаспадарчай; аб мясцовых промыслах, аб пашырэньні сеткі мэтэоролёгічных станцый і інш., і прыняў шэраг пастаноў у кірунку разьвіцьця дзейнасьці аддзелу, дапамозе яму статыстычных камітэтаў і г. д. У тым-жа 1874 годзе вышлі ў Вільні „Протоколы Виленскаго Статистическаго С‘езда 1874 г.“.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>f296jr49tiz18e2w9dmctrlv6xwhygz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/29</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126423</id>
    <revision>
      <id>292356</id>
      <parentid>292124</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T05:55:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>292356</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5105" sha1="8phgmjg5yvomqadg5szw4k1abjv3w04" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{Водступ|2|em}}Урэшце, вялікаю працаю аддзелу ў першым кругабезе яго існаваньня зьяўляецца аднадзенны перапіс насяленьня г. Вільні, зроблены аддзелам 18, 19 і 20 красавіка 1874 г. У данай працы прымалі ўдзел 295 чал. Матэрыялы перапісу распрацаваны ў 1875 і 1876 г. г. і апавешчаны друкам у 1881 г. Данаю працаю перапісу і скончыўся першы кругабег дзейнасьці аддзелу.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Журналы паседжаньняў аддзелу друкаваліся ў „Записках Императорскаго Русскаго Географическаго Обшества“, а інформацыі аб працы — пераважна ў „Виленском Вестнике“.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Аддзел меў і свае сродкі. Так, у 1871 г. ён меў у аддзяленьні дзяржаўнага банку звыш 300 руб. Апрача таго, пэўныя сумы аддзел атрымліваў ад таварыства і ўлады, як, напр., на досьледы бурага вугалю ля Горадні — ад горадзенскага губарнатара — 300 руб. і ад таварыства — 400 р. і інш.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}У першы кругабег дзейнасьці аддзел трымаў сувязь з аналёгічнымі організацыямі ў былой Расіі і за межамі: Парыскім географічным таварыствам і інш.; а таксама з вучонымі. Так, аддзел адказаў на запытаньні проф. Бэрлінскага унівэрсытэту Манагарда аб літоўскай мітолёгі, а запытаньні яго апублікаваў, павялічыўшы гэтым лік сваіх програм і анкет.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Пасьля 1874 г. дзейнасьць аддзелу прыпынілася, бо наежджыя рускія людзі не маглі жывіць яе замілаваньнем да вывучэньня краю, а мясцовых працаўнікоў яшчэ амаль што ня было. Але прайшоў ладны час, умовы зьмяніліся, і ў 1899—1902 г. г. былі зроблены спробы аднавіць аддзел. Умовы не насьпелі яшчэ цалком, і спробы гэтыя ня далі ніякіх вынікаў.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Урэшце, 16 студзеня 1910 году папячыцель Віленскай вучэбнай акругі Лявіцкі склікаў паседжаньне зацікаўленых асоб у ліку каля 32 чал., якое і аднавіла Паўночна-заходні аддзел імаэратарскага рускага географічнага таварыства па палажэньню 1867 году. У даным выпадку, як і пры самым заснаваньні аддзелу, ініцыятыва аднаўленьня яго належыла не мясцовым дзеячам, а Сямёнаву-Цяньшанскаму, віцэ-старшыні Імпэратарскага рускага географічнага таварыства. Лявіцкі, як дажывотны сапраўдны член Таварыства, узяўся ажыцьцяўляць яе на месцы. Па думцы аднаўленцаў аддзелу, галоўнаю мэтаю яго павінна была зьяўляцца дзейнасьць па ўсебаковым вывучэньні былога Паўночна-заходняга краю. Але тады-ж была выказана і конкрэтная практычная мэта аддзелу — даводзіць „рускаю навуковаю працаю“, што гэты край сапраўды рускі ў процівагу польскаму погляду на гэты край, як на край польскі, або, прынамсі, ня рускі“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#8)|&lt;sup&gt;8&lt;/sup&gt;)]]. Такім чынам, адноўлены аддзел захаваў ня толькі сваё палажэньне, але і свае політычныя тэндэнцыі. Дзейнасьць яго цягнулася да верасьня 1915 году — часу захопу Вільні немцамі. На жаль, за 1913 і за 1915 год існаваньня аддзелу на гэтым боку Рыскае мяжы аб працы яго няма пэўных даных. Таму тутака паказаны {{перанос пачатак|п=пера|к=важна}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8phgmjg5yvomqadg5szw4k1abjv3w04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/30</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126424</id>
    <revision>
      <id>292360</id>
      <parentid>292125</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:25:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>292360</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4875" sha1="dza87utdnl1u2vs2a4181hgdg2a6dhl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|п=пера|к=важна}} вынікі працы Аддзелу пакуль што пераважна за 1910—1912 г. г.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}На аднаўленчым сходзе быў абраны Савет аддзелу, як выканаўчы орган яго, і заснаваны чатыры сэкцыі: а) географіі і статыстыкі; б) этнографіі і археолёгіі; в) археографіі і г) гісторыі. Асаблівых дасягненьняў і на працягу гэтага другога кругабегу існаваньня аддзелу сэкцыі ня мелі. Быць можа, гэта ў пэўнай меры залежала ад таго, што ўся ўвага аддзелу належала пераважна выданьню сваіх „Записок“ на рускай мове. З паасобных пытаньняў працы сэкцый трэба адзначыць: а) увядзеньне тэрміну „радзімазнаўства“ географічнай сэкцыяй і імкненьне яе да ўтварэньня „агульнага малюнку радзімазнаўства“ краю і да правядзеньня гэтай неіснаваўшай важнай галіны айчыназнаўства ў жыцьцё праз школу“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#9)|&lt;sup&gt;9&lt;/sup&gt;)]]; б) далейшую распрацоўку пытаньняў статыстычнага дасьледваньня краю; в) дасьледваньне стану мэтэоролёгічных станцый краю; г) укладаньне програм для дасьледваньня ўзорных: маёнтку і сялянскай гаспадаркі; д) інструкцыя для фотографаваньня ў мэтах антрополёгіі і этнографіі; е) раздача паасобных лёгкіх тэм асобным членам аддзелу, якія жывуць на мясцох, для распрацоўкі; ж) аб укладаньні этнографічнай бібліографіі краю і інш. Часамі, як і раней, працы сэкцый выконваліся аднаасобава членамі сэкцыі і дакладваліся агульнаму сходу ці Савету аддзелу. Быць можа, і гэта ў пэўнай меры зьніжала працаздольнасьць сэкцый.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}З аднаго боку, зварот аддзелу з запрашэньнем уваходзіць у склад членаў яго па лініі ўсіх ведамстваў: асьветы, унутраных спраў, вайсковага, духоўнага, шляхоў зносін, грашовага, зямлябудаўніцтва, гандлю і інш., і з другога боку — зьніжэньне членскіх складак да 6 руб. у год зразу значна павялічылі лік членаў аддзелу. Так, заміж 33 членаў і аднаўленцаў аддзелу ў пачатку 1910 г., у пачатку 1911 г. было ўжо 219 чал., у 1912 г. — 305 чал, і ў 1913 г. — 276. Пасьля ўзмоцненага ўцягваньня мясцовых працаўнікоў у члены аддзелу ў 1910—1911 г. г. надыходзіў час нормальнага зьмяншэньня ліку іх. Цікава адзначыць, што ў 1912 г. з усяго ліку членаў (305 чал.) у Вільні жыло толькі 76, а 229 чал. знаходзілася ў розных мясцох Беларусі.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Усіх сходаў за першыя тры гады існаваньня аддзелу было каля 37, з іх — 11 агульных, 14 — Савету і 12 — сэкцыйных і камісій. Асабліва цікавая была камісія, кажучы пасучаснаму, па ахове помнікаў старасьветчыны. Яна павінна была сачыць, дзе адбываюцца раскопкі, дазволеныя Археолёгічным таварыствам, ахоўваць і апісваць скарбы, знойдзеныя ў часе раскопак у краі, наглядаць за знаходкамі ў часе грабарных прац у Вільні і г. д. Усіх сходаў да зачыненьня аддзелу было 45. Такім чынам, на час з 1913 да 1915 г. г. прыпадае 8 сходаў.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dza87utdnl1u2vs2a4181hgdg2a6dhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/31</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126425</id>
    <revision>
      <id>292361</id>
      <parentid>292158</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>292361</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5068" sha1="fxiv4fqi7ioubapd5t605yr6yyvs9kk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{Водступ|2|em}}Агульныя сходы, як і раней, абгаворвалі пераважна організацыйныя пытаньні і больш выпадкова-навуковыя. З апошніх цікава адзначыць даклад аб жыдоўствуючых, які зьяўляўся, як вядома з папярэдняга выкладу, далёка ня першым пытаньнем у справе вывучэньня яўрэйскай насельнасьці і ўсяго з ёй зьвязанага. Наогул аддзел зварачаў увагу на патрэбу вывучэньня нацыянальных меншасьцяй краю, вядома, з свайго пункту гледжаньня.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Як правіла, аддзел кожны год пасылаў дзьве экспэдыцыі: адну гістарычную і адну этнографічную, але іх адбывалася больш 2. Так, у 1910 г. адбыліся наступныя экспэдыцыі: а) комплексная ў г. Барысаў; б) для запісу народных мэлёдый; в) фольклёрная, і г, д) дзьве археолёгічныя. У 1911 г. было зроблена 5 экспэдыцый: а) комплексная ў Гомель; б) для запісу народных мэлёдый; в, г) дзьве археолёгічныя, і д) этнографічная. У 1912 г. — 2 экспэдыцыі: а) этнографічная і б) для запісу народных мэлёдый. У некаторых экспэдыцыях прымала ўдзел па некалькі чалавек. Каштоўныя вынікі экспэдыцый дакладваліся на сходах і апавяшчаліся ў „Записках“ аддзелу. З матэрыялаў экспэдыцый, а таксама з матэрыялаў атрыманых з месц і інш., у аддзеле быў утвораны архіў, які к часу зачыненьня аддзелу ў 1915 г. складаўся з надзвычайна каштоўных вестак: сотняў апісаньняў, фотографій і інш. для пазнаньня Беларусі і паасобных частках яе. Гэта было амаль што самым каштоўным вынікам працы, лёс якога зусім невядомы.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Надзвычайна цікавыя вынікі дало дасьледваньне стану мэтэоролёгічных станцый краю і іх дзейнасьці, зробленае аддзелам у 1911 г. шляхам рассылкі спэцыяльнай анкеты, якая, дзякуючы сваёй дасканаласьці, можа быць з посьпехам скарыстана і зараз[[Краязнаўства (1929)/Увагі#10)|&lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt;)]]. З адказаў высьветлілася наступная сетка мэтэоролёгічных станцый у былым Паўночна-заходнім краі ў 1911 г.: Ліда — Маладэчна — Каралёва — Вяліж — Дзьвінск — Бельск — Ваўкавыск — Сьвіслач Ваўкавыская — Слонім — Саколка — Несьвіж — Панявеж — Расіены — Барысаў — Магілеў. Адсюль відаць, што некаторыя мэтэоролёгічныя станцыі, заснаваныя аддзелам у першым кругабезе сваёй дзейнасьці, у 1911 г. не існавалі, а ў шмат якіх мясцох краю былі новыя станцыі.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Даступным для ўсіх і вельмі каштоўным вынікам другога кругабегу дзейнасьці аддзелу справядліва лічацца выдаваныя ім пры ўдзеле Віленскага таварыства аматараў прыродазнаўства „Записки Северо-Западного Отдела Императорскаго русскаго Географическаго Обшества“ на расійскай мове. Іх вышла 4 кніжкі 8°, агулам на 1378 старонках. Ідэолёгічна яны не пазбаўлены вялікадзяржаўнасьці і ўсяго з ёй зьвязанага, але зьяўляюцца найбольш сьветлымі і здаровымі кніжкамі, якія выдаваліся ў той час навуковымі організацыямі на Беларусі. У іх ёсьць надзвычайнае багацьце фактычных {{перанос пачатак|п=матэрыя|к=лаў}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fxiv4fqi7ioubapd5t605yr6yyvs9kk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/32</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126426</id>
    <revision>
      <id>292364</id>
      <parentid>292128</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292364</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4850" sha1="nf7ttoze0yijh92aevdoivpdnc2vckd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|п=матэрыя|к=лаў}}, бяз веданьня якіх немагчыма далейшая дзейнасьць дасьледчыка Беларусі і яе паасобных частак.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}У першых чатырох кніжках, „Записак“, адпаведна аддзелам у іх, зьмешчаны наступныя матэрыялы:&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}1. Геолёгія: а) аб ледавіковых адкладаньнях у ваколіцах Вільні; б) аб месцанараджэньні і складзе шпатавага жалезьняка ў ваколіцах м. Папэлян, Ковенскай губ.; в) аб бурштыне з Віленскага пав.; г) аб фосфорытах Паўночна-заходняга краю, і д) аб ледавіковых адкладаньнях у Віленскай, Ковенскай і і Горадзенскай губ.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}2. Географія: а) Дрысьвяцкае возера Ковенскай губ. ў гідрографічным стасунку; б) г. Барысаў, в) лесастатыстычныя весткі аб Віленскай губ.; г) г. Гомель; д) г. Амсьціслаў; е) г. Клімавічы; э) паездка па Палесьсю летам 1912 г.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}3. Этнографія: а) напоўпасловіцы і напоўпрыказкі, ужываныя ў Віцебскай губ.; б) літоўскія загадкі; в) сялянскае вясельле ў Віцебскай Беларусі; г) жніўныя песьні ў Барысаўскім павеце; д) па Дрыгавіцкаму краю летам 1911 г.; е) сялянскае вясельле ў Паўднёвым Палесьсі; э) прыметы і забабоны сялян Віцебскага павету і ё) вонкавы быт Быхаўскага беларуса.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}4. Гісторыя: а) Н.Я. Нікіфароўскі (1845—1910); б) А. П. Смародзкі (1850—1910); в) акадэмік Н. М. Чагін (1823—1909); г) Масонскія лёжы ў Літве; д) стан Вільні ў 1812 г.; е) нарысы з гісторыі масонства ў Літве; э) апошняя старонка гісторыі Віленскага унівэрсытэту, і ё) да гісторыі заходня-рускага і духавенства.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}5. Археографія: а) старадаўныя рускія пасловіцы, паводле зборніка Раманава; б) праваслаўны арцыбіскуп з Віленцаў; в) прылог Сямёна Полацкага да кн. Еўфрасіньні; г) матэрыялы да гісторыі школ Паўночна-заходняга краю ў 1812 г.; д) тры акты Драпчынскага земскага суда XV ст. па пытаньню аб палажэньні сялян; е) купчая крэпасьць на дзеўку Ганну Пападронаву; э) альбом мастака Струкава, як вынік экспэдыцыі па Паўночна-заходняму краю ў 1864 г.; ё) пячаткі караля Мэндоўга і вялікага князя Кейстута; ж) аб мясцовым судзе ў XV—XVI в. на Падляшшы; з) плян г. Вільні 1648 г., і і) Слуцкі сінодзік 1674 г.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}6. Археолёгія: а) Віленскі камень; б) па Горадзенскім Палесьсі; в) нарыс Гомельскага пав.; г) выведка па Магілеўскай губ.; д) Барысаў камень у Высокім Гарадцы, Сеньненскага павету; е) магільнік каля Смаргонь; э) дзеньнік раскопак ля Смаргонь; ё) магільнік каля Марканец на Ашмяншчыне, і ж) як літоўцы раней пераплывалі цераз ваду.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Апрача гэтых аддзелаў, у „Записках“ даваліся розныя надзвычайна цікавыя весткі адносна пазнаньня Беларусі і хроніка аддзелу.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}У 1915 годзе была ўжо набрана, але ня вышла, 5 кніжка „Записак“. У ёй паміж іншым, была монографія Слунку, {{перанос пачатак|п=арты|к=кулы}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nf7ttoze0yijh92aevdoivpdnc2vckd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/33</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126428</id>
    <revision>
      <id>292365</id>
      <parentid>292131</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:36:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292365</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4912" sha1="0t6i0d2oct5j2olbh790hbpgfbderhj" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|п=арты|к=кулы}} аб бурым вугалі на Горадзеншчыне, аб Стукалічу, аб падарожы ў Палесьсе, аб апошніх часох ордэну Мечаносцаў, аб атрачонай літаратуры і інш.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Такім чынам, у „Записках“ аддзел пакінуў па сабе вельмі размаітыя вынікі сваёй дзейнасьці. Карыстацца імі трэба з асьцярогаю адносна ідэолёгічнага асьвятленьня фактаў, але ні ў якім разе не ігноруючы іх. У апошнія часы аддзелам атрымлівалася шмат каштоўных рукапісаў з месц.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Дзякуючы таму, што аддзел меў зносіны з вялікім лікам розных навуковых інстытуцый і абменьваўся сваімі выданьнямі, к 1915 г. ў яго была вялікая бібліотэка і заснаваны ім раней паркоўна-археолёгічны музэй. У 1911 годзе аддзел прымаў удзел ва Усерасійскім археолёгічным зьезьдзе.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Сродкі аддзелу складаліся з членскіх складак, субсыдый і фонду на выдачу мэдаляў імя Папова за лепшыя працы па вывучэньню краю. Асноўны недатычны капітал аддзелу ў 1915 годзе складаўся больш, чым з 1.000 рублёў. На выданьні заўсёды даваліся субсыдыі папячыцелем Віленскай вучэбнай акругі з § „на карысныя выданьні“. На экспэдыцыі атрымліваліся субсыдыі ад мясцовых урадавых устаноў. Такім чынам, аддзел не адчуваў асаблівага недахопу сродкаў на сваю дзейнасьць.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Апрача вялікага ліку фактычных матэрыялаў, якія даў аддзел у выніку сваёй дзейнасьці, ён меў выдатнае выхаваўчае значэньне, засноўваючы сталыя краязнаўчыя традыцыі сярод мясцовых працаўнікоў і гадуючы ў іх замілаваньне да пазнаньня мясцовага краю самімі насельнікамі яго.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Адносіны польскіх таварыстваў і польскага грамадзтва да аддзелу былі, зразумела, варожыя.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Другім па часе заснаваньня беларусазнаўчым таварыствам было Таварыства вывучэньня беларускага краю ў г. Магілеве. Згодна статуту гэтага Таварыства, мэтаю яго зьяўлялася: а) азнаямленьне з посьпехам прыродазнаўчых і гістарычных навук; 6) пашырэньне прыродазнаўчых, гістарычных і экономічных ведаў сярод насельніцтва; в) заснаваньне гістарычных і прыродазнаўчых музэяў; г) вывучэньне прыродных умоў краю, яго фауны, флёры, мінэралёгіі, глебы, мэтэоролёгіі, этнографіі, экономікі; д) адшуканьне і распрацоўка гістарычных матэрыялаў аб мінулым краю. У склад членаў таварыства мог уваходзіць кожны, бяз розьніцы роду і соцыяльнага стану. Статут таварыства быў зацьверджаны ў 1905 годзе, але таварыства не змагло знайсьці сіл для дасьледваньня ўсёй Беларусі, і дзейнасьць яго амаль што ні ў чым ня выявілася.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Больш дзейным за данае было трэцяе па часе заснаваньня Віленскае таварыства аматараў прыродазнаўства, якое знаходзілася ў Вільні і было зьвязана з Паўночна-заходнім аддзелам імпэратарскага рускага географічнага таварыства.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0t6i0d2oct5j2olbh790hbpgfbderhj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/34</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126440</id>
    <revision>
      <id>292366</id>
      <parentid>292150</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:37:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292366</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5160" sha1="nqpa9wm0u74h6q2byx5x70kzmybqpf0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{Водступ|2|em}}Віленскае таварыства аматараў прыродазнаўства заснавалася ў маі 1909 году і дзейнічала да верасьня 1915 году, г. зн., як і іншыя рускія організацыі ў Вільні, да часу нямецкае окупацыі яе. Ініцыятарамі ўтварэньня таварыства былі: Паўлоўскі, Собалеў і Дабрахотаў, дырэктары Віленскіх сярэдніх школ, і Лявіцкі, тагачасны папячыцель Віленскай вучэбнай акругі, але асяродкам, які жывіў таварыства, бясспрэчна, зьяўлялася Віленскае хэмічна-тэхнічнае вучылішча. І ў гэтым таварыстве, падобна Паўночна-заходняму аддзелу імпэратарскага рускага географічнага таварыства, статут адпаведнымі параграфамі вызначаў мэтаімкненьні яго і, згодна пэўнага параграфу статуту, ганаровым прэзыдэнтам таварыства зьяўляўся папячыцель Віленскай вучэбнай акругі. Гэта было патрэбна для захаваньня рускага характару дзейнасьці таварыства. Праўда, дзякуючы, даволі далёкаму ад політычных пытаньняў зьместу працы таварыства яго, політычныя тэндэнцыі ня выявіліся так рэзка, як тэндэнцыі памянёнага аддзелу і іншых краязнаўчых організацый, аб якіх будзе гутарка ніжэй. Мэтаю Віленскага таварыства аматараў прыродазнаўства было ўсебаковае вывучэньне прыроды былога Паўночна-заходняга краю: яго геолёгіі, географіі матэматычнай, географіі біолёгічнай, кліматолёгіі, выкапняў і да т. п. На жаль, дакладных вестак аб складзе таварыства, яго дзейнасьці і інш., якімі, бязумоўна, зьяўляецца архіў таварыства, у нас няма. Але ўсё-ж некаторыя асноўныя, найбольш характарныя рысы таварыства і найбольш важныя вынікі яго дзейнасьці можна вызначыць.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}У першым годзе існаваньня таварыства, г. зн. у 1909 годзе, у складзе яго членаў было 73 чалавекі, з якіх 59 жыло ў Вільні і толькі 14 у розных мясцох краю. Гэта рабіла таварыства па складу членаў больш Віленскім гарадзкім таварыствам, чымся агульна-беларускім, у той час, як вышэй ахарактарызаваны аддзел географічнага таварыства меў большасьць членаў на провінцыі. Але па сваёй дзейнасьці таварыства абхоплівала ўвесь былы Паўночна-заходні край. Па профэсіі членаў і ў гэтым таварыстве была большасьць настаўнікаў.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Для палягчэньня працы Праўленьня таварыства і паглыбленьня некаторых галін яго дзейнасьці існавалі паасобныя камісіі: а) экспэдыцыйная; б) глебава-геолёгічная; в) лекцыйная; г) па пытаньню аб спосабах і сродках пашырэньня дзейнасьці таварыства і інш. Праца камісіі заслухоўвалася на паседжаньнях Праўленьня. На агульных сходах заслухоўваліся пераважна навуковыя даклады. Так, на працягу першага году дзейнасьці таварыства на яго агульных сходах абмяркоўваліся наступныя даклады: а) аб зьбіраньні і прэпараваньні птушак для колекцый; б) аб ледавіковых адкладаньнях у Паўночна-заходнім краі; в) зьбіраньне цьвёрдакрылых і лускакрылых казюлек для прыродазнаўчых колекцый; г) фізычна-географічнае дасьледваньне Дрысьвяцкага возера; д) аб дасьледчым&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nqpa9wm0u74h6q2byx5x70kzmybqpf0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/35</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126441</id>
    <revision>
      <id>292367</id>
      <parentid>292151</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:38:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292367</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5025" sha1="7xv9wn0lev17wpogoyxyphm4hnhrxoo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;выкладаньні пачатковага курсу мэханікі, е) аб апошніх працах па калёідах; э) памяці заснавальніка Неаполітанскай зоолёгічнай станцыі проф. Дорна; ё) аб бурштыне, знойдзеным у Віленскім пав.; ж) атомная вага аргону ў сувязі з новай правільнасьцю ў кругабежнай сыстэме Мэндалеева; з) некалькі заўваг з поваду ходу праменьняў у трубе Галілея; і) запытаньне аб Нёманскіх фосфорытах; к) некаторыя новыя даныя аб пабудове бялкоў і інш.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Такі-ж, прыблізна, характар мелі і даклады на сходах таварыства ў наступных гадох яго існаваньня. Сярод іх былі даклады і аб пэўных зьявах прыроды Беларусі і яе частак, і програмы дасьледваньня гэтых зьяў і зьбіраньня фактаў іх, і агульнанавуковыя, ня зьвязаныя з данай тэрыторыяй. Гэта дадатная, вельмі каштоўная якасьць навуковай працы таварыства не давала яму магчымасьці замкнуцца ў вузкім коле тэрыторыяльна-абмежаваных пытаньняў, адарвацца ад навукі і ўсім гэтым зьнізіць якасьць свае працы.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Таварыства організоўвала шмат экспэдыцый па краю, якія давалі вельмі каштоўныя матэрыялы, вынікі апрацоўкі якіх таксама заслухоўваліся на агульных сходах.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Свае працы таварыства друкавала ў „Записках Северо-Западнаго Отдела Императорскаго Русскаго Географическаго Обшества“, прымаючы ўдзел у выданьні іх таксама і матэрыяльна. У першых чатырох кніжках „Записок“ зьмешчана каля 10 прац Віленскага таварыства аматараў прыродазнаўства. Апрача таго, Таварыства выдала, паводле слоў З. І. Даўгялы, паасобную кніжку сваіх прац, якія тычыліся амаль выключна агульнанавуковых проблем.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Апрача свае навуковае працы, таварыства шмат зрабіла ў галіне популярызацыі прыродазнаўчых ведаў.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}На ўсім працягу свайго існаваньня таварыства трымала сувязь з аналёгічнымі яму або роднымі організацыямі і ўстановамі. На 12 зьезьдзе рускіх прыродазнаўцаў і ўрачоў прысутнічаў прадстаўнік таварыства і рабіў даклад аб паміжледавіковых адкладаньнях у былым Паўночна-заходнім краі.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Сродкі таварыства складаюцца з членскіх складак па З рублі ў год і ўрадавай субсыдыі. Так, у 1910г. таварыства мела 358 руб. Праўду кажучы, — сродкі невялікія, але яны ў асноўным задавальнялі патрэбы таварыства, бо на экспэдыцыі таксама атрымліваліся дадатковыя сродкі ў відзе субсыдый.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Мясцовых рускіх краязнаўчых організацый, якія вывучалі краі Беларусі або паасобныя бакі іх, было таксама не асабліва шмат. Называліся яны камітэтамі, камісіямі і таварыствамі, але асаблівай розьніцы ў структуры сваёй ня мелі. Вырасьлі яны амаль усе ў другой палове першага і ў першай палове другога дзесяцілецьця ХХ веку. Бясспрэчна, пэўны ўплыў на гэта мела праца беларусазнаўчых таварыстваў, але галоўнай спрыяючай умовай для заснаваньня мясцовых організацый&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7xv9wn0lev17wpogoyxyphm4hnhrxoo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/36</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126442</id>
    <revision>
      <id>292368</id>
      <parentid>292154</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:40:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>292368</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5096" sha1="osp0rgyymil9z6jyxbodn6mtvccauck" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;быў ужо здавальняючы для гэтага лік рускай па мове і мэтаімкненьнях інтэлігенцыі, якая складалася з духавенства, чыноўніцтва і панства. З другога боку, заснаваньне якой-небудзь краязнаўчай організацыі ў тым ці іншым горадзе падштурхвала зрабіць гэта і ў другім. Першымі па часе заснаваньня і па ліку былі камітэты; на другім месцы стаялі камісіі і таварыствы.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Камітэты мелі пераважна, так кажучы, клерыкальны характар. Першым быў Горадзенскі царкоўна-гістарычны, а пасьля гістарычны царкоўна-археолёгічны камітэт. Заснаваны ён быў у лістападзе 1904 г. і меў мэтаю вывучэньне рэчавых і пісьмовых помнікаў царкоўнай старасьветчыны ў Горадзенскай эпархіі, па магчымасьці ахову іх ад псаваньня і зьнішчэньня і апавяшчэньне праз апісаньне, а таксама вывучэньне мясцовых царкоўных абрадаў і рэлігійных звычаяў і наогул стан у мясцовай эпархіі, для чаго першаю справаю павінна было быць апісаньне цэркваў, парафій і кляштараў і ўмоў іх быту. Камітэт адапаведна сваім мэтам заснаваў музэй, аб палепшаньні і папаўненьні якога ўвесь час і клапаціўся. Значна большая дзейнасьць выявілася ў Менску.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Менскі царкоўны гістарычна-археолёгічны камітэт заснаваўся ў 1907 г. і скончыў сваё існаваньне ў 1917 г, г. зн. дзейнічаў каля 10 год. Заснаваўчы сход камітэту складаўся з 15 асоб, але ўжо на першым годзе працы яго лік членаў павялічыўся да 40 чал. Мэтаю камітэту зьяўлялася: „гістарычнае дасьледваньне вонкавага і нутранога разьвіцьця мясцовага царкоўна-рэлігійнага і грамадзкага жыцьця; дасьледваньне і вывучэньне рэчавых помнікаў жывой старасьветчыны, у відзе мясцовых народных звычаяў, паданьняў і песьняў; прывядзеньне ў ведама і апісаньне ўсякага роду ломнікаў старасьветчыны і архіваў цэркваў, кляштараў, эпархіяльных і інш. устаноў; нагляд за захаваньнем храмаў і іншых царкоўных будынкаў, могілак, надмагільных і інш. як рэчавых, так і пісьмовых помнікаў, зьбіраньне і захоўваньне ў сваім музэі царкоўна-рэлігійных і інш. помнікаў старасьветчыны, і, урэшце, распаўсюджваньне ў грамадзтве царкоўна-гістарычных і археолёгічных вестак[[Краязнаўства (1929)/Увагі#11)|&lt;sup&gt;11&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Гэтыя задачы, на думку дзеячоў камітэту, мелі ня толькі навуковае, але і вялікае практычнае значэньне: „яны стаяць у неразрыўнай сувязі з жыцьцём мясцовай насельнасьці, маючы сваёю аддаленаю мэтаю паказаць яму, чым было яно ў асобе сваіх продкаў у старадаўныя часы, якія гістарычныя і рэлігійныя фазы перажывала яно на працягу свае шматвяковае гісторыі і адсюль — чым павінна яно быць у сучасны момант, калі забыцьцё мінулага робіць для яго часамі неразьвязальнымі пытаньні жыцьця“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#12)|&lt;sup&gt;12&lt;/sup&gt;)]]. Камітэт хацеў валадаць самаю моцнаю зброяю для змаганьня з палякамі, а ўласна: „помнікамі археолёгіі, якія відавочна паказваюць усім, хто сумняваецца, што&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>osp0rgyymil9z6jyxbodn6mtvccauck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/37</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126446</id>
    <revision>
      <id>292369</id>
      <parentid>292160</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:42:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>292369</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5128" sha1="1cjbqb0mbhs3jh4fiz6pici59m841k5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Менская губ. — рускі край, а ня польскі“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#13)|&lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt;)]]. Больш таго: „дакладнае і бесстароннае азнаямленьне з старасьветчынай пакажа рускаму і польскаму грамадзтву, як трэба адносіцца да гэтай ускраіны, дасьць кіраўнічыя даныя для урадовай політыкі“.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Дасягнуць усяго гэтага камітэт меўся пэўным асьвятленьнем гістарычных і інш. фактаў, што і рабіў на ўсім працягу свайго існаваньня.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Адпаведна сваім задачам камітэт зьбіраў бібліотэку і музэй, якія былі даволі багатымі. Для непасрэднага дасьледваньня помнікаў старасьветчыны камітэт організоўваў экспэдыцыі, з якіх найбольш каштоўная была ў Тураў, калі быў адкапаны тамака вядомы саркафаг.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Свае працы камітэт выдаваў пад назваю „Минская старина“ паасобнымі выпускамі, якіх за ўвесь час вышла чатыры, прычым трэці ў дзьвёх частках. На 2.027 старонках гэтых чатырох выпускаў зьмешчаны: а) чатыры прамовы аб адчыненьні камітэту і яго задачах; б) беларусы, іх вусная і кніжная мова пры сьвятле гісторыі; в) Менск у XVII стал.; г) помнікі старасьветчыны; д) Пінскі Лешчынскі кляштар у 1588 г.; е) да ўспамінаў аб сьвяшчэньніку Канапасевічу; э) прабываньне Пятра Вялікага ў Менску; ё) жыцьцяпіс каноніка Сянчыкоўскага; ж) архіў Трайчанскі і інш. архіўныя дакуманты; з) казкі, легенды, песьні; і) некаторыя статыстычныя даныя аб насяленьні Заходняга краю; й) чаго яны дабіваюцца: аўтономіі ці незалежнай дзяржавы (паводле польскіх проклямацый); к) са слуцкай старасьветчыны; л) апісаньне рукапісаў і старадрукаў камітэту і Слуцкага Трайчанскага кляштару; м) справаздачы аб экспэдыцыях і дзеньнік раскопак і інш., а таксама часамі зьмяшчалася хроніка камітэту. Апрача таго, камітэтам выдана было „Описание рукописей и старопечатных книг в Слуцком (Мин. губ.) Тройчанском монастыре“ на 22 стар. in. 8°. Да фактычнага матэрыялу, зьмешчанага ў „Минской Старине“, не гаворачы ўжо пра яго ідэолёгічнае асьвятленьне, трэба адносіцца вельмі крытычна і асьцярожна, бо даваўся ён выключна з пункту гледжаньня праваслаўя, вялікадзяржаўнасьці і вялікарускай народнасьці.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Апрача пашырэньня свае працы і поглядаў у друкаваным відзе, камітэт популярызаваў свае ідэі і вусна, організуючы сходы, на якіх разам з дакладчыкамі выступаў і архірэйскі хор. Так, на адным з такіх публічных сходаў дзеяч камітэту даводзіў, што „ва ўсіх нас рускіх ёсьць адна, па словах И. С. Тургенева, „магутная руская мова“, і няма ніякай патрэбы ўтвараць пашахонскія або беларускія валяпюкі. І тыя, хто гэтым займаецца, або ажыцьцяўляе мэты полёнізму, якія ня маюць нічога агульнага з патрэбамі заходня-рускага народу, або па неразуменьню зьяўляюцца шкоднікамі роднай рускай нацыі і яе мовы, а зусім не тварыцелямі яе“. На прыхільнікаў беларускага адраджэньня і патаемных школ для польскай {{перанос пачатак|п=нацы|к=янальнай}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1cjbqb0mbhs3jh4fiz6pici59m841k5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292371</id>
      <parentid>292369</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:48:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292371</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5258" sha1="qszukb3w5msu6k8gwfeadw6ddwn5vxg" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Менская губ. — рускі край, а ня польскі“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#13)|&lt;sup&gt;13&lt;/sup&gt;)]]. Больш таго: „дакладнае і бесстароннае азнаямленьне з старасьветчынай пакажа рускаму і польскаму грамадзтву, як трэба адносіцца да гэтай ускраіны, дасьць кіраўнічыя даныя для урадовай політыкі“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#14)|&lt;sup&gt;14&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Дасягнуць усяго гэтага камітэт меўся пэўным асьвятленьнем гістарычных і інш. фактаў, што і рабіў на ўсім працягу свайго існаваньня.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Адпаведна сваім задачам камітэт зьбіраў бібліотэку і музэй, якія былі даволі багатымі. Для непасрэднага дасьледваньня помнікаў старасьветчыны камітэт організоўваў экспэдыцыі, з якіх найбольш каштоўная была ў Тураў, калі быў адкапаны тамака вядомы саркафаг.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Свае працы камітэт выдаваў пад назваю „Минская старина“ паасобнымі выпускамі, якіх за ўвесь час вышла чатыры, прычым трэці ў дзьвёх частках. На 2.027 старонках гэтых чатырох выпускаў зьмешчаны: а) чатыры прамовы аб адчыненьні камітэту і яго задачах; б) беларусы, іх вусная і кніжная мова пры сьвятле гісторыі; в) Менск у XVII стал.; г) помнікі старасьветчыны; д) Пінскі Лешчынскі кляштар у 1588 г.; е) да ўспамінаў аб сьвяшчэньніку Канапасевічу; э) прабываньне Пятра Вялікага ў Менску; ё) жыцьцяпіс каноніка Сянчыкоўскага; ж) архіў Трайчанскі і інш. архіўныя дакуманты; з) казкі, легенды, песьні; і) некаторыя статыстычныя даныя аб насяленьні Заходняга краю; й) чаго яны дабіваюцца: аўтономіі ці незалежнай дзяржавы (паводле польскіх проклямацый); к) са слуцкай старасьветчыны; л) апісаньне рукапісаў і старадрукаў камітэту і Слуцкага Трайчанскага кляштару; м) справаздачы аб экспэдыцыях і дзеньнік раскопак і інш., а таксама часамі зьмяшчалася хроніка камітэту. Апрача таго, камітэтам выдана было „Описание рукописей и старопечатных книг в Слуцком (Мин. губ.) Тройчанском монастыре“ на 22 стар. in. 8°. Да фактычнага матэрыялу, зьмешчанага ў „Минской Старине“, не гаворачы ўжо пра яго ідэолёгічнае асьвятленьне, трэба адносіцца вельмі крытычна і асьцярожна, бо даваўся ён выключна з пункту гледжаньня праваслаўя, вялікадзяржаўнасьці і вялікарускай народнасьці.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Апрача пашырэньня свае працы і поглядаў у друкаваным відзе, камітэт популярызаваў свае ідэі і вусна, організуючы сходы, на якіх разам з дакладчыкамі выступаў і архірэйскі хор. Так, на адным з такіх публічных сходаў дзеяч камітэту даводзіў, што „ва ўсіх нас рускіх ёсьць адна, па словах И. С. Тургенева, „магутная руская мова“, і няма ніякай патрэбы ўтвараць пашахонскія або беларускія валяпюкі. І тыя, хто гэтым займаецца, або ажыцьцяўляе мэты полёнізму, якія ня маюць нічога агульнага з патрэбамі заходня-рускага народу, або па неразуменьню зьяўляюцца шкоднікамі роднай рускай нацыі і яе мовы, а зусім не тварыцелямі яе“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#15)|&lt;sup&gt;15&lt;/sup&gt;)]]. На прыхільнікаў беларускага адраджэньня і патаемных школ для польскай {{перанос пачатак|п=нацы|к=янальнай}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qszukb3w5msu6k8gwfeadw6ddwn5vxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/17</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126455</id>
    <revision>
      <id>292324</id>
      <parentid>292284</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:37:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292324</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3614" sha1="9kuc75vk2qyt6afkswk2ych86rmm1to" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Taravyvan Adijene&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{gap|1.5em}}Такім чынам, нашая маладая зямля абкружана паветрам. У паветры носіцца пара вады. Неяк, мабыць у адзін момант, з двух газаў — вадароду і тлену — утварылася вада. Пырскнуў першы дожджык, які хутка зрабіўся навальніцай. Страшэнная духата сушыла вільготнае паветра. Панавалі стыхійныя вятрыскі. Пяруны рвалі хмары, смалілі раз-по-разу, але водгульле не аддавалася, бо яму ня было дзе аддавацца, і яго гук заміраў сярод нізкіх астравоў, якія скрадвала вада. Незразумелае сьвятло панавала над зямлёю — ні дзень, ні ноч. Хмары асьвечваліся, адбіваючы слабое сьвятло аддаленай туманнасьці. Гэта было першапачатковае сонца. Але мы-б яго не пазналі. Яно тады было падобна да яйка і мела выгляд у два разы большы, чым яно мае цяпер.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Зямля тымчасам стыла. А стынучы, сьціскалася, зьмяншала сваю ёмасьць. І пакуль маса зямлі была ў агніста-
вадкім стане, сьцісканьне гэтае адбывалася больш-менш спакойна, але, калі земная куля зацягнулася карой, сьцісканьне павінна было выклікаць на кары вялікія зьмены, утвараючы ў адных мясцох горы, а ў другіх — палонкі.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Такім чынам, паверхня земнае кулі заўсёды зьмянялася, і чым маладзейшая была зямля, тым яна вытрымлівала большыя зьмены. Зямля яшчэ і цяпер часам успамінае
сваё мінулае.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Зямля стыла далей. Яна перастала быць зоркай, зрабілася цьмяным падарожнікам, набыла цьвёрды стан. А вада з паветрам рабіла сваю справу. Капля за капляй, ручаёк за ручайком, плывучы па самых шчыльных камяністых пластох, размывалі іх. Сям-там у цьвёрдай зямной кары трапляліся хоць невялічкія шчылінкі. Вада запаўняла іх; у халодную ноч замярзала, рабілася лёдам, які вымагае для сябе больш месца, чым вада. Лёд рваў цесную для яго шчыліну, крышыў яе берагі. Вадзе памагала дзейна паветра. Пад уплывам вады і паветра самыя шчыльныя, самыя цьвёрдыя часткі земнае матэрыі робяцца больш
мяккімі і пухкімі, выветрываюцца.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Выветрывалася і цьвёрдая кара зямлі. Паверхня яе, раней роўная, разьядалася, рабілася ўзрытай, пухкаватай.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9kuc75vk2qyt6afkswk2ych86rmm1to</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/21</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126459</id>
    <revision>
      <id>292323</id>
      <parentid>292183</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:36:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292323</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3607" sha1="a1kcas3p611lzvi9fw40tpke4b6ojuf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{gap|1.5em}}Але гэта здаецца дзіўным толькі з першага погляду. Калі падумаць, куды-б маглі зваліцца з зямлі людзі, якія жывуць на другім баку, — то мы-б адказалі: „уніз“. Але
што такое „ніз“ на зямлі? Скрозь на зямлі „ніз“ — ёсьць паверхня зямлі, куды падае кінуты камень, мячык і ўсякая іншая рэч, а „верх“ — гэта тое, што далей ад зямлі, бліжэй да відочнага неба.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Відочнае неба абкружае земную кулю з усіх бакоў. На якой бы поўкулі зямлі мы ні жылі, кінуты намі камень нідзе не паляціць на неба, — скрозь ён зваліцца на зямлю.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Значыць, усё, што ёсьць на зямлі, імкнецца да зямлі: зямля мае сілу прыцягваць да сябе ўсё, што ёсьць на зямлі. Гэтая сіла называецца {{разьбіўка|сілаю цяжэньня}}.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Зямля ўсё цягне да сябе, да свайго цэнтру. Таму ўсё, што зваліцца, трапляе на зямлю, a не на неба. Нішто,
дзякуючы гэтаму цяжэньню, ня можа адарвацца ад зямлі і паляцець. Нават птушкі ня могуць падняцца вельмі высока, і калі ня будуць махаць крыламі, то зваляцца на зямлю. Вада, паветра, людзі ды ўсе прадметы трымаюцца на зямлі толькі дзякуючы гэтай сіле цяжэньня.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Падобна магнэсу, які прыцягвае да сябе жалезныя пілавіны, зямля прыцягвае да сябе ўсё, што ёсьць на зямлі. Усе ведаюць і бачылі магнэс, які прыцягвае сталёвыя пёркі і жалезныя пілавіны. Як толькі магнэс паднесьці да жалезных пілавін, то гэтыя дробныя кавалачкі жалеза з усіх бакоў аблепяць магнэс. Яны прыліпаюць так моцна, што скінуць іх з магнэсу ня вельмі лёгка.
Калі-б гэты магнэс быў з земную кулю, то яны трымаліся-б на ім мацней, чым мы цяпер трымаемся з прычыны цяжэньня.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Ня толькі зямля, але і ўсе прадметы прыцягваюць адзін аднаго: усе яны ўплываюць адзін на адзін, як маленькія
магнэсы. Заўважыць, аднак, прыцяжэньне прадметаў паміж сабою куды цяжэй, бо паветра і цярцё аб іншыя прадметы вельмі перашкаджаюць гэтаму.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Жывучы і працуючы на зямлі, чалавек увесь час, галоўным чынам, працуе для асіленьня гэтай сілы цяжэньня, сілы прыцягненьня зямлі. Ці ідзе чалавек па паверхні&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>a1kcas3p611lzvi9fw40tpke4b6ojuf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/38</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126472</id>
    <revision>
      <id>292370</id>
      <parentid>292206</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:47:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>292370</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5118" sha1="53j57bms7wj605pku661k6r5ksoer7s" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|п=нацы|к=янальнай}} меншасьці дакладчык проста нацкоўваў мясцовую ўладу, кажучы, што „нікчэмная індыфэрэнтнасьць да гэтага пытаньня нашых бюрократаў дальш ня можа цярпецца…“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#16)|&lt;sup&gt;16&lt;/sup&gt;)]].&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}На такую карысную для царызму працу, якую вёў камітэт, хапала сродкаў. Памяшканьне для музэю, архіву і бібліотэкі даў архірэй. Грошы камітэт меў у якасьці субсыдый ад мясцовых органаў улады, а таксама цэнтральных. Нават Расійская акадэмія навук дала 500 руб. на друкаваньне прац камітэту і разьезды ў першым годзе яго існаваньня.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Бібліотэка камітэту значна павялічвалася шляхам памену з роднымі камітэту і інш. навуковымі ўстановамі і організацыямі.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Пэўнаю адменаю гэтага тыпу камітэту зьяўлялася Віцебскае царкоўна-археолёгічнае таварыства, заснаванае ў 1913 г. Яно мела мэтаю вывучэньне і дасьледваньне гістарычнага мінулага праваслаўнай царквы на Віцебшчыне. Таварыства ўпарадкавала царкоўны музэй і мела некалькі паседжаньняў, але пасьля замерла і конкрэтных вынікаў працы па сабе не пакінула.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Краязнаўчыя організацыі ў відзе камісій мелі выключна гістарычны характар. Першаю такою была Смаленская вучоная архіўная камісія, якая адчынілася ў красавіку 1908 г. Падтрыманая ўрадавымі органамі, яна пакінула значныя вынікі сваёй дзейнасьці, але нас больш цікавіць Віцебская вучоная архіўная камісія, для якой існаваньне Смаленскай камісіі было лішнім штурхачом для заснаваньня.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Віцебская вучоная архіўная камісія заснавалася ў маі 1909 году і сама сябе ліквідавала ў 1922 годзе, так што дзейнасьць яе цягнулася каля 12 год. Заміж яе спачатку мелася на мэце адчыніць аддзел Таварыства па вывучэньню Беларусі, якое меўся адчыняць у Магілеве вядомы Раманаў, пасьля — Беларускі аддзел імпэратарскага рускага географічнага таварыства, але, урэшце, перамагла група прыхільнікаў організаваньня архіўнай камісіі. Ідэя заснаваньня камісіі была падтрымана губарнатарам, які і дабіўся дазволу на адчыненьне яе: яно і адбылося ў памянёны вышэй тэрмін пры ўдзеле 28 заснавальнікаў. Дзеля таго, што апошнія ня бачылі асаблівай розьніцы паміж Віцебшчынай і іншым якім-небудзь краем былой Расіі, у аснову працы камісіі быў узяты статут Тамбоўскай вучонай архіўнай камісіі.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Галоўнаю мэтаю заснаванай камісіі лічылася вывучэньне гісторыі і старажытнасьцяй Віцебшчыны, а таксама пашырэньне рускіх патрыотычных і вернападданіцкіх пачуцьцяў у віцебскай насельнасьці. Апошнае відаць з усёй працы камісіі і нават з тэлеграмы першага чарговага сходу камісіі, якая з прычыны адсутнасьці адпаведнай тэрмінолёгіі для перакладу даецца намі ў орыгінале: „Ливадия, министру императорского двора. Витебская ученая архивная комиссия, учрежденная 31 мая сего года, открывая свои занятия, просит ваше&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>53j57bms7wj605pku661k6r5ksoer7s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/39</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126473</id>
    <revision>
      <id>292372</id>
      <parentid>292207</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:52:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>292372</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5081" sha1="5uzu5seb1zvm7yyzi8k8sk5cvqn90f3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;высокопревосходительство повергнуть к стопам его императорскаго величества верноподданические чувства беспредельной любви и преданности ее членов. Члены комиссии, одушевленные желанием верно служить государю и отечеству, твердо надеются, что в изучений местной истории витебляне будут почерпать горячия чувства патриотической беспредельной любви к своему венценосному монарху“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#17)|&lt;sup&gt;17&lt;/sup&gt;)]]. З дазволу цара Мікалая ў склад ганаровых членаў камісіі было абрана некалькі вялікіх князёў, членаў царскай фаміліі.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Ня гледзячы на ўсё гэта, царскі ўрад зусім справядліва ня верыў, што мясцовая гісторыя можа выклікаць замілаваньне да цара, а мясцовыя людзі ўсе з гарачымі вернападданіцкімі пачуцьцямі да яго. Таму неадменным папячыцелем камісіі, згодна яе статуту, зьяўляўся віцебскі губарнатар. Ня маючы на месцы вялікага ліку ідэолёгічна прыймальных людзей, камісія падбірала такіх па ўсёй былой Расіі, абіраючы ў свой склад членаў, якія жылі далёка па-за межамі Віцебскай губ. Дзякуючы гэтаму асабовы склад камісіі быў даволі вялікі: на першым годзе існаваньня — 99 ганаровых членаў, 325 сапраўдных і 15 супроцаўнікаў; на другім — 102 ганаровых, 356 сапраўдных, 13 супрацоўнікаў і г. д. Пасьля гэта штучнае павялічэньне асабовага складу камісіі пашло на зьмяншэньне. Праўда, у гэтым была захавана і адна практычная мэта — павялічэньне бібліотэкі камісіі, бо кожны член якой-небудзь організацыі раней лічыў сваім абавязкам пасылаць выданьні сваіх прац гэтай організаціі. На жаль, зараз цяжка дакладна вызначыць процант мясцовых людзей сярод членаў камісіі, але можна з упэўненасьцю сказаць, што ён быў не такі ўжо малы.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Для дапамогі Радзе камісіі і ажыцьцяўленьня паасобных прац яе ў камісіі былі асобныя камітэты: рэдакцыйны, па падрыхтоўцы сьвяткаваньня юбілею 1812 г. і інш. Галоўныя вынікі навуковай і іншай працы камісіі заслухоўваліся на агульных сходах, якія адбываліся даволі часта. Так, за першыя два гады існаваньня камісіі адбылося 4 экстраных сходы, 21 чарговы і 1 урачысты. Часта побач з навуковай працай сходы выпрацоўвалі і пасылалі новыя вернападданіцкія тэлеграмы ў паглыбленьне сваіх пачуцьцяў, выказаных у вышэйпаданай тэлеграме. Характарыстыка і зьмест працы сходаў відаць хоцьбы з наступнага пераліку дакладаў і прац за першых два гады існаваньня камісіі: а) да надыходзячага сталецьця вайны 1812г.; б) 4-ы краёвы археолёгічны зьезд у Кастраме, яго працы і значэньне; в) аб прабываньні Лажэчнікава ў Віцебску; г) нарысы з гісторыі беларускіх гарадоў; д) матэрыялы аб працах камісіі аб дараваньні асабовай волі сялянам Дзьвінскага пав.; е) галіцкія і літоўскія мітрополіты XIV — XV в.в. і адносіны да іх эпіскапаў Тураўскай і Полацкай эпархіі; э) новыя даныя аб перанясеньні мошчаў вялебнай Еўфрасіньні Полацкай і аб&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5uzu5seb1zvm7yyzi8k8sk5cvqn90f3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/40</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126476</id>
    <revision>
      <id>292373</id>
      <parentid>292214</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:58:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>292373</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5173" sha1="qx8fms9ao4q7ozxvgenxuun0xeazy9l" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;яе іконографіі; ё) Францішак Скарына; ж) аб польскім флёце; з) аб Беларусі і беларусах; і) аб Грунвальдзкай бойцы; й) помнікі царкоўнай старасьветчыны Полацкага і Віцебскага краю і аховы іх, і інш.

{{Водступ|2|em}}Экстраныя сходы прысьвячаліся: а) успамінам трохсотлецьця абароны ад палякаў Тройца-Сергіева кляштару; б) выказу прывітаньня і падзякі прадстаўніку камісіі, які праваджаў „сьвятыя“ мошчы вялебнай Еўфрасіньні з Кіева ў Полацак і інш.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Урачысты сход адбыўся з прычыны 50-гадовага юбілею вызваленьня сялян ад прыгону. У адказ на чарговую тэлеграму сходу на імя цара, апошні адказаў: „усіх шчыра дзякую“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#18)|&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;)]]. І было за што. Камісія з запалам ажыцьцяўляла ў сваёй працы абяцаньні першай тэлеграмы.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Апрача працы на сходах, камісія разглядала сьпісы архіўных спраў з мэтай зрабіць вывады аб патрэбе іх захаваньня, разглядала і вывучала пэўныя дакуманты, зьбірала і вывучала рэчы мясцовай старасьветчыны; клапацілася аб ахове помнікаў старасьветчыны, апісаньнем іх і г. д., што зьяўлялася адным з карысных відаў працы камісіі. Будучы організацыяй з рэзка выяўленым політычным тварам, камісія жыва адгуквалася на здарэньні сучаснасьці, юбілеі і інш. У выніку гэтага яе стараньнямі пабудаваны помнік вайне 1812 г. ў Віцебску проці цяперашняга будынку выканаўчага камітэту, выдадзена некалькі брошур на юбілеі і інш. Для популярызацыі сваіх ідэй камісія організоўвала навукова-асьветныя экскурсіі і лекцыі, а таксама значна дапамагала адчыненьню ў Віцебску Аддзяленьня маскоўскага археолёгічнага інстытуту.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Адпаведна мэтам дзейнасьці камісіі ёю зьбіраліся багатыя матэрыялы, якія концэнтраваліся ў архіве, музэі і бібліотэцы камісіі. Гэтыя матэрыялы былі настолькі шматлікія, што камісія выдала каталёгі архіву, музэю і бібліотэкі. Апрача іх, а таксама вялікага ліку іншых брошур, якія камісія выдала, яна выдавала „Труды Витебской Ученой Архивной Комиссии“, якіх вышла адна кніга, і „Полоцко-Витебскую старину“, якой вышла тры кнігі. Як на сходах, у архіве, музэі і інш., так і ў выданьнях камісія цьвёрда стаяла на вялікадзяржаўна-монархічным грунце. Пералік прац, зьмешчаных у гэтых выданьнях, апрача вышэйпералічаных, дасьць дакладнае ўяўленьне аб іх; гэтыя працы наступныя: а) да пытаньня аб задворных і палонных людзях; б) зарыс г. Віцебску 1664 г.; в) запіскі палкоўніка Карпава; г) памятка аб Мураўёве Віленскім; д) Спаса-Прэабражэнскі кляштар у Віцебску; е) ода на адведзіны Полацкага вучылішча беларускім генэрал-губарнатарам; э) езуіты ва Ўсходняй Беларусі з 1579 да 1772 г.; ё) полацкі князь Усяслаў і яго час; ж) м. Бешанковічы; з) рысункі крэпасьцяй Грознага на Віцебшчыне; і) аб праху Грабніцкага ў нішы Полацкай Сафіі; й) паданьні ісьляндзкіх або скандынаўскіх саг аб Полацку, яго князёх і Дзьвіне; к) старадаўны помнік, „{{перанос пачатак|п=Воў|к=чага}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qx8fms9ao4q7ozxvgenxuun0xeazy9l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292374</id>
      <parentid>292373</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:59:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292374</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5177" sha1="q32hjpf6bi74qo83j1dlk34lagh5igv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;яе іконографіі; ё) Францішак Скарына; ж) аб польскім флёце; з) аб Беларусі і беларусах; і) аб Грунвальдзкай бойцы; й) помнікі царкоўнай старасьветчыны Полацкага і Віцебскага краю і аховы іх, і інш.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Экстраныя сходы прысьвячаліся: а) успамінам трохсотлецьця абароны ад палякаў Тройца-Сергіева кляштару; б) выказу прывітаньня і падзякі прадстаўніку камісіі, які праваджаў „сьвятыя“ мошчы вялебнай Еўфрасіньні з Кіева ў Полацак і інш.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Урачысты сход адбыўся з прычыны 50-гадовага юбілею вызваленьня сялян ад прыгону. У адказ на чарговую тэлеграму сходу на імя цара, апошні адказаў: „усіх шчыра дзякую“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#18)|&lt;sup&gt;18&lt;/sup&gt;)]]. І было за што. Камісія з запалам ажыцьцяўляла ў сваёй працы абяцаньні першай тэлеграмы.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Апрача працы на сходах, камісія разглядала сьпісы архіўных спраў з мэтай зрабіць вывады аб патрэбе іх захаваньня, разглядала і вывучала пэўныя дакуманты, зьбірала і вывучала рэчы мясцовай старасьветчыны; клапацілася аб ахове помнікаў старасьветчыны, апісаньнем іх і г. д., што зьяўлялася адным з карысных відаў працы камісіі. Будучы організацыяй з рэзка выяўленым політычным тварам, камісія жыва адгуквалася на здарэньні сучаснасьці, юбілеі і інш. У выніку гэтага яе стараньнямі пабудаваны помнік вайне 1812 г. ў Віцебску проці цяперашняга будынку выканаўчага камітэту, выдадзена некалькі брошур на юбілеі і інш. Для популярызацыі сваіх ідэй камісія організоўвала навукова-асьветныя экскурсіі і лекцыі, а таксама значна дапамагала адчыненьню ў Віцебску Аддзяленьня маскоўскага археолёгічнага інстытуту.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Адпаведна мэтам дзейнасьці камісіі ёю зьбіраліся багатыя матэрыялы, якія концэнтраваліся ў архіве, музэі і бібліотэцы камісіі. Гэтыя матэрыялы былі настолькі шматлікія, што камісія выдала каталёгі архіву, музэю і бібліотэкі. Апрача іх, а таксама вялікага ліку іншых брошур, якія камісія выдала, яна выдавала „Труды Витебской Ученой Архивной Комиссии“, якіх вышла адна кніга, і „Полоцко-Витебскую старину“, якой вышла тры кнігі. Як на сходах, у архіве, музэі і інш., так і ў выданьнях камісія цьвёрда стаяла на вялікадзяржаўна-монархічным грунце. Пералік прац, зьмешчаных у гэтых выданьнях, апрача вышэйпералічаных, дасьць дакладнае ўяўленьне аб іх; гэтыя працы наступныя: а) да пытаньня аб задворных і палонных людзях; б) зарыс г. Віцебску 1664 г.; в) запіскі палкоўніка Карпава; г) памятка аб Мураўёве Віленскім; д) Спаса-Прэабражэнскі кляштар у Віцебску; е) ода на адведзіны Полацкага вучылішча беларускім генэрал-губарнатарам; э) езуіты ва Ўсходняй Беларусі з 1579 да 1772 г.; ё) полацкі князь Усяслаў і яго час; ж) м. Бешанковічы; з) рысункі крэпасьцяй Грознага на Віцебшчыне; і) аб праху Грабніцкага ў нішы Полацкай Сафіі; й) паданьні ісьляндзкіх або скандынаўскіх саг аб Полацку, яго князёх і Дзьвіне; к) старадаўны помнік, „{{перанос пачатак|п=Воў|к=чага}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q32hjpf6bi74qo83j1dlk34lagh5igv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/41</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126477</id>
    <revision>
      <id>292375</id>
      <parentid>292215</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:02:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>292375</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5080" sha1="2od7wzseb6dy8yobg1otkpeoakp50si" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|п=Воў|к=чага}} хваста“ ў краю радзімічаў; л) эротычны валун, знойдзены ля Смаленску; м) прабываньне Кацярыны II у Полацку; н) з літаратурнай дзейнасьці сьвяшчэньніка; о) спосаб араньня і сяўбы на Беларусі ў XVI і XVII в. і інш. Давалася таксама шмат архіўных матэрыялаў і хроніка. Агулам 4 кніжкі камісіі займаюць каля 1418 старонак in 8°. У іх, бясспрэчна, ёсьць і шмат вельмі каштоўных фактычных матэрыялаў, але імі трэба карыстацца вельмі асьцярожна, з моцным крытычным падыходам.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Камісія асаблівай патрэбы ў сродках не адчувала. Апрача членскіх складак, камісія мела даволі значныя сумы ў відзе субсыдый ад ураду, віцебскага дваранства, паасобных абшарнікаў і г. д. Так, на першым годзе існаваньня камісіі яна мела 1821 руб., на другім — 200 р. ад ураду, 300 р. ад дваранства, ды чарговая кніжка была выдана за кошт аднаго абшарніка і г. д. Урад і паны падтрымлівалі сваю навуку, нечага казаць.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Пасьля Кастрычніка камісія зусім зьбілася з панталыку і, урэшце, самаліквідавалася. Трэба дзівіцца цярплівасьці мясцовай савецкай улады, якая ў Віцебску, дзе Кастрычнікавая рэволюцыя была ня менш бурнай, чымся ў іншых мясцох, гуманна адносілася да політычна варожай навуковай організацыі і не зачыняла яе.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Музэй, бібліотэка і архіў камісіі захаваліся, але некаторыя рэчы, як хустачка, змочаная крывёю Сталыпіна ў Кіеве, і ёй падобныя экспонаты бясьсьледна згінулі. А былі. І гэтага забывацца ня можна.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Рускія краязнаўчыя організацыі комплекснага характару ў відзе таварыстваў, як інстытуцыі ў меншай меры абслугоўваючыя політыку царызму, заснаваліся пазьней і трымаліся значна менш. Гэта тлумачылася тым, што пануючы ўрад баяўся нават сваіх організацый, у якіх, дзякуючы прысутнасьці хоць і зрусіфікаваных мясцовых людзей, магло вынікнуць імкненьне да сапраўднага абслугоўваньня мясцовага насяленьня, г. зн. да нацыянальнага адраджэньня. Такіх таварыстваў нам вядома два.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Менскае таварыства аматараў прыродазнаўства, этнографіі і археолёгіі заснавалася 21 мая 1912 году ў ліку 48 заснавальнікаў. У пачатку 1913 году таварыства мела ўжо 81 чал., а ў канцы 1914 г. — 139, з якіх 87 членаў жыло ў Менску, 27 — у розных мясцовасьцях губэрні і 24 — па-за межамі яе. У той час, як у Паўночна-заходнім аддзеле імпэратарскага рускага географічнага таварыства членам лічыўся вядомы чорнасотнік Саланевіч, рэдактар „Белорусской Жизни“, у Менскім таварыстве аматараў прыродазнаўства, этнографіі і археолёгіі сярод членаў яго ў 1914 годзе знаходзіўся выдатны беларускі вучоны Іван Іванавіч Луцкевіч, супрацоўнік газэты „Наша Ніва“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#19)|&lt;sup&gt;19&lt;/sup&gt;)]]. Наогул склад членаў гэтага таварыства ў гушчы сваёй быў не такі чорны, як асабовы склад аддзелу. Праўда, у Менскім таварыстве членамі яго былі амаль выключна вышэйшыя&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2od7wzseb6dy8yobg1otkpeoakp50si</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/36</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126482</id>
    <revision>
      <id>292325</id>
      <parentid>292221</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:41:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292325</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2103" sha1="pps0b5fgtr76kabnr77664kfxsnjqd9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{gap|1.5em}}Самыя большыя абшары зямлі займаюць паясы мерныя, пасьля — гарачы пояс і меней за ўсіх — халодныя паясы (мал. 16).
{{Няма выявы}}
{{gap|1.5em}}Амаль што ўвесь востраў Грэнляндыя апрануты вялізным сьнегавым і лёдавым пакровам; ледавікі спушчаюцца ў акіян у выглядзе {{разьбіўка|лёдавых гор}}, зносяцца плыньню далёка на поўдзень ад вострава ў Атлянтычны акіян. Такім-жа лёдавым пластом апрануты паўднёвы канцавосны контынэнт (антарктыка); яго лёдавыя горы плаваюць па Паўднёва-Ледаватым акіяне.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}''Клімат морскі і контынэнтавы.'' Калі паедзем з Менску, напрыклад, на захад праз Польшчу, Нямеччыну, Францыю аж да Атлянтычнага акіяну, дык клімат будзе зьмяняцца так, што чым далей ад нас (бліжэй да акіяну), тым зіма будзе цяплейшая, а лета — халаднейшае; атмосфэрных ападкаў будзе болей, чым у нас. І гэтак будзе, ня гледзячы на тое, што мы будзем браць мясцовасьці, якія ляжаць на адной і тэй самай паралелі (на аднэй географічнай шырыні). Наадварот, калі паедзем з Беларусі на ўсход, дык чым далей ад Атлянтычнага акіяну (Маскоўшчына, Урал, Сібір), там клімат будзе зьмяняцца ў тым, што лета будзе гарачэй, а зіма маразьней за нашыя; ападкаў будзе меней.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pps0b5fgtr76kabnr77664kfxsnjqd9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/50</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126496</id>
    <revision>
      <id>292326</id>
      <parentid>292243</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292326</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3235" sha1="eidnn672i0e1d2w84ssqcwi4ntjov6h" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|абы|ходзяць}} яго на працягу часу ад 3 месяцаў да 160 з большым год. Іх адлегласьці ад сонца таксама розныя: самая
далейшая ў 70 раз далей самай блізкай.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Гэтыя падобныя да зор кропкі — {{разьбіўка|плянэты}}, панашаму {{разьбіўка|бадзяжныя зоры}}. Яны целы цёмныя, ня маюць уласнага сьвятла, і сьвецяць таму, што адсьвечваюць сонечнае
сьвятло. Адрозьніць іх ад зорак лёгка. Яны даюць роўнае сьвятло, сьвятло ад зорак мільгае ўваччу.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Трэцяя з гэтых плянэт, па чарзе ад сонца, і ёсьць нашая зямля. Накіруемся на яе. Яна што бліжэй, робіцца ўсё сьвятлейшай і большай, але адзін бок яе — цёмны, а другі палошчацца ў сонечных праменьнях. Яшчэ бліжэй мы бачым на ёй нейкія абрысы і, урэшце, мы ўбачым у хмарах акіяны і сухазем‘і, а праз хвіліну апынімся на
зямлі.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Такім чынам наша падарож скончылася.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Мы ў думках бачылі і бачым з зямлі нязьмерную прастору сусьвету, у якой зграбна плывуць мільёны нябесных цел.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Вось сонца песьціць цяплом зямлю, вось яе асьвячае ліхтарык ночы — месяц. Па-за гэтай тройкай і між імі снуюць сюды-туды бадзяжныя зоры — {{разьбіўка|плянэты}}. Усе плянэты, у тым ліку і зямля, складаюць адну плянэтную сям‘ю, адну сыстэму, у якой сонца займае асяродкавае, пануючае месца і магутнай сілай свайго прыцягненьня вядзе ў гэтай сям‘і лад.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}У страшэннай адлегласьці ад плянэтнай сям‘і паважна рухаюцца зоры. Адны з іх зьзяюць адзіночкамі, другія нібы пабраліся ў пары, а некаторыя згуртаваліся ў рознастайныя гурткі — {{разьбіўка|сузор‘і}}.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Часам, праўда рэдка, на небе зьяўляецца доўгахвостая зорка — {{разьбіўка|комэта}}, панашаму — касматая зорка.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}У некаторых месцах неба простае вока заўважае ледзь прыкметныя сьветлаватыя плямачкі, — гэта так званыя {{разьбіўка|туманнасьці}}.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eidnn672i0e1d2w84ssqcwi4ntjov6h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/61</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126507</id>
    <revision>
      <id>292327</id>
      <parentid>292258</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292327</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3262" sha1="9hpxg7di9awbr29kjo362zut91v7f63" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{gap|1.5em}}Такім чынам, уся праца чыгунак, параходаў, фабрык ды заводаў адбываецца дзякуючы захаванай у апале цяплыні сонца.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Жывёлы харчуюцца расьлінамі, чалавек таксама харчуецца некаторымі расьлінамі і мясам жывёл. Цяплыня нашага цела падтрымліваецца дыханьнем, пры якім спальваецца вугаль, што трапіў у нашу кроў, з ежы. Працаваць чалавек можа толькі калі харчуецца, значыцца — зноў коштам схаванай цяплыні сонца.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Жыцьцё і рух жывёл ды чалавека магчыма толькі пры існаваньні сонечнай цяплыні і сьвятла. Дзейнасьць чалавечай мысьлі магчыма толькі пры правільнай працы мазгоў і нэрваў, якая залежыць ад харчаваньня ўсяго організму, што было-б немагчыма бяз сонца.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Такім чынам, мы самі жывем, працуем і мысьлім, дзякуючы сонечнай цяплыні і сьвятлу.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Сонца — крыніца нашага жыцьця, нашай фізычнай і разумовай працы і жыцьця ўсяго, што жыве на зямлі. Прамені сонца прыносяць нам вялізарную колькасьць цяплыні. Адкуль-жа бярэ сонца гэтую цяплыню і ці надоўга яе хопіць?&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Цяплыня ідзе ад сонца не таму, што сонца гарыць, а таму, што матэрыя сонца, распадаючыся на складніковыя часткі, вылучае вялізную колькасьць цяплыні і, апрача таго, сонца заўсёды сьціскаецца, пры гэтым яго часьціны рухаюцца, труцца адна аб адну і гэтым утвараюць цяплыню. Сьціскаючыся, сонца паступова астые. Велічыня-ж сонца аграмадная, і таму запасу гэтай цяплыні вельмі і вельмі многа: яе хопіць яшчэ на шмат мільёнаў год.
&lt;div style=&quot;font-size:92%&quot;&gt;
{{gap|1.5em}}'''{{разьбіўка|Пытаньні}}.''' Што дае нам сонца? Ад чаго залежыць рух паветра? Як вялікая сіла ветру? Чаму ідуць дажджы? Што гэта рухае плыты па рэчцы?

{{gap|1.5em}}'''{{разьбіўка|Работы}}.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}1. Напішэце, як цяплыня сонца робіцца ветрам?&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}2. Напішаце, чаму хмары ёсьць вынік работы сонца?&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}3. Раскажэце пра работу рэчак?&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9hpxg7di9awbr29kjo362zut91v7f63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/62</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126508</id>
    <revision>
      <id>292328</id>
      <parentid>292260</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:44:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292328</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1787" sha1="44t0gfwuo2z1wibeootn82yhqm1n6ou" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;div style=&quot;font-size:92%&quot;&gt;&lt;/noinclude&gt;{{gap|1.5em}}4. Растлумачце, чаму ўся нашая тэхніка ды прамысловасьць ёсьць вынік сонечнай цяплыні ды сьвятла?&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}5. Напішэце, чаму чалавек можа думаць і працаваць толькі дзякуючы сонцу?
&lt;/div&gt;
{{накіравальная рыса|4em|height=0.1px}}


{{c|{{larger|'''{{разьбіўка|Плянэты}}}}}}

&lt;center&gt;МЭРКУРЫ&lt;/center&gt;
{{gap|1.5em}}Зусім недалека ад сонца (50 мільёнаў кілёмэтраў) рухаецца плянэта Мэркуры. Гэтым імем даўнейшыя людзі звалі аднаго свайго бога, які ў іх лічыўся весьнікам волі другіх багоў. Атрымала яго плянэта за сваю шпаркасьць. Яна абягае сонца за 88 дзён. Папярочнік Мэркурыя складае 4.700 кілёмэтраў. У параўнаньні з зямлёю Мэркуры — кулька невялікая. Яна-б магла цалкам зьмясьціцца ў нашым Атлянтычным акіяне (мал. 31).
{{Няма выявы}}
{{gap|1.5em}}Ні адна хмарка не хавае ад нас „твару“ Мэркура. І ўсё-ж такі астрономы нічога ня ведаюць аб яго паверхні: ён заўсёды палошчыцца ў сонечных праменчыках і наглядаць яго вельмі цяжка, падыходзячы-ж блізка да зямлі, ён хавае свой твар ад нас. Мэркуры — цела цьвёрдае.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>44t0gfwuo2z1wibeootn82yhqm1n6ou</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/63</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126509</id>
    <revision>
      <id>292329</id>
      <parentid>292261</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292329</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2650" sha1="nsfei9v3h19ink8kc9n7o41ehmcuqdl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;div style=&quot;font-size:92%&quot;&gt;
{{gap|1.5em}}'''{{разьбіўка|Пытаньні}}.''' За што атрымала гэта плянэта назву Мэркуры?
За колькі дзён яна абягае сонца?

{{gap|1.5em}}'''{{разьбіўка|Працы}}.''' Вылічце, як доўгі шлях Мэркурыя вакол сонца.
&lt;/div&gt;

&lt;center&gt;ВЭНЭРА&lt;/center&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:92%&quot;&gt;
{{gap|1.5em}}'''{{разьбіўка|Заданьні}}.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Наглядайце Вэнэру адразу пасьля захаду сонца. Калі ў вас ёсьць падзорная труба, то вы можаце заўважыць і квадры Вэнэры.
&lt;/div&gt;
{{gap|1.5em}}Яскравай, дзіўна бліскучай зоркай зьзяе яна часам раніцою, а часамі ўвечар на небаскляпеньні. За гэтае яе дзіўнае зьзяньне даўнейшыя людзі далі ёй імя сваёй багіні прыгожасьці — Вэнэры. Праўда, зьзяе яна ня ўласным сьвятлом, а як і кожная плянэта, адсьвечвае толькі сонечнае
сьвятло (мал. 32).&lt;/br&gt;
{{Няма выявы}}
{{gap|1.5em}}Велічынёю з нашу зямлю, Вэнэра
абарачаецца наўкола сонца з захаду на ўсход і праходзіць свой шлях за 225 дзён. Яна абкружана тоўстым пластам паветра, або інакш — атмосфэры. З гэтае прычыны на ёй заўсёды шмат хмарак. Усё гэта перашкаджае вучоным бачыць паверхню плянэты. Таму аб ёй можна выказваць толькі дагадкі. Сонца там сьвеціць удвойчы яскравей, чым у нас, але ясных дзён на Вэнэры амаль ня бывае. Калі-б мы там радзіліся, дык ніколі ня бачылі-б дзіўных малюнкаў зоркавага неба.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}На Вэнэры няма вады, няма і тлену. Хмары яе, мабыць, нішто іншае, як пыл, які ўзьнімаюць віхры, што там існуюць.&lt;/br&gt;{{gap|1.5em}}Знаходзіцца яна ад сонца на адлегласьці 108 мільёнаў кілёмэтраў. Яна бадай роўная зямлі (прамер яе складае 0,97 прамеру зямлі).&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nsfei9v3h19ink8kc9n7o41ehmcuqdl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292330</id>
      <parentid>292329</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:46:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292330</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2649" sha1="4l6oppxiawefkp46b8i9ffzvba3o53v" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;div style=&quot;font-size:92%&quot;&gt;
{{gap|1.5em}}'''{{разьбіўка|Пытаньні}}.''' За што атрымала гэта плянэта назву Мэркуры?
За колькі дзён яна абягае сонца?

{{gap|1.5em}}'''{{разьбіўка|Працы}}.''' Вылічце, як доўгі шлях Мэркурыя вакол сонца.
&lt;/div&gt;

&lt;center&gt;ВЭНЭРА&lt;/center&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:92%&quot;&gt;
{{gap|1.5em}}'''{{разьбіўка|Заданьні}}.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Наглядайце Вэнэру адразу пасьля захаду сонца. Калі ў вас ёсьць падзорная труба, то вы можаце заўважыць і квадры Вэнэры.
&lt;/div&gt;
{{gap|1.5em}}Яскравай, дзіўна бліскучай зоркай зьзяе яна часам раніцою, а часамі ўвечар на небаскляпеньні. За гэтае яе дзіўнае зьзяньне даўнейшыя людзі далі ёй імя сваёй багіні прыгожасьці — Вэнэры. Праўда, зьзяе яна ня ўласным сьвятлом, а як і кожная плянэта, адсьвечвае толькі сонечнае
сьвятло (мал. 32).&lt;/br&gt;
{{Няма выявы}}
{{gap|1.5em}}Велічынёю з нашу зямлю, Вэнэра
абарачаецца наўкола сонца з захаду на ўсход і праходзіць свой шлях за 225 дзён. Яна абкружана тоўстым пластам паветра, або інакш — атмосфэры. З гэтае прычыны на ёй заўсёды шмат хмарак. Усё гэта перашкаджае вучоным бачыць паверхню плянэты. Таму аб ёй можна выказваць толькі дагадкі. Сонца там сьвеціць удвойчы яскравей, чым у нас, але ясных дзён на Вэнэры амаль ня бывае. Калі-б мы там радзіліся, дык ніколі ня бачылі-б дзіўных малюнкаў зоркавага неба.&lt;/br&gt;{{gap|1.5em}}На Вэнэры няма вады, няма і тлену. Хмары яе, мабыць, нішто іншае, як пыл, які ўзьнімаюць віхры, што там існуюць.&lt;/br&gt;{{gap|1.5em}}Знаходзіцца яна ад сонца на адлегласьці 108 мільёнаў кілёмэтраў. Яна бадай роўная зямлі (прамер яе складае 0,97 прамеру зямлі).&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4l6oppxiawefkp46b8i9ffzvba3o53v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/77</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126523</id>
    <revision>
      <id>292331</id>
      <parentid>292278</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:48:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292331</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3372" sha1="nq8z2trp3rp3joyysudn0duk8zzk5wf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{gap|1.5em}}Каб ня зблудзіць у моры, мораплаўцы ўночы па зорах накіроўвалі свае караблі, а пастухі яшчэ ў самыя старажытныя часы ўмелі па зорах знаходзіць сабе дарогу
ў неаглядных стэпах.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Паступова людзі навучыліся ня толькі адрозьніваць зоры, але і заўважылі, што яны захоўваюць паміж сабою адно і тое самае палажэньне. Людзі заўважылі такім чынам, што зоры разьмяшчаюцца на небе рознымі фігурамі, і што гэтыя фігуры заўсёды аднолькавыя. Гэтыя фігуры, або групы зор, называюцца {{разьбіўка|сузор‘ямі}}. Ім людзі давалі розныя назвы. Умеючы адрозьніваць зоры, чалавек пачаў даваць назвы і асобным зорам.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Каб умець знаходзіць зоры і сузор‘і на небе, трэба ведаць хоць-бы адно сузор‘е.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Вось сузор‘е, якое, напэўна, ведаюць усе. Гэта — сузор‘е Вялікая Мядзьведзіца. Калі неба будзе зорнае сёньня ўвечар, то адшукайце на небе гэтае сузор‘е.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}У гэтым сузор‘і сем яскравых зорак разьмешчаны ў выглядзе кашаля з ручкаю: яны адразу зварачаюць на сябе ўвагу. Шукаць гэтае сузор‘е трэба або над сваёй галавою, або ў паўночнай частцы неба.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Калі злучыць у думках лініяй дзьве крайніх зоркі Вялікай Мядзьведзіцы — насок кашаля — і адмераць гэтую лінію 5 раз, прынамсі, на адлегласьць ад наска да канца
ручкі кашаля, як паказана на малюнку (гл. мал. 44), то мы знойдзем самую важную зорку нашага неба, так званую Полярную Зорку, або {{разьбіўка|Полюс Сьвету}}.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}З усіх зор адна толькі гэтая зорка заўсёды відаць на адным і тым самым месцы, — недалёка ад сярэдзіны неба, проста на поўнач. Па гэтай зорцы ў кожную гадзіну
ночы можна паказаць дзе поўнач.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Калі стаць тварам да Полярнай Зоркі, то проста перад намі на горызонце будзе поўнач, ззаду нас — поўдзень, направа — усход, а налева — захад. Таму вось на ўсіх плянах і картах зямлі поўнач зьмяшчаецца ўверсе, поўдзень — унізе, усход направа, захад налева.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nq8z2trp3rp3joyysudn0duk8zzk5wf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/78</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126524</id>
    <revision>
      <id>292332</id>
      <parentid>292279</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:49:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292332</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1729" sha1="pl7s309h76ogz87p3hly5ywxjjrf9vm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{gap|1.5em}}Полярная Зорка належыць да сузор‘я, якое называецца Малая Мядзьведзіца. Сузор‘е гэтае таксама падобна да кашаля, толькі ён меншы і павернуты ў другі бок. Полярная Зорка знаходзіцца ў самым канцы ручкі гэтага кашаля, і калі знайсьці яе на небе, як паказана на малюнку (гл. мал. 44), то лёгка знайсьці і ўсё сузор‘е Малой
Мядзьведзіцы.
{{Няма выявы}}
{{gap|1.5em}}Каб пазнаць і другія сузор‘і, якія знаходзяцца каля Вялікай Мядзьведзіцы, трэба толькі, як паказана на малюнку (мал. 44), праводзіць такія самыя лініі ў думках па небе. Напрыклад, працягваючы хвост Вялікай Мядзьведзіцы, як паказана на малюнку (мал. 44), мы знойдзем прыгожае сузор‘е Волапаса з яскравай чырвонаватай зоркай
Арктурам. Гэта вядомы паганяты мядзьведзяў, якога людзі яшчэ ведалі ў самыя старажытныя часы. Паглядзеце на неба і знойдзеце Арктура і гэтае сузор‘е Волапаса.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Над Волапасам у выглядзе місы знаходзіцца сузор‘е Паўночнай Кароны, з яскравай зоркай — Гемай.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>pl7s309h76ogz87p3hly5ywxjjrf9vm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/80</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126526</id>
    <revision>
      <id>292312</id>
      <parentid>292282</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:37:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>292312</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2998" sha1="iiqkv047xa7alrobmplwd8befjoucze" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;палову неба (мал. 45). Праз некаторы час комэту відаць і сярод белага дня. Потым разьмер комэты пакрысе зьмяншаецца; яна ўбывае і, нарэшце, комэта
{{Няма выявы}}
хаваецца ад нас: выглядае маленькай, нявіднай для вока. Потым яе нельга бачыць і ў тэлескопы; яна пакінула сонечную сям‘ю і павандравала да іншых сем‘яў.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Комэты болей чымся ўсе іншыя нябесныя падарожнікі зьдзіўлялі чалавека. Яны заўсёды палохалі яго і нават наводзілі жуду.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}А тымчасам комэта — гэткі-ж нябесны падарожнік, як іншыя сьвяцілы. Толькі яна інакш пабудована: яна складзена з асобых цьвёрдых, буйных і малых, часьцін пылу і газу.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Комэты зьяўляюцца да нас з
другіх сусьветаў. Сонца і плянэты прыцягваюць іх, захопліваюць у сваю сям‘ю. Адны комэты назаўсёды застаюцца ў сонечнай сям‘і, пачынаюць рухацца наўкола сонца разам з плянэтамі. Другія-ж комэты імчацца вельмі шпарка, дзякуючы чаму сонца не пасьпявае закруціць іх наўкола сябе. Яны падыходзяць да сонца, праносяцца віхурай міма яго, лятуць далей у нязьмерную прастору сусьвету, і ніколі не зварачаюцца да нас. Гэта — госьці з іншых сьветаў. Шмат комэт ходзіць і наўкола сонца, але ня ўсе з іх можа бачыць простае вока.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Комэты часта зьмяняюць свой выгляд. Ні адна комэта не зварачаецца да нас зусім гэткай, якой яна зьяўлялася раней. Так, у лістападзе 1872 году астрономы чакалі аднае комэты, якая за трынаццаць год перад гэтым праходзіла каля зямлі. І, заместа комэты, зьявілася шмат падаючых зор (мал. 46). З гэтага часу вучоныя ня бачылі болей
гэтае комэты, але толькі кожны год каля 21 лістапада зьяўлялася шмат падаючых зор, якія ляцелі ўсё з аднаго месца.
{{накіравальная рыса|4em|height=0.1px}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>iiqkv047xa7alrobmplwd8befjoucze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/81</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126529</id>
    <revision>
      <id>292313</id>
      <timestamp>2026-07-15T15:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: « &lt;center&gt;{{larger|'''Падаючыя зоры}}&lt;/center&gt; {{gap|1.5em}}Гэткі распад комэт наглядаўся шмат раз. Часамі комэты развальваюцца на асобныя часткі на вачох наглядчыка. Адгэтуль вучоныя зрабілі вынік, што комэты, развальваючыся на часткі, зусім зьмяняюцца ў падаючыя зоры.&lt;/br&gt;...»</comment>
      <origin>292313</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1669" sha1="njyi5k2qauokpwgmca6usjnro1uc0fl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
&lt;center&gt;{{larger|'''Падаючыя зоры}}&lt;/center&gt;
{{gap|1.5em}}Гэткі распад комэт наглядаўся шмат раз. Часамі комэты развальваюцца на асобныя часткі на вачох наглядчыка. Адгэтуль вучоныя зрабілі вынік, што комэты, развальваючыся на часткі, зусім зьмяняюцца ў падаючыя зоры.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Як мы ўжо ведаем, комэты складзены з дробных частак рознай матэрыі. Рухаючыся сваім шляхам, гэтыя
{{Няма выявы}}
часткі адстаюць ад галавы комэты, пакрысе рассыпаецца ўся комэта, а яе часткі ўтвараюць наўкола сонца вялізнае колца.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Час-ад-часу гэтыя астачы комэты сустракаюць зямлю: зямля цягне іх да сябе. Яны звальваюцца на зямлю, труцца аб паветра, распальваюцца ад гэтага і робяцца сьветлымі,
віднымі для вока. Гэта і ёсьць тое, што мы прымаем за {{разьбіўка|падаючыя зоры}}.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Звычайна яны да зямлі не далятаюць, бо ад вялікай гарачыні згараюць нашчэнт. Але калі трапіцца вялікі кавалак матэрыі, дык ён згарэць увесь ня можа, і звальваецца&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>njyi5k2qauokpwgmca6usjnro1uc0fl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292314</id>
      <parentid>292313</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:43:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292314</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1658" sha1="42tlw8luq1ejyxgeei1biaa4qlybxia" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
&lt;center&gt;'''Падаючыя зоры&lt;/center&gt;
{{gap|1.5em}}Гэткі распад комэт наглядаўся шмат раз. Часамі комэты развальваюцца на асобныя часткі на вачох наглядчыка. Адгэтуль вучоныя зрабілі вынік, што комэты, развальваючыся на часткі, зусім зьмяняюцца ў падаючыя зоры.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Як мы ўжо ведаем, комэты складзены з дробных частак рознай матэрыі. Рухаючыся сваім шляхам, гэтыя
{{Няма выявы}}
часткі адстаюць ад галавы комэты, пакрысе рассыпаецца ўся комэта, а яе часткі ўтвараюць наўкола сонца вялізнае колца.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Час-ад-часу гэтыя астачы комэты сустракаюць зямлю: зямля цягне іх да сябе. Яны звальваюцца на зямлю, труцца аб паветра, распальваюцца ад гэтага і робяцца сьветлымі,
віднымі для вока. Гэта і ёсьць тое, што мы прымаем за {{разьбіўка|падаючыя зоры}}.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Звычайна яны да зямлі не далятаюць, бо ад вялікай гарачыні згараюць нашчэнт. Але калі трапіцца вялікі кавалак матэрыі, дык ён згарэць увесь ня можа, і звальваецца&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>42tlw8luq1ejyxgeei1biaa4qlybxia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292315</id>
      <parentid>292314</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:44:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292315</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1669" sha1="0fc7uxf0y8toihh1a8ixum1z78hcppk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
&lt;center&gt;'''{{larger|Падаючыя зоры}}&lt;/center&gt;
{{gap|1.5em}}Гэткі распад комэт наглядаўся шмат раз. Часамі комэты развальваюцца на асобныя часткі на вачох наглядчыка. Адгэтуль вучоныя зрабілі вынік, што комэты, развальваючыся на часткі, зусім зьмяняюцца ў падаючыя зоры.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Як мы ўжо ведаем, комэты складзены з дробных частак рознай матэрыі. Рухаючыся сваім шляхам, гэтыя
{{Няма выявы}}
часткі адстаюць ад галавы комэты, пакрысе рассыпаецца ўся комэта, а яе часткі ўтвараюць наўкола сонца вялізнае колца.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Час-ад-часу гэтыя астачы комэты сустракаюць зямлю: зямля цягне іх да сябе. Яны звальваюцца на зямлю, труцца аб паветра, распальваюцца ад гэтага і робяцца сьветлымі,
віднымі для вока. Гэта і ёсьць тое, што мы прымаем за {{разьбіўка|падаючыя зоры}}.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Звычайна яны да зямлі не далятаюць, бо ад вялікай гарачыні згараюць нашчэнт. Але калі трапіцца вялікі кавалак матэрыі, дык ён згарэць увесь ня можа, і звальваецца&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0fc7uxf0y8toihh1a8ixum1z78hcppk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292333</id>
      <parentid>292315</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:50:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292333</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1670" sha1="3jo6m43sdc81b77yudioc6bhwuf4exd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;

&lt;center&gt;'''{{larger|Падаючыя зоры}}&lt;/center&gt;
{{gap|1.5em}}Гэткі распад комэт наглядаўся шмат раз. Часамі комэты развальваюцца на асобныя часткі на вачох наглядчыка. Адгэтуль вучоныя зрабілі вынік, што комэты, развальваючыся на часткі, зусім зьмяняюцца ў падаючыя зоры.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Як мы ўжо ведаем, комэты складзены з дробных частак рознай матэрыі. Рухаючыся сваім шляхам, гэтыя
{{Няма выявы}}
часткі адстаюць ад галавы комэты, пакрысе рассыпаецца ўся комэта, а яе часткі ўтвараюць наўкола сонца вялізнае колца.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Час-ад-часу гэтыя астачы комэты сустракаюць зямлю: зямля цягне іх да сябе. Яны звальваюцца на зямлю, труцца аб паветра, распальваюцца ад гэтага і робяцца сьветлымі,
віднымі для вока. Гэта і ёсьць тое, што мы прымаем за {{разьбіўка|падаючыя зоры}}.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Звычайна яны да зямлі не далятаюць, бо ад вялікай гарачыні згараюць нашчэнт. Але калі трапіцца вялікі кавалак матэрыі, дык ён згарэць увесь ня можа, і звальваецца&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3jo6m43sdc81b77yudioc6bhwuf4exd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292334</id>
      <parentid>292333</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T16:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292334</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1671" sha1="g964lhiqthw5hdvwn12chae62is2i36" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;


&lt;center&gt;'''{{larger|Падаючыя зоры}}&lt;/center&gt;
{{gap|1.5em}}Гэткі распад комэт наглядаўся шмат раз. Часамі комэты развальваюцца на асобныя часткі на вачох наглядчыка. Адгэтуль вучоныя зрабілі вынік, што комэты, развальваючыся на часткі, зусім зьмяняюцца ў падаючыя зоры.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Як мы ўжо ведаем, комэты складзены з дробных частак рознай матэрыі. Рухаючыся сваім шляхам, гэтыя
{{Няма выявы}}
часткі адстаюць ад галавы комэты, пакрысе рассыпаецца ўся комэта, а яе часткі ўтвараюць наўкола сонца вялізнае колца.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Час-ад-часу гэтыя астачы комэты сустракаюць зямлю: зямля цягне іх да сябе. Яны звальваюцца на зямлю, труцца аб паветра, распальваюцца ад гэтага і робяцца сьветлымі,
віднымі для вока. Гэта і ёсьць тое, што мы прымаем за {{разьбіўка|падаючыя зоры}}.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Звычайна яны да зямлі не далятаюць, бо ад вялікай гарачыні згараюць нашчэнт. Але калі трапіцца вялікі кавалак матэрыі, дык ён згарэць увесь ня можа, і звальваецца&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>g964lhiqthw5hdvwn12chae62is2i36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/82</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126530</id>
    <revision>
      <id>292316</id>
      <timestamp>2026-07-15T15:47:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «з вялікімі грымотамі. Гэта нябесны госьць. Ён мае вялікую каштоўнасьць, бо вачавідкі сьведчыць, з чаго складзена матэрыя сусьвету, зацьвярджае вынікі вучоных. &lt;div style=&quot;font-size:92%&quot;&gt; {{gap|1.5em}}'''{{разьбіўка|Пытаньні}}.''' Што такое комэты? З чаго яны складаюцца? Як ча...»</comment>
      <origin>292316</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="806" sha1="eesf5xl81j4yv26y1x4pvjzdf9qy7br" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;з вялікімі грымотамі. Гэта нябесны госьць. Ён мае вялікую каштоўнасьць, бо вачавідкі сьведчыць, з чаго складзена матэрыя сусьвету, зацьвярджае вынікі вучоных.
&lt;div style=&quot;font-size:92%&quot;&gt;
{{gap|1.5em}}'''{{разьбіўка|Пытаньні}}.''' Што такое комэты? З чаго яны складаюцца? Як часта іх можна бачыць? Адкуль паходзяць падаючыя зоркі? Ці часта іх можна бачыць?

{{gap|1.5em}}'''{{разьбіўка|Работа}}.''' Панаглядайце ўвечары за падаючымі зоркамі.
&lt;/div&gt;

{{накіравальная рыса|4em|height=0.1px}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>eesf5xl81j4yv26y1x4pvjzdf9qy7br</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292317</id>
      <parentid>292316</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T15:47:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292317</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="807" sha1="hwita91op00s4hvdus18eur1x7s4dwl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;з вялікімі грымотамі. Гэта нябесны госьць. Ён мае вялікую каштоўнасьць, бо вачавідкі сьведчыць, з чаго складзена матэрыя сусьвету, зацьвярджае вынікі вучоных.
&lt;div style=&quot;font-size:92%&quot;&gt;
{{gap|1.5em}}'''{{разьбіўка|Пытаньні}}.''' Што такое комэты? З чаго яны складаюцца? Як часта іх можна бачыць? Адкуль паходзяць падаючыя зоркі? Ці часта іх можна бачыць?

{{gap|1.5em}}'''{{разьбіўка|Работа}}.''' Панаглядайце ўвечары за падаючымі зоркамі.
&lt;/div&gt;


{{накіравальная рыса|4em|height=0.1px}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hwita91op00s4hvdus18eur1x7s4dwl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/83</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126531</id>
    <revision>
      <id>292318</id>
      <timestamp>2026-07-15T15:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: « &lt;center&gt;{{x-larger|III.{{gap|1.0em}}Д{{gap|1.0em}}А{{gap|1.0em}}Д{{gap|1.0em}}А{{gap|1.0em}}Т{{gap|1.0em}}А{{gap|1.0em}}К}}&lt;/center&gt;{{накіравальная рыса|100%|height=0.1px}}{{накіравальная рыса|100%|height=0.1px}}    &lt;center&gt;{{larger|'''Адкуль пачалася вера}}&lt;/center&gt; {{gap|1.5em}}Глыбокую сувязь усяго жыцьця на зямлі з дзеяньнем сонца людзі доб...»</comment>
      <origin>292318</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2840" sha1="lxkyu4wwlbjtndtxtnryb7tl25jg6b0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
&lt;center&gt;{{x-larger|III.{{gap|1.0em}}Д{{gap|1.0em}}А{{gap|1.0em}}Д{{gap|1.0em}}А{{gap|1.0em}}Т{{gap|1.0em}}А{{gap|1.0em}}К}}&lt;/center&gt;{{накіравальная рыса|100%|height=0.1px}}{{накіравальная рыса|100%|height=0.1px}}


&lt;center&gt;{{larger|'''Адкуль пачалася вера}}&lt;/center&gt;
{{gap|1.5em}}Глыбокую сувязь усяго жыцьця на зямлі з дзеяньнем сонца людзі добра высьветлілі толькі нядаўна. Але старажытны чалавек яшчэ з першабытных часоў адчуваў ня
толькі гэту сувязь, але і поўную залежнасьць ад сонца і неба. Зьяўленьне сонца раніцою, зьнікненьне яго нанач надавала яму то радасьць, то страх. Бачачы, як сонца ходзіць па небе, чалавек пачаў лічыць яго такой самай жывой істотай, як і сам. Адчуваючы сваю поўную слабасьць перад сонцам, што так высока-высока ходзіць па небе, чалавек пазіраў на яго, як на вышэйшую істоту, і пачаў маліцца яму, каб улітасьцівіць яго.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Ушанаваньне сонца, як бога, або сьляды гэтага, ёсьць ва ўсіх верах усіх народаў. Нашы продкі называлі сонца „Даждзь-богам“, г. зн. богам, які дае жыцьцё і ўсё дабро.
{{Няма выявы}}
Яшчэ куды раней у эгіпцян бог сонца лічыўся тварцом усяго сусьвету, усіх жывёл, істот і рэчаў. Сонца было адным з галоўных багоў усіх народаў. Вера кітайцаў заключае ў сабе ўшанаваньне сонца і зор. Пасьлядоўцы Буды таксама зьяўляюцца ўшанавальнікамі сонца. Уплыў гэтых вер адбіўся і на другіх верах, як яўрэйская, хрысьціянская, магомэтанская. Калі мы зьвернем увагу на мал. бога Мітры (мал. 47), якога ўшаноўвалі шмат якія народы, то ўбачым на ім усе азнакі бога сонца з зьзяньнем вакол галавы, адначасна вельмі падобнага да таго, як малююць хрыста. Самыя сьвятыя і рэлігійныя абрады зьвязаны з рознымі астрономічнымі&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>lxkyu4wwlbjtndtxtnryb7tl25jg6b0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/84</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126532</id>
    <revision>
      <id>292319</id>
      <timestamp>2026-07-15T16:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «зьявамі і, галоўным чынам, з сонцам. Выніклі яны з практычных патрэб.&lt;/br&gt; {{gap|1.5em}}Тысячы год таму назад людзі былі ў поўнай уладзе сіл прыроды, не разумелі іх, ня мелі календароў і ня ведалі, калі надыйдзе тая ці іншая пара году. Яшчэ тады пачалі вылучацца ас...»</comment>
      <origin>292319</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3693" sha1="njiikgts1jk4f96dbx4sx3fb4ie2hx8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;зьявамі і, галоўным чынам, з сонцам. Выніклі яны з практычных патрэб.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Тысячы год таму назад людзі былі ў поўнай уладзе сіл прыроды, не разумелі іх, ня мелі календароў і ня ведалі, калі надыйдзе тая ці іншая пара году. Яшчэ тады пачалі вылучацца асабліва назіральныя людзі, якія заўважалі зьяўленьне тых ці іншых зорак, а па іх — надыход пораў году. Яны хутка заўважылі, што веды гэтых зьяў
даюць ім перавагу над рэштай больш цёмнай масы людзей, якая чакае ад іх рады. Яны пачалі апранаць свае веды ў таемную абалонку, якая толькі адсланяецца для прызначаных. З іх паступова ўтваралася кляса жрэцоў (даўнейшых папоў), або служак веры. Асабліва патрэбна было разьмяркоўваць свае працы па сонцу тады, калі людзі пачалі займацца зямляробствам. Жрэцы, наглядаючы рух сонца і зор, абвяшчалі ў цэрквах, калі надойдзе тая ці іншая пара году, квадры месяца ды інш. Яны гэта справаджалі пэўнымі абрадамі, ахвярамі і сьвяткаваньнямі, у якіх
жрэцы зьяўляліся нібы пасярэднікамі паміж людзьмі і багамі, ад якіх нібы залежала паслаць ці не паслаць вясну.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Усе галоўныя рэлігійныя сьвяты, якія захаваліся да нашага часу, маюць на сабе адбітак гэтых старажытных звычаяў. Сьвята коляды ёсьць відаадменнае сьвята нараджэньня сонца, зьвязанае з паваротам сонца на лета, калі сонца пачынае ўсё вышэй хадзіць па небе і даваць больш цяпла і сьвятла. У тыя часы гэты дзень быў 25 сьнежня, чаму і коляды зьвязаны з гэтым днём. Сьвята вялікдзень і па гэты дзень у хрысьціянскай веры зьвязана з вясновым
роўнадзеньнем. Яно пачынаецца ў першую нядзелю пасьля вясновага новамесячча. У шмат якіх усходніх верах з вясновым роўнадзеньнем зьвязвалася сьвяткаваньне сьмерці зімы і вясновага ўваскрашэньня сонца. Вялікодная
сьвечка ёсьць нішто іншае, як знак сьвету адраджонага сонца, пераможцы зімы.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Так паўстала рэлігія. Па меры таго, як навуковыя веды пачалі рабіцца здабыткам шырокіх мас насяленьня, уплыў і значэньне веры пачалі занепадаць, а ў практычнай дзейнасьці яна стала і зусім непатрэбнай.
{{накіравальная рыса|4em|height=0.1px}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>njiikgts1jk4f96dbx4sx3fb4ie2hx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/85</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126533</id>
    <revision>
      <id>292320</id>
      <timestamp>2026-07-15T16:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: « &lt;center&gt;{{larger|'''Адкуль узялося шмат багоў}}&lt;/center&gt; {{gap|1.5em}}Першабытны чалавек-дзікун не адрозьніваў сябе ад рэшты прыроды. Ён лічыў, што ўся вакольная прырода, кожная яе зьява і прадмет, хай сябе будзе гэта столік, пабудаваны яго рукамі, збудавана якраз, як і ён...»</comment>
      <origin>292320</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3752" sha1="hui8yshdmbek3c7mi58c32r30o8a8br" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
&lt;center&gt;{{larger|'''Адкуль узялося шмат багоў}}&lt;/center&gt;
{{gap|1.5em}}Першабытны чалавек-дзікун не адрозьніваў сябе ад рэшты прыроды. Ён лічыў, што ўся вакольная прырода, кожная яе зьява і прадмет, хай сябе будзе гэта столік, пабудаваны яго рукамі, збудавана якраз, як і ён сам, і жыве жыцьцём, падобным да яго жыцьця. Інакш кажучы, згодна думкі дзікуна, кожная дробная зьява прыроды мела тыя-ж звычаі і патрэбы, якія меў і чалавек, напр., падобна чалавеку вяла сваю гаспадарку. Значыць, паводле думкі дзікуна, між чалавекам і прадстаўнікамі ўсіх трох царстваў ня было ніякага рубяжу: яны лёгка маглі прыймаць на сябе стан другога, зьмяняцца адзін у аднаго. Адсюль паўстае вера ў абаротніцтва, гэта значыць вера ў магчымасьць прымусовай або самаахвотнай зьмены ў расьліну ці жывёлу. Выпадкі падобнай зьмены ў народных казках і песьнях сустракаюцца вельмі часта (ваўкалакі, зьмена кабеты у зязюльку, дзяўчыны — у вярбу).&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Але чалавек разумеў чалавека. Ён нават мог адгадваць яго замеры. Адгадаць-жа, аб чым вядуць гутарку зьвяры ці расьліны, аб чым яны думаюць і што яны знаюць аб невядомых чалавеку таемнасьцях прыроды — не адгадаеш. Адсюль зьвяры здаваліся дзікуну небясьпечнымі. А каб ухіліцца небясьпекі, паводле думкі дзікуна, налележала ўступіць з тым ці іншым зьверам у суполку, карміць яго, за што той возьме дзікуна пад сваю апеку, будзе памагаць дзікуну сваімі таемнымі дадатнасьцямі ў яго
барацьбе за існаваньне. Ролю гэтага апякуну-бажка іграюць і расьліны. Калі дзікуну шэнціла ў жыцьці, то ён такога бажка карміў, а калі дзікуну здаралася няшчасьце, дык ён пакідаў свайго апякуна і шукаў новага. Дзікун ва ўсёй прыродзе бачыў таемнае, цудоўнае, якое тлумачыў існаваньнем надпачуцьцёвых сіл. Чалавек заблукаўся ў лесе, утапіўся ў рэчцы, праваліўся ў дрыгву, — усё гэта дзікун разглядаў, як вынік з дзеяньняў адзначаных сіл. Малюючы іх падобнымі да сябе, дзікун прабаваў іх увасобіць. Гэткім чынам зьявіліся лесавікі, вадзянікі, палявікі ды інш.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Абкружаны з усіх бакоў таемнымі зьявамі, дзікун быў вымушаны паклапаціцца, каб жыць з імі ў згодзе. Дабіцца&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hui8yshdmbek3c7mi58c32r30o8a8br</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/86</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126534</id>
    <revision>
      <id>292321</id>
      <timestamp>2026-07-15T16:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «гэтага, паводле думкі дзікуна, магчыма праз кармленьне іх — „ахвяру“ і праз зьвяртаньне да іх з ласкавай просьбай — малітвай. Адсюль пашло ўшанаваньне прыроды. Але каб бога (незразумелае зьявішча) зусім залучыць на свой бок, дык трэ‘ было-б ведаць яго...»</comment>
      <origin>292321</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3442" sha1="dkkvk1u7ljwmf88l3hsonkef8vfop0k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;гэтага, паводле думкі дзікуна, магчыма праз кармленьне іх — „ахвяру“ і праз зьвяртаньне да іх з ласкавай просьбай — малітвай. Адсюль пашло ўшанаваньне прыроды. Але каб бога (незразумелае зьявішча) зусім залучыць на свой бок, дык трэ‘ было-б ведаць яго таемныя сілы і дадатнасьці, умець імі карыстацца. Зразумела, гэта толькі пад моц чалавеку, які доўга жыў, а таму і шмат ведае, — „вядуну“, „ведзьмару“. Ён ведае замовы ці словы, якія могуць зрабіць уплыў на бога, знае спосаб адгадваць замеры бога. Вядзьмар можа выгнаць з чалавека хваробу, прымусіць яе перайсьці ў якую-небудзь жывёлу ці рэч, але таксама ён можа і навесьці яе на чалавека. Вера ў моц ведзьмара была гэткай вялікай, што захавала моц аж да нашых дзён.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Чалавек разумее толькі жывога чалавека. Калі-ж чалавек памрэ, дык, згодна думкі дзікуна, душа яго гэтак сама робіцца таемнай, а значыцца, і шкоднай. Яна можа быць на‘т удвойчы, утройчы шкаднейшай ад іншых таемнасьцяй, бо да яе чалавечага розуму і хітрыкаў далучыліся яшчэ веды таемнага. Значыць, каб ня здарылася якой-
колечы небясьпекі ці неспадзеўкі, трэба яе ўлагодзіць. Спосаб улагоджаньня — перш за ўсё, прычыты над нябожчыкамі, каб душа бачыла, як яе любілі, а потым кармленьне.
Калі добра паплакаць ды яшчэ лепш пакарміць, дык нябожчык усю сваю цудоўную моц аддасьць на карысьць жывых крэўных. Адсюль пашло ўшанаваньне продкаў.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Поруч з ушанаваньнем прыроды і продкаў у дзікуна існавала ўшанаваньне багоў, злучанае з зямляробчай працай і гадоўляй жывёлы. Спаміж такіх багоў вядомы больш-менш бог ураджаю Купала, Велес (Улась) — ахоўца жывёл.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Такім чынам мы бачым, што на першых часох жыцьця чалавек меў вельмі шмат розных багоў і бажкоў.
{{накіравальная рыса|4em|height=0.1px}}


&lt;center&gt;{{larger|'''Адкуль узяўся адзін бог}}&lt;/center&gt;
{{gap|1.5em}}Мы ўжо бачылі, як паўстала вера, адкуль зьявілася шмат багоў і добрых і злых (нячысьцікаў). Адкуль-жа ўзяўся адзін бог?&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dkkvk1u7ljwmf88l3hsonkef8vfop0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Сусьвет і зямля (1929).pdf/87</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126535</id>
    <revision>
      <id>292322</id>
      <timestamp>2026-07-15T16:32:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|1.5em}}Самае слова „бог“ паказвае, што вера ў яго зьявілася тады, калі існавалі багатыя. Якія-ж маглі быць багатыры сярод першабытных людзей, калі кожны быў голы, як бізун, нават ня кожны дзень мог пад‘есьці як сьлед. Ня было тады ўласнасьці, ня было пад...»</comment>
      <origin>292322</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3297" sha1="rpdu0aj8zkcm2unhkwsj1hniax7je5y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{gap|1.5em}}Самае слова „бог“ паказвае, што вера ў яго зьявілася тады, калі існавалі багатыя. Якія-ж маглі быць багатыры сярод першабытных людзей, калі кожны быў голы, як бізун, нават ня кожны дзень мог пад‘есьці як сьлед. Ня было тады ўласнасьці, ня было падзелу на багатых і бедных.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Але з часам чалавечае грамадзтва падзялілася на клясы. Зьявіліся прыгонцы і прыганятыя. Зьявілася ўлада адных людзей над другімі, зьявіліся цары, князі, вяльможы, чыноўнікі, паліцыя, жандары, турмы. Адным словам, усталяваўся такі парадак, калі адзін на семярых ліў свой пот, калі кожны чыноўнік лічыў сябе царом. А цара-ж ня інакш, як земным богам называлі. Адпаведна з такімі парадкамі на зямлі зьмяніліся і ўяўленьні людзей аб багох на небе.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Людзі-ж заўсёды малявалі надпачуцьцёвы сьвет багоў так, як пабудован земны сьвет. Калі ў нашых продкаў на зямлі былі самымі галоўнымі дзяды-патрыярхі, начальнікі вялікіх сем‘яў, то і дзяды-дамавікі, лясуны, вадзянікі былі галоўнымі багамі.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}Калі-ж замест патрыярхаў зьявіліся цары, то адпаведным чынам зьмяніліся і ўяўленьні людзей аб небе. Цяпер
гэта ўжо было „боскае царства“, наладжанае, як на зямлі. На зямлі — цар земны, на небе — цар нябесны — адзіны бог са сваімі служкамі. Значыцца, адзіны бог змаляваны з земнага цара, і для зьяўленьня веры ў бога зусім ня трэба, каб ён існаваў.
&lt;div style=&quot;font-size:92%&quot;&gt;
{{gap|1.5em}}'''{{разьбіўка|Заданьні}}.&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}1. Прачытаць артыкулы: „Залом“ („Наш Сьцяг“, 167) і „З чаго памёр хлопчык“ („Наш Сьцяг“, 173).&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}2. У хаце чытальні або і ў школе павінна быць такая кніжка: „Антырэлігійны падручнік“ з прадмоваю Ем. Яраслаўскага. Пачытайце ў ім гутарку сёмую — „Як і чаму зьявілася ў людзей вера ў бога“ (стар. 108—126).&lt;/br&gt;
{{gap|1.5em}}3. Прачытаць гэтыя апавяданьні дома ўголас (хай бацькі паслухаюць)
&lt;/div&gt;


{{накіравальная рыса|4em|height=0.1px}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rpdu0aj8zkcm2unhkwsj1hniax7je5y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/72</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126536</id>
    <revision>
      <id>292347</id>
      <timestamp>2026-07-15T19:49:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Праблематычная */</comment>
      <origin>292347</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4348" sha1="103ok71f6ivloxigblohau2bgrushoh" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;2&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
&lt;center&gt;''{{larger|Увагі:}}''&lt;/center&gt;
==={{x-smaller|1)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Пар. Дневник заседаний комиссии для разбора, приведения в известность и надлежащий порядок предметов, находящихся в Виленском музеуме древностей. Вильна, 1865, ст. 2 і наст…
==={{x-smaller|2)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Записки Северо-Западного Отдела императорскаго русскаго географическаго Общества, кн. 1. Вильна, 1910, ст. 16.
==={{x-smaller|3)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, ст. 3 вокладкі.

4) Тамсама. 5) Тамсама. 6) Тамсама. 7) Тамсама.
8) Тамсама, ст. 7, 8. 9) Тамсама, ст. 279. 10) Тамсама,
кн. 3. Вільня, 1912, стар. 393. 11) Минская старина,
вып. 1. Минск, 1909, ст. 3, 4. 12) Тамсама, ст. 149.
13) Тамсама, ст. 151. 14) Записки Северо-Западнаго
Отдела императорскага русскаго географическаго обще-
ства, кн. 1, Вильна, 1910, ст. 232. 15) Минская старина.
вып. 1. Минск, ст. 79. 16) Тамсама. 17) Труды Витебской
ученой архивной комиссии, кн. 1. Витебск, 1910. 18) По-
лоцко-Витебская старина, кн. 1. Витебск, 1911. 19) Центра-
архіў. Дело Минскаго губернскаго по делам об общест-
вах присутствия. Об исключении из состава частных
обществ неприятельских подданных. 20) Белорусский
научно-литературный кружок студентов С.-Петербургскаго
университета. СПБ, 1913, ст. 9. 21) Тамсама. 22) Тамсама,
ст. 12. 23) Тамсама, стар. 11. 24) Наша Ніва. Вільня,
1914, № 16. 25) Тамсама, 1911, № 14. 26) Тамсама,
№ 41. 27) Тамсама, 1913, № 40. 28) Тамсама, 1911,
№ 14. 29) Тамсама, № 47-48. 30) Тамсама, 1910, № 19,
31) Тамсама. 32) Тамсама, 1912, № 40. 33) Тамсама.
34) Тамсама, 1909, № 15. 35) Тамсама. 36) Тамсама, 1912,
№ 9. 37) Тамсама, 1910, № 34. 38) Тамсама, 1912, № 9.
39) Тамсама, 1913, № 20. 40) Тамсама, 1912, № 40.
41) Тамсама, 1913, № 38. Камісія ў сваіх картках прасіла
даць адказы на наступныя пытаньні: 1) як і з якога ма-
тэрыялу робяць ніжнюю і верхнюю мужчынскую во-
пратку -кашулю, нагавіцы, сьвітку; 2) як і з якога ма-
тэрыялу робяць доўгую і кароткую жаночую вопратку -
кашулю, сьвітку, каптан, гарсэцік, спадніцу і хвартух
і якія на іх украшэньні; 3) як і з якога матэрыялу робяць
мужчынскую і жаноцкую зімовую вопратку; 4) апісаць
мужчынскія і жаноцкія зімовыя і летнія галоўныя ўборы;
5) прычоска і ўбор валасоў у мужчын і кабет; 6) муж-
чынская і жаноцкая вопратка ніжэй кален і абутак;
7) дзіцячая вопратка; 8) мужчынскія і жаноцкія дамавога
вырабу ўборы шыйныя, вушныя, на рукі, на ногі, на
пояс і на грудзі; 9) народная тэхніка: агонь і якія ўжы-
ваюцца матэрыялы для атапленьня і асьвятленьня, выраб
гліны і каменю, выраб матэрыялаў, выраб скацінных
матэрыялаў; 10) промыслы: паляўніцтва, рыбалоўства&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>103ok71f6ivloxigblohau2bgrushoh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292348</id>
      <parentid>292347</parentid>
      <timestamp>2026-07-15T19:50:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292348</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4378" sha1="b31rl5tz3tkhcsfu76qzjucvh7xozyz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;2&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
&lt;center&gt;''{{larger|Увагі:}}''&lt;/center&gt;
&lt;div style=&quot;margin-left:2em&quot;&gt;
==={{x-smaller|1)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Пар. Дневник заседаний комиссии для разбора, приведения в известность и надлежащий порядок предметов, находящихся в Виленском музеуме древностей. Вильна, 1865, ст. 2 і наст…
==={{x-smaller|2)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Записки Северо-Западного Отдела императорскаго русскаго географическаго Общества, кн. 1. Вильна, 1910, ст. 16.
==={{x-smaller|3)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, ст. 3 вокладкі.

4) Тамсама. 5) Тамсама. 6) Тамсама. 7) Тамсама.
8) Тамсама, ст. 7, 8. 9) Тамсама, ст. 279. 10) Тамсама,
кн. 3. Вільня, 1912, стар. 393. 11) Минская старина,
вып. 1. Минск, 1909, ст. 3, 4. 12) Тамсама, ст. 149.
13) Тамсама, ст. 151. 14) Записки Северо-Западнаго
Отдела императорскага русскаго географическаго обще-
ства, кн. 1, Вильна, 1910, ст. 232. 15) Минская старина.
вып. 1. Минск, ст. 79. 16) Тамсама. 17) Труды Витебской
ученой архивной комиссии, кн. 1. Витебск, 1910. 18) По-
лоцко-Витебская старина, кн. 1. Витебск, 1911. 19) Центра-
архіў. Дело Минскаго губернскаго по делам об общест-
вах присутствия. Об исключении из состава частных
обществ неприятельских подданных. 20) Белорусский
научно-литературный кружок студентов С.-Петербургскаго
университета. СПБ, 1913, ст. 9. 21) Тамсама. 22) Тамсама,
ст. 12. 23) Тамсама, стар. 11. 24) Наша Ніва. Вільня,
1914, № 16. 25) Тамсама, 1911, № 14. 26) Тамсама,
№ 41. 27) Тамсама, 1913, № 40. 28) Тамсама, 1911,
№ 14. 29) Тамсама, № 47-48. 30) Тамсама, 1910, № 19,
31) Тамсама. 32) Тамсама, 1912, № 40. 33) Тамсама.
34) Тамсама, 1909, № 15. 35) Тамсама. 36) Тамсама, 1912,
№ 9. 37) Тамсама, 1910, № 34. 38) Тамсама, 1912, № 9.
39) Тамсама, 1913, № 20. 40) Тамсама, 1912, № 40.
41) Тамсама, 1913, № 38. Камісія ў сваіх картках прасіла
даць адказы на наступныя пытаньні: 1) як і з якога ма-
тэрыялу робяць ніжнюю і верхнюю мужчынскую во-
пратку -кашулю, нагавіцы, сьвітку; 2) як і з якога ма-
тэрыялу робяць доўгую і кароткую жаночую вопратку -
кашулю, сьвітку, каптан, гарсэцік, спадніцу і хвартух
і якія на іх украшэньні; 3) як і з якога матэрыялу робяць
мужчынскую і жаноцкую зімовую вопратку; 4) апісаць
мужчынскія і жаноцкія зімовыя і летнія галоўныя ўборы;
5) прычоска і ўбор валасоў у мужчын і кабет; 6) муж-
чынская і жаноцкая вопратка ніжэй кален і абутак;
7) дзіцячая вопратка; 8) мужчынскія і жаноцкія дамавога
вырабу ўборы шыйныя, вушныя, на рукі, на ногі, на
пояс і на грудзі; 9) народная тэхніка: агонь і якія ўжы-
ваюцца матэрыялы для атапленьня і асьвятленьня, выраб
гліны і каменю, выраб матэрыялаў, выраб скацінных
матэрыялаў; 10) промыслы: паляўніцтва, рыбалоўства&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>b31rl5tz3tkhcsfu76qzjucvh7xozyz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292357</id>
      <parentid>292348</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не вычытаная */</comment>
      <origin>292357</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7441" sha1="cusqn9utk1ukbc5umqhahw4z8550lc3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
&lt;center&gt;''{{larger|Увагі:}}''&lt;/center&gt;
&lt;div style=&quot;margin-left:2em&quot;&gt;
==={{x-smaller|1)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Пар. Дневник заседаний комиссии для разбора, приведения в известность и надлежащий порядок предметов, находящихся в Виленском музеуме древностей. Вильна, 1865, ст. 2 і наст…
==={{x-smaller|2)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Записки Северо-Западного Отдела императорскаго русскаго географическаго Общества, кн. 1. Вильна, 1910, ст. 16.
==={{x-smaller|3)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, ст. 3 вокладкі.
==={{x-smaller|4)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|5)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|6)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|7)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|8)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, ст. 7, 8.
==={{x-smaller|9)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, ст. 279.
==={{x-smaller|10)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, кн. 3. Вільня, 1912, стар. 393.
==={{x-smaller|11)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Минская старина, вып. 1. Минск, 1909, ст. 3, 4.
==={{x-smaller|12)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, ст. 149.
==={{x-smaller|13)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, ст. 151.
==={{x-smaller|14)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Записки Северо-Западнаго Отдела императорскага русскаго географическаго общества, кн. 1, Вильна, 1910, ст. 232.
==={{x-smaller|15)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Минская старина. вып. 1. Минск, ст. 79.
==={{x-smaller|16)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|17)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Труды Витебской ученой архивной комиссии, кн. 1. Витебск, 1910.
==={{x-smaller|18)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Полоцко-Витебская старина, кн. 1. Витебск, 1911.
==={{x-smaller|19)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Центраархіў. Дело Минскаго губернскаго по делам об обществах присутствия. Об исключении из состава частных обществ неприятельских подданных.
==={{x-smaller|20)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Белорусский научно-литературный кружок студентов С.-Петербургскаго университета. СПБ, 1913, ст. 9.
==={{x-smaller|21)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|22)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, ст. 12.
==={{x-smaller|23)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, стар. 11.
==={{x-smaller|24)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Наша Ніва. Вільня, 1914, № 16.
==={{x-smaller|25)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1911, № 14.
==={{x-smaller|26)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, № 41.
==={{x-smaller|27)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1913, № 40.
==={{x-smaller|28)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1911, № 14.==={{x-smaller|29)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, № 47-48.
==={{x-smaller|30)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1910, № 19.
==={{x-smaller|31)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|32)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1912, № 40.
==={{x-smaller|33)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|34)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1909, № 15.
==={{x-smaller|35)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|36)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1912, № 9.
==={{x-smaller|37)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1910, № 34.
==={{x-smaller|38)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1912, № 9.
==={{x-smaller|39)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1913, № 20.
==={{x-smaller|40)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1912, № 40.
==={{x-smaller|41)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1913, № 38. Камісія ў сваіх картках прасіла даць адказы на наступныя пытаньні: 1) як і з якога матэрыялу робяць ніжнюю і верхнюю мужчынскую вопратку — кашулю, нагавіцы, сьвітку; 2) як і з якога матэрыялу робяць доўгую і кароткую жаночую вопратку —
кашулю, сьвітку, каптан, гарсэцік, спадніцу і хвартух і якія на іх украшэньні; 3) як і з якога матэрыялу робяць мужчынскую і жаноцкую зімовую вопратку; 4) апісаць мужчынскія і жаноцкія зімовыя і летнія галоўныя ўборы; 5) прычоска і ўбор валасоў у мужчын і кабет; 6) мужчынская і жаноцкая вопратка ніжэй кален і абутак; 7) дзіцячая вопратка; 8) мужчынскія і жаноцкія дамавога вырабу ўборы шыйныя, вушныя, на рукі, на ногі, на пояс і на грудзі; 9) народная тэхніка: агонь і якія ўжываюцца матэрыялы для атапленьня і асьвятленьня, выраб гліны і каменю, выраб матэрыялаў, выраб скацінных матэрыялаў; 10) промыслы: паляўніцтва, рыбалоўства&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cusqn9utk1ukbc5umqhahw4z8550lc3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292358</id>
      <parentid>292357</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292358</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7442" sha1="ptwxogbyfjxy6ry1hzuk504rcf3zuxb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
&lt;center&gt;''{{larger|Увагі:}}''&lt;/center&gt;
&lt;div style=&quot;margin-left:2em&quot;&gt;
==={{x-smaller|1)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Пар. Дневник заседаний комиссии для разбора, приведения в известность и надлежащий порядок предметов, находящихся в Виленском музеуме древностей. Вильна, 1865, ст. 2 і наст…
==={{x-smaller|2)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Записки Северо-Западного Отдела императорскаго русскаго географическаго Общества, кн. 1. Вильна, 1910, ст. 16.
==={{x-smaller|3)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, ст. 3 вокладкі.
==={{x-smaller|4)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|5)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|6)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|7)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|8)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, ст. 7, 8.
==={{x-smaller|9)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, ст. 279.
==={{x-smaller|10)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, кн. 3. Вільня, 1912, стар. 393.
==={{x-smaller|11)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Минская старина, вып. 1. Минск, 1909, ст. 3, 4.
==={{x-smaller|12)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, ст. 149.
==={{x-smaller|13)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, ст. 151.
==={{x-smaller|14)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Записки Северо-Западнаго Отдела императорскага русскаго географическаго общества, кн. 1, Вильна, 1910, ст. 232.
==={{x-smaller|15)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Минская старина. вып. 1. Минск, ст. 79.
==={{x-smaller|16)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|17)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Труды Витебской ученой архивной комиссии, кн. 1. Витебск, 1910.
==={{x-smaller|18)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Полоцко-Витебская старина, кн. 1. Витебск, 1911.
==={{x-smaller|19)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Центраархіў. Дело Минскаго губернскаго по делам об обществах присутствия. Об исключении из состава частных обществ неприятельских подданных.
==={{x-smaller|20)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Белорусский научно-литературный кружок студентов С.-Петербургскаго университета. СПБ, 1913, ст. 9.
==={{x-smaller|21)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|22)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, ст. 12.
==={{x-smaller|23)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, стар. 11.
==={{x-smaller|24)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Наша Ніва. Вільня, 1914, № 16.
==={{x-smaller|25)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1911, № 14.
==={{x-smaller|26)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, № 41.
==={{x-smaller|27)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1913, № 40.
==={{x-smaller|28)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1911, № 14.
==={{x-smaller|29)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, № 47-48.
==={{x-smaller|30)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1910, № 19.
==={{x-smaller|31)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|32)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1912, № 40.
==={{x-smaller|33)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|34)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1909, № 15.
==={{x-smaller|35)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама.
==={{x-smaller|36)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1912, № 9.
==={{x-smaller|37)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1910, № 34.
==={{x-smaller|38)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1912, № 9.
==={{x-smaller|39)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1913, № 20.
==={{x-smaller|40)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1912, № 40.
==={{x-smaller|41)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1913, № 38. Камісія ў сваіх картках прасіла даць адказы на наступныя пытаньні: 1) як і з якога матэрыялу робяць ніжнюю і верхнюю мужчынскую вопратку — кашулю, нагавіцы, сьвітку; 2) як і з якога матэрыялу робяць доўгую і кароткую жаночую вопратку —
кашулю, сьвітку, каптан, гарсэцік, спадніцу і хвартух і якія на іх украшэньні; 3) як і з якога матэрыялу робяць мужчынскую і жаноцкую зімовую вопратку; 4) апісаць мужчынскія і жаноцкія зімовыя і летнія галоўныя ўборы; 5) прычоска і ўбор валасоў у мужчын і кабет; 6) мужчынская і жаноцкая вопратка ніжэй кален і абутак; 7) дзіцячая вопратка; 8) мужчынскія і жаноцкія дамавога вырабу ўборы шыйныя, вушныя, на рукі, на ногі, на пояс і на грудзі; 9) народная тэхніка: агонь і якія ўжываюцца матэрыялы для атапленьня і асьвятленьня, выраб гліны і каменю, выраб матэрыялаў, выраб скацінных матэрыялаў; 10) промыслы: паляўніцтва, рыбалоўства&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ptwxogbyfjxy6ry1hzuk504rcf3zuxb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Краязнаўства (1929)/Увагі</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126537</id>
    <revision>
      <id>292349</id>
      <timestamp>2026-07-15T19:52:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>Новая старонка: «{{загаловак  | назва     = Увагі  | аўтар     = Мікалай Каспяровіч  | год       = 1929 год  | пераклад  =   | секцыя    = Гістарычная праца  | папярэдні =   | наступны  =   | анатацыі  =  }}  {{Выроўніваньне-пачатак}} &lt;pages index=&quot;Краязнаўства (1929).pdf&quot; from=&quot;72&quot; to=&quot;72&quot; /&gt; {{Выроўніваньне-канец}}»</comment>
      <origin>292349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="453" sha1="i6i8ezvxd1egbor7rlw38tul0bqv25e" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = Увагі
 | аўтар     = Мікалай Каспяровіч
 | год       = 1929 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Гістарычная праца
 | папярэдні = 
 | наступны  = 
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Краязнаўства (1929).pdf&quot; from=&quot;72&quot; to=&quot;72&quot; /&gt;
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>i6i8ezvxd1egbor7rlw38tul0bqv25e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292363</id>
      <parentid>292349</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:30:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="453" sha1="cqfa3gb4a2cwptasrg6pgt4whlbp5pv" xml:space="preserve">{{загаловак
 | назва     = Увагі
 | аўтар     = Мікалай Каспяровіч
 | год       = 1929 год
 | пераклад  = 
 | секцыя    = Гістарычная праца
 | папярэдні = 
 | наступны  = 
 | анатацыі  = 
}}

{{Выроўніваньне-пачатак}}
&lt;pages index=&quot;Краязнаўства (1929).pdf&quot; from=&quot;72&quot; to=&quot;73&quot; /&gt;
{{Выроўніваньне-канец}}</text>
      <sha1>cqfa3gb4a2cwptasrg6pgt4whlbp5pv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/42</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126538</id>
    <revision>
      <id>292350</id>
      <timestamp>2026-07-15T20:35:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>By-isti</username>
        <id>3554</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «чыноўнікі сялянскага банку і губэрскіх устаноў, буйныя зямляўласьнікі і домаўласьнікі, уласьнікі сярэдніх школ і выкладчыкі ў іх, вучоныя агрономы, лесаводы, інжынэры і г. д., і толькі адзін дзелавод лічыўся тамака членам нейкім чынам. Так што і Менскае...»</comment>
      <origin>292350</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4955" sha1="qrifctwoi45w6tukwuwq42xe3vw9aev" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;чыноўнікі сялянскага банку і губэрскіх устаноў, буйныя зямляўласьнікі і домаўласьнікі, уласьнікі сярэдніх школ і выкладчыкі ў іх, вучоныя агрономы, лесаводы, інжынэры і г. д., і толькі адзін дзелавод лічыўся тамака членам нейкім чынам. Так што і Менскае таварыства ня было ўжо надта дэмократычным. На жаль, дакладна невядома, калі спыніла сваю дзейнасьць гэта таварыства, але пасьля сьнежня 1914 году аб ім успамінаў нідзе ўжо не спатыкаецца.

{{Водступ|2|em}}На працягу першага году чыннасьці таварыства, г. зн. у 1912 г., на яго агульных сходах былі заслуханы наступныя даклады: а) сучасныя даныя аб пахаджэньні і разьвіцьці балотаў; б) аб межах распаўсюджаньня грабу і елкі ў межах Менскай губ.; в) аб організацыі існуючых мясцовых музэяў; г) ахова помнікаў прыроды — лясы на беразе возера Сьвітазь; д) аб наметках і сьвітках; е) аб беларускіх народных песьнях; э) аб Палесьсі і інш.; разглядаўся таксама шэраг організацыйных пытаньняў, прычым выявілася вельмі вялікая актыўнасьць членаў у справе абмеркаваньня пытаньняў.

{{Водступ|2|em}}Таварыства разаслала анкету аб распаўсюджаньні грабу і елкі ў Менскай губ. і атрымала адказы на яе. Была ўкладзена інструкцыя для вывучэньня колькасьці і якасьці балотаў у Менскай губ.

{{Водступ|2|em}}Адпаведна сваім задачам, а ўласна — вывучэньню Менскае губ. у прыродазнаўчым, этнографічным і археолёгічным стасунку і пашырэньню прыродазнаўчых і географічных ведаў сярод насяленьня, таварыства зьбірала бібліотэчку і заснавала музэй. У апошні прымаліся і прыватныя колекцыі для выстаўкі ў музэі без пераходу, аднак, ва ўласнасьць яго. У мэтах популярызацыйных таварыства прабавала організаваць дэмонстраваньне навукова-прыродазнаўчых фільмаў з дакладамі.

{{Водступ|2|em}}У сьнежні 1912 году заснавалася была этнографічная сэкцыя таварыства, але асабліва сябе не змагла выявіць. За час свайго існаваньня таварыства організавала некалькі этнографічных і гістарычных экспэдыцый.

{{Водступ|2|em}}Усімі справамі таварыства кіраваў Савет, які ў 1912 годзе меў 9 паседжаньняў.

{{Водступ|2|em}}Вынікі сваёй працы таварыства мела зьмяшчаць у сваіх „Вестках“, якіх пасьпеў выйсьці з друку толькі выпуск першы ў Менску ў 1914 годзе. У гэтым выпуску на 58 старонках in 8° зьмешчаны: а) пратаколы сходаў таварыства і справаздача за 1912 г.; б) аб межах распаўсюджаньня елкі і грабу ў Менскай губ.; в) ахова помнікаў прыроды — лясы на берагох возера Сьвітазь і інш. Апрача таго, дадзена карта з межамі распаўсюджаньня грабу і елкі і сем надзвычайна добрых фотографій да артыкулу аб лясох на Сьвітазі.

{{Водступ|2|em}}Сродкі таварыства ў 1912 годзе складаліся з 235 рублёў. Аб атрыманьні субсыдый таварыствам аналёгічна Менскаму царкоўнаму гістарычна-археолёгічнаму камітэту вестак не {{перанос пачатак|п=спат|к=калася}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qrifctwoi45w6tukwuwq42xe3vw9aev</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292376</id>
      <parentid>292350</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T07:07:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292376</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4983" sha1="r8wnp8e82io4jrd5aferjfsxii17l6m" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;By-isti&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;чыноўнікі сялянскага банку і губэрскіх устаноў, буйныя зямляўласьнікі і домаўласьнікі, уласьнікі сярэдніх школ і выкладчыкі ў іх, вучоныя агрономы, лесаводы, інжынэры і г. д., і толькі адзін дзелавод лічыўся тамака членам нейкім чынам. Так што і Менскае таварыства ня было ўжо надта дэмократычным. На жаль, дакладна невядома, калі спыніла сваю дзейнасьць гэта таварыства, але пасьля сьнежня 1914 году аб ім успамінаў нідзе ўжо не спатыкаецца.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}На працягу першага году чыннасьці таварыства, г. зн. у 1912 г., на яго агульных сходах былі заслуханы наступныя даклады: а) сучасныя даныя аб пахаджэньні і разьвіцьці балотаў; б) аб межах распаўсюджаньня грабу і елкі ў межах Менскай губ.; в) аб організацыі існуючых мясцовых музэяў; г) ахова помнікаў прыроды — лясы на беразе возера Сьвітазь; д) аб наметках і сьвітках; е) аб беларускіх народных песьнях; э) аб Палесьсі і інш.; разглядаўся таксама шэраг організацыйных пытаньняў, прычым выявілася вельмі вялікая актыўнасьць членаў у справе абмеркаваньня пытаньняў.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Таварыства разаслала анкету аб распаўсюджаньні грабу і елкі ў Менскай губ. і атрымала адказы на яе. Была ўкладзена інструкцыя для вывучэньня колькасьці і якасьці балотаў у Менскай губ.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Адпаведна сваім задачам, а ўласна — вывучэньню Менскае губ. у прыродазнаўчым, этнографічным і археолёгічным стасунку і пашырэньню прыродазнаўчых і географічных ведаў сярод насяленьня, таварыства зьбірала бібліотэчку і заснавала музэй. У апошні прымаліся і прыватныя колекцыі для выстаўкі ў музэі без пераходу, аднак, ва ўласнасьць яго. У мэтах популярызацыйных таварыства прабавала організаваць дэмонстраваньне навукова-прыродазнаўчых фільмаў з дакладамі.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}У сьнежні 1912 году заснавалася была этнографічная сэкцыя таварыства, але асабліва сябе не змагла выявіць. За час свайго існаваньня таварыства організавала некалькі этнографічных і гістарычных экспэдыцый.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Усімі справамі таварыства кіраваў Савет, які ў 1912 годзе меў 9 паседжаньняў.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Вынікі сваёй працы таварыства мела зьмяшчаць у сваіх „Вестках“, якіх пасьпеў выйсьці з друку толькі выпуск першы ў Менску ў 1914 годзе. У гэтым выпуску на 58 старонках in 8° зьмешчаны: а) пратаколы сходаў таварыства і справаздача за 1912 г.; б) аб межах распаўсюджаньня елкі і грабу ў Менскай губ.; в) ахова помнікаў прыроды — лясы на берагох возера Сьвітазь і інш. Апрача таго, дадзена карта з межамі распаўсюджаньня грабу і елкі і сем надзвычайна добрых фотографій да артыкулу аб лясох на Сьвітазі.&lt;/br&gt;
{{Водступ|2|em}}Сродкі таварыства ў 1912 годзе складаліся з 235 рублёў. Аб атрыманьні субсыдый таварыствам аналёгічна Менскаму царкоўнаму гістарычна-археолёгічнаму камітэту вестак не {{перанос пачатак|п=спат|к=калася}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r8wnp8e82io4jrd5aferjfsxii17l6m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/73</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126539</id>
    <revision>
      <id>292359</id>
      <timestamp>2026-07-16T06:22:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «і зямляробныя прылады; 11) стравы і прыправы да іх; 12) спосабы пераезду па сушы; 13) будаўніцтва, хаты і распалажэньне сяліб у вёсцы; хата і яе устройства — страха, памост, столь, вокны; варыўня, лазьня, сьвіран, гумно і іх устройства. ==={{x-smaller|42)}}=== &lt;div class=&quot;paragraphbr...»</comment>
      <origin>292359</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3748" sha1="08m4rp0qo22elkb0jilzlb2z7r80e15" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;і зямляробныя прылады; 11) стравы і прыправы да іх; 12) спосабы пераезду па сушы; 13) будаўніцтва, хаты і распалажэньне сяліб у вёсцы; хата і яе устройства — страха, памост, столь, вокны; варыўня, лазьня, сьвіран, гумно і іх устройства.
==={{x-smaller|42)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1912, № 4.
==={{x-smaller|43)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1910, № 44-45;
==={{x-smaller|44)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1912, № 4.
==={{x-smaller|45)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1910, № 44-45; 1911, № 51-52 і асобны адбітак: „програма для зьбіраньня матэрыялаў аб бэтлейках на
Беларусі“.
==={{x-smaller|46)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1914, № 6.
==={{x-smaller|47)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1913,№ 37, 38.
==={{x-smaller|48)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1911, № 8, дадатак.
==={{x-smaller|49)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1913. № 15.
==={{x-smaller|50)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1908, № 24.
==={{x-smaller|51)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1913, № 15.
==={{x-smaller|52)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Лучынка. Менск, кн. 5.
==={{x-smaller|53)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, кн. 4.
==={{x-smaller|54)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Наша Ніва. Вільня, 1912, № 40.
==={{x-smaller|55)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1909, № 39.
==={{x-smaller|56)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
З прыватнага ліста аднаго польскага культурнага працаўніка.
==={{x-smaller|57)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Беларусь. Менск, 1919, № 21.
==={{x-smaller|58)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Голос труженика, Игумен.
==={{x-smaller|59)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Беларусь. Менск, 1920, №№ 114, 134, 139.
==={{x-smaller|60)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Савецкая Беларусь. Менск, 1921, № 95.
==={{x-smaller|61)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1922, № 190.
==={{x-smaller|62)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1924, № 158.
==={{x-smaller|63)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1923, №№ 116, 150, 153 і інш.; 1924, №№ 105, 197, 198 і інш.; 1925, № 219 і інш.
==={{x-smaller|64)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Полымя. Менск, 1923, № 2, ст. 133.
==={{x-smaller|65)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Менск, 1922, №№ 243, 282 і інш.; 1923, №№ 24, 27, 72, 114, 115, 124, 138, 149, 181, 290 і інш.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>08m4rp0qo22elkb0jilzlb2z7r80e15</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>292362</id>
      <parentid>292359</parentid>
      <timestamp>2026-07-16T06:29:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <origin>292362</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3755" sha1="kvfre7z0s9zevoayudea6285pcwhyvs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;і зямляробныя прылады; 11) стравы і прыправы да іх; 12) спосабы пераезду па сушы; 13) будаўніцтва, хаты і распалажэньне сяліб у вёсцы; хата і яе устройства — страха, памост, столь, вокны; варыўня, лазьня, сьвіран, гумно і іх устройства.
==={{x-smaller|42)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1912, № 4.
==={{x-smaller|43)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1910, № 44-45;
==={{x-smaller|44)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1912, № 4.
==={{x-smaller|45)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1910, № 44-45; 1911, № 51-52 і асобны адбітак: „програма для зьбіраньня матэрыялаў аб бэтлейках на
Беларусі“.
==={{x-smaller|46)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1914, № 6.
==={{x-smaller|47)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1913,№ 37, 38.
==={{x-smaller|48)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1911, № 8, дадатак.
==={{x-smaller|49)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1913. № 15.
==={{x-smaller|50)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1908, № 24.
==={{x-smaller|51)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1913, № 15.
==={{x-smaller|52)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Лучынка. Менск, кн. 5.
==={{x-smaller|53)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, кн. 4.
==={{x-smaller|54)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Наша Ніва. Вільня, 1912, № 40.
==={{x-smaller|55)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1909, № 39.
==={{x-smaller|56)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
З прыватнага ліста аднаго польскага культурнага працаўніка.
==={{x-smaller|57)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Беларусь. Менск, 1919, № 21.
==={{x-smaller|58)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Голос труженика, Игумен.
==={{x-smaller|59)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Беларусь. Менск, 1920, №№ 114, 134, 139.
==={{x-smaller|60)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Савецкая Беларусь. Менск, 1921, № 95.
==={{x-smaller|61)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1922, № 190.
==={{x-smaller|62)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1924, № 158.
==={{x-smaller|63)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Тамсама, 1923, №№ 116, 150, 153 і інш.; 1924, №№ 105, 197, 198 і інш.; 1925, № 219 і інш.
==={{x-smaller|64)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Полымя. Менск, 1923, № 2, ст. 133.
==={{x-smaller|65)}}===
&lt;div class=&quot;paragraphbreak&quot; style=&quot;margin-top:-0.5em&quot;&gt;&lt;/div&gt;
Менск, 1922, №№ 243, 282 і інш.; 1923, №№ 24, 27, 72, 114, 115, 124, 138, 149, 181, 290 і інш.
&lt;/div&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>kvfre7z0s9zevoayudea6285pcwhyvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/43</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126540</id>
    <revision>
      <id>292377</id>
      <timestamp>2026-07-16T07:18:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|п=спат|к=калася}}. Выданьнямі таварыства ў 1912 г. мянялася з 11 установамі і організацыямі.&lt;/br&gt; {{gap|2em}}Больш падрабязныя даныя аб гэтым таварыстве, як і аб іншых, можна будзе мець толькі пасьля таго, як будзе адшуканы архіў яго.&lt;/br&gt; {{gap|2em}}Другой м...»</comment>
      <origin>292377</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4980" sha1="dwfqpgrra9gyec7pyer663mx8fsqin4" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|п=спат|к=калася}}. Выданьнямі таварыства ў 1912 г. мянялася з 11 установамі і організацыямі.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Больш падрабязныя даныя аб гэтым таварыстве, як і аб іншых, можна будзе мець толькі пасьля таго, як будзе адшуканы архіў яго.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Другой мясцовай краязнаўчай організацыяй з комплекснымі задачамі было таварыства вывучэньня Магілеўскай губ., утворанае ў Магілеве ў 1913 годзе на месцы былога таварыства вывучэньня беларускага краю пры ўдзеле тых-жа дзеячоў, што організоўвалі апошняе таварыства. Таварыства вывучэньня Магілеўскай губ. амаль што нічым ня розьнілася ад таварыства вывучэньня беларускага краю, апрача таго, што звузіла
раён свае дзейнасьці да межаў былой Магілеўскай губ. Мэты гэтага таварыства, вызначаныя ў яго статуце, толькі рэдакцыйна
адрозьніваліся ад мэт таварыства вывучэньня беларускага краю. Яны былі наступныя: а) сочачы за посьпехам прыродазнаўчых і гістарычных навук, дапамагаць пашырэньню прыродазнаўчых і гістарычных ведаў сярод насельніцтва Магілеўскай губ.; б) адшукваць помнікі старасьветчыны, вывучаць іх, апісваць і прымаць меры да падтрыманьня і аховы іх; в) займацца вывучэньнем прыродных асаблівасьцяй Магілеўскай губ., яе флёры, фауны, мінэральных багацьцяў, глебы, мэтэоролёгічных зьяў; яе мінулага лёсу ў гістарычных, археолёгічных, археографічных, нумізматычных і генэолёгічных адносінах, а таксама дасьледваць антрополёгічныя і этнографічныя даныя яе насельніцтва. Гэта таварыства вывучэньня Магілеўскай губ. пасылала экспедыцыі і вяло сякую-такую працу, але вынікі нават гэтай невялікай працы да нас не дайшлі. Калі яно зачынілася, таксама пакуль што невядома, як і пра зачыненьне таварыства вывучэньня беларускага краю. Мабыць, яны аўтоматычна спынілі сваю дзейнасьць і пра іх забыліся. Політычна гэтыя таварыствы нічым не адрозьніваліся ад усіх іншых таварыстваў, камісій і камітэтаў, што вывучалі былы заходня-рускі край. Словы „беларускі край“ у назьве першага Магілеўскага таварыства ўжыты з тымі-ж мэтамі, што і ў вядомай чорнасотніцкай газэтцы „Белорусская Жизнь“.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Ці існавалі на Беларусі яшчэ якія-небудзь мясцовыя краязнаўчыя організацыі — невядома, бо аб гэтым пакуль што няма ніякіх вестак.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Пералічаныя вышэй рускія краязнаўчыя організацыі на Беларусі былі надзвычайна правага політычнага кірунку.
Апрача звычайнага, для такіх організацый у самой Вялікарусі, падтрыманьня пануючага ладу, а значыць, i соцыяльнага ўціску, на Беларусі яны былі магутнымі замкамі ўціску рэлігійнага і, асабліва, нацыянальнага. Таму ўсе яны так бясслаўна зьніклі ў часе Кастрычнікавае рэволюцыі або перад ёю. Апрача гэтых правых організацый, у пачатку другога дзесяцілецьця XX веку прабавалі засноўвацца рускія {{перанос пачатак|органі|зацыі}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dwfqpgrra9gyec7pyer663mx8fsqin4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/44</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126541</id>
    <revision>
      <id>292378</id>
      <timestamp>2026-07-16T07:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|органі|зацыі}} для вывучэньня Беларусі з левых элемэнтаў, пераважна студэнцкай моладзі. Будучы па мове організацыямі рускімі, яны і па мэце былі такімі, толькі больш-менш адыходзячы або набліжаючыся да мэт правых політычна рускіх краязн...»</comment>
      <origin>292378</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5146" sha1="p44i1vh8b3dho0bkzqfcnqzynsotzs2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|органі|зацыі}} для вывучэньня Беларусі з левых элемэнтаў, пераважна студэнцкай моладзі. Будучы па мове організацыямі рускімі, яны і па мэце былі такімі, толькі больш-менш адыходзячы або набліжаючыся да мэт правых політычна рускіх краязнаўчых організацый на Беларусі. Да таго яны месьціліся не на Беларусі, а ў старых унівэрсытэцкіх гарадох па-за межамі яе. Усё-ж яны вельмі значную ўвагу аддавалі беларускаму культурна-нацыянальнаму адраджэньню, і таму іх можна назваць
організацыямі пераходнага да беларускіх організацый тыпу. Такіх організацый нам вядома тры. Дзьве з іх былі ў Пецярбурзе, а адна ў Новай Александрыі.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Першая, а ўласна — Гурток для навуковага вывучэньня Горадзенскай губ. пры С.-Пецярбурскім унівэрсытэце заснаваўся ў 1907 годзе і статут яго быў зацьверджаны 19 лістапада 1907 году. Ён меў на мэце ўсебаковае вывучэньне Горадзенскай губ. сіламі свайго колектыву, а ўласна: а) вывучэньне этнографічных межаў і пляменнага складу насяляючых Горадзенскую губ. народнасьцяй у сувязі з іх бытам, моваю і звычаямі; б) дасьледваньне геолёгічнага складу глебы ў сувязі з палеонтолёгічнымі адшуканьнямі; в) вывучэньне гісторыі краю па нявыданых архіўных крыніцах і археолёгічных адшуканьнях; г) асаблівасьці флёры і фауны Горадзенскай губ. (Беларуская пушча); д) экономічныя і статыстычныя досьледы. Гурток выдаў адно невялічкае выданьне, але шырока сваёй дзейнасьці разгарнуць ня мог. Не асабліва блізка ён стаяў і да беларускага культурна-нацыянальнага адраджэньня. Другія два гурткі былі больш радыкальнымі і выявілі сябе ў значна большай ступені.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Беларускі навукова-літаратурны гурток студэнтаў С.-Пецярбурскага унівэрсытэту заснаваўся ў 1912 годзе і скончыў сваё існаваньне раней 1917 году. Дзякуючы панаваўшай тады рэакцыі, статут гуртка быў значна зьменены ў параўнаньні з яго першай рэдакцыяй. Згодна зацьверджанай радаю профэсароў унівэрсытэту апошняй рэдакцыі статуту, мэтаю яго зьяўлялася „навуковае азнаямленьне з духоўным (мова, літаратура, народная творчасьць) і грамадзкім (этнографія, статыстыка, народная гаспадарка) жыцьцём беларускага народу“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#20)|&lt;sup&gt;20&lt;/sup&gt;)]]. Для ажыцьцяўленьня гэтае мэты „гурток меў права: а) зьбірацца ў сьценах унівэрсытэту для сумеснага чытаньня і абмяркоўваньня прац па адпаведных галінах веды, для слуханьня прадстаўленых рэфэратаў або для гутарак аб прапанаваных на абмяркоўваньне пытаньнях; б) зьбіраць членскія складкі і ахвяры; в) організаваць бібліотэчку з кніг і кругабежных выданьняў, маючых адносіны да задач гуртка“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#21)|&lt;sup&gt;21&lt;/sup&gt;)]]. Але членскіх складак зьбіраць ня прыходзілася, бо на першым-жа годзе існаваньня гуртка яны былі скасаваны, каб не перашкаджаць уваходу ў склад гуртка новых незаможных членаў-студэнтаў і вольнаслухачоў унівэрсытэту. Для таго, каб быць прынятым&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>p44i1vh8b3dho0bkzqfcnqzynsotzs2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/45</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126542</id>
    <revision>
      <id>292379</id>
      <timestamp>2026-07-16T07:35:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «у члены, трэба было мець рэкомэндацыю двух членаў гуртка і абсолютную большасьць галасоў пры абраньні. Для выкананьня бягучай працы абіралася бюро ў складзе старшыні, сакратара і скарбніка. Кіраваньне гуртком у пачатку кожнага году ўскладалася гістар...»</comment>
      <origin>292379</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4723" sha1="513h3d0ttawgogm622i683mrllr0dq6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;у члены, трэба было мець рэкомэндацыю двух членаў гуртка і абсолютную большасьць галасоў пры абраньні. Для выкананьня бягучай працы абіралася бюро ў складзе старшыні,
сакратара і скарбніка. Кіраваньне гуртком у пачатку кожнага году ўскладалася гістарычна-філёлёгічным факультэтам на аднаго з выкладчыкаў факультэту пры яго жаданані на гэта па хадайніцтву гуртка. Кіраўнік гуртка старшыняваў на агульных сходах яго, і пры яго ўдзеле разьвязваліся ўсе пытаньні дзейнасьці гуртка. Госьці дапушчаліся на агульныя сходы гуртка толькі з дазволу рэктара унівэрсытэту. Усімі гэтымі патрабаваньнямі статуту унівэрсытэт хацеў забясьпечыць гурток ад непажаданага ўхілу яго дзейнасьці і ўплываў на гурток каго-колечы з боку.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Дзеячы беларускай культуры шчыра адгукнуліся на організаваньне гуртка: Я. Купала, Я. Колас і Галубок прыслалі свае гарачыя прывітаньні, а Эпімах-Шыпіла быў памочнікам у працы і амаль што адзіным фактычным ідэолёгічным кіраўніком лепшай часткі членаў яго. Карскі, Шахматаў і інш. рускія вучоныя, што вывучалі Беларусь з таго ці іншага боку, таксама віталі адчыненьне гуртка. Апрача таго, яны выказалі свае погляды на значэньне і задачы гуртка як у галіне навуковай, так і ў галіне ўсебаковага практычнага будаўніцтва беларускай культуры і жыцьця беларускага народу. Яны надзвычайна цікавы замоўчваньнем політычнага значэньня гуртка, з аднаго боку, і навязваньнем сваіх поглядаў і замоўчваньня сапраўдных задач, — з другога. Былі і такія, што заклікалі практычна дзейнічаць на радзіме.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Так, проф. Пагодзін, адзначаючы цяжкія ўмовы працы, пісаў аб тым, што хоць хто-колечы з гурткоўцаў, быць можа, і не дажыве да таго часу, калі гвалт над нацыянальнасьцю будзе лічыцца брыдотаю і праступленьнем, але, як-бы ні было цяжка ў змаганьні, ня трэба кідаць яго: „воля асобы, воля і роўнасьць мужчыны і жанчыны, воля ўсякай нацыянальнасьці складаецца так, як яна можа, і, урэшце, пераможа ўсякія перашкоды“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#22)|&lt;sup&gt;22&lt;/sup&gt;)]]. Вялікі вучоны быццам прадбачыў здарэньні: адзін член гуртка быў забіты на вуліцах Ленінграду ў часы Лютаўскае рэволюцыі, але парамога была дасягнута працоўнымі Беларусі.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Вядомы Раманаў раіў не абмяжоўвацца акадэмічнаю працаю, а будучы летам у Беларусі, організоўваць асьветныя таварыствы, музэі, коопэратывы, крэдытныя таварыствы і да т. п., якія-б на мясцох непасрэдна працавалі на карысьць насельніцтва.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Гэтыя погляды станавіліся, так кажучы, програмай дзейнасьці гуртка. Асабліва гэта было ў галіне навуковай. Гурток з удзячнасьцю прымаў да выкананьня такія думкі тагочасных дзеячоў навукі.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>513h3d0ttawgogm622i683mrllr0dq6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/46</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126543</id>
    <revision>
      <id>292380</id>
      <timestamp>2026-07-16T07:54:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}Карскі адзначаў, паміж іншымі, такія працы для гуртка: а) укладаньне бібліографіі Беларусі; б) зьбіраньне матэрыялаў для слоўніка беларускай мовы; в) клясыфікацыя народнай творчасьці па сюжэтах; г) зьбіраньне матэрыялаў па культурных старажытнас...»</comment>
      <origin>292380</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5081" sha1="j7p5145e9jugoj32qil4lbll1pxorzq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{gap|2em}}Карскі адзначаў, паміж іншымі, такія працы для гуртка: а) укладаньне бібліографіі Беларусі; б) зьбіраньне матэрыялаў для слоўніка беларускай мовы; в) клясыфікацыя народнай творчасьці па сюжэтах; г) зьбіраньне матэрыялаў па культурных
старажытнасьцях Беларусі; д) зьбіраньне фольклёру; е) дыялектолёгічнае дасьледваньне беларускае мовы; э) этнографічнае вывучэньне і г. д. Вальтэр тэорэтычна, а Раманаў конкрэтна вызначылі задачы рускага радзімазнаўства, інакш кажучы, краязнаўства на Беларусі. Вальтэр лічыў, што задачаю
краязнаўства зьяўляецца ўсебаковае пазнаньне свайго краю ў фізыографічным (зямля, глеба, геолёгія і інш.); гідрографічным (вазёры, рэкі); біогеографічным (зоолёгія, ботаніка,
лясы і іншае), антропогеографічным (антрополёгія, прырода этнографіі), культурна-географічным (друкарні, мясцовы друк і інш.) і інш стасунках. Сынтэтычнае пазнаньне краю, на думку Вальтэра, павінна быць падрабязным і выконвацца пераважна тыбульцамі краю. У такім выпадку краязнаўства магло-б даць магчымасьць перабудовы мясцовага жыцьця на карысьць яго насельнікаў. Сродкамі, дапамагаючымі
краязнаўству, зьяўляюцца: экспэдыцыі, колекцыянаваньне і бібліографія. Раманаў, апрача конкрэтных задач, вызначаных ім, якія супадалі з такімі-ж у Карскага, лічыў патрэбным: а) зьбіраньне народных мэлёдый; б) зьбіраньне матэрыялаў для беларускага топографічнага слоўніка; в) вылучэньне орнаманту; г) дасьледваньне звычаёвага права і да т. п. Такім чынам, гурток, апрача статуту, меў і даволі падрабязную програму для працы ў розных адменьніках. Абагуліў іх ужо сам гурток, улічыўшы яшчэ і програму „Нашае Нівы“ і інш. У аснову гэтага абгульненьня ім пакладзены былі: усебаковае
пазнаньне Беларусі і практычная дзейнасьць для палепшаньня жыцьця яе насельнікаў. У галіне апошняй ён лічыў патрэбным: а) наладжваць школы, бібліотэкі, чытальні; чытаць лекцыі організоўваць курсы для народу і да т. п. і ўсюды праводзіць у жыцьцё ідэю аб радзімазнаўстве і асьвеце як школьнай, так і пазашкольнай; б) распаўсюджваць друкаванае слова: кнігі, газэты на роднай і на іншых мовах; в) адчыняць ўсякія гурткі і таварыствы, дзе-б можна было распаўсюджваць грамадзкую і народную ідэю; г) працаваць для разьвіцьця беларускае літаратуры, народнага мастацтва, народнага тэатру і музыкі (песьні); д) знаёміць шырокія колы з беларускай гісторыяй, цяперашнім палажэньнем народу і яго задачамі ў будучыне; е) організоўваць выстаўкі і музэі этнографічныя, гістарычныя, саматужныя да т. п.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}У галіне экономічнага ўздыму беларускага народу гурток лічыў неабходным: а) разьвіваць у народзе прывычку задавальняць свае патрэбы сваімі сіламі — агульнай саюзнай коопэрацыйнай працай; б) дапамагаць умацаваньню і разьвіцьцю сельскай гаспадаркі, пашырэньню плошчы сялянскай зямлі; в) {{перанос пачатак|адчы|няць}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j7p5145e9jugoj32qil4lbll1pxorzq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/47</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126544</id>
    <revision>
      <id>292381</id>
      <timestamp>2026-07-16T08:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|адчы|няць}} усякія коопэрацыйныя таварыствы: крэдытныя, гандлёвыя, для агулавай куплі тавараў і г. д.; г) організоўваць сельска-гаспадарчыя таварыствы, школы, выстаўкі і да т. п.; д) адчыняць організацыі для дапамогі коопэрацыі, разьвіцьця г...»</comment>
      <origin>292381</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5039" sha1="nnuxosqfydmkqbgmeb7x1ok5puwisv9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|адчы|няць}} усякія коопэрацыйныя таварыствы: крэдытныя, гандлёвыя, для агулавай куплі тавараў і г. д.; г) організоўваць сельска-гаспадарчыя таварыствы, школы, выстаўкі і да т. п.; д) адчыняць організацыі для дапамогі коопэрацыі, разьвіцьця гаспадаркі, саматужных рамёстваў; е) клапаціцца аб палепшаньні ўмоваў працы; з) дапамагчы ўрэгуляваньню спраў эміграцыі; старацца, заміж эміграцыі ў Амэрыку, організаваць эміграцыю на сэзонныя працы ў бліжэйшыя староны і краіны (на лета), каб сяляне варочаліся дамоў з грашыма і з запасам сельска-гаспадарчых ведаў, апрача практыкі, набытай у чужых краёх.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Гэтыя практычныя задачы вынікалі для членаў гуртка з іх навукова-самаадукацыйнай працы. Іх краязнаўства было дзейным і жывым і не замыкалася ўжо ў вузкія муры унівэрсытэцкага будынку, а рвалася на прасторы жыцьця. Прычым гэта жаданьне — рабіць уплыў на мясцовае жыцьцё — было зусім
другога колеру, чымся ўсіх іншых вышэй характарызаваных таварыстваў. Тамака было чорнае жаданьне зрусіфікаваць, зьняволіць край і нацыянальна, і соцыяльна, а тутака — паэсэраўску вызваліць яго соцыяльна, падняць на вышэйшую ступень культуры і жыцьця наогул у эсэраўскім разуменьні.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}У навуковай і самаадукацыйнай працы гуртка яму дапамагалі вядомыя вучоныя: Шахматаў чытаў лекцыі, рэдагаваў працы па мове і інш.; Бодуэн-дэ-Куртанэ чытаў лекцыі па вывучэньню беларускае мовы; Воўкаў — па этнографіі і мэтодолёгіі этнографічнага дасьледваньня; Айналаў даваў парады па вывучэньню мастацтва і г. д. Пры гэтым, праўда, не абышлося без разгалосься. У той час, як усе памянёныя, a таксама Аўсяніка-Кулікоўскі і інш., прызнавалі орыгінальнасьць за рознымі праявамі беларускай культуры і жыцьця і жадалі яе росквіту, — Карскі даводзіў, што беларускі дабрабыт магчымы толькі „пры цесным яднаньні з рускай культурай і навукай“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#23)|&lt;sup&gt;23&lt;/sup&gt;)]]. Але пры такой інтэнсыўнай працы, якую вёў гурток з дапамогаю лепшых сіл, лепшыя члены гуртка ўжо тады добра ведалі, куды гне Карскі ў політычным стасунку.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}За першыя два гады дзейнасьці члены гуртка самі зрабілі шмат дакладаў: а) нарыс беларускай народнай думкі; б) разьвіцьцё нацыянальнай беларускай ідэі; в) фонэтычная транскрыпцыя беларускіх твораў і інш.; г) вывучэньне старажытных гістарычных помнікаў і ахова старасьветчыны; д) рукапісны альбом Вярыгі-Дарэўскага і беларускіх пісьменьнікаў; е) новае ў беларускіх песьнях; э) беларускія народныя песьні Меншчыны; ё) беларуская народная музыка; ж) „Маладая Беларусь“; з) беларуская бібліографія (старадрукі); канечнасьць
вывучэньня беларускага народнага мастацтва наогул і орнамэнтыкі і архітэктуры паасобку; і) беларуская літаратура і інш. Летам вывучалася народнае сцэнічнае мастацтва, асаблівасьці беларускіх гаворак і г. д.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nnuxosqfydmkqbgmeb7x1ok5puwisv9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/48</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126545</id>
    <revision>
      <id>292382</id>
      <timestamp>2026-07-16T08:10:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}Сродкаў гурток ня меў, і выдаваць што-небудзь навуковае ня мог. Зьмест некаторых дакладаў і інш. зьмешчаны ў справаздачах гуртка за 1912 і 1913 г. г. на 68 стар. in 8° на расійскай мове, бо і гэтыя справаздачы зьяўляліся адбіткамі з агульных справаздач уні...»</comment>
      <origin>292382</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5004" sha1="mpmxsho6ab2to8n4hkgzri1zp7qy99o" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{gap|2em}}Сродкаў гурток ня меў, і выдаваць што-небудзь навуковае ня мог. Зьмест некаторых дакладаў і інш. зьмешчаны ў справаздачах гуртка за 1912 і 1913 г. г. на 68 стар. in 8° на расійскай мове, бо і гэтыя справаздачы зьяўляліся адбіткамі з
агульных справаздач унівэрсытэту.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Дзейнасьць гуртка мела, галоўным чынам, выхаваўчае значэньне для яго членаў. Але разам з тым трэба падкрэсьліць яго вялізарнае гістарычнае значэньне, бо ім упяршыню вызначаны і характар беларускага краязнаўства, і практычныя задачы, якія з яго вынікаюць.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Такім чынам, на першы погляд можа здацца, што гэты гурток можа быць названы першай беларускай краязнаўчай або
беларусазнаўчай організацыяй. Але шэраг даных гэтаму перашкаджаюць. Папершае, гурток па мове быў рускім. Пры жаданьні і пры дапамозе з боку беларускіх організацый у былым С.-Пецярбурзе ён мог выявіць сваю дзейнасьць і на беларускай мове. Падругое, вялікая частка асабовага складу яго, асабліва кіраўнічая, была левай толькі ў соцыяльным сэнсе; у справе-ж беларускага нацыянальнага адраджэньня і абслугоўваньня беларускіх працоўных мас на беларускай мове гэта частка гуртка нічым ня розьнілася ад памянёных правых рускіх краязнаўчых організацый на Беларусі. Выразнаму офіцыяльнаму выяўленьню гэтага погляду перашкаджаў страх страціць левымі фразамі здабытае месца ў беларускім адраджэнчым руху і, з другога боку, наяўнасьць меншай часткі членаў гуртка, якія стаялі якраз за нацыянальнае, а ня толькі соцыяльнае вызваленьне беларускага народу. Вось гэтай меншай частцы членаў гуртка і належыць уся сапраўды шчыра накіраваная на соцыяльнае і нацыянальнае вызваленьне беларускага народу праца. Апрача таго, яна заклікана была паралізаваць дзейнасьць іншых членаў гуртка, якія хацелі, заняўшы моцнае месца сярод адраджэнцаў, скіраваць іх працу ў агульнарускае рэчышча. Такім чынам, у самым гуртку адбывалася ўпартае змаганьне: беларусы заваёўвалі сабе месца ў краязнаўчай організацыі, каб вывучыць саміх сябе. Але тады яны яго не заваявалі і ва ўмовах царызму не маглі заваяваць.
Таму Беларускі навукова-літаратурны гурток студэнтаў С.-Пецярбурскага унівэрсытэту ў крайнім выпадку можна назваць толькі рускай організацыяй пераходнага тыпу да беларускай, але ні ў якім разе не апошняй.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Студэнцкі гурток для вывучэньня Беларусі і Літвы адчыніўся значна пазьней памянёных першых двох, а ўласна — у пачатку 1914 году, пры Інстытуце сельскай і лясной гаспадаркі ў Новай Александрыі, і неўзабаве быў зацьверджаны адміністрацыяй Інстытуту. Гурток меў мэтаю ўсебаковае вывучэньне і дасьледваньне беларуска-літоўскага краю стасунку сельска-гаспадарчым, экономічным, лясным і гістарычным. На гэтай практычнай працы гурток думаў падрыхтоўваць краёвыя {{перанос пачатак|наву|ковыя}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mpmxsho6ab2to8n4hkgzri1zp7qy99o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/49</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126546</id>
    <revision>
      <id>292383</id>
      <timestamp>2026-07-16T08:18:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|наву|ковыя}} сілы, якія-б былі добра знаёмы з мясцовым краем і яго асаблівасьцямі. Згодна свайму статуту, гурток меў права: а) зьбіраць сваю бібліотэку; б) наладжваць навуковыя экспэдыцыі; в) організоўваць сходы з навуковымі дакладамі; г) за...»</comment>
      <origin>292383</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5086" sha1="1wegbuet3j3ewxek36yfzct710srblo" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|наву|ковыя}} сілы, якія-б былі добра знаёмы з мясцовым краем і яго
асаблівасьцямі. Згодна свайму статуту, гурток меў права: а) зьбіраць сваю бібліотэку; б) наладжваць навуковыя экспэдыцыі; в) організоўваць сходы з навуковымі дакладамі; г) запрашаць спэцыялістых для дапамогі ў сваёй працы і г. д. З мэтаю прыцягненьня да свае працы ўласна спэцыялістых гурток у „Нашай Ніве“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#24)|&lt;sup&gt;24&lt;/sup&gt;)]] зьмясьціў ліст з просьбаю да ўсіх культурных сіл дапамагаць гуртку, хто чым можа, для ажыцьцяўленьня пастаўленых ім сабе задач.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Усе гэтыя тры гурткі трымалі сувязь з „Нашай Нівай“.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Усе памянёныя рускія краязнаўчыя організацыі зачыніліся незадоўга да Кастрычнікавае рэволюцыі або ў часе яе. Але з гэтым ня зьніклі на Беларусі рускія краязнаўчыя організацыі
наогул. З рэштак лепшых старых сіл і з маладых працаўнікоў закладваліся рускія краязнаўчыя організацыі на Беларусі пасьля пачатку Кастрычнікавае рэволюцыі. Зразумела, яны ня былі такімі консэрватыўнымі, як папярэднія. Падобна Беларускаму навукова-літаратурнаму гуртку студэнтаў С.-Пецярбурскага унівэрсытэту яны мелі пераходны характар да сталых беларускіх краязнаўчых організацый, выяўляючы яго ў меншай або ў большай меры. Да такіх організацый належалі: Менскае таварыства гісторыі і старасьветчыны, Беларускае вольна-экономічнае таварыства, Таварыства вывучэньня прыроды, сельскай гаспадаркі і лесаводзтва, Этнографічная камісія, Гомельскае бюро краязнаўства і інш. Былі спробы ўтварэньня новых рускіх беларусазнаўчых організацый і па-за межамі Беларусі — у Маскве і Ленінградзе, але яны значных вынікаў не далі.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Першая з памянёных організацый, а ўласна Менскае таварыства гісторыі і старасьветчыны заснавалася ў 1919 г. пры
Менскім пэдагогічным інстытуце. Дзякуючы розным перашкодам польскай окупацыйнай улады, дзейнасьць сваю яно змагло пачаць толькі ў сьнежні 1920 г., калі савецкаю ўладаю быў зацьверджаны статут яго. Дзейнасьць таварыства была спачатку даволі жывой, галоўным чынам у галіне гісторыі і археолёгіі, хоць таварыства мела на ўвазе вывучэньне і этнографіі. Дзякуючы прысутнасьці ў складзе членаў таварыства шмат якіх беларускіх культурных працаўнікоў, яно і па мове пакрысе набліжалася да агульнага пераходу на беларускую мову ў сваёй працы, ня кажучы ўжо пра ўплыў гэтай часткі членаў на беларусазнаўчы характар таварыства цалком.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Галоўная праца таварыстваў выявілася ў організаваньні сходаў з навуковымі дакладамі. Такіх сходаў адбылося каля 40 і на іх былі заслуханы даклады: а) аб мэтах таварыства; б) асноўныя моманты ў гісторыі беларускай гісторыяграфіі; в) стан беларускае археолёгіі і яе бліжэйшыя задачы; г) Заслаўль у гістарычнай пэрспэктыве; д) Мацьвей Стрыйкоўскі і яго хроніка; е) Заслаўль і яго історыя; э) вынікі раскопак&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1wegbuet3j3ewxek36yfzct710srblo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/50</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126547</id>
    <revision>
      <id>292384</id>
      <timestamp>2026-07-16T08:24:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «у Заслаўлі; ё) рэлігійнае пытаньне на соймах 1596—1632 г. у Беларуска-літоўскім гаспадарстве; ж) слуцкая старасьветчына; з) працы польскіх вучоных па гісторыі Беларусі; і) вуніяцкія школы на Беларусі ў XVII в.; й) слуцкія старажытнасьці ў помніках мастацтва; к)...»</comment>
      <origin>292384</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4987" sha1="fdc97gwb6z2xe1hya6ghqvhcnkmyrnr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;у Заслаўлі; ё) рэлігійнае пытаньне на соймах 1596—1632 г. у Беларуска-літоўскім гаспадарстве; ж) слуцкая старасьветчына; з) працы польскіх вучоных па гісторыі Беларусі; і) вуніяцкія школы на Беларусі ў XVII в.; й) слуцкія старажытнасьці ў
помніках мастацтва; к) да пытаньня аб шлюбе Сыгізмунда Аўгуста з Барбарай Радзівіл; л) аб найноўшых археолёгічных
адшуканьнях у ваколіцах Гнёздава і Смаленску і інш.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Нязначная частка гэтых дакладаў надрукавана ў „Вестнике Народного Комиссариата Просвещения“, „Вольным Сьцягу“ і інш., а інформацыі аб сходах часта зьмяшчаліся ў газэце „Савецкая Беларусь“, тым-жа „Вестнике“ і інш. Апрача працы на сходах, Таварыства разаслала анкету аб старажытнасьцях, організавала раскопкі ў Заслаўлі пры матэрыяльнай дапамозе камісарыяту асьветы, рабілі спробы ўпарадкаваць музэй, які быў пад загадам Менскага пэдагогічнага інстытуту, командыравала сваіх членаў азнаёміцца з станам мясцовых архіваў і г. д. Рэчы, здабытыя ў часе раскопак, паступілі пазьней у Беларускі дзяржаўны музэй.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Самаю цікаваю зьяваю таварыства зьяўляецца заснаваньне пры таварыстве Часовага бюро краязнаўства ў пачатку 1922 г. У мэтах завязаньня сувязі з мясцовымі краязнаўцамі яно мела склікаць першы ўсебеларускі краязнаўчы зьезд, але зьезд не адбыўся з прычыны браку сродкаў, а Бюро неўзабаве зачынілася, з тым, аднак, каб праз два гады адчыніцца ўжо пры Інстытуце беларускае культуры.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Паколькі таварыства насіла беларусазнаўчы характар, на адным з сходаў яго ў 1923 г. ставілася пытаньне аб перамене назвы яго з Менскага на Беларускае, але набліжаўся ўжо час заняпаду самога таварыства. Большасьць лепшых сіл яго перайшло ў навуковыя організацыі і ўстановы і к 1925 г. дзейнасьць таварыства зусім прыпынілася.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Пры другой вышэйшай школе ў Менску, а ўласна пры Беларускім дзяржаўным політэхнічным інстытуце, зноў-жа пасьля
Кастрычнікавай рэволюцыі, у 1921 г., заснавалася Беларускае вольна-экономічнае таварыства. Членамі яго мелі быць выкладчыкі і студэнты інстытуту, а таксама зацікаўленыя асобы наогул. Таварыства мела мэтаю: а) распрацоўку навуковых проблем, б) разьвязваньне навукова-тэхнічных пытаньняў, выкліканых мясцовымі патрэбамі, і в) вывучэньне Беларусі ў прамыслова-экономічным, сельска-гаспадарчым і прыродазнаўчым стасунку. Для ажыцьцяўленьня ўсяго гэтага таварыства
мела выдаваць свае працы, засноўваць музэі, склікаць сходы, організоўваць экспедыцыі і г. д. Былі заснаваны тры сэкцыі адпаведна паказаным галінам вывучэньня Беларусі і адбываліся агульныя і сэкцыйныя сходы. Некаторыя з дакладаў на
гэтых сходах, як, напрыклад, аб глебах Беларусі, экономічны агляд Беларусі і інш., надрукаваны былі ў часопісі „Народное Хозяйство“, што выходзіла ў Менску. Таварыства не змагло&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fdc97gwb6z2xe1hya6ghqvhcnkmyrnr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/51</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126548</id>
    <revision>
      <id>292385</id>
      <timestamp>2026-07-16T08:33:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «шырока разгарнуць працы, бо амаль праз год зачынілася разам з інстытутам, які быў рэорганізаваны ў Беларускі дзяржаўны інстытут сельскай гаспадаркі. Так, як з Політэхнічнага інстытуту вырас апошні, так з Вольна-экономічнага таварыства вырасла новае, а...»</comment>
      <origin>292385</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5045" sha1="6i7lnhufkuw15zx1sn10k0bhfe2i8sd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;шырока разгарнуць працы, бо амаль праз год зачынілася разам з інстытутам, які быў рэорганізаваны ў Беларускі дзяржаўны інстытут сельскай гаспадаркі. Так, як з Політэхнічнага інстытуту вырас апошні, так з Вольна-экономічнага таварыства вырасла новае, а ўласна — Таварыства вывучэньня прыроды, сельскае гаспадаркі і лесаводзтва. Яно заснавалася ў канцы 1923 г. пры Інстытуце сельскай гаспадаркі і мела мэтаю вывучэньне прыроды сельскае гаспадаркі і лесаводзтва, г. зн. амаль тыя самыя задачы, што і ранейшае Вольна-экономічнае таварыства, толькі ў новай рэдакцыі. На сходах новага таварыства заслухоўваліся новыя даклады, якія таксама часамі зьмяшчаліся ў часопісі „Народное Хозяйство“, „Записках“ Інстытуту і інш. Гэта таварыства існавала нядоўга, як і першае, і зачынілася разам з зачыненьнем інстытуту, які быў аб‘яднаны з Горацкім сельска-гаспадарчым інстытутам у Беларускую дзяржаўную сельска-гаспадарчую акадэмію. Пры Горацкім сельска-гаспадарчым інстытуце таксама існавала Навуковае таварыстве. Усе гэтыя тры апошнія організацыі былі ўсё-ж амаль цалком рускімі краязнаўчымі організацыямі на
Беларусі.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Затое такою-ж пераходнага тыпу рускай організацыяй, як і Менскае таварыства гісторыі і старасьветчыны, была Этнографічная камісія пры этнографічным габінэце Віцебскага аддзяленьня маскоўскага археолёгічнага інстытуту, г. зн. пры вышэйшай рускай школе на Беларусі. Адзін-два члены камісіі, беларускія навуковыя працаўнікі сучаснай формацыі не маглі зьмяніць яе характару. Яна была заснавана 9 студзеня 1921 г. ў відзе Студэнцкага этнографічнага гуртка, але ўжо 9 лютага 1922 г. была пашырана ў камісію пад памянёнай назвай. Згодна зацьверджанага Радай аддзяленьня інстытуту статуту, камісія мела мэтай: а) вывучэньне этнографіі, пераважна беларускай, б) зьбіраньне матэрыялаў па духоўнай і матэрыяльнай культуры; в) пашырэньне этнографічнай працы ў краі, пераважна шляхам заснаваньня адпаведных гурткоў, пададдзелаў і аддзелаў камісіі. У члены камісіі праўленьня яе мог залічацца кожны грамадзянін, які падаў заяву аб гэтым, цікавіцца этнографіяй і мог быць карысным камісіі ў справе вырашэньня пастаўленых ёю сабе задач. За ўвесь час у данай камісіі адбылося каля 15 паседжаньняў, на якіх, паміж іншым, былі заслуханы наступныя даклады: а) беларускія бытавыя малюнкі; б) аб шчэцях; в) этнографічна-географічны нарыс галічан; г) аб запісаных дакладчыкам песьнях і іх мэлёдыях; д) бяседы і пасядзелкі Сураскага пав., Віцебскай губ.; е) народныя танцы гэтага павету; э) чараўнік Віцебскага пав.; ё) аб зьбіраньні народнай творчасьці; ж) мэтоды зьбіраньня рэчаў матэрыяльнай культуры; з) што такое этнографія і інш. Апрача таго, гуртком было запісана звыш 300 народных песьняў і сабрана каля 120 этнографічных рэчаў. Членаў у гуртку налічвалася каля&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6i7lnhufkuw15zx1sn10k0bhfe2i8sd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/52</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126549</id>
    <revision>
      <id>292386</id>
      <timestamp>2026-07-16T08:41:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «35 чал. Гурток выдаваў сваю часопісь „Белоруский Этнограф“ на рускай мове. З прычыны адсутнасьці сродкаў часопісь выдавалася на пішучай машынцы ў ліку 50 паасобнікаў. Усяго пасьпела выйсьці два нумары. Гэта этнографічная камісія скончыла сваё існавань...»</comment>
      <origin>292386</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4854" sha1="cfw2almpo1a1b2q8nqgjms39edymgmq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;35 чал. Гурток выдаваў сваю часопісь „Белоруский Этнограф“ на рускай мове. З прычыны адсутнасьці сродкаў часопісь выдавалася на пішучай машынцы ў ліку 50 паасобнікаў. Усяго пасьпела выйсьці два нумары. Гэта этнографічная камісія скончыла сваё існаваньне разам з зачыненьнем Віцебскага аддзяленьня Маскоўскага археолёгічнага інстытуту, г. зн. у 1922 годзе.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Зусім сваяасаблівы характар мела Гомельскае губэрскае бюро краязнаўства. Яно было заснавана ў сьнежні 1923 г. пры губэрскім аддзеле народнае асьветы, як урадавая ўстанова для дапамогі разьвіцьцю школьнай справы, галоўным чынам, у галіне набліжэньня школы да мясцовага жыцьця, запаўненьня схемы школьных програм краязнаўчым матэрыялам, а значыць, і досьледаў краю, і г. д. У той час, як папярэднія пасьлякастрычнікавыя рускія навуковыя організацыі раёнам свае дзейнасьці мелі Беларусь, гэта бюро абслугоўвала толькі былую Гомельскую губ. У Рэчыцы, Клінцох і іншых мясцох яно заснавала пры павятовых аддзелах народнае
асьветы павятовыя краязнаўчыя сэкцыі. Праца бюро не магла шырока разгарнуцца ўжо таму, што яно было вузкай ведамственнай установай, а ня шырокай грамадзкай навуковай організацыяй. Праўда, на працягу сваёй дзейнасьці бюро змагло прыцягнуць да краязнаўчае працы значны лік настаўнікаў і
іншых работнікаў, якія зьяўляліся ў большай меры агентамі бюро, чым роўнапраўнымі членамі яго. Маючы на ўвазе гэта, бюро прызнавала неабходным утварэньне навуковага краязнаўчага таварыства. Найбольш зацікаўленай у справе пашырэньня краязнаўчай працы была беларуская сэкцыя губэрскага аддзелу народнае асьветы, якая ў тыя часы існавала ў Гомелі. Пры дапамозе яе інструктара на мясцох было заснавана некалькі краязнаўчых гурткоў.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Самая большая праца прароблена бюро ў галіне школьнага краязнаўства. Вынікі яе зьмяшчаліся ў мясцовых зборніках
„Народное Просвещение“. У галіне навукова-дасьледчай бюро заслухала больш 10 навуковых дакладаў і паведамленьняў па
мясцоваму краю, сабрала шмат краязнаўчых матэрыялаў з месц і, паміж іншым, картак-слоў мясцовай мовы, клапацілася організаваньнем краёвага музэю і падрыхтоўкай да друку мясцовага краязнаўчага зборніка. Пасьля ўваходу Гомельшчыны ў склад БССР бюро ў студзені 1927 г. рэорганізавалася ў Гомельскае акруговае таварыства краязнаўства.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Такім чынам, на сучаснай тэрыторыі БССР у даны момант няма рускіх навуковых беларусазнаўчых ці краязнаўчых організацый; месца іх занялі беларускія, якія сіламі саміх беларускіх працоўных усебакова вывучаюць свой край. У гэтых
беларускіх навуковых організацыях ёсьць шэраг сэкцый нацыянальных меншасьцяй, якія цалкам і абслугоўваюць апошнія на тэрыторыі Беларусі.&lt;/br&gt;&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cfw2almpo1a1b2q8nqgjms39edymgmq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/53</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126550</id>
    <revision>
      <id>292387</id>
      <timestamp>2026-07-16T08:52:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: « {{Ініцыял|'''„Наша Ніва“ як краязнаўчы цэнтр.'''|4=&quot;1em&quot;}}{{gap|2em}} У самыя чорныя часы царскага самаўладзтва „Наша Ніва“ зрабіла вялізную працу ў галіне культурна-нацыянальнага адраджэньня. Дбаючы аб задаваленьні культурных патрэб беларускай насельнасьці...»</comment>
      <origin>292387</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5193" sha1="o8ad0oepjyeyuntdr17s2qsqfx2rplb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;
{{Ініцыял|'''„Наша Ніва“ як краязнаўчы цэнтр.'''|4=&quot;1em&quot;}}{{gap|2em}}
У самыя чорныя часы царскага самаўладзтва
„Наша Ніва“ зрабіла вялізную працу ў галіне культурна-нацыянальнага адраджэньня. Дбаючы аб задаваленьні культурных патрэб беларускай насельнасьці ў родных ёй формах: мове, мэлёдыі, орнамэнце і да т. п., „Наша Ніва“ не магла ня цікавіцца выяўленьнем асаблівасьцяй беларускай народнай творчасьці і ўмоваў, у якіх яна разьвівалася; яна павінна была клапаціцца аб вывучэньні гэтых асаблівасьцяй, бо „кожны народ, які хоча адрадзіцца культурна, павінен будаваць гэта адраджэньне на аснове, якой ёсьць — між другім — народная творчасьць; дзеля гэтага пробкі народных вырабаў з аздобамі кожная маладая нацыя зьбірае, прыглядаецца ім, а пасьля вучоныя артыстыя ператвараюць
і багацяць гэтыя ўзоры, разьвіваючы тое, што стварыла жывая душа народу, ды гэтак багацяць культурныя здабыткі народу“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#25)|&lt;sup&gt;25&lt;/sup&gt;)]]. Вывучэньне краю павінна быць усебаковым і павінна мець практычную мэту, якая мае складацца з далейшага
разьвіцьця ўсіх народных дасягненьняў. У першую чаргу меркавалася выяўляць усе асаблівасьці беларускага жыцьця. „Наша Ніва“ лічыла, што „кожны лёгка зразумее, якую цану павінна мець для нас кожная беларуская асобнасьць, дзе-б яна ні спаткалася, ці то як прыкраса, ці як форма грамадзкага жыцьця; усюды, дзе-б мы ні спаткалі гэту родную асобнасьць, орыгінальнасьць, мы павінны берагчы і захоўваць, а хто дуж — разьвіваць і шырыць“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#26)|&lt;sup&gt;26&lt;/sup&gt;)]]. Пачынаць, як заўсёды і ва ўсякай краязнаўчай працы, прыходзілася з падліку ўжо зробленай працы па вывучэньню краю. Першы час карысталіся ўжо існаваўшымі паказчыкамі краязнаўчай літаратуры і раілі яе мясцовым краязнаўцам. Але на гэтым спыніцца нельга было, і „Наша Ніва“ распачала ўкладаньне поўнай беларускай бібліографіі, спадзяючыся ў хуткім часе выдаць яе. Апрача зьбіраньня літаратуры па мясцоваму краю, першачарговаю краязнаўчаю задачаю зьяўляецца ўтварэньне музэю. І вось „Наша Ніва“ пачала зьбіраньне яго; зборы таго часу складаюць аснову сучаснага музэю імя Яна Луцкевіча ў Вільні. Але пакуль можа быць сабраны музэй, неабходна мець пэўную ўстанову, якая-б выконвала асьветную і агітацыйную задачу музэю. Такою ўстановаю можа быць толькі выстаўка, і „Наша Ніва“ прымала ўдзел амаль ва ўсіх краёвых выстаўках, якія ў той час наладжваліся на Беларусі. Апрача сваіх выданьняў, за якія яна мела пахвальныя лісты і мэдалі, „Наша
Ніва“ выстаўляла на выстаўках свае колекцыі, пераважна старасьвецкіх вырабаў. Не абмяжоўваючыся гэтым, газэта ў сваіх справаздачах аб выстаўках заклікала сялян да шырэйшага ўдзелу ў гэтых выстаўках. Так, будучы нездаволенай малым лікам народных экспонатаў на адной з краёвых выставак, яна пісала, што экспонатаў у Палесьсі можна назьбіраць шмат, і вельмі цікавых і орыгінальных, невядомых сьвету.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>o8ad0oepjyeyuntdr17s2qsqfx2rplb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/54</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126551</id>
    <revision>
      <id>292388</id>
      <timestamp>2026-07-16T11:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «Дужа важная справа выцягнуць на сьвет народнае, орыгінальнае і самабытнае штукарства паляшукоў. Па сялянскіх палескіх хатках крыецца бязьмернае багацьце народнага орнаманту ў дрэве, тканінах і вырабы з кары“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#27)|&lt;sup&gt;27&lt;/sup&gt;)]]. Урэшц...»</comment>
      <origin>292388</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5187" sha1="q271368720rep3k4i94rcewqkp3ng0y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Дужа важная справа выцягнуць на сьвет народнае, орыгінальнае і самабытнае штукарства паляшукоў. Па сялянскіх палескіх хатках крыецца бязьмернае багацьце народнага орнаманту ў дрэве, тканінах і вырабы з кары“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#27)|&lt;sup&gt;27&lt;/sup&gt;)]]. Урэшце, ня гледзячы на тагачасныя цяжкія ўмовы, „Наша Ніва“ манілася організаваць сваю ўласную выстаўку. „Нам, беларусам, трэба пільна зьбіраць і парадкаваць кожную рэч, якая мае на сабе знак аздобніцтва, бо гэта знак нашай роднай культуры, — пісала яна. — Вось-жа ўжо жменя тутэйшых людзей надумала ўстроіць на другі год беларускую выстаўку, каб паказаць людзям, што і беларусы мелі і маюць як у штодзенным жыцьці, так ў артыстычных вырабах нешта сваё роднае, асобнае, што і яны адчуваюць патрэбу красы ў сваёй шэрай долі. Няхай-жа кожны, у кім ёсьць жывая душа, паможа гэтай добрай справе і пастараецца сабраць з сваёй ваколіцы як найхарашэйшыя рэчы, на якіх будзе які ўзор ці рысунак, зроблены беларускімі сялянамі. На выстаўку патрэбны паяскі з узорамі; вышыўкі, хвартушкі, кашулі, каптуры і др.; рэзаныя ўзорам рэчы з дрэва: прасьніцы, валкі, пральнікі і др.; гліняныя вырабы і ўсё такое, на чым ёсьць кляймо, што гэта ня проста работа з-пад тапара, але працавала на гэтым і людзкая мысьль, людзкі розум“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#28)|&lt;sup&gt;28&lt;/sup&gt;)]]. „Наша Ніва“ гэтым зусім слушна паўстала супроць традыцыйнага погляду, адпаведна якому на выстаўку і ў музэй трэба несьці ўсё старое, ненормальнае, ні навошта нягоднае. Каб-жа заахвоціць да зьбіраньня найлепшых узораў беларускай працы і больш пасьпешна выяўляць іх, газэта часамі наладжвала сваяасаблівыя конкурсы. Так, адзін з іх, а ўласна — „конкурс беларускіх дзявочых апра
так зацікавіў усіх. Награды прысуджала сама публіка і прызнала першую п. Стэфановіч — гарсэцік слуцкай тканіны, спадніца з цёмных вясёлкавых колераў, апратка чыста народная; другая награда — за апратку стылізаваную: пекная кашуля з
вышыўкамі на рукавох і хвартушок з слуцкіх паясоў, гарсэцік з слуцкай тканіны. Трэцяя награда: апратка літоўская, і чатыры награды за беларускую апратку“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#29)|&lt;sup&gt;29&lt;/sup&gt;)]]. Такое-ж самае вялікае значэньне, як музэі і выстаўкі, маюць і экскурсіі ў справе азнаямленьня з мясцовым краем і зьбіраньня краязнаўчых матэрыялаў. Задачы экскурсаваньня „Наша Ніва“ высьвятляла на прыкладзе іншых, так званых малых народаў. Паведамляючы, як стаіць экскурсійная справа ў Англіі, Швэйцарыі, Швэцыі, Францыі і Нямеччыне, яна адзначыла, што „добры прыклад дае нам Фінляндыя; ня вельмі даўно злажыўся там гурток студэнтаў-экскурсантаў, каторы паставіў сабе мэтаю спазнаць свой край і несьці ў народ нацыянальную сьвядомасьць. Першыя спробы вышлі добра: народ, стыкаючыся з інтэлігенцыяй, пачынаў цікавіцца грамадзкім і нацыянальным жыцьцём, і скора ў тых мясцох, дзе пабывалі экскурсанты, зьяўляліся ў сялянскіх хатах газэты, кніжкі, а&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>q271368720rep3k4i94rcewqkp3ng0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/55</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126552</id>
    <revision>
      <id>292389</id>
      <timestamp>2026-07-16T11:17:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «за імі адкрываліся новыя школы, бібліотэкі, чытальні, прамысловыя і экономічныя організацыі. Побач зьяўляліся ў друку цэнныя працы экскурсантаў аб родным краі, адкрываліся музэі з сабраных імі ў часе экскурсіі рэчаў. На экскурсіі скора зьвярнула ўвагу...»</comment>
      <origin>292389</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5237" sha1="bce05l7n8svhs2iayfadvdeqo9n3r0y" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;за імі адкрываліся новыя школы, бібліотэкі, чытальні, прамысловыя і экономічныя організацыі. Побач зьяўляліся ў друку цэнныя працы экскурсантаў аб родным краі, адкрываліся музэі з сабраных імі ў часе экскурсіі рэчаў. На экскурсіі
скора зьвярнула ўвагу і само грамадзтва, як на найлепшы спосаб да пашырэньня культуры і нацыянальнай сьвядомасьці паміж сялянамі. Вось гэтыя першыя экскурсіі і палажылі пачатак звычаю летніх экскурсій маладзежы вышэйшых і сярэдніх фінляндзкіх школ“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#30)|&lt;sup&gt;30&lt;/sup&gt;)]]. Адзначаючы гэта, а таксама разьвіцьцё экскурсійнае справы ў Літве, „Наша Ніва“ лічыла, што „моладзі нашай беларускай, каторай шчасьлівая доля
прызначыла жыць у досьвітках нашага адраджэньня, адкрываецца шырокае поле да карыснай культурнай працы, поле, ляжаўшае дагэтуль дзірванамі. Першы крок ў гэтай працы — лёгкі і даступны для кожнага — і будуць экскурсіі па ўсёй беларускай зямлі. Няхай усе, хто можа, ідуць у розныя бакі
нашай старонкі, няхай пазнаюць яе, запісваюць народныя творы — казкі, легенды, прыказкі, песьні з нотамі, звычаі народныя, няхай зьбіраюць вырабы сялянскія, перарысоўваюць аздобы (орнаманты), фотографуюць тыпы беларускія ў нацыянальных вопратках і г. д. З кожным годам усё сваё заціраецца ў нас чужым, наносным. Вось выратаваць тое, што яшчэ жыве ў нашым народзе, і ёсьць першая і найважнейшая мэта экскурсій у нас на Беларусі“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#31)|&lt;sup&gt;31&lt;/sup&gt;)]]. Урэшце, апошняю з агульных задач краязнаўства, разьвязаньне якіх вымагала „Наша Ніва“, зьяўлялася падрыхтоўка беларускіх вучоных-краязнаўцаў. Гэта быў, паміж іншым, адзін з галоўных мотываў, з якім выступала газэта ў абарону неабходнасьці адчыненьня ўнівэрсытэту ў Вільні.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}У галіне навукова-дасьледчай „Наша Ніва“ таксама разгарнула шырокую працу, і вынікам яе цяперака карыстаюцца
шмат якія навуковыя інстытуцыі. Большае месца, зразумела, займала грамадзка-экономічнае вывучэньне краю, якое больш
адпавядала задачам культурна-нацыянальнага адраджэньня, г. зн. задачам самой газэты. З гэтай прычыны яна вельмі ахвоча адгукнулася на думку чытача Аніські аб правядзеньні гутарак з сялянамі на тэму: „Хто мы такія“; вынікі гэтых гутарак газэта мела друкаваць на сваіх старонках. Асаблівую зацікаўленасьць „Наша Ніва“ мела да ўкладаньня беларускага слоўніка. Гэтаю справаю займалася ў той час „многа людзей“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#32)|&lt;sup&gt;32&lt;/sup&gt;)]], працу якіх газэта імкнулася аб‘яднаць і клапацілася аб яе
апублікаваньні. Газэта ведала, што „ёсьць гатовы ўжо, надта добры абшырны беларускі славар“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#33)|&lt;sup&gt;33&lt;/sup&gt;)]], што Р. Зямкевіч у той час сабраў 12.000 слоў для беларускага і 2.000 для украінска-беларускага слоўніка, што Ціхінскі пісаў свой беларуска-руска-польскі слоўнік, які зараз у поўнай меры скарыстоўваецца слоўнікавай камісіяй Інстытуту беларускае культуры, што ў 1909 годзе над слоўнікам працавала ў розных мясцох&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>bce05l7n8svhs2iayfadvdeqo9n3r0y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/56</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126553</id>
    <revision>
      <id>292390</id>
      <timestamp>2026-07-16T11:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «пяць чалавек і г. д. Але яна добра ведала, што такую вялізную працу, як укладаньне добрага слоўніка, можна выканаць толькі агульнымі сіламі. „Так, што прыдзецца ім (укладальнікам слоўнікаў. ''М. К.'') сабрацца скора, і тады выйдзе добры славар“Краязнаўств...»</comment>
      <origin>292390</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5439" sha1="gc531f1w3q9s45qc7xtu3nra60wsns3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;пяць чалавек і г. д. Але яна добра ведала, што такую вялізную працу, як укладаньне добрага слоўніка, можна выканаць толькі агульнымі сіламі. „Так, што прыдзецца ім (укладальнікам слоўнікаў. ''М. К.'') сабрацца скора, і тады выйдзе добры славар“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#34)|&lt;sup&gt;34&lt;/sup&gt;)]], — пісала газэта. У сувязі-ж з гэтым „некаторыя працаўнікі на беларускай ніве хацелі зрабіць вучоны зьезд, каб абгаварыць розныя справы беларускай літаратуры і пісаньня. Гэта на гвалт патрэбна, бо літаратура беларуская
моцна расьце і разьвіваецца“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#35)|&lt;sup&gt;35&lt;/sup&gt;)]]. Зразумела, ва ўмовах царскага ладу гэта было толькі прыгожай марай — такі першы
зьезд адбыўся пасьля Кастрычнікавай рэволюцыі, скліканы Інстытутам беларускай культуры. З пункту свайго разуменьня задач краязнаўства „Наша Ніва“ надавала зьбіраньню фольклёру такое самае вялікае значэньне, як і справе слоўнікавай. „Запіс беларускіх песень — вельмі важная работа, бо гэта фундамант пад будучую нашу літаратуру і вялікая заслуга тых, хто пасьвяціць сваю працу на гэту нялёгкую справу“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#36)|&lt;sup&gt;36&lt;/sup&gt;)]]; дый музыка беларуская можа вырасьці толькі на аснове народнай
мэлёдыі, — пісала яна. „Кожны народ ад самага пачатку свайго жыцьця заўсягды ўсё тое, што рабілася ў душы яго, выліваў у песьні. Гэтая песьня станавілася люстрам душы яго, адбівала ў сабе і ўсё жыцьцё народу. Вось чаму і беларусы цяпер — у часе нацыянальнага адраджэньня, у часе шырокай культурна-нацыянальнай працы — павінны асаблівую ўвагу зьвярнуць на свае народныя песьні. Гляньма на адраджэньне іншых народаў: усюды ўбачым, што народнай песьні вызначана пачэснае месца, што над ёй працуюць, да яе зьвяртаюцца ўсе, хто хоча добра пазнаць свой народ. Напрыклад, у Фінляндыі кожны год нават спраўляюць сьвята песьні. Перш-на-перш павінны сабраць усе свае народныя мэлёдыі — тыя самыя, што пяяліся нашымі бацькамі і дзядамі“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#37)|&lt;sup&gt;37&lt;/sup&gt;)]]. Рэдакцыя шмат разоў
заклікала мясцовую інтэлігенцыю запісваць тэксты песень, мэлёдыі да іх, казкі, прыказкі, легенды, паданьні, вясельлі, хрэсьбіны і інш., дзякавала за прысланыя матэрыялы, заахвочвала да далейшага зьбіраньня і рэкомендавала спосабы запісваньня. Яна лічыла, што „запісваць трэба не асобныя песьні, а ўвесь цыкль, г. зн., калі вясельныя, то папарадку ўсе вясельныя песьні; калі хрэсьбінныя, то ўсе хрэсьбінныя; таксама вясьнянкі, жніўныя, купальскія ды іншыя. Пры запісваньні песень трэба кіравацца не граматыкай, а вухам, каб запісаць якраз так, як вуха чуе. Добра так-жа, калі хто ўмее, расставіць нагалоскі (ударэньні) над словамі“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#38)|&lt;sup&gt;38&lt;/sup&gt;)]]. Па думцы „Нашай Нівы“, навучная запісь вымагае: 1) запісваць слова ў слова так, як пяецца песьня, нічога не перарабляючы, не адкідаючы і не дадаючы, ды стараючыся аддаць у запісі выгавар у ўдарэньні; 2) словы незразумелыя для запісваючага або мала зразумелыя адзначыць і ў вынасцы запісаць, як іх разумее той, хто пяе, гэтак сама рабіць трэба і з незразумелым {{перанос пачатак|сэн|сам}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>gc531f1w3q9s45qc7xtu3nra60wsns3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/57</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126554</id>
    <revision>
      <id>292391</id>
      <timestamp>2026-07-16T11:35:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|сэн|сам}} песьні, асобамі, упамінанымі ў песьні, а калі песьня гістарычная — то і тое, як разумее той, хто пяе, данае гістарычнае здарэньне; 3) пад кожнай песьняй павінна быць запісана — хто яе пяяў, колькі яму гадоў, граматнасьць яго, селяні...»</comment>
      <origin>292391</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1235" sha1="9pz3zd6b3omnc0766opqjpcfibsrvf8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{перанос канец|сэн|сам}} песьні, асобамі, упамінанымі ў песьні, а калі песьня гістарычная — то і тое, як разумее той, хто пяе, данае гістарычнае здарэньне; 3) пад кожнай песьняй павінна быць запісана — хто яе пяяў, колькі яму гадоў, граматнасьць яго, селянін, мешчанін ці шляхцін, вёска, воласьць, павет, губэрня, дзе запісана
{{Няма выявы}}
песьня. Гэтак сама трэба апісаць і голас (ноту) песьні, хто яе дыктаваў і хто запісвае. Гістарычныя здарэньні і асобы, выступаючыя ў песьні, тыя, што пяюць, могуць фальшыва тлумачыць, але трэба запісваць так, як тлумачыць той, хто пяе, бо з гэтага выяўляецца сьветагляд народу. Апрача ўсяго
таго, што вышэй было сказана аб запісі песень, трэба яшчэ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9pz3zd6b3omnc0766opqjpcfibsrvf8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Старонка:Краязнаўства (1929).pdf/58</title>
    <ns>104</ns>
    <id>126555</id>
    <revision>
      <id>292392</id>
      <timestamp>2026-07-16T11:57:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RAleh111</username>
        <id>4658</id>
      </contributor>
      <comment>/* Не правераная */ Новая старонка: «запісваць, калі яна пяецца, што хоча гэтай песьняй выказаць пявец: смутак, радасьць, вясёласьць і г. д. Песьні прысылайце ў рэдакцыю „Н. Н.“, мы зьбіраем матэрыялы гэткія, каб выдаць вялікую кніжку самім або пры помачы якога навуковага таварыства“Краяз...»</comment>
      <origin>292392</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5471" sha1="35xgouqow9jq5p3qy0jc7kg2sphfcxz" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;RAleh111&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;запісваць, калі яна пяецца, што хоча гэтай песьняй выказаць пявец: смутак, радасьць, вясёласьць і г. д. Песьні прысылайце ў рэдакцыю „Н. Н.“, мы зьбіраем матэрыялы гэткія, каб выдаць вялікую кніжку самім або пры помачы якога навуковага таварыства“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#39)|&lt;sup&gt;39&lt;/sup&gt;)]]. Адначасна з вывучэньнем фольклёру дарослых, „Наша Ніва“ клапацілася зьбіраньнем і дзіцячага
фольклёру. „Сьпяванак для дзяцей з нотамі, а не дзіцячых гульняў“ ніхто яшчэ не апрацоўваў, — адзначала яна. — Усё гэта
вельмі патрэбнае і трэба было-б апрацаваць, а як былі-б гатовыя рукапісы, то можа-б хто і знайшоўся-б, што выдаў-бы
ўсё гэта“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#40)|&lt;sup&gt;40&lt;/sup&gt;)]]. Для інструктаваньня сваіх корэспондэнтаў газэта выбрала найлепшы спосаб: яна, напр., зьмяшчала апісаньне і тэкст якой-небудзь гульні і тут-жа прасіла зрабіць падобны запіс іншых гульняў або варыянтаў данай і такім чынам
вучыла краязнаўчай працы не адно расказам, а і паказам.&lt;/br&gt;
{{gap|2em}}Не абмяжоўваючыся толькі інструкцыйнымі радамі, „Наша Ніва“ зьмяшчала часамі розныя анкеты. Так, ёю была надрукавана анкета камісіі па складаньню этнографічных карт Расіі, што працавала ў складзе рускага географічнага таварыства[[Краязнаўства (1929)/Увагі#41)|&lt;sup&gt;41&lt;/sup&gt;)]]. Сваёй дапамогай апошняму газэта жадала выявіць і паказаць вучонаму сьвету этнографічныя межы Беларусі. Але яна, разам з тым, зьмяшчала анкеты і з мэтаю зьбіраньня вестак для апрацоўкі іх беларускімі навуковымі сіламі. Дзьве з такіх анкет маюць яшчэ і мэтодычную, а ня толькі гістарычную вартасьць. Адна з іх, аб бэтлейцы, зьявілася ў выніку вялікай
зацікаўленасьці „Нашай Нівы“ ў асобе пісьменьніцы Цёткі (А. Пашкевіч) беларускім народным тэатрам. „Бэтлейкі — гэта перажытак сярэднявяковага тэатру, так званай рэлігійнай драмы. Сярэднявяковы тэатр у нас, на Беларусі, шырока быў разьвіты, у ім ігралі сцэны жывыя людзі; засталіся тэксты ў беларускай мове. Дзеля гэтага вельмі важна запісваць усе тэксты, якія захаваліся, — гэты вельмі цэнны матэрыял да гісторыі беларускага тэатру“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#42)|&lt;sup&gt;42&lt;/sup&gt;)]]. „Вялікую заслугу зрабілі-б людзі (і) для народнай беларускай літаратуры, каб запісалі ўсё, што ведаюць аб бэтлейках, ясьлях, казе,
мядзьведзю, цыганох і г. д., у каторых адбілася і этнографія нашага краю, і гумар, і псыхіка нашага народу“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#43)|&lt;sup&gt;43&lt;/sup&gt;)]]. „У казе, мядзьведзю засталіся перажыткі дахрысьціянскіх часоў; у гэтых гульнях, як у люстры, адбіваецца старасьвецкая паганская вера беларускага племені“[[Краязнаўства (1929)/Увагі#44)|&lt;sup&gt;44&lt;/sup&gt;)]]. Каб сабраць увесь фактычны матэрыял, апрацаваць яго і выдаць, „Наша Ніва“ прасіла даць адказы на наступныя пытаньні: 1) Калі з бэтлейкай ходзяць: а) у якую пару і як доўга гэта трывае, б) у якія дні і ў якую пару дня; 2) як бэтлейку носяць: а) ці на руках, б) ці на колках, ці на возіках; 3) хто з бэтлейкай ходзіць: а) якога веку: старыя ці малыя, б) якога стану (саслоўе); 4) ці адзяваюць для гэтага асобнае адзеньне; 5) які даход дае бэтлейка: а) ці цэны за прадстаўленьне напярод вызначаны раз назаўсёды, б) ці ў&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>35xgouqow9jq5p3qy0jc7kg2sphfcxz</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>