Вікікрыніцы bewikisource https://be.wikisource.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%9E%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BA%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Мультымедыя Адмысловае Размовы Удзельнік Размовы з удзельнікам Вікікрыніцы Размовы пра Вікікрыніцы Файл Размовы пра файл MediaWiki Размовы пра MediaWiki Шаблон Размовы пра шаблон Даведка Размовы пра даведку Катэгорыя Размовы пра катэгорыю Аўтар Размовы пра аўтара Старонка Размовы пра старонку Індэкс Размовы пра індэкс TimedText TimedText talk Модуль Размовы пра модуль Event Event talk 104 2306 293217 129966 2026-07-20T18:56:32Z RAleh111 4658 293217 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Raleh123" /></noinclude> {{ц|{{разьбіўка|'''Разьдзел I'''}}}} {{ц|'''Курганныя старажытнасьці Беларусі.'''|памер=120%}} {{ц|1.}} <center>'''Агульны характар беларускай курганнай культуры. Надворныя сувязі Беларусі ў кургановую эпоху і крыніцы чужаземных уплываў. Хронолёгія беларускіх архэолёгічных помнікаў.'''</center> {{водступ|2|em}}Спэцыяльны гістарычна-мастацкі разгляд архэолёгічнага матар’ялу, знойдзенага ў межах этнографічнае Беларусі, мае ў адносінах да агульнае гісторыі беларускага мастацтва значэньне хутчэй дапаможнай, ніж асноўнай дасьледчай задачы. Не зьяўляючыся, зразумела, помнікамі беларускімі ў этнографічным сэнсе, а ў лепшым выпадку толькі помнікамі старадаўніх славянскіх продкаў пазьнейшага беларускага народу, і нават, далёка не заўсёды будучы продуктамі мясцовае вытворчасьці, курганныя старажытнасьці Беларусі, абмежаваныя да таго-ж у вузкай галіне дэкорацыйнага ювэлірнага мастацтва, ня маюць беспасрэднага дачыненьня да тых асноўных этапаў, якімі ўжо ў пазнейшыя часы ішло пасьлядоўнае разьвіцьцё мастацкіх форм Беларусі ў пэрыод яе гістарычнага існаваньня. На нашую думку, аднак, гэтыя старажытнасьці нельга ўсё-ж абмінуць бяз увагі ў справе гістарычна-мастацкага вывучэньня Беларусі. Ранейшая культурная гісторыя кожнае краіны заўсёды, бясспрэчна, кладзе свой пэўны адбітак і на далейшае культурнае яе разьвіцьцё, нават і ў тых выпадках, калі на працягу сталецьцяў неаднаразовыя зьмены, зьмяшэньні і чаргаваньні розных тыпаў культур зьяўляюцца вынікам адпаведных зьмен таксама і этнографічнага складу першапачатковага насельніцтва. Пры гэтых зьменах мае месца, часткова, і пэўнае злучэньне розных культурных элемэнтаў у тыя ці іншыя суполныя формы, і ў кожным выпадку ідзе паступовае аформленьне пэўных крыніц уплыву і ўтварэньне сталых надворных сувязяй, якія не пазбаўляюцца свайго значэньня і ў тыя часы, калі неаднастайная раней у сваім насельніцтве тэрыторыя адасабняецца нарэшце ў самастойную і суцэльную па сваім этнографічным складзе адзінку.<noinclude><references/></noinclude> foghw0so9ugmw9bh3kkx2jmqplegfg0 293218 293217 2026-07-20T18:57:14Z RAleh111 4658 293218 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Raleh123" /></noinclude> {{ц|{{разьбіўка|'''Разьдзел I'''}}}} {{ц|'''{{разьбіўка|Курганныя старажытнасьці Беларусі}}.'''|памер=120%}} {{ц|1.}} <center>'''Агульны характар беларускай курганнай культуры. Надворныя сувязі Беларусі ў кургановую эпоху і крыніцы чужаземных уплываў. Хронолёгія беларускіх архэолёгічных помнікаў.'''</center> {{водступ|2|em}}Спэцыяльны гістарычна-мастацкі разгляд архэолёгічнага матар’ялу, знойдзенага ў межах этнографічнае Беларусі, мае ў адносінах да агульнае гісторыі беларускага мастацтва значэньне хутчэй дапаможнай, ніж асноўнай дасьледчай задачы. Не зьяўляючыся, зразумела, помнікамі беларускімі ў этнографічным сэнсе, а ў лепшым выпадку толькі помнікамі старадаўніх славянскіх продкаў пазьнейшага беларускага народу, і нават, далёка не заўсёды будучы продуктамі мясцовае вытворчасьці, курганныя старажытнасьці Беларусі, абмежаваныя да таго-ж у вузкай галіне дэкорацыйнага ювэлірнага мастацтва, ня маюць беспасрэднага дачыненьня да тых асноўных этапаў, якімі ўжо ў пазнейшыя часы ішло пасьлядоўнае разьвіцьцё мастацкіх форм Беларусі ў пэрыод яе гістарычнага існаваньня. На нашую думку, аднак, гэтыя старажытнасьці нельга ўсё-ж абмінуць бяз увагі ў справе гістарычна-мастацкага вывучэньня Беларусі. Ранейшая культурная гісторыя кожнае краіны заўсёды, бясспрэчна, кладзе свой пэўны адбітак і на далейшае культурнае яе разьвіцьцё, нават і ў тых выпадках, калі на працягу сталецьцяў неаднаразовыя зьмены, зьмяшэньні і чаргаваньні розных тыпаў культур зьяўляюцца вынікам адпаведных зьмен таксама і этнографічнага складу першапачатковага насельніцтва. Пры гэтых зьменах мае месца, часткова, і пэўнае злучэньне розных культурных элемэнтаў у тыя ці іншыя суполныя формы, і ў кожным выпадку ідзе паступовае аформленьне пэўных крыніц уплыву і ўтварэньне сталых надворных сувязяй, якія не пазбаўляюцца свайго значэньня і ў тыя часы, калі неаднастайная раней у сваім насельніцтве тэрыторыя адасабняецца нарэшце ў самастойную і суцэльную па сваім этнографічным складзе адзінку.<noinclude><references/></noinclude> d0njuwzcnb8zz6hbct2h4py6dr272mo 104 2313 293216 106084 2026-07-20T18:55:23Z RAleh111 4658 293216 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Raleh123" /></noinclude> {{водступ|2|em}}Гэтыя меркаваньні маюць асабліва істотнае значэньне ў адносінах да тэрыторыі Беларусі. Яе дагістарычнае мінулае, далёка, праўда, яшчэ ня выяўленае ва ўсіх дэталях свайго складанага аблічча, ня гледзячы на досыць грунтоўныя архэолёгічныя досьледы, болей, быць можа, як дзе-небудзь у іншай краіне, складаееца з многалікіх напластаваньняў самых розных культурных элемэнтаў, пакінутых тут рознастайнымі групамі неаднальковага ў сваім этнографічным складзе першабытнага насельніцтва. Але ў гэтым конглёмэраце розных культур наглядаецца вядомая суцэльнасьць, што выдзяляе большую частку этнографічнае Беларусі (за выключэньнем паўднёвых яе раёнаў) у самастойную архэолёгічную групу, характарыстыка якой грунтуецца як на адзінстве асноўных форм пахавальнага рытуалу, так і на падабенстве асноўных тыпаў курганных знаходак<ref>А. Спицын. Расселение древне-русских племен по археологическим данным "Журнал Министерства Народного Просвещения", 1899, №8, стар. 311–321.</ref>. На думку некаторых дасьледчыкаў, група гэтая можа лічыцца крывіцкай па асноўным складзе насельніцтва адпаведнае тэрыторыі, да якой павінны яшчэ быць далучаны наўгародзкая і растоўская краіны, заселеныя крывіцкімі колёнізатарамі<ref>Ibidem, стар. 317–318</ref>. У такім выпадку, прадметы гэтае групы і ў сэнсе этнографічным маюць вядомую сувязь з пазьнейшым беларускім народам, у складзе якога крывічы зьявіліся вельмі значнымі элементам. Але гэта, зразумела, можа лічыцца і спрэчным, дый ня мае для нашае мэты, здаецца нам, асабліва важнага значэньня. {{водступ|2|em}}Адносна этнографічнага складу старадаўняга насельніцтва Беларусі ў сучаснай навуцы, як вядома, яшчэ няма канчальна ўсталяваных паглядаў. Вынікі архэолёгічных і мовазнаўчых досьледаў разышліся паміж сабой у дэталях, і толькі новыя матар’ялы, пакуль што яшчэ ня знойдзеныя, маглі-б зьявіцца належнаю падставаю для канчатковага і бясспрэчнага вырашэньня гэтае проблемы. Найболей пашыранай зьяўляецца думка аб першапачатковых літоўскіх элемэнтах у насельніцтве беларускае краіны і аб пазьнейшым прыходзе славянскіх плямён з паўночнага захаду; такога погляду трымаецца, напрыклад, акадэмік Карскі<ref>Е. Ф. Карский. Белорусы, т. I, стар. 63 і 75.</ref>, у чым ён зыходзіцца з проф. Сьпіцыным, які вызначае, нават, між VI і VIII сталецьцямі асобны “літоўскі пэрыод” у беларускай архэолёгіі, у цягу якога, аднак, сустракаюцца ўжо і славянскія (крывіцкія) курганы, у сувязі з чым прыход славян у Беларусь дакладна ня можа быць датаваны<ref>Працы першага зьезду дасьледчыкаў беларускае архэолёгіі і архэографіі. Выд. Інстытуту Беларускае Культуры. Менск, 1926. Стар. 27–29.</ref>. Прыход гэты некаторыя аўтары адносілі да V–VII сталецьця нашае эры;<noinclude><references/></noinclude> dqu5surkeb3pczar39nla3atrtsb6us 104 2329 293215 110075 2026-07-20T18:54:07Z RAleh111 4658 293215 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Raleh123" /></noinclude> {{водступ|2|em}}Самаквасаў адсоўвае яго да II сталецьця<ref>Д. Я. Самоквасов. История русского права, 2, стар. 145</ref>. З другога боку, іншыя дасьледчыкі, як, напр. Шафарык, лічаць магчымым прыпусціць, што славянскія плямёны жылі тут і ў болей раньнюю эпоху, а Нідэрле яшчэ болей упэўнена кажа, што яшчэ ў II тысячалецьці да пачатку нашае эры славяны займалі тэрыторыю паміж Віслаю і Дняпром<ref>Dr. Lubor Niederle. Slovanske starozitnosti. Oddill I, svazek IV. Praze. Nakladem Bursika a Kohouta. 1925. Стар. 216</ref>. Такія істотна розныя прыпушчэньні патрабуюць, зразумела, уважлівага перагляду і вымагаюць пагрунтаваньня канчатковага вываду на пэўных бясспрэчных архэолёгічных фактах, якіх пакуль што мы яшчэ ня маем. {{водступ|2|em}}У адносінах да архэолёгічных знаходак на беларускай тэрыторыі застаецца, аднак, ужо і ў цяперашні час бясспрэчнай як прыналежнасьць іх да розных этнографічных груп насельніцтва, так і вядомая аднальковасьць, супольнасьць іх у гэтых розных групах. На думку Нідэрле, да IV–V сталецьця нельга нават адрозьніць наагул, што ўласна належыць сярод гэтых знаходак славянам, а што іншым этнографічным групам<ref>Ibidem, стар. 243.</ref>. У пазьнейшыя часы літоўска-латыскія старажытнасьці часта зьліваюцца з славянскімі<ref>Ibidem, стар. 268-269.</ref>, інвэнтар смаленскіх, полацкіх і віленскіх крывіцкіх курганоў выяўляе блізкае падабенства да інвэнтару курганоў літоўскіх і да знаходак Люцынскага магільніку<ref>А. Спицын. Расселение древне-русских племён, стар. 312–313.</ref>. На падставе гэтага Сьпіцын лічыць, што да пачатку X сталецьця славяны ў Беларусі (крывічы) карысталіся прадметамі тэй-жа самай культуры, якая была ўласьціва латыскай галіне Літвы (тыпы Люцынскіх знаходак), і мела дапушчальную сувязь з уласна літоўскаю культураю VIII-IX ст.<ref>Ibidem, стар. 318</ref>. Апроч таго, тут ужываліся яшчэ і рэчы рымскага пахаджэньня<ref>Працы першага зьезду дасьледчыкаў беларускае архэолёгіі і архэографіі, стар. 27 (даклад А. Сьпіцына).</ref>, а з другой паловы X сталецьця, асабліва сярод смаленскіх крывічоў (Гнёздава), прывозныя прадметы скандынаўскага і ўсходняга характару. На думку Сьпіцына, самастойнае мастацкае творчасьці ў гэты час тут яшчэ ня было<ref>А. Спицын. Расселение древне-русских племён, стар. 314–315 і 318.</ref>. {{водступ|2|em}}Усе гэтыя факты для пастаўленае намі мэты зьяўляюцца асабліва важнымі. Этнографічная розьніца, як бачым, ня грае да пэўнага моманту значнае ролі ў адносінах да характару інвэнтару ў большасці беларускіх курганоў, з ліку якіх толькі болей позьнія дрыгвіцкія пахаваньні паўднёвае часткі Беларусі маюць бліжэйшае дачыненне да валынскіх старажытнасьцяй, {{перанос пачатак|п=ады|к=ходзячы}}<noinclude><references/></noinclude> ngp773dbgjd0pj94iac33yqubl5q4o0 104 2756 293214 106001 2026-07-20T18:50:46Z RAleh111 4658 293214 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Renessaince" /></noinclude>гістарычным разрэзе, г. зн. у якасьці асобных этапаў пэўнае стылістычнае эволюцыі, нават калі разумець гэтую эволюцыю ня толькі як разьвіцьцё самастойнай вытворчасьці ў тым ці іншым формальным напрамку, але таксама як пасьлядоўную зьмену асобных стылістычных тыпаў у процэсе зьяўленьня іх з іншых краін на тэрыторыю Беларусі. Ласьне немагчымасьць высьветліць бясспрэчную пасьлядоўнасць гэтых зьмен пазбаўляе нашыя паасобныя назіраньні сьцісла гістарычнага значэньня, асабліва ў адносінах да дэталяй гэтага процэсу, часта вельмі складаных з прычыны шырокае рознастайнасьці пабочных сувязяй і ўплываў. Праўда, тут можна зрабіць некаторыя агульныя заўвагі. Адносна орнамэнту, напрыклад, у некаторых выпадках можна зазначыць шляхі пераходу яго ад старадаўніх геомэтрычных рысункаў да болей позьніх органічных мотываў у сувязі з пашырэньнем усходніх уплываў і абумоўленым імі зьяўленьнем болей тонкіх у матар’яле і тэхніцы і болей дасканалых па вырабу ювэлірных прадметаў<ref>Цікаўна зазначыць, што першая спроба ў гэтым напрамку, разам з першаю наагул і пакуль што ледзь не адзінаю спробаю гістарычна-мастацкага тлумачэньня архэолёгічных помнікаў Польшчы, Літвы і Беларусі, зроблена была яшчэ ў 1858 годзе {{Артыкул у Вікіпэдыі|Крашэўскім|Юзаф Ігнацы Крашэўскі|Язэп Ігнацы Крашэўскі}} (I. Krazsewski. Sztuka u Słowian, szczególnie w Polsce i Litwie pzsedchrześcijanskiej. Wilno, 1858). Але яна зьявілася, зразумела, мала дакладнай з прычыны адсутнасьці і нераспрацаванасьці матар’ялу. Захоплены новаю тэмай, аўтар хацеў убачыць у помніках кургановай эпохі «цэлы закончаны і поўны цыкль гісторыі мастацтва» (Op. cit., стар. 65-66), на што фактычна няма ніякіх падстаў, асабліва {{Абмылка|рымаючы|прымаючы}} пад увагу чужаземінае пахаджэньне значнае большасьці кургановых знаходак, што Крашэўскаму, пэўна, было нявядома. Яго назіраньні ў галіне старадаўняга орнамэнту, аднак, у агульных рысах правільны і супадаюць з нашымі вывадамі.</ref>. Але гэта не падмяняе, зразумела, поўнай гісторыі мастацкіх (дэкорацыйных наагул) форм данай эпохі, для пабудовы якой сучаснае становішча архэолёгічных досьледаў Беларусі, асабліва, як мы зазначылі, {{Абмылка|ў|у}} пытаньні хронолёгіі помнікаў, яшчэ не дае належных падстаў. Рэальна магчымым у цяперашні час зьяўляецца толькі зрабіць некаторую сістэматызацыю вядомага нам архэолёгічнага матар’ялу і пэўную клясыфікацыю яго па формальных і стылістычных адзнак у межах кожнае асобнае групы прадметаў. Такую спробу мы і падаем у далейшым. {{Цэнтар|2.}} <center>'''Орнамэнтыка нэолітычнае эпохі.'''</center> {{водступ|2|em}}Першыя сьляды хоць яшчэ вельмі няўмелае і грубое, але ўсё-ж прымітыўна мастацкае апрацоўкі матар’ялу мы сустракаем у старажытнасьцях Беларусі (як і ў старажытнасьцях іншых краін) у канцы нэолітычнае эпохі. Узоры досыць аднастайнае орнамэнтыкі мы знаходзім у некаторых экзэмплярах {{Перанос пачатак|п=неолітыч|к=ных}}<noinclude><references/></noinclude> bfa4cep8xzp1joqyxi1pb0n2y6mw8pj 104 2863 293213 106014 2026-07-20T18:49:48Z RAleh111 4658 293213 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Renessaince" /></noinclude>кароткіх рысак: найболей пашыраны орнамэнт з шэрагу ўскосных, даўжынёй у 1–1,5 сант. ліній, нахіленых пад вуглом 50-60°; да гэтага орнамэнту, у якасьці другой роўналежнай крайкі, далучаюцца часам касыя крыжыкі, як у мсьціслаўскай сякеры; у некаторых варыянтах ускосныя лініі злучаюцца з вэртыкальнымі: рысункі з кароткіх рысак утвараюць завернутыя вяршынамі ўбок вуглы (орнамэнт, аналёгічны рысунку сучасных сялянскіх паяскоў, вядомаму пад назвай «капыдікі»), ордынарныя альбо падвойныя у апошнім выпадку па схэме зігзагападобнай лініі; цікаўным варыянтам зьяўляецца рысунак з вэртыкальных рысак, разьмешчаных асобнымі групкамі, па 10-12 у кожнай, у тры шэрагі. Другая група мае ў сабе орнамэнты з просталінейных геомэтрычных фігур; па колькасьці рысункаў яна далёка меней значная; з іх ліку можна паказаць аздобы з трыкутнікаў, ускосных ромбаў розных памераў і простакутнікаў у горызонтальным палажэньні; найчасьцей фігуры гэтыя, ідучы адна за аднэй, робяць крайкі, складзеныя з трох шэрагаў; у асобных выпадках асабліва выцягнутыя ромбы разьмяшчаюцца ў адзін шэраг, аналёгічна орнамэнту з ускосных ліній. Нарэшце, апошнюю групу складаюць крывалінейныя рысункі: орнамэнтыка гэтага тыпу, найболей рэдкая заўважана намі ў выглядзе хваляпадобнае лініі, у формах кружкоў, ці нават маленькіх круглых кропак, якія часам злучаюцца па тры, зыходзячыся сваімі краямі і разьмяшчаючыся па аднэй простай нахіленай лініі, далей у выглядзе выцягнутых з завостранымі канцамі эліпсаў і, урэшце, у форме сярпоў ці поўмесяцаў<ref>Для характарыстыкі нэолітычнае орнамэнтыкі намі, галоўным чынам, скарыстаны зборы Беларускага Дзяржаўнага Музэя ў Менску.</ref>. {{водступ|2|em}}Варта ўвагі, што ўсе гэтыя формы беларускага нэолітычнага орнамэнту, які пераважна, як бачым, мае просталінейны характар, знаходзяць сабе досыць блізкія аналогіі ў помніках скандынаўскага нэоліту і ў прыбальтыцкіх старажытнасьцях ужо пазьнейшае архэолёгічнае эпохі<ref>O. Montelius. Antiquites sudoises. Stokholm, 1873. №№ 111 а, 123, 391 і інш.</ref>, — у той час як у болей позьніх знаходках на тэрыторыі Беларусі пераважаюць акруглыя орнамэнтальныя формы, крывалінейныя мотывы і віткі. Таксама аналёгічныя паказаным намі вышэй тыпы сякер сустракаюцца сярод нэолітычных знаходак Фінляндыі і ў швэдзкіх старажытнасьцях першага пэрыоду бронзавае эпохі<ref>I. K. Aspelin. Antiquités du Nord Finno-Ougrien. Helsingfors, 1877, №№ 64-65, 96-97. Montelius, op. cit., № 96.</ref>. Факты гэтыя магчыма, дазваляюць зрабіць дапушчэньне, што ў гэты час ужо існавала нейкая сувязь паміж тэрыторыяй Беларусі і Скандынавіяй, хутчэй за ўсё праз пасрэдніцтва Прыбальтыцкіх краін.<noinclude><references/></noinclude> k3uzg5lf42lcn9a81ferzgab203rlhg 104 2882 293211 106016 2026-07-20T18:49:10Z RAleh111 4658 293211 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Raleh123" /></noinclude> {{ц|'''3.'''}} <center>'''Эмалёвыя вырабы VI–VIII сталецьцяў.'''</center> {{водступ|2|em}}Сярод пазьнейшых курганных знаходак Беларусі ў першую чаргу трэба выдзеліць у паасобную групу тыя найбольш старадаўнія бронзавыя прадметы, аздобленыя выемчатай эмальлю, якія на думку А. Сьпіцына належаць да ліку прадметаў літоўскае культуры, і, значыцца, павінны быць датаваны VI-VIII сталецьцем<ref>Працы першага зьезду дасьледчыкаў беларускае архэолёгіі і архэографіі. Коштам Інстытуту Беларускае Культуры. У енску, 1926. Стар. 28.</ref>. Прадметы гэтыя ў досыць значнай колькасьці трапляюцца па Прыпяці і Нёмну, таксама на Віленшчыне і Барысаўшчыне і характарызуюцца сваім уласным, асаблівым стылем, які не знаходзіць сабе аналёгій у іншых беларускіх старажытнасьцях. {{водступ|2|em}}З іх ліку аднымі з найболей цікаўных зьяўляюцца падвескі, знойдзеныя ў курганох каля вёскі Мяжаны Сьвянцянскага павету на Віленшчыне<ref>Ф. В. Покровский. К исследованию курганов и городищ, на восточной окраине современной Литвы. "Труды IX Археологического С’езда в Вильне". Т. II. М, 1897. Стар. 70. Табл. XI, малюнкі 18, 19, 20 і 20а.</ref>. Адна з іх складаецца з поўкруглага бронзавага сэгмэнту, па хордзе якога па канцох і ў сярэдзіне разьмешчаны невялічкія кружкі; да гэтых кружкоў прыстаўлены тры роўнабочныя трыкутнікі з зьлітымі разам вугламі; паміж кружкоў праходзяць бронзавыя стрыжні ламанае формы, а ніжэй іх — два трыкутнікі з увагнутымі бакамі; аналёгічны ламаны стрыжань ідзе пасярод сэгмэнту да асяродкавага кружка, самы-ж сэгмэнт, у сваю чаргу запаўняюць два няправільныя трыкутнікі; пасярод дугі сэгмэнту знаходзіца маленькае вушка. Усе тры кружкі, а таксама чатыры нутраныя трыкутнікі маюць аздобы з выемчатай эмалі чырвонага колеру; апроч таго, асяродкі кружкоў адзначаны крошкамі з белай эмалі, прычым апошняя зьмяшчаецца не ў самастойных гнёздах, але проста ў паглыбленьнях, выціснутых у чырвонай эмалі. {{водступ|2|em}}Другая падвеска агульнай формай падобна да першай, але адрозьніваецца ад яе ў дэталях. Асновай яе зьяўляецца таксама сэгмэнт, толькі не праразны, а ўсьцяжны, цалком заліты эмальлю чырвонага колеру ў аднэй палове і зялёнага у другой; у дольняй частцы гэты сэгмэнт пераходзіць у тры пастаўленыя побач крыжы з пашыранымі канцамі, у форме звычайных так званых "пэрскіх" орнамэнтальных крыжоў, якія, на нашу думку, лепей, можа, зваць проста "ўсходнімі"; сваімі дольнімі канцамі крыжы гэтыя зьліваюцца ў адну вузкую пласьцінку; асяродкі-ж іх маюць невялічкія чатырохкутныя паглыбленьні, якія першапачаткова былі запоўнены эмальлю. {{водступ|2|em}}Трэцяя мяжанская падвеска па форме сваёй значна прасьцей<noinclude><references/></noinclude> kkmlor2pz1p84yjzkf6lp3dd8b8a4vq 293212 293211 2026-07-20T18:49:23Z RAleh111 4658 293212 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Raleh123" /></noinclude> {{ц|3.}} <center>'''Эмалёвыя вырабы VI–VIII сталецьцяў.'''</center> {{водступ|2|em}}Сярод пазьнейшых курганных знаходак Беларусі ў першую чаргу трэба выдзеліць у паасобную групу тыя найбольш старадаўнія бронзавыя прадметы, аздобленыя выемчатай эмальлю, якія на думку А. Сьпіцына належаць да ліку прадметаў літоўскае культуры, і, значыцца, павінны быць датаваны VI-VIII сталецьцем<ref>Працы першага зьезду дасьледчыкаў беларускае архэолёгіі і архэографіі. Коштам Інстытуту Беларускае Культуры. У енску, 1926. Стар. 28.</ref>. Прадметы гэтыя ў досыць значнай колькасьці трапляюцца па Прыпяці і Нёмну, таксама на Віленшчыне і Барысаўшчыне і характарызуюцца сваім уласным, асаблівым стылем, які не знаходзіць сабе аналёгій у іншых беларускіх старажытнасьцях. {{водступ|2|em}}З іх ліку аднымі з найболей цікаўных зьяўляюцца падвескі, знойдзеныя ў курганох каля вёскі Мяжаны Сьвянцянскага павету на Віленшчыне<ref>Ф. В. Покровский. К исследованию курганов и городищ, на восточной окраине современной Литвы. "Труды IX Археологического С’езда в Вильне". Т. II. М, 1897. Стар. 70. Табл. XI, малюнкі 18, 19, 20 і 20а.</ref>. Адна з іх складаецца з поўкруглага бронзавага сэгмэнту, па хордзе якога па канцох і ў сярэдзіне разьмешчаны невялічкія кружкі; да гэтых кружкоў прыстаўлены тры роўнабочныя трыкутнікі з зьлітымі разам вугламі; паміж кружкоў праходзяць бронзавыя стрыжні ламанае формы, а ніжэй іх — два трыкутнікі з увагнутымі бакамі; аналёгічны ламаны стрыжань ідзе пасярод сэгмэнту да асяродкавага кружка, самы-ж сэгмэнт, у сваю чаргу запаўняюць два няправільныя трыкутнікі; пасярод дугі сэгмэнту знаходзіца маленькае вушка. Усе тры кружкі, а таксама чатыры нутраныя трыкутнікі маюць аздобы з выемчатай эмалі чырвонага колеру; апроч таго, асяродкі кружкоў адзначаны крошкамі з белай эмалі, прычым апошняя зьмяшчаецца не ў самастойных гнёздах, але проста ў паглыбленьнях, выціснутых у чырвонай эмалі. {{водступ|2|em}}Другая падвеска агульнай формай падобна да першай, але адрозьніваецца ад яе ў дэталях. Асновай яе зьяўляецца таксама сэгмэнт, толькі не праразны, а ўсьцяжны, цалком заліты эмальлю чырвонага колеру ў аднэй палове і зялёнага у другой; у дольняй частцы гэты сэгмэнт пераходзіць у тры пастаўленыя побач крыжы з пашыранымі канцамі, у форме звычайных так званых "пэрскіх" орнамэнтальных крыжоў, якія, на нашу думку, лепей, можа, зваць проста "ўсходнімі"; сваімі дольнімі канцамі крыжы гэтыя зьліваюцца ў адну вузкую пласьцінку; асяродкі-ж іх маюць невялічкія чатырохкутныя паглыбленьні, якія першапачаткова былі запоўнены эмальлю. {{водступ|2|em}}Трэцяя мяжанская падвеска па форме сваёй значна прасьцей<noinclude><references/></noinclude> cmfudcufchdc9r2bzrvp6xs6f940le6 104 3009 293184 30749 2026-07-20T17:26:10Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ 293184 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>моманту яно зьяўляецца нявысьветленым і спрэчным. У архэолёгічнай літаратуры па гэтым пытаньні існуюць розныя пагляды, пакуль што між сабою ня ўзгодненыя. Так, напрыклад, Сьпіцын, не настойваючы на абавязкова аланскім іх пахаджэньні, зазначаў спачатку, што даны тып выемчатае эмалі невядомы ў Заходняй Эўропе, за выключэньнем Усходняе Прусіі, і што ён зьяўляецца продуктам мясцовае вытворчасьці ў межах вызначанага ім, праўда, даволі шырокага раёну<ref>Предметы с выемчатою эмалью, стар. 160, 170, 190.</ref>; у апошнія часы, аднак, ён, відаць, ужо крыху зьмяніў свой пункт гледжаньня і дапушчае магчымасьць заходняга пахаджэньня эмалёвых вырабаў гэтага тыпу<ref>Працы першага зьезду дасьледчыкаў беларускае архэолёгіі і архэографіі, стар. 28.</ref>, прычым ён ужо не адрозьнівае яго ад гэтак званых “барбарскіх” эмаляй з Прыбальтыцкіх раін, якія раней ён лічыў быццам пераходнымі ад рымскіх да аланскіх<ref>Предметы с выемчатою эмалью, стар. 156.</ref>, і, апроч таго, далучае эмалевыя знаходкі Беларусі да ліку прадметаў літоўскае культуры. {{gap|2em}}Іншых паглядаў трымаецца Aspelin; на яго думку, вырабы з выемчатай эмальлю ў славянскіх, літоўскіх і фінскіх краінах зьяўляюцца вынікам пэўнага ўплыву з боку гоцкае індустрыі, і з гэтай прычыны яны датуюцца ім крыху болей раньнім часам, ніж гэта робіць Сьпіцын, а ласьне III–IV сталецьцем, г. зн. эпохай, калі готы яшчэ ня былі адсунуты на захад прыходам славянскіх плямён<ref>Antiquités du Nord Finno-Ougrien, 325 і далей.</ref>. {{gap|2em}}Меней упэўнена і значна болей асьцярожна выказваюцца па гэтым пытаньні Кандакоў і Талстой, пакідаючы яго без канчатковага вырашэньня у самай тэхніцы выемчатае эмалі яны хацелі-б бачыць нейкі паўночны адменьнік паўднёва-эўропейскага, г. зн. у аснове сваёй бізантыцкага эмалёвага майстэрства<ref>Русские древности в памятниках искусства, III, 150–152.</ref>; але гэты шэраг стылістычных асаблівасьцяй прымушае іх некалькі няясна пасылацца на пэўны ўсходні ўплыў, з зазначэньнем, аднак, што калі ўсходняе пахаджэньне падвесак у форме поўмесяцаў і орнамэнтальнае формы крыжоў і зусім бясспрэчна, дык усё-ж пытаньне аб пераходзе гэтых форм з Азіі ў Эўропу складае спэцыяльную і вельмі складаную архэолёгічную тэму<ref>Ibidem, 152</ref>. Гэтую тэорыю аб усходнім пахаджэньні орнамэнтальных мотываў нашых эмаляй часткова падтрымлівае таксама Пакроўскі<ref>Віленский Музей Древностей, XIII</ref>, падмацоўваючы яе досыць няўдалымі пасылкамі на старадаўнія малюнкі коньнікаў на сасанідзкіх сярэбраных блюдах<ref>Пар. эрмітажныя экзэмпляры ў “Русских древностях”, III, 83–84.</ref>. Апроч<noinclude><references/></noinclude> pgg6aw8u7rknvdkwow3qi4ts1of95d2 104 3385 293185 30750 2026-07-20T17:31:14Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ 293185 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>таго, аднак, аўтары “Русских древностей” зварочваюць таксама асаблівую ўвагу і на тое, што месцам масавых знаходак гэтых эмаляй зьяўляецца галоўным чынам, Віленшчына, а часткова — старадаўняя Полацкая зямля, і зазначаюць, што, разам з вядомай орыгінальнасьцю і нязвычайнасьцю самых форм, гэта можа да пэўнай ступені быць паказаньнем на нейкае, магчыма і “самабытнае зьявішча раньняй усходня-славянскай культуры ў самым корані мяняе ранейшыя пагляды на пахаджэньне, разьвіцьцё і асноўнае значэньне самых важных тыпаў старадаўняга народнага, або так званага барбарскага мастацтва Эўропы”<ref>Русские древности, III, 152.</ref>. {{gap|2em}}Зразумела, што і пры такой пастаноўцы пытаньня яго зусім нельга лічыць бясспрэчна разьвязаным, бо як ва ўсіх іншых тэорыях, гэтак сама і тут, у вырашэньні яго, за адсутнасьцю об‘ектыўных падстаў, няўхільна застаецца значная доля гіпотэтычнасьці. З свайго боку, аднак, мы хацелі-б зрабіць наступныя ўвагі. Найменей пагрунтаваным, на нашую думку, зьяўляецца пагляд Aspelin’а; папершае, калі прымаць пад увагу характар усіх тых прадметаў, якія трапляюцца ў архэолёгічных знаходках адначасна з эмалёвымі вырабамі, дык вельмі цяжка дапусьціць магчымасьць належнасьці іх да III–IV сталецьця; падругое, ня толькі ў тэхніцы сваёй, але таксама і ў формах, вырабы гэтыя фактычна ня маюць нічога супольнага з тыповымі гоцкімі шклянымі інкрустацыямі і не маглі з іх паходзіць, што заўважана і Сьпіцыным<ref>Предметы с выемчатою эмалью, стар. 192.</ref>, асабліва, паколькі рэчы апошняга тыпу сустракаюцца пераважна ў паўднёвай Украіне і на берагох Дунаю, не заходзячы на поўнач далей Кіева і Нежына<ref>Пар. Русские древности, III, 147–148.</ref>. Што датычыць "аланскай" тэорыі Сьпіцына, дык і сам ён, як мы зазначалі, прапануе яе выключна ў якасьці ўмоўнае тэрмінолёгіі для азначэньня пэўнага тыпу эмалёвых вырабаў, тут-жа падкрэсьліваючы, што ён зусім не настойвае на гэтай тэорыі і з ахвотай адмовіцца ад яе на карысьць іншага, болей праўдападобнага {{абмылка|дапушчэньія|дапушчэньня}}<ref>Предметы с выемчатою эмалью, стар. 160.</ref>. Пры гэтым, нават, и той фактычны матар’ял, які апублікаваў сам Сьпіцын, ужо супярэчыць яго паглядам; ён сам зазначае, што калі даны тып выемчатае эмалі запраўды належыць аланам, дык ён павінен у значнай колькасьці ўзораў сустракацца на паўночным Каўказе, як у адным з галоўных аланскіх асяродкаў, дзе ў тыя часы яшчэ захоўвалася, нават, політычная самастойнасьць гэтага народу; на справе-ж, аднак, знаходкі эмаляй “аланскага” тыпу на Каўказе зьяўляюцца далёка ня<noinclude><references/></noinclude> r9amehbjgg5hz72u0jpx84dbvbwlh6q 104 3417 293186 30751 2026-07-20T17:34:32Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ 293186 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>Значнымі<ref>Ibidem, стар. 186-189.</ref>, і перавага застаецца за басэйнамі Нёмну і Акі. Такім чынам, якое-б ні было пахаджэньне форм, але выраб самых прадметаў або трэба аднесьці ласьне да гэтых прынёманскіх, і прыокскіх мясцовасьцяй, або да якіх-небудзь іншых, ужо не аланскіх краін; згодна навейшых паглядаў таго-ж Сьпіцына — да Заходняй Эўропы, часткова Вэнэцыі<ref>Працы першага зьезду дасьледчыкаў беларускае архэолёгіі і архэографіі, стар. 28.</ref>. На нашую думку болей грунту мае першае дапушчэньне, хаця ў самых формах тут мог адбіцца і заходня-эўропейскі ўплыў з боку так званых “барбарскіх” пераапрацовак рымскіх ювэлірных вырабаў. У апошнім можна згадзіцца з Кандаковым і Талстым, ня прымаючы, аднак, іх набліжэньняў да бізантыцкіх эмалёвых вырабаў, з якімі нашыя выемчатыя эмалі ня маюць нічога супольнага, і ня лічачы асабліва складаным пытаньне аб пахаджэньні ўсходніх орнамэнтальных мотываў — поўмесяцаў і орнамэнтальных крыжоў. Мотывы гэтыя, здаўна значна пашыраныя, маглі зьявіцца ў нашых эмалях у выніках і не беспасрэднага ўсходняга ўплыву, а з тых-жа заходніх крыніц. З другога боку, некаторыя іншыя формы, як напрыклад, ажурныя кружкі Віленскага Музэю або сэгмэнтападобныя абрысы мяжанскіх падвесак, цяжка ўжо вытлумачыць як-небудзь інакш, як толькі заходнім уплывам; для прыкладу можна зазначыць, што першыя досыць блізка нагадваюць некаторыя ажурныя бронзы V–VI ст. з Рэйнскае даліны<ref>Lindenschmit. Handbuch der Archeologie, XXVII, 8–9.</ref>, у якіх, між іншым, рысунак складанае свастыкі, упісанае ў круг, выразна набліжаецца да рысунку крыжа з вілападобна падзеленымі канцамі, які мы бачым у беларускіх знаходках; мяжанскія-ж падвескі па формах сваіх маюць шмат супольнага з падвескамі III–IV сталецьця з Somme-Bione (Mame, Францыя), дзе досыць часта сустракаецца мотыў поўкруглае бронзавае пласьцінкі, якая перходзіць на доле ў тры аднальковыя адасобныя дадаткі<ref>Morel. Champagne souterraine, X, 10.</ref>. {{gap|2em}}Што датычыць пытаньня аб месцы вырабу самых прадметаў данага тыпу, дык пэўныя падставы для больш-менш праўдападобных гіпотэз тут можа даць разгляд вядомага архэолёгічнага матар’ялу па паасобных раёнах. Сьпіцын вызначае восем такіх раёнаў: прыбальтыцкі, нёманскі, прускі, дняпроўскі, окскі, данскі, каўкаскі і раён чорнаморскага ўзьбярэжжа<ref>Предметы с выемчатою эмалью, стар. 161.</ref>; лік знаходак, аднак, ва ўсіх гэтых раёнах далёка не аднолькавы: сыстэматычна і ў значным ліку эмалёвыя вырабы трапляюцца толькі ў трох з іх — нёманскім, окскім і дняпроўскім — у той час як у {{абмылка|індых|іншых}} раёнах знаходкі выемчатых эмаляй маюць больш выпадковы і<noinclude><references/></noinclude> 0g67x7dyvifmomeqivyit0iya5glzqj 104 3440 293187 30752 2026-07-20T17:36:27Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ 293187 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>адзінкавы характар. Нёманскі раён па колькасці і рознастайнасьці эмалёвых вырабаў зьяўляецца найболей багатым і цікаўным, прычым ён ахапляе досыць шырокую краіну паміж Нёмнам і Заходняй Дзьвіной; нязначны лік знаходак паходзіць тут з літоўскае тэрыторыі, большасьць-жа — з кургановых пахаваньняў Віленшчыны, Віцебшчыны і Меншчыны<ref>Ibidem, стар. 161–166</ref>. У раёне Акі значная большасьць эмалёвых вырабаў знойдзена сярод прадметаў Машчынскага гарадзішча ў Масальскім павеце Калускае губэрні<ref>Гл. De Baye: les bronzes émaillés de Mostchina. Paris, 1891. Кондаков и Толстой: Русские древности, 111, 152, 115. Л. С(пицын): Предметы с выемчатою эмалью, 178–180.</ref>, г. зн. на мяжы сучаснае этнографічнае Беларусі, прычым у іншых частках трапляюцца толькі адзінкі, магчыма, занесеныя з гэтага асяродку. Нарэшце, {{абмылка|дняпройскі|дняпроўскі}} раён мае найлепшыя выемчатыя эмалі сярод прадметаў мяжыторскга скарбу і наагул з Кіеўскае акругі<ref>Л. С.: Предметы с выемчатою эмалью, стар. 170–178.</ref>. {{gap|2em}}На нашую думку, пералічаныя тры раёны адны толькі і павінны лічыцца месцамі пераважнага выбару такіх прадметаў, прычым, аднак, варта ўвагі, што кожны з іх мае свае ўласьцівасьці і асаблівасьці ў самых іх формах. Нёманскі раён, г. зн. амаль што выключна рэчы з беларускіх знаходак, дае найбольшую рознастайнасьць тыпаў і часта найлепшыя па тэхніцы вырабы; толькі тут, між іншым, сустракаюцца розныя ўзоры ажурных кружкоў, а таксама формы, характэрныя для мяжанскіх падвесак, якія ў іншых раёнах значна меней дакладны і робяць уражаньне досыць грубых перайманьняў. Знаходкі Машчынскага гарадзішча ў некаторых выпадках зьвязаны з нёманскімі тыпамі, але, апроч таго, для іх {{абмылка|хактэрны|характэрны}} трыкутныя ажурныя фібулы, магчыма — позьня-гоцкага тыпу, якія сустракаюцца таксама і ў раёне дняпроўскім. Супольнымі для ўсіх трох раёнаў пры найбольшай, аднак, пашыранасьці толькі ў двох апошніх, зьяўляюцца маленькія падвескі ў выглядзе трыкутных пласьцінак з крыжыкамі па канцох, прадстаўленыя ў нёманскім раёне аднэй з мяжанскіх знаходак. Апошняя форма знаходзіць сабе некаторыя аналёгіі сярод каўкаскіх прадметаў<ref>Ibidem, стар. 188, мал. 298.</ref> і мае, магчыма, усходняе пахаджэньне, чым і тлумачыцца большая пашыранасьць яе ў раёнах дняпроўскім і окскім, ніж у нёманскім. Што-ж датычыць іншых, паказаных намі вышэй, орнамэнтальных тыпаў, аналёгіі да якіх мы знаходзілі ў старажытнасьцях Сярэдняе Эўропы, дык гэтыя тыпы, наадварот, хутчэй за усё маглі ісьці з Захаду і ў першую чаргу зьяўляцца ў раёне нёманскім, г. зн. у Беларусі, адкуль шляхам далейшага пашырэньня яны маглі ўжо заходзіць на верхавіны Акі, а таксама ісьці на поўдзень па плыні Дняпра.<noinclude><references/></noinclude> 9vo7bwee0wayc47zm2fkkrwl8hl04ds 104 3454 293188 30753 2026-07-20T17:40:38Z RAleh111 4658 293188 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Хомелка" /></noinclude> {{c|{{|4.}}}} <center>{{larger|'''Нашыйныя аздобы: грыўні з падвескамі'''}}</center> {{gap|2em}}У процілегласьць апісаным намі ў папярэднім разьдзеле эмалям, болей зьвязаным з сярэдня-эўропейскімі, ніж з бліжэйшымі прыбальтыцкімі тыпамі, большая частка пазнейшых беларускіх кургановых прадметаў у шмат якіх адносінах набліжаецца да старажытнасьцяй Прыбальтыкі, у агульных рысах часта складаючы разам з імі нейкую адзіную архэолёгічную групу, прычым у рэчах гэтае групы характэрныя адзнакі ласьне беларускіх знаходак можна вызначыць, — і то не заўсёды, — толькі ў некаторых дробных стылістычных дэталях. Як вядома, большасьць гэтых прадметаў належыць да ліку так званых “асабовых аздоб”, г. зн. дробных прадметаў пераважна жаночага ўбору; болей значныя па сваіх памерах нашыйныя і галаўныя аздобы, з дакладнаю апрацоўкай і орнамэнтыкай, сустракаюцца ўжо радзей, хоць ласьне яны і найболей цікаўны з стылістычнага боку. Пры гэтым варта ўвагі, што лік звычайных жаночых аздоб сярод курганных знаходак Беларусі, агулам кажучы, усё павялічваецца ў меры набліжэньня да ўзьбярэжжа Бальтыцкага мора, так што найбольшы іх лік прыпадае, галоўным чынам, на курганы і магільнікі паўночна-заходняе Віцебшчыны (г. зв. “Інфлянты”), у той час як у цэнтральных беларускіх акругах колькасьць іх зьяўляецца значна болей абмежаванай. {{gap|2em}}Першае месца сярод гэтых прадметаў як па рознастайнасьці форм, так і па агульнай пашыранасьці, займаюць бронзавыя і, часткова, сярэбраныя грыўні, ужываныя ў якасьці нашыйных, галаўных і паясных аздоб. Некаторыя тыпы іх, — пэўна, найболей старыя, — у стылістычных адносінах усходзяць часамі ў апрацоўцы сваіх дэталяй да эмалёвых прадметаў, з якімі іх да вядомай ступені яднае таксама і падабенства тэхнікі. Як адзін з найлепшы прыкладаў тут можна назваць бронзавы нашыйны абруч, знойдзены на самай мяжы Беларусі — у Таўрогене Ковенскае губ.<ref>Віленскі Музэй, аддзел Б, № 594.</ref>.; ён складаеца з трох круглых масыўных дратоў, якія зьвіты накшталт перавясла і пераходзяць па канцох у чатырохкантовыя стрыжні, загнутыя масыўнымі кольцамі<ref>Аб тыпе такіх абручоў наагул — гл. далей у разьдзеле 5-м</ref>; да апошніх прымацаваны два маленькія абручыкі з тонкага дроту, пры дапамозе якіх да грыўні далучаліся розныя дэкорацыйныя падвескі; дзьве з іх, якія захаваліся да цяперашняга часу толькі ў відзе абломкаў, былі падвешаны беспасрэдна да гэтых абручыкаў; другія-ж дзьве, у выглядзе ажурных зорак, знаходзяцца на асобным большых памераў абручы, сагнутым з тонкага дроту ў<noinclude><references/></noinclude> opwj7tq01lr2rqanm1v8mqtj6enecdo 293189 293188 2026-07-20T17:41:38Z RAleh111 4658 293189 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Хомелка" /></noinclude> {{c|{{larger|4.}}}} <center>{{larger|'''Нашыйныя аздобы: грыўні з падвескамі'''}}</center> {{gap|2em}}У процілегласьць апісаным намі ў папярэднім разьдзеле эмалям, болей зьвязаным з сярэдня-эўропейскімі, ніж з бліжэйшымі прыбальтыцкімі тыпамі, большая частка пазнейшых беларускіх кургановых прадметаў у шмат якіх адносінах набліжаецца да старажытнасьцяй Прыбальтыкі, у агульных рысах часта складаючы разам з імі нейкую адзіную архэолёгічную групу, прычым у рэчах гэтае групы характэрныя адзнакі ласьне беларускіх знаходак можна вызначыць, — і то не заўсёды, — толькі ў некаторых дробных стылістычных дэталях. Як вядома, большасьць гэтых прадметаў належыць да ліку так званых “асабовых аздоб”, г. зн. дробных прадметаў пераважна жаночага ўбору; болей значныя па сваіх памерах нашыйныя і галаўныя аздобы, з дакладнаю апрацоўкай і орнамэнтыкай, сустракаюцца ўжо радзей, хоць ласьне яны і найболей цікаўны з стылістычнага боку. Пры гэтым варта ўвагі, што лік звычайных жаночых аздоб сярод курганных знаходак Беларусі, агулам кажучы, усё павялічваецца ў меры набліжэньня да ўзьбярэжжа Бальтыцкага мора, так што найбольшы іх лік прыпадае, галоўным чынам, на курганы і магільнікі паўночна-заходняе Віцебшчыны (г. зв. “Інфлянты”), у той час як у цэнтральных беларускіх акругах колькасьць іх зьяўляецца значна болей абмежаванай. {{gap|2em}}Першае месца сярод гэтых прадметаў як па рознастайнасьці форм, так і па агульнай пашыранасьці, займаюць бронзавыя і, часткова, сярэбраныя грыўні, ужываныя ў якасьці нашыйных, галаўных і паясных аздоб. Некаторыя тыпы іх, — пэўна, найболей старыя, — у стылістычных адносінах усходзяць часамі ў апрацоўцы сваіх дэталяй да эмалёвых прадметаў, з якімі іх да вядомай ступені яднае таксама і падабенства тэхнікі. Як адзін з найлепшы прыкладаў тут можна назваць бронзавы нашыйны абруч, знойдзены на самай мяжы Беларусі — у Таўрогене Ковенскае губ.<ref>Віленскі Музэй, аддзел Б, № 594.</ref>.; ён складаеца з трох круглых масыўных дратоў, якія зьвіты накшталт перавясла і пераходзяць па канцох у чатырохкантовыя стрыжні, загнутыя масыўнымі кольцамі<ref>Аб тыпе такіх абручоў наагул — гл. далей у разьдзеле 5-м</ref>; да апошніх прымацаваны два маленькія абручыкі з тонкага дроту, пры дапамозе якіх да грыўні далучаліся розныя дэкорацыйныя падвескі; дзьве з іх, якія захаваліся да цяперашняга часу толькі ў відзе абломкаў, былі падвешаны беспасрэдна да гэтых абручыкаў; другія-ж дзьве, у выглядзе ажурных зорак, знаходзяцца на асобным большых памераў абручы, сагнутым з тонкага дроту ў<noinclude><references/></noinclude> 01uyyrbonrolw8a5jhcx7rmbfh923de 293210 293189 2026-07-20T18:47:08Z RAleh111 4658 293210 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Хомелка" /></noinclude> {{c|4.}} <center>'''Нашыйныя аздобы: грыўні з падвескамі'''</center> {{gap|2em}}У процілегласьць апісаным намі ў папярэднім разьдзеле эмалям, болей зьвязаным з сярэдня-эўропейскімі, ніж з бліжэйшымі прыбальтыцкімі тыпамі, большая частка пазнейшых беларускіх кургановых прадметаў у шмат якіх адносінах набліжаецца да старажытнасьцяй Прыбальтыкі, у агульных рысах часта складаючы разам з імі нейкую адзіную архэолёгічную групу, прычым у рэчах гэтае групы характэрныя адзнакі ласьне беларускіх знаходак можна вызначыць, — і то не заўсёды, — толькі ў некаторых дробных стылістычных дэталях. Як вядома, большасьць гэтых прадметаў належыць да ліку так званых “асабовых аздоб”, г. зн. дробных прадметаў пераважна жаночага ўбору; болей значныя па сваіх памерах нашыйныя і галаўныя аздобы, з дакладнаю апрацоўкай і орнамэнтыкай, сустракаюцца ўжо радзей, хоць ласьне яны і найболей цікаўны з стылістычнага боку. Пры гэтым варта ўвагі, што лік звычайных жаночых аздоб сярод курганных знаходак Беларусі, агулам кажучы, усё павялічваецца ў меры набліжэньня да ўзьбярэжжа Бальтыцкага мора, так што найбольшы іх лік прыпадае, галоўным чынам, на курганы і магільнікі паўночна-заходняе Віцебшчыны (г. зв. “Інфлянты”), у той час як у цэнтральных беларускіх акругах колькасьць іх зьяўляецца значна болей абмежаванай. {{gap|2em}}Першае месца сярод гэтых прадметаў як па рознастайнасьці форм, так і па агульнай пашыранасьці, займаюць бронзавыя і, часткова, сярэбраныя грыўні, ужываныя ў якасьці нашыйных, галаўных і паясных аздоб. Некаторыя тыпы іх, — пэўна, найболей старыя, — у стылістычных адносінах усходзяць часамі ў апрацоўцы сваіх дэталяй да эмалёвых прадметаў, з якімі іх да вядомай ступені яднае таксама і падабенства тэхнікі. Як адзін з найлепшы прыкладаў тут можна назваць бронзавы нашыйны абруч, знойдзены на самай мяжы Беларусі — у Таўрогене Ковенскае губ.<ref>Віленскі Музэй, аддзел Б, № 594.</ref>.; ён складаеца з трох круглых масыўных дратоў, якія зьвіты накшталт перавясла і пераходзяць па канцох у чатырохкантовыя стрыжні, загнутыя масыўнымі кольцамі<ref>Аб тыпе такіх абручоў наагул — гл. далей у разьдзеле 5-м</ref>; да апошніх прымацаваны два маленькія абручыкі з тонкага дроту, пры дапамозе якіх да грыўні далучаліся розныя дэкорацыйныя падвескі; дзьве з іх, якія захаваліся да цяперашняга часу толькі ў відзе абломкаў, былі падвешаны беспасрэдна да гэтых абручыкаў; другія-ж дзьве, у выглядзе ажурных зорак, знаходзяцца на асобным большых памераў абручы, сагнутым з тонкага дроту ў<noinclude><references/></noinclude> l8z7cdx25nrl0q1utfhb5sfjqxyfkfy 104 3498 293190 30754 2026-07-20T17:44:15Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ 293190 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>форме празрыстага поўмесяца ў дольняй сваёй частцы. Між іншым, Еўст. Тышкевіч прыводзіць малюнак гэтага самага прадмету ў яшчэ не запсаваным выглядзе<ref>E. Tyszkiewicz. Rzut oka na źródla archeologii krajowéj. Wilno, 1842. Табл. V.</ref>, з якога відаць, што абламаныя цяпер падвескі складаліся з тонкіх бронзавых пласьцінак трапэзаідальнае формы і былі аздоблены пуклёным орнамэнтам, вельмі блізкім да орнамэнту вышэйапісаных намі сярэбраных блях Віленскага Музэю або падвесак віленскага і магілеўскага эмалёвых ланцугоў. {{gap|2em}}Варта ўвагі, што такая композыцыя нашыйнае аздобы ня мае поўных аналёгіі сяродпрыбальтыцкіх і скандынаўскіх знаходак, апроч, можа, толькі зоркападобных падвесак, якія крыху нагадваюць адну з падвесак эстонскага музэю, а таксама некаторыя падобныя-ж экзэмпляры з ліфляндзскіх раскопак 1875 г<ref>Verhandlungen der gelennen Estrishen Gesellschaft. 1876. Band VIII. Heft 3. Табл. I, 19-23.</ref>. Затое, сярод знаходак ужо памянёнага намі вышэй Машчынскага гарадзішча, побач з эмалёвымі прадметамі, быў знойдзены нашыйны абруч зусім аналёгічнае формы, толькі з страчанымі падвескамі<ref>De Baye. Les bronzes émaillésde Mostchina, II</ref>. Знаходка гэтая, магчыма, і не выпадкова ў агульнай сувязі з эмалевымі вырабамі, паколькі зоркападобныя падвескі таўрогенскае грыўні можна наблізіць у тэхнічных адносінах да аднэй з мяжанскіх падвесак, таксама зробленай з тонкіх бронзавых стрыжняў, аздобленых у мясцох злучэньня рэльефнымі галачкамі, — дык наагул, паколькі ёсьць пэўныя падставы лічыць, што даны тып падвескі гэнэтычна зьвязаны з эмалевымі падвескамі, на што паказвае, напрыклад, Сьпіцын<ref>Предметы с выемчатою эмалью, стар. 164 (Табл. XXVIII, 3).</ref>, а таксама Пакроўскі<ref>Виленский Музей Древностей, IX, 3.</ref>. Апроч таго, можна зазначыць, што і ўвесь таўрогенскі абруч цалком — у агульнай стройнасьці замыслу, у гармонічнай роўнавазе паасобных частак, у форме і орнамэнтыцы страчаных пуклёных пласьцінак — выяўляе таксама і вядомую стылістычную сувязь з прадметамі эмалёвых аздоб, што дазваляе лічыць яго тып досыць раннім і дапушчаць магчымасьць мясцовага яго пахаджэньня з нёманскага раёну. {{gap|2em}}Значна болей пашыраным тыпам нашыйных абручоў, — зьяўляюцца вузкія бронзавыя так званыя пласьцінчатыя грыўні, аздобленыя падвескамі з ліставога мэталю. Форма гэтая ня ёсьць выключнаю асаблівасьцю толькі беларускіх находак, але сустракаецца ў досыць шырокім курганным раёне, у які ўваходзяць таксама і прыбальтыцкія курганы, утвараючы, аднак, як у Беларусі, так і ў Прыбальтыцы, нейкі асобны варыянт у параўнаньні<noinclude><references/></noinclude> 861fmqq03kimuulvclltdp7dsffepj9 104 3529 293191 30756 2026-07-20T17:50:18Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ 293191 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>да аналёгічных скандынаўскіх аздоб. Падобныя-ж грыўні сустракаюцца і далей у напрамку на ўсход, у басэйнах Дону і Волгі, але маюць у гэтых выпадках ужо зусім іншыя дэталі конструкцыі, асабліва ў падвесках, значна болей вузкіх, большых лікам і часта набліжаных да трубчатае формы<ref>Найболей цікаўныя тыпы такіх аздоб ёсьць сярод знаходак Лядзінскага і Тамнікоўскага магільнікаў Тамбоўскае губ. Гл. Русские древности в памятниках искусства, V, мал. 81–82, 86.</ref>. {{gap|2em}}З ліку беларускіх прадметаў гэтага тыпу аднымі з найлепшых прыкладаў зьяўляюцца абручы з Лынтупскіх курганоў Сьвянцянскага павету на Віленшчыне. На жаль, абручы гэтыя захаваліся не цалком, запсаваўшыся ад моцнае гарачыні пры спаленьні нябожчыка, так што агульныя формы іх прыходзіцца аднаўляць на падставе асобных абломкаў<ref>Малюнкі іх і апісаньне гл. Ф. Покровский. К исследованию курганов и городищ на восточной окраине совеременной Литвы. “Труды IX Археологического С’езда”, т. II, М. 1897, стар. 143-144, табл. IX, 9.</ref>. Яны былі зроблены з круглага бронзавага дроту, раскаванага па канцох у вялікія серпападобныя пласьцінкі з буйным орнамэнтам у выглядзе пасечаных зубчатых зігзагаў. З надворнага (дольняга) краю гэтых пласьцінак былі прароблены круглыя дзюркі, у якія прадзяваліся тонкія драцяныя абручыкі. Да кожнага абручыку была падвешана драцяная пятля ў форме ліры з падвойнымі вушкамі, а да кожнага з гэтых вушкаў, у сваю чаргу, — па дзьве пласьцінкі з ліставое бронзы з пуклёным рысункам. Пласьцінкі гэтыя мелі форму прадоўжных эліпсаў, зрэзаных на канцох, орнамэнт-жа ў кожнай пласьцінцы складаўся з рэльефнага сфэрычнага сэгмэнту ўсярэдзіне, шасьці радоў пуклёных ліній, разьмешчаных роўналежна краям па тры з кожнага боку, і двох радоў пуклёных кропак па тых-жа краёх. Уся гэтая конструкцыя лынтупскіх абручоў зьяўляецца вельмі орыгінальнай і не сустракае сабе поўных аналёгій у іншых аздобах таго самага тыпу, найболей характэрнай асаблівасьцю трэба лічыць тут прымацаваньне падвесак не беспасрэдна да асноўнае пласьцінкі грыўні, але пры дапамозе прамежкавых зьвеньняў, а таксама двохбаковую апрацоўку падвесак, што дасягалася разьмяшчэньнем падвесных пласьцінак па дзьве на адным і тым-жа абручыку з накіраваньнем орнамэнтаваных паверхняў у розныя бакі. {{gap|2em}}Найболей блізкімі да лынтупскіх варыянтамі аналёгічнага тыпу аздоб зьяўляюцца нашыйныя маністы з Вансоўскіх (на мяжы б. Віленскае і Ковенскае губ.) і Багінскіх (Дзісьненскага павету на Віленшчыне) курганоў, таксама, на жаль, вядомыя нам толькі ў асобных абломках, якія, аднак, даюць некаторую магчымасьць скласьці сабе ўяўленьне аб характары падвесак, а таксама аб спосабе іх злучэньня з асноўным стрыжнем {{перанос пачатак|п=абру|к=ча}}<noinclude><references/></noinclude> cug1l73y7n4hhfn3qxpeiion1cm4me4 104 3530 293192 30757 2026-07-20T17:52:28Z RAleh111 4658 293192 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Хомелка" /></noinclude>{{перанос канец|п=абру|к=ча}}<ref>Ф. Покровский. Курганы на границе современной Литвы и Белоруссии. “Труды IX Археологического С’езда”. т. 1, М. 1895, стар. 200 і 214, мал. 63.</ref>. Падвескі ў гэтых аздобах складаюцца з трапэзаідальнае формы пласьцінак ліставога мэталю (бронзы і серабра), аздобленых па краёх рэльефнымі палоскамі, а ў дольняй частцы - выбіўной бахромкай. Лепш захаваныя падвескі багінскага маніста крыху адрозьніваюцца адна ад аднэй як вялічынёю, так і дэталямі рысунку: у некаторых з іх орнамэнт абмяжоўваецца толькі аднэй рэльефнай лініяй, якая ідзе па краёх пласьцінкі; у іншых экзэмплярах дольняя частка пласьцінкі аздоблена вэртыкальнымі палоскамі, складзенымі з выціснутых кропак; нарэшце, адна з падвесак орнамэнтавана ў сярэдзіне трыма рэльефнымі зоркамі. Падвескі гэтыя прымацаваны па парах пры дапамозе асобных абручыкаў да досыць масыўных асноўных зьвеньняў, якія маюць выгляд трыкутных пласьцінак з праробленымі ў іх вялікімі круглымі адтулінамі, па тры ў кожнай; бакавыя адтуліны служаць тут для прычэпкі падвесак, сярэднія-ж пры дапамозе спэцыяльных прамежкавых зьвеньняў злучаюцца з маленькімі трубачкамі, зробленымі з зьвітых сьпіральлю дротаў. У агульнай композыцыі аздоб усе гэтыя трубачкі, разам з падвескамі, нанізваліся, пэўна, на звычайныя круглыя драты або на шнуркі ці вяроўкі, так што ў выніках атрымліваліся прыгожыя маністы, блізкія па агульных формах сваіх і стылі да апісаных намі вышэй лынтупскіх абручоў. {{gap|2em}}Абедзьве гэтыя формы нашыйных аздоб па месцы свайго пахаджэньня належаць да паўночна-заходняй мяжы Беларусі, і ў стылістычных адносінах могуць быць пастаўлены ў вядомую сувязь з прадметамі прыбальтыцкіх архэолёгічных знаходак. Болей простыя варыянты аналёгічных {{абмылка|тьпаў|тыпаў}} бліжэй падыходзяць да аднародных усходня-фінскіх прадметаў і значна болей пашыраны. Набліжэньне гэтае, аднак, трэба, паэна, тлумачыць ня столькі ўзаемнымі перайманьнямі, сколькі як вынік аднальковых адносін і тых і іншых прадметаў да нейкага супольнага першаўзору. Група беларускіх знаходак і ў гэтым выпадку можа быць пашырана шляхам параўнаньня іх да аналегічных аздоб з Ronneburg'а і Ascheraden’а б. Рыскага павету, Techelfer’а, Helmet’а і Fianden’а б. Фэлінскага павету, Aulenberg’а б. Вэндэнскага павету і іншых прыбальтыцкіх мясцовасьцяй<ref>Пар., напр., Hartmann: Das vaterländische Museum Doprat, 1871. II, 12; Bähr: Die Gräber der Liven. Drezden, 1885. V, 12: Kruse: Necrolivonica. Leipzig. 1859. 4, II і 27,2.</ref>. Але першаўзору іх, усё-ж, трэба шукаць хутчэй на ўсходзе, таксама, можа, як і першаўзораў іншых тыпаў грыўняй наагул. Пры гэтым, аднак, нашыя знаходкі, разам з прыбальтыцкімі, ствараюць нейкія асобныя варыянты ў параўнаньні да ўсходніх {{перанос пачатак|п=прад|к=метаў}}<noinclude><references/></noinclude> avmqpjn104n0e1o2849ejfwrjt6mvro 293193 293192 2026-07-20T17:53:29Z RAleh111 4658 293193 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Хомелка" /></noinclude>{{перанос канец|п=абру|к=ча}}<ref>Ф. Покровский. Курганы на границе современной Литвы и Белоруссии. “Труды IX Археологического С’езда”. т. I, М. 1895, стар. 200 і 214, мал. 63.</ref>. Падвескі ў гэтых аздобах складаюцца з трапэзаідальнае формы пласьцінак ліставога мэталю (бронзы і серабра), аздобленых па краёх рэльефнымі палоскамі, а ў дольняй частцы — выбіўной бахромкай. Лепш захаваныя падвескі багінскага маніста крыху адрозьніваюцца адна ад аднэй як вялічынёю, так і дэталямі рысунку: у некаторых з іх орнамэнт абмяжоўваецца толькі аднэй рэльефнай лініяй, якая ідзе па краёх пласьцінкі; у іншых экзэмплярах дольняя частка пласьцінкі аздоблена вэртыкальнымі палоскамі, складзенымі з выціснутых кропак; нарэшце, адна з падвесак орнамэнтавана ў сярэдзіне трыма рэльефнымі зоркамі. Падвескі гэтыя прымацаваны па парах пры дапамозе асобных абручыкаў да досыць масыўных асноўных зьвеньняў, якія маюць выгляд трыкутных пласьцінак з праробленымі ў іх вялікімі круглымі адтулінамі, па тры ў кожнай; бакавыя адтуліны служаць тут для прычэпкі падвесак, сярэднія-ж пры дапамозе спэцыяльных прамежкавых зьвеньняў злучаюцца з маленькімі трубачкамі, зробленымі з зьвітых сьпіральлю дротаў. У агульнай композыцыі аздоб усе гэтыя трубачкі, разам з падвескамі, нанізваліся, пэўна, на звычайныя круглыя драты або на шнуркі ці вяроўкі, так што ў выніках атрымліваліся прыгожыя маністы, блізкія па агульных формах сваіх і стылі да апісаных намі вышэй лынтупскіх абручоў. {{gap|2em}}Абедзьве гэтыя формы нашыйных аздоб па месцы свайго пахаджэньня належаць да паўночна-заходняй мяжы Беларусі, і ў стылістычных адносінах могуць быць пастаўлены ў вядомую сувязь з прадметамі прыбальтыцкіх архэолёгічных знаходак. Болей простыя варыянты аналёгічных {{абмылка|тьпаў|тыпаў}} бліжэй падыходзяць да аднародных усходня-фінскіх прадметаў і значна болей пашыраны. Набліжэньне гэтае, аднак, трэба, паэна, тлумачыць ня столькі ўзаемнымі перайманьнямі, сколькі як вынік аднальковых адносін і тых і іншых прадметаў да нейкага супольнага першаўзору. Група беларускіх знаходак і ў гэтым выпадку можа быць пашырана шляхам параўнаньня іх да аналегічных аздоб з Ronneburg'а і Ascheraden’а б. Рыскага павету, Techelfer’а, Helmet’а і Fianden’а б. Фэлінскага павету, Aulenberg’а б. Вэндэнскага павету і іншых прыбальтыцкіх мясцовасьцяй<ref>Пар., напр., Hartmann: Das vaterländische Museum Doprat, 1871. II, 12; Bähr: Die Gräber der Liven. Drezden, 1885. V, 12: Kruse: Necrolivonica. Leipzig. 1859. 4, II і 27,2.</ref>. Але першаўзору іх, усё-ж, трэба шукаць хутчэй на ўсходзе, таксама, можа, як і першаўзораў іншых тыпаў грыўняй наагул. Пры гэтым, аднак, нашыя знаходкі, разам з прыбальтыцкімі, ствараюць нейкія асобныя варыянты ў параўнаньні да ўсходніх {{перанос пачатак|п=прад|к=метаў}}<noinclude><references/></noinclude> 5oid6bg4cuflc0zeb3biqr9i0x26bn4 104 3554 293194 30758 2026-07-20T17:55:20Z RAleh111 4658 293194 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Хомелка" /></noinclude>{{перанос канец|п=прад|к=метаў}} як у агульных формах сваіх, так і ў дэталях орнамэнту. Асабліва варта ўвагі, што сярод усходніх знаходак амаль што зусім няма характэрных для нашых прадметаў падвесак з ліставога мэталю, а таксама, што там досыць часта і наагул наглядаецца тэндэнцыя да поўнага зьнішчэньня падвесак у шэрагу тыпаў больш простых, пласьцінчатых, круглых або вітых абручоў. {{gap|2em}}Сярод беларускіх старажытнасьцяй лепшымі ўзорамі спрошчаных пласьцінчатых грыўняй з ліставымі падвескамі зьяўляюцца экзэмпляры Віленскага Музэю з колекцыі Е. Тышкевіча, сабранае на Барысаўшчыне<ref>Віленскі Музэй, аддзел Б, №№ 655, 657—659.</ref>, а таксама шмат якія знаходкі з Віцебшчыны, сярод якіх можна памянуць, напрыклад, бронзавы нашыйны абруч, знойдзены ў 1877 годзе ў Шкельбатах б. Люцынскага павету<ref>Материалы по археологии России, издаваемые Императорскою Археологическою Комиссиею. №4: Древности Северо-Западного Края. СПБ, 1890. Т. I, вып. 1, стар. 49, табл. VIII, мал. 2.</ref>, аналёгічны абруч з вёскі Кручары б. Дзьвінскага павету<ref>Ibidem, стар. 52-53, табл. IV, мал. 10.</ref> і некаторыя грыўні Люцынскага магільніку<ref>Материалы по археологии России. № 14: Люцинский могильник. СПБ, 1893. Табл. III, мал. мал. 11 і стар. 25.</ref>. Як адзін з найболей тыповых узораў гэтага тыпу можна разгледзець адзін з абручоў Віленскага Музэю<ref>Віленскі Музэй, аддзел Б, № 655.</ref>, захаваны значна лепей за іншыя. Ён зроблены з тоўстага круглага бронзавага дроту, раскованага па канцох у плоскія пласьціны, аналёгічна лынтупскай грыўні; абедзьве гэтыя пласьціны слаба орнамэнтаваны маленькімі насечанымі кружкамі; па надворных краёх пласьцін прароблены круглыя дзюркі, праз якія прасунуты невялікія абручыкі з тонкага дроту, а беспасрэдна да гэтых абручыкаў прымацаваны дробныя падвескі з ліставое бронзы, трапэзаідальнае формы і бяз усякага орнамэнту. Такога роду асноўная форма застаецца нязьменнай ва ўсіх грыўнях гэтага тыпу, у паасобных-жа дэталях наглядаюцца некаторыя нязначныя варыянты: так, напрыклад, у адным з абломкаў Віленскага Музэю<ref>Там-жа, аддзел Б, № 657.</ref> пласьцінка грыўні, замест кружкоў, аздоблена шэрагамі зігзагаў, падвескі-ж орнамэнтаваны выбіўным рысункам у выглядзе дзьвёх роўназалежных краям рэльефных ліній або двох радоў сфэрычных сэгмэнтаў: у іншых абломках<ref>Там-жа, аддзел Б, №№ 658—659.</ref> як шырокая частка грыўні, так і падвескі пакінуты зусім без орнамэнту; часам, як, напрыклад, у грыўні з Шкельбат, форма падвесак набліжаецца да трыкутнай. Асобны варыянт мы маем у тым выпадках, калі ліставыя падвескі часткова або цалком заменены іншымі: у тэй-жа шкельбацкай грыўні, напрыклад, сярод {{Перанос пачатак|п=звы|к=чайных}}<noinclude><references/></noinclude> kxhp9zeqplwnbti7wd2xbmoha3z84g0 104 3726 293195 30759 2026-07-20T17:57:12Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ 293195 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{Перанос канец|п=звы|к=чайных}} чайных трыкутных падвесак знаходзіцца маленькі круглы бубенчык з вушкам нагары і праразною дзюркаю здолу. Прыклад далейшага разьвіцьця таго-ж самага тыпу дае адзін з абломкаў Віленскага Музэю, а таксама пласьцінчатая грыўня з Люцынскага магільніку<ref>Материалы па археологииРоссии. № 14: Люцинский могильник, стар. 25.</ref>, дзе ўсе падвескі заменены бубенчыкамі з крыжападобнымі прарэзамі і лёгкім наразным орнамэнтам. {{gap|2em}}На думку некаторых польскіх дасьледчыкаў, бубенчыкі і наагул званкі ў старадаўняй паганскай Літве зьяўляліся сымболем дзявоцкае чыстаты і былі выключнаю прьналежнасьцю ласьне дзявоцкага ўбору<ref>Пар., напр, Е. Tyszkiewicz: Badania archeologiczne nad zabytkami przedmiotów sztuk і rzemiosł i. T. D. W dawnej Litwe i rusi Litewskiej. Wilno, 1850. Стар. 65. Таксама: Dzieje starozythe narodu Litewskiego przez Theodora Narbutta. T. I. Wilno, 1835. Стар. 335.</ref>. Думка гэтая мае падставы ў сьведчаньнях літоўскае народнае творчасьці<ref>Пар. J. kraszewski: Litwa starozytna, стар. 320</ref>, і калі дапусьціць магчымасьць пэўнай супольнасці паміж літоўскай і беларускай (тэрыторыяльна) культурай кургановай эпохі, або калі прыняць тэорыю Сьпіцына аб літоўскім пэрыодзе VI–VIII сталецьця ў Беларусі, дык можна было-б лічыць і шкельбацкі абруч, і абломак Віленскага Музэю, і іншыя аналёгічныя знаходкі за спэцыяльныя дзявоцкія аздобы. Да гэтага дапушчэньня, аднак, з нашага пункту гледжаньня трэба аднесьціся, усё-ж, з вядомаю асьцярожнасьцю, зусім ня тлумачачы яго, як прызнаньне бяспрэчнага ўплыву літоўскае культуры на беларускія старажытнасьці, і ня лічачы абавязкова Літву адзінай магчымай крыніцай паходжаньня бубянцоў у беларускіх курганных аздобах, у тым ліку і ў пласьцінчатых грыўнях. Трэба прыняць пад увагу, што значная пашыранасьць нашыйных аздоб з бубянцамі далёка не абмяжоўваецца тэрыторыяй старадаўняй Літвы, у межах-жа Беларусі захапляе ня столькі прылеглыя да Літвы, сколькі ўласна цэнтральныя, беларускія землі, дзе можна зазначыць цэлы шэраг знаходак бубенчыкаў, праўда ўжо ня ў грыўнях, але ў асобных нізках ці ў маністах, у курганох Меншчыны, Барысаўшчыны і Мазыршчыны<ref>В. 3авитневич: Вторая археологическая экскурсия в Припетское Полесье. Киев, 1891. Стар. 60. Е. Tyszkiewicz: Badania archeologiczne, I, 9. К. Tyszkiewicz:O kurhanach na Litwie i Rusi Zachodniej, III. 3. В. Татур: Очерк археологических памятников на пространстве Минской губернии. Минск, 1892. Стар. 126–127.</ref>. Далей, бубенчыкі як паасобку, так і ў злучэньні з іншымі прадметамі ў якасьці аздоб ці падвесак і наагул ў значнай колькасьці сустракаюцца сярод знаходак самага шырокага курганнага раёну — як у мардоўскіх, мяранскіх і чудзкіх магільніках<ref>Aspelin: Antiquités du Nord Finno-Ougrien №№ 702, 707, 787, 886, 903, 988, 993, 1127 і інш.</ref>, так, з другога боку, і ў прыбальтыцкіх<noinclude><references/></noinclude> 9oj1x1gz6vsc49meobi9sfl11mkp5ev 104 3727 293196 30760 2026-07-20T18:00:30Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ 293196 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{Няма выявы}} <center>{{fine|Часткі пласьцінчатых грыўняй з наразным</br>орнамэнтам (Люцынскі магільнік).}}</center> Курганох<ref>Hartmann. Das vaterländische Museum, II, 15, 18, 19, 24. Вähr: Die Gräber der Liven, III, 1; VIII, 4: IX, 1 і 4; X, 4, 6, 16, 18; XI, 6; XX, 5. Kruse: Necrolivonica, табл. 10; табл. 19, 6; табл. 27, 1–3.</ref>, з тэй толькі розьніцай ад беларускіх прадметаў, што ў першых яны ўваходзяць, звычайна, у досыць складаныя аздобы, не выступаючы на першы плян з ліку іншых дэкорацыйных элемэнтаў, у другіх-жа — зьяўляюцца частай аздобай ня толькі ў жаночых, але нават і ў мужчынскіх пахаваньнях. Усё гэта сьведчыць, што звычай нашэньня бубенчыкаў у пэўныя часы быў пабытоваю зьявай, уласьцівай цэламу шэрагу самых розных пляненьняў, прычым калі ў старадаўняй Літве яны і ўжываліся ў якасьці пэўнага сымболю, дык таксама і гэты звычай мог быць запазычаным або супольным з іншымі народамі. Вядома, напрыклад, што сярод шмат якіх народаў бубенчыкі і званкі знаходзілі сабе шырокае прыстасаваньне ў рэлігійных абрадах, а таксама ўжываліся ў якасьці талісманаў; часткова, у позьнім Рыме яныгралі значную ролю ў вясельным убраньні нявесты, што, можа, мае нейкую сувязь з літоўскім звычаем; але ў Рыме, праўдападобна, звычай гэты меў усходняе пахаджэньне. Прымаючы ўсё гэта пад увагу ў пытаньні аб пахаджэньні бубенчыкаў у памянёных намі прадметах з ліку беларускіх знаходак, нельга, зразумела, вызначыць пэўна іх беспасрэдныя крыніцыі можна высунуць некалькі розных, але адналькова праўдападобных дапушчэньняў: янымаглі быць занесеныі з Літвы, куды ў такім выпадку яны павінны былі, у сваю чаргу, зьявіцца з паўднёвае Эўропы; з другога боку, можна тлумачыць зьяўленьне бубенчыкаў у Беларусі таксама і як вынік беспасрэдных зносін з усходам, прычым Беларусь магла быць тады {{перанос пачатак|п=як-быц|к=цам}}<noinclude><references/></noinclude> ig1h5mo1fhp1fcp7ikbny0zxf0ghgis 293198 293196 2026-07-20T18:04:48Z RAleh111 4658 293198 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{Няма выявы}} <center>{{fine|Часткі пласьцінчатых грыўняй з наразным</br>орнамэнтам (Люцынскі магільнік).}}</center> Курганох<ref>Hartmann. Das vaterländische Museum, II, 15, 18, 19, 24. Вähr: Die Gräber der Liven, III, 1; VIII, 4: IX, 1 і 4; X, 4, 6, 16, 18; XI, 6; XX, 5. Kruse: Necrolivonica, табл. 10; табл. 19, 6; табл. 27, 1–3.</ref>, з тэй толькі розьніцай ад беларускіх прадметаў, што ў першых яны ўваходзяць, звычайна, у досыць складаныя аздобы, не выступаючы на першы плян з ліку іншых дэкорацыйных элемэнтаў, у другіх-жа — зьяўляюцца частай аздобай ня толькі ў жаночых, але нават і ў мужчынскіх пахаваньнях. Усё гэта сьведчыць, што звычай нашэньня бубенчыкаў у пэўныя часы быў пабытоваю зьявай, уласьцівай цэламу шэрагу самых розных пляненьняў, прычым калі ў старадаўняй Літве яны і ўжываліся ў якасьці пэўнага сымболю, дык таксама і гэты звычай мог быць запазычаным або супольным з іншымі народамі. Вядома, напрыклад, што сярод шмат якіх народаў бубенчыкі і званкі знаходзілі сабе шырокае прыстасаваньне ў рэлігійных абрадах, а таксама ўжываліся ў якасьці талісманаў; часткова, у позьнім Рыме яныгралі значную ролю ў вясельным убраньні нявесты, што, можа, мае нейкую сувязь з літоўскім звычаем; але ў Рыме, праўдападобна, звычай гэты меў усходняе пахаджэньне. Прымаючы ўсё гэта пад увагу ў пытаньні аб пахаджэньні бубенчыкаў у памянёных намі прадметах з ліку беларускіх знаходак, нельга, зразумела, вызначыць пэўна іх беспасрэдныя крыніцыі можна высунуць некалькі розных, але адналькова праўдападобных дапушчэньняў: яны маглі быць занесеныі з Літвы, куды ў такім выпадку яны павінны былі, у сваю чаргу, зьявіцца з паўднёвае Эўропы; з другога боку, можна тлумачыць зьяўленьне бубенчыкаў у Беларусі таксама і як вынік беспасрэдных зносін з усходам, прычым Беларусь магла быць тады {{перанос пачатак|п=як-быц|к=цам}}<noinclude><references/></noinclude> r95nj1gkdm2zo3vhugf72p1ymmxsd36 293203 293198 2026-07-20T18:13:05Z RAleh111 4658 293203 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{Няма выявы}} <center>{{smaller|Часткі пласьцінчатых грыўняй з наразным</br>орнамэнтам (Люцынскі магільнік).}}</center> Курганох<ref>Hartmann. Das vaterländische Museum, II, 15, 18, 19, 24. Вähr: Die Gräber der Liven, III, 1; VIII, 4: IX, 1 і 4; X, 4, 6, 16, 18; XI, 6; XX, 5. Kruse: Necrolivonica, табл. 10; табл. 19, 6; табл. 27, 1–3.</ref>, з тэй толькі розьніцай ад беларускіх прадметаў, што ў першых яны ўваходзяць, звычайна, у досыць складаныя аздобы, не выступаючы на першы плян з ліку іншых дэкорацыйных элемэнтаў, у другіх-жа — зьяўляюцца частай аздобай ня толькі ў жаночых, але нават і ў мужчынскіх пахаваньнях. Усё гэта сьведчыць, што звычай нашэньня бубенчыкаў у пэўныя часы быў пабытоваю зьявай, уласьцівай цэламу шэрагу самых розных пляненьняў, прычым калі ў старадаўняй Літве яны і ўжываліся ў якасьці пэўнага сымболю, дык таксама і гэты звычай мог быць запазычаным або супольным з іншымі народамі. Вядома, напрыклад, што сярод шмат якіх народаў бубенчыкі і званкі знаходзілі сабе шырокае прыстасаваньне ў рэлігійных абрадах, а таксама ўжываліся ў якасьці талісманаў; часткова, у позьнім Рыме яныгралі значную ролю ў вясельным убраньні нявесты, што, можа, мае нейкую сувязь з літоўскім звычаем; але ў Рыме, праўдападобна, звычай гэты меў усходняе пахаджэньне. Прымаючы ўсё гэта пад увагу ў пытаньні аб пахаджэньні бубенчыкаў у памянёных намі прадметах з ліку беларускіх знаходак, нельга, зразумела, вызначыць пэўна іх беспасрэдныя крыніцыі можна высунуць некалькі розных, але адналькова праўдападобных дапушчэньняў: яны маглі быць занесеныі з Літвы, куды ў такім выпадку яны павінны былі, у сваю чаргу, зьявіцца з паўднёвае Эўропы; з другога боку, можна тлумачыць зьяўленьне бубенчыкаў у Беларусі таксама і як вынік беспасрэдных зносін з усходам, прычым Беларусь магла быць тады {{перанос пачатак|п=як-быц|к=цам}}<noinclude><references/></noinclude> cpl0wikz5s1oo8ou7n0j6pbgeflilo2 104 3728 293197 30761 2026-07-20T18:02:43Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ 293197 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|п=як-быц|к=цам}} тым перадатачным пунктам, праз пасрэдніцтва якога гэтыя прадметы пашыраліся ў напрамках на захад і паўночны захад, г. зн. у Літву і ў Прыбальтыку; нарэшце, магчыма, што абодва зазначаныяшляхі пашырэньня бубенчыкаў адыгрывалі сваю ролю адначасна, пашыраючы на досыць значную тэрыторыю аналёгічныя (у аснове сваёй усходнія) тыпы дэкорацыйных прадметаў. Пры гэтым, аднак, бясспрэчна, што ў Беларусі бубенчыкі сталі аднэй з аблюбёных аздоб, паколькі тут ласьне мы сустракаем іх у значным ліку на адным прадмеце адначасна. {{gap|2em}}Апроч падвесак, якія ў пласьцінчатых грыўнях як бачым, сустракаюцца ў розных варыянтах, пачынаючыз складанае конструкцыі падвойных падвесак (Лынтупскія грыўні) і канчаючы болей простым тыпам трапэзападобных альбо трыкутных ліставых падвесак, і нарэшце падвескамі ў відзе бубенчыкаў, — супольным дэкорацыйным элемэнтам усіх прадметаў данага тыпу зьяўляецца орнамэнтыка асноўных пласьцін (пашыраных частак) абруча. Некаторыя тыпы гэтага орнамэнту мы ўжо адзначалі вышэй. Ён ня мае асаблівага багацьця і рознастайнасьці і ў большасьці выпадкаў складаецца з васечанага лінейнага рысунку, які заўсёды вытрыманы ў чыстым гэомэтрычным характары. Але варта ўвагі, што частка гэтых рысункаў мае супольныя рысы з сучаснай народнай орнамэнтыкай, што, можа, і не выпадкова, але сьведчыць аб пэўнай традыцыйнай сталасьці народных орнамэнтальных мотываў. Пашыраны тып орнамэнту, разьмешчанага або па ўсіх пласьцінах або толькі з бакоў, г. зн. па вольных канцох і ў мясцох пераходу пласьцін у дрот, складаецца з простых рэзаных ліній, якія ствараюць рысунак так званых “капыцікаў”; часам трапляецца складаная форма такіх самых капыцікаў, зробленых ня з цэлых ліній, але з паасобных дробных насечак такога-ж самага рысунку як і ўвесь орнамэнт цалком; другі рысунак, які таксама сустракаецца досыць часта, мае выгляд двох шэрагаў зігзагавае лініі, часам складзенае як і ў папярэднім выпадку з вельмі дробных насечаных рысак<ref>Материалы по археологии России. № 14: Люцинскпий могильник. Мал. 10–12 на стар. 25.</ref>. Усе гэтыя мотывы шырака вядомы ў сучасным беларускім ткацтве, пераважна ў паяскох, дзе яны, магчыма, і зьяўляюцца вынікам старадаўніх дэкорацыйных традыцый, корані якіх схаваны яшчэ ў глыбіні кургановае эпохі. {{c|{{larger|5.}}}} <center>{{larger|'''Нашыйныя, галаўныя і паясныя аздобы: грыўні без падвесак, гладкія і вітыя.}}</center> {{gap|2em}}Адыходзячы ад паўночна-заходняй, а таксама заходняй мяжы Беларусі, можна часткова заўважыць паступовае зьнікненьне<noinclude><references/></noinclude> cpo394f4kdsjv3ckphuhczvr9s5umrc 293209 293197 2026-07-20T18:45:06Z RAleh111 4658 293209 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|п=як-быц|к=цам}} тым перадатачным пунктам, праз пасрэдніцтва якога гэтыя прадметы пашыраліся ў напрамках на захад і паўночны захад, г. зн. у Літву і ў Прыбальтыку; нарэшце, магчыма, што абодва зазначаныяшляхі пашырэньня бубенчыкаў адыгрывалі сваю ролю адначасна, пашыраючы на досыць значную тэрыторыю аналёгічныя (у аснове сваёй усходнія) тыпы дэкорацыйных прадметаў. Пры гэтым, аднак, бясспрэчна, што ў Беларусі бубенчыкі сталі аднэй з аблюбёных аздоб, паколькі тут ласьне мы сустракаем іх у значным ліку на адным прадмеце адначасна. {{gap|2em}}Апроч падвесак, якія ў пласьцінчатых грыўнях як бачым, сустракаюцца ў розных варыянтах, пачынаючыз складанае конструкцыі падвойных падвесак (Лынтупскія грыўні) і канчаючы болей простым тыпам трапэзападобных альбо трыкутных ліставых падвесак, і нарэшце падвескамі ў відзе бубенчыкаў, — супольным дэкорацыйным элемэнтам усіх прадметаў данага тыпу зьяўляецца орнамэнтыка асноўных пласьцін (пашыраных частак) абруча. Некаторыя тыпы гэтага орнамэнту мы ўжо адзначалі вышэй. Ён ня мае асаблівага багацьця і рознастайнасьці і ў большасьці выпадкаў складаецца з васечанага лінейнага рысунку, які заўсёды вытрыманы ў чыстым гэомэтрычным характары. Але варта ўвагі, што частка гэтых рысункаў мае супольныя рысы з сучаснай народнай орнамэнтыкай, што, можа, і не выпадкова, але сьведчыць аб пэўнай традыцыйнай сталасьці народных орнамэнтальных мотываў. Пашыраны тып орнамэнту, разьмешчанага або па ўсіх пласьцінах або толькі з бакоў, г. зн. па вольных канцох і ў мясцох пераходу пласьцін у дрот, складаецца з простых рэзаных ліній, якія ствараюць рысунак так званых “капыцікаў”; часам трапляецца складаная форма такіх самых капыцікаў, зробленых ня з цэлых ліній, але з паасобных дробных насечак такога-ж самага рысунку як і ўвесь орнамэнт цалком; другі рысунак, які таксама сустракаецца досыць часта, мае выгляд двох шэрагаў зігзагавае лініі, часам складзенае як і ў папярэднім выпадку з вельмі дробных насечаных рысак<ref>Материалы по археологии России. № 14: Люцинскпий могильник. Мал. 10–12 на стар. 25.</ref>. Усе гэтыя мотывы шырака вядомы ў сучасным беларускім ткацтве, пераважна ў паяскох, дзе яны, магчыма, і зьяўляюцца вынікам старадаўніх дэкорацыйных традыцый, корані якіх схаваны яшчэ ў глыбіні кургановае эпохі. {{c|5.}} <center>'''Нашыйныя, галаўныя і паясныя аздобы: грыўні без падвесак, гладкія і вітыя.</center> {{gap|2em}}Адыходзячы ад паўночна-заходняй, а таксама заходняй мяжы Беларусі, можна часткова заўважыць паступовае зьнікненьне<noinclude><references/></noinclude> hic50h7lgaeoxjrgdtoxg93ajrsg51x 104 6410 293199 30762 2026-07-20T18:05:59Z RAleh111 4658 293199 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Хомелка" /></noinclude>падвесак з нашых абручоў. Гэта ня значыць, аднак, нібыта ў Прыбальтыцы і ў сумежнай з ёю частцы Беларусі зусім няма простых, беспадвесачных грыўняй: наадварот, як грыўні з падвескамі, так і без падвесак, трапляюцца тут адналькова часта; але ў той час як другі тып мае колькасную перавагу на ўсёй тэрыторыі Беларусі, першы, г. зн. грыўні з падвескамі, групуецца, галоўным чынам, у паўночна-заходніх і заходніх яе частках. Пры гэтым, у той час як грыўні з падвескамі пашыраны далёка на паўночны захад да Скандынавіі ўключна, абручы без падвесак часьцей сустракаюцца па гэты бок Бальтыцкага мора. {{gap|2em}}Згодна клясыфікацыі Аспэліна, простыя беспадвесачныя грыўні зьяўляюцца спэцыяльнай прыналежнасьцю латыскіх старажытнасьцяй<ref>Aspelin: Antiquités du Nord Finno-Ougrien, №№2167, 2151, 2139.</ref>. Нам здаецца, аднак, што гэтае азначэньне занадта вузкае, асаблива кали прыняць пад увагу пашыранасьць такога тыпу ня толькі на тэрыторымі латыскіх пляменьняў, але і па ўсёй Беларусі, і далей на ўсходзе і паўднёвым усходзе ў фінскіх і прывалоскіх старажытнасьцях, а таксама знаходкі аналёгічных па тыпах, толькі болей складаных сярэбраных прадметаў у Нэвельскім і Гнёздаўскім скарбах з рысамі бясспрэчна ўсходняе, арабскае ці сірыйскае ювэлірнае орнамэнтыкі. Хутчэй, крыніцу паходжаньня як гэтага тыпу, так і наогул усіх тыпаў грыўняй, трэба, як мы ўжо зазначалі, шукаць ва ўсходнім дэкорацыйным мастацтве, узоры якога пашыраліся шляхам гандлёвых зносін і выклікалі, часткова, мясцовыя перайманьні ў індустрыі цэлага шэрагу розных пляменьняў, у тым ліку і тых народаў, якія складалі насельніцтва Беларусі ў кургановую эпоху. {{gap|2em}}Усе рознастайныя варыянты беспадвесачных груўняй можна падзяліць на дзьве асноўныя катэгорыі; да першых з іх належаць гладкія грыўні розных форм, зробленыя з звычайнага дроту або з спэцыяльных кованых прутоў, з аздобамі ў выглядзе насечак, накладнога дроту, пацерак і з рознымі, часта даволі складанымі затворамі; да другой катэгорыі можна аднесьці вітыя грыўні, складзеныя з некалькіх дратоў, скручаных накшталт вяроўкі альбо часамі сплеценых на манер касы, як гэта нглядаецца, напрыклад, у некаторых сярэбраных экзэмплярах з Гнёздава. {{gap|2em}}Пераходную форму ад грыўняй з падвескамі да беспадвесачных гладкіх складаюць спрошчаныя тыпы пласьцінчатых грыўняй, цалкам аналёгічныя паказаным намі ў папярэднім разьдзеле, але абмежаваныя адным толькі асноўным абручом з раскованымі ў пласцінцы канцамі і зусім пазбаўленыя падвесак. Падобныя грыўні вядомы нам Люцынскага магільніку<ref>Материалы по археологии России, № 14: Люцинский могильник. Табл. III, мал. 10.</ref>, а таксама з знаходак у вёсцы Людвікава б. Дзьвінскага {{перанос пачатак|п=паве|к=ту}}<noinclude><references/></noinclude> 071tt6o71xqrm064yn4ptstcf37l9mb 104 6671 293200 105977 2026-07-20T18:07:08Z RAleh111 4658 293200 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" /></noinclude>{{перанос канец|п=паве|к=ту}}<ref>Материалы по археологии России, № 4: Древности Северо-Западного края. Табл. V, мал. 5.</ref>. Паверхні пласьцін у гэтых выпадках орнамэнтаваны насечаным рысункам таго самага характару, што і ў аналёгічных грыўнях з падвескамі. Яшчэ бліжэй да гладкіх грыўняй падыходзіць вузкая пласьцінчатая грыўня Беларускага Дзяржаўнага Музэю<ref>З раскопак І. Сербава ў Косэлі на Магілёўшчыне.</ref>, канцы пласьцінак якой маюць спэцыяльныя конічныя гузікі для зашпіляньня, г. зн. затвор, якога ў грыўнях з падвескамі ня бывае. Але наогул такія тыпы мала пашыраны, — магчыма, з прычыны надмернай сваёй прастаты і ў той-жа час нямэтазоднасьці, абумоўленай недахватам конструкцыйнае абаснаванасьці падобнае формы. Запраўды, раскоўваньне дроту па канцох абруча ў плоскія пласьцінкі мае сэнс толькі тады, калі пласьцінкі гэтыя прызначаны для прымацаваньня падвесак. Як месца дпя разьмяшчэньня насечанага орнамэнту такія пласьцінкі ня лепш як звычайны круглы альбо кантовы стрыжань, які, апроч таго, дае яшчэ і значныя выгоды для прыстасаваньня рознастайных сыстэм затвораў. З гэтай прычыны ў грыўнях, пазбаўленых падвесных аздоб, пласьцінчатая форма, хутчэй за ўсё, магла захоўвацца толькі па традыцыі, і то, мабыць, на працягу досыць кароткага часу, граючы ролю нейкага прамежкавага тыпу, які вельмі хутка зьмяніўся іншымі формамі болей чыстых гладкіх грыўняй. {{водступ|2|em}}Прыкладамі найболей прымітыўнага тыпу апошніх могуць быць два нашыйныя абручы Віленскага Музэю з колекцыі Б. Тышкевіча<ref>Віленскі Музэй, аддзел Б. №№ 662–663.</ref>. Яны зроблены з круглага бронзавага дроту, і маюць па канцох абруча невялічкія гузікі, у адным экзэмпляры — круглае, у другім — конусападобнае формы. Пярэднія, г. зн. прылеглыя да гузікаў часткі абручоў зьлёгка аздоблены наразным орнамэнтам. На адным абручы ён складаецца з сьпіралепадобных нарэзаў наўкола патоўшчаных канцоў; другі абруч мае ў канцох пераход круглага дроту ў чатырохкантовы, орнамэнт-жа складаецца з насечак у выглядзе простых ліній па кантох. Дакладнае паходжаньне гэтых прадметаў Віленскага Музэю, на жаль, невядома, і ў сувязі з тым, няма падстаў для бясспрэчнага іх датаваньня; але магчыма што яны зьяўляюцца ўзорамі аднаго з найболей старадаўніх варыянтаў гладкіх грыўняй, паколькі аналёгічныя прадметы Рыскага і Мітаўскага музэяў, знойдзеныя ў Ільзенбургу ў Курляндыі і ў б. Расіенскім павеце Ковенскае губ.<ref>Aspelin: Antiquités du Nord Finno-Ougnien, № 1875 і 1892.</ref>, звычайна датуюцца першым пэрыодам жалезнага веку. Між іншым, падобны-ж тып абручоў сустракаецца часам і ў злучэньні з падвескамі; так, напрыклад, вядома грыўня з колекцыі {{перанос пачатак|п=Падча|к=шынскага}}<noinclude><references/></noinclude> nha8ex4r3v413t2j2efgq7o4mpqbe10 10 9254 293345 293167 2026-07-22T23:44:31Z Gleb Leo 2440 293345 wikitext text/x-wiki <!-- Пішыце ў стужку пад гэтай палоскай --> ---- <div style="height:500px;overflow:auto;"> * {{Прапанаваны экспарт|Беларусь (1927)}} 23.07.2026 ''[[Аўтар:Аляксандр Чарвякоў|Аляксандар Чарвякоў]]''. «[[Беларусь (1927)|Беларусь]]», 1927 * {{Прапанаваны экспарт|Краязнаўства (1929)}} 19.07.2026 ''[[Аўтар:Мікалай Каспяровіч|Мікола Касьпяровіч]]''. «[[Краязнаўства (1929)|Краязнаўства]]», 1929 * {{Прапанаваны экспарт|Biełarus (1913)/1913/9-10}} 17.07.2026 ''[[:Катэгорыя:Калектыўныя творы|Supołka aŭtaraŭ]]''. [[Biełarus (1913)/1913/9-10|«Biełarus», № 9-10]], 1913 * {{Прапанаваны экспарт|Сусьвет і зямля (1929)}} 16.07.2026 ''[[Аўтар:Кастусь Гарабурда|Кастусь Гарабурда]]''. «[[Сусьвет і зямля (1929)|Сусьвет і зямля]]», 1929 * {{Прапанаваны экспарт|Сустрэча (1932)}} 13.07.2026 ''[[Аўтар:Рыгор Эпік|Рыгор Эпік]]'', перакладчык: ''[[Аўтар:Уладзімір Жылка|Уладзімер Жылка]]''. «[[Сустрэча (1932)|Сустрэча]]», 1932 * {{Прапанаваны экспарт|Biełarus (1913)/1913/8}} 11.07.2026 ''[[:Катэгорыя:Калектыўныя творы|Supołka aŭtaraŭ]]''. [[Biełarus (1913)/1913/8|«Biełarus», № 8]], 1913 * {{Прапанаваны экспарт|Нябесныя бегі (1931)}} 09.07.2026 ''[[Аўтар:Альберт Паўловіч|Альбэрт Паўловіч]]''. «[[Снапок (1921)|Снапок]]», 1921 * {{Прапанаваны экспарт|Нябесныя бегі (1931)}} 07.07.2026 ''[[Аўтар:Максім Гарэцкі|Максім Гарэцкі]]''. «[[Гісторыя беларускае літэратуры (1924, Вільня)|Гісторыя беларускае літэратуры]]», 1924 * {{Прапанаваны экспарт|Нябесныя бегі (1931)}} 06.07.2026 ''[[Аўтар:Язэп Драздовіч|Язэп Драздовіч]]''. «[[Нябесныя бегі (1931)|Нябесныя бегі]]», 1931 * {{Прапанаваны экспарт|Творы (Купала, 1942)}} 04.07.2026 ''[[Аўтар:Янка Купала|Янка Купала]]''. «[[Творы (Купала, 1942)|Творы]]», 1942 * {{Прапанаваны экспарт|Люба Лук’янская (1937)}} 03.07.2026 ''[[Аўтар:Кузьма Чорны|Кузьма Чорны]]''. «[[Люба Лук’янская (1937)|Люба Лук’янская]]», 1937 * {{Прапанаваны экспарт|Запіскі Самсона Самасуя (1953)}} 01.07.2026 ''[[Аўтар:Андрэй Мрый|Андрэй Мрый]]''. «[[Запіскі Самсона Самасуя (1953)|Запіскі Самсона Самасуя]]», 1953 ---- * {{Прапанаваны экспарт|Зборнік «Роднага Краю» за 1934 год (1935)}} 29.06.2026 ''[[:Катэгорыя:Калектыўныя творы|Суполка аўтараў]]''. «[[Зборнік «Роднага Краю» за 1934 год (1935)|Зборнік „Роднага Краю“ за 1934 год]]», 1935 * {{Прапанаваны экспарт|Волаты (1929)}} 28.06.2026 ''[[Аўтар:Мікалай Каспяровіч|Мікола Касьпяровіч]]''. «[[Волаты (1929)|Волаты]]», 1929 * {{Прапанаваны экспарт|Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)}} 26.06.2026 ''[[Аўтар:Усевалад Ігнатоўскі|Усевалад Ігнатоўскі]]''. «[[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі (1925)|Кароткі нарыс гісторыі Беларусі]]», 1925 * {{Прапанаваны экспарт|U čeść 950-hodździa chryščeńnia Biełarusi (1938)}} 24.06.2026 ''[[Аўтар:Адам Станкевіч|Adam Stankievič]]''. «[[U čeść 950-hodździa chryščeńnia Biełarusi (1938)|U čeść 950-hodździa chryščeńnia Biełarusi]]», 1938 * {{Прапанаваны экспарт|Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935)}} 23.06.2026 ''[[Аўтар:Адам Станкевіч|Адам Станкевіч]]''. «[[Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня (1935)|Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня]]», 1935 * {{Прапанаваны экспарт|Грашовы балянс сялянскай гаспадаркі Беларусі}} 18.06.2026 ''[[Аўтар:Аркадзь Быкаў|Аркадзь Быкаў]]''. «[[Грашовы балянс сялянскай гаспадаркі Беларусі]]», 1928 * {{Прапанаваны экспарт|Да гісторыі аграрнага руху на Беларусі перад імпэрыялістычнай вайной (1932)}} 12.06.2026 ''[[Аўтар:Канстанцін Кернажыцкі|Канстанцін Кернажыцкі]]''. «[[Да гісторыі аграрнага руху на Беларусі перад імпэрыялістычнай вайной (1932)|Да гісторыі аграрнага руху на Беларусі перад імпэрыялістычнай вайной]]», 1932 * {{Прапанаваны экспарт|Вязьмо (1932)}} 12.06.2026 ''[[Аўтар:Міхась Зарэцкі|Міхась Зарэцкі]]''. «[[Вязьмо (1932)|Вязьмо]]», 1932 * {{Прапанаваны экспарт|Piśmo ad Jaśka haspadara s pad Wilni da mużykow ziemli polskoj (1863)}} 08.06.2026 ''[[:Катэгорыя:Творы невядомых аўтараў|Niewiadomy]]''. «[[Piśmo ad Jaśka haspadara s pad Wilni da mużykow ziemli polskoj (1863)|Piśmo ad Jaśka haspadara s pad Wilni da mużykow ziemli polskoj]]», 1863 * {{Прапанаваны экспарт|Weliki Hospodarv presławnych Narodow…}} 05.06.2026 ''[[:Катэгорыя:Творы невядомых аўтараў|Niewiadomy]]''. «[[Weliki Hospodarv presławnych Narodow…]]», 1648 * {{Прапанаваны экспарт|Вялікае апрашчэньне, ці вялікае ўдасканаленьне? (1926)}} 04.06.2026 ''[[Аўтар:Аляксандр Цвікевіч|Алесь Галынец]]''. «[[Вялікае апрашчэньне, ці вялікае ўдасканаленьне? (1926)|Вялікае апрашчэньне, ці вялікае ўдасканаленьне?]]», 1926 * {{Прапанаваны экспарт|Атрута (1927)}} 03.06.2026 ''[[Аўтар:Максім Гарэцкі|Максім Гарэцкі]]''. «[[Атрута (1927)|Атрута]]», 1927 * {{Прапанаваны экспарт|На чыгунцы (1928)}} 03.06.2026 ''[[Аўтар:Міхась Зарэцкі|Міхась Зарэцкі]]''. «[[На чыгунцы (1928)|На чыгунцы]]», 1928 * {{Прапанаваны экспарт|Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920)}} 02.06.2025 ''[[:Катэгорыя:Калектыўныя творы|Суполка аўтараў]]''. «[[Падарунак Беларускаму Жаўнеру (1920)|Падарунак Беларускаму Жаўнеру]]», 1920 ---- * {{Прапанаваны экспарт|Гутарки аб неби и зямли (1907)}} 30.05.2026 ''[[:Катэгорыя:Творы невядомых аўтараў|Невядомы]]''. «[[Гуторка об тым, куды мужыцкіе грошы идуць (1903)|Гуторка об тым, куды мужыцкіе грошы идуць]]», 1903 * {{Прапанаваны экспарт|Ab fizyčnym wychawańni ŭ Biełarusaŭ (1928)}} 30.05.2026 ''[[Аўтар:Уладзіслаў Казлоўскі|Uładysłaŭ Kazłoŭščyk]]''. «[[Ab fizyčnym wychawańni ŭ Biełarusaŭ (1928)|Ab fizyčnym wychawańni ŭ Biełarusaŭ]]», 1928 * {{Прапанаваны экспарт|Мэтодыка роднае мовы (1926)}} 27.05.2026 ''[[Аўтар:Якуб Колас|Канстанцін Міцкевіч]]''. «[[Мэтодыка роднае мовы (1926)|Мэтодыка роднае мовы]]», 1926 * {{Прапанаваны экспарт|Птушка на волі (1932)}} 20.05.2026 ''[[Аўтар:Вольга Сахарава|Ольга Сахарава]]''. «[[Птушка на волі (1932)|Птушка на волі]]», 1932 * {{Прапанаваны экспарт|Гутарки аб неби и зямли (1907)}} 18.05.2026 ''[[:Катэгорыя:Творы невядомых аўтараў|Невядомы]]'', перакладчык: ''[[Аўтар:Карусь Каганец|Карусь Костровицки]]'' і ''[[:Катэгорыя:Ананімныя пераклады|С. Шаулоўски]]''. «[[Гутарки аб неби и зямли (1907)|Гутарки аб неби и зямли]]», 1907 * {{Прапанаваны экспарт|Язэп Крушынскі (1929—1932)/2}} 16.05.2026 ''[[Аўтар:Змітрок Бядуля|Зьмітрок Бядуля]]''. «[[Язэп Крушынскі (1929—1932)/2|Язэп Крушынскі. Кніга другая]]», 1932 * {{Прапанаваны экспарт|На крэсах усходніх (1933)}} 15.05.2026 ''[[Аўтар:Ілья Гурскі|Ільля Гурскі]]''. «[[На крэсах усходніх (1933)|На крэсах усходніх]]», 1933 * {{Прапанаваны экспарт|Fizyčnaje wychawańnie hramadzianstwa (1927)}} 15.05.2026 ''[[Аўтар:Уладзіслаў Казлоўскі|Uładysłaŭ Kazłoŭščyk]]''. «[[Fizyčnaje wychawańnie hramadzianstwa (1927)|Fizyčnaje wychawańnie hramadzianstwa]]», 1927 * {{Прапанаваны экспарт|Салавей (1928)}} 14.05.2026 ''[[Аўтар:Змітрок Бядуля|Зьмітрок Бядуля]]''. «[[Салавей (1928)|Салавей]]», 1928 * {{Прапанаваны экспарт|Ab teatry (1927)}} 14.05.2026 ''[[Аўтар:Станіслаў Грынкевіч|Stanisłaŭ Hrynkiewič]]''. «[[Ab teatry (1927)|Ab teatry]]», 1927 * {{Прапанаваны экспарт|Дзянніца (1916)/7}} 10.05.2025 ''[[:Катэгорыя:Калектыўныя творы|Суполка аўтараў]]''. [[Дзянніца (1916)/7|«Дзянніца», № 7]], 1916 * {{Прапанаваны экспарт|Дзянніца (1916)/6}} 10.05.2025 ''[[:Катэгорыя:Калектыўныя творы|Суполка аўтараў]]''. [[Дзянніца (1916)/6|«Дзянніца», № 6]], 1916 * {{Прапанаваны экспарт|Дзянніца (1916)/5}} 09.05.2025 ''[[:Катэгорыя:Калектыўныя творы|Суполка аўтараў]]''. [[Дзянніца (1916)/5|«Дзянніца», № 5]], 1916 * {{Прапанаваны экспарт|Дзянніца (1916)/4}} 09.05.2025 ''[[:Катэгорыя:Калектыўныя творы|Суполка аўтараў]]''. [[Дзянніца (1916)/4|«Дзянніца», № 4]], 1916 * {{Прапанаваны экспарт|Ветрагоны (1930)}} 07.05.2026 ''[[Аўтар:Уладзіслаў Галубок|Уладыслаў Галубок]]''. «[[Ветрагоны (1930)|Ветрагоны]]», 1930 * {{Прапанаваны экспарт|Полёнізацыя Заходняй Беларусі (1932)}} 07.05.2026 ''[[Аўтар:Пётр Гарбацэвіч-Клінцэвіч|Пётар Гарбацэвіч]]''. «[[Полёнізацыя Заходняй Беларусі (1932)|Полёнізацыя Заходняй Беларусі]]», 1932 * {{Прапанаваны экспарт|Дзянніца (1916)/3}} 06.05.2025 ''[[:Катэгорыя:Калектыўныя творы|Суполка аўтараў]]''. [[Дзянніца (1916)/3|«Дзянніца», № 3]], 1916 * {{Прапанаваны экспарт|Суд (1925, Вільня)}} 05.05.2026 ''[[Аўтар:Уладзіслаў Галубок|Уладыслаў Галубок]]''. «[[Суд (1925, Вільня)|Суд]]», 1925 * {{Прапанаваны экспарт|Дзянніца (1916)/2}} 05.05.2025 ''[[:Катэгорыя:Калектыўныя творы|Суполка аўтараў]]''. [[Дзянніца (1916)/2|«Дзянніца», № 2]], 1916 * {{Прапанаваны экспарт|На зломе (1925)}} 04.05.2026 ''[[Аўтар:Янка Нёманскі|Янка Нёманскі]]''. «[[На зломе (1925)|На зломе]]», 1925 * {{Прапанаваны экспарт|За двадцаць пяць гадоў (1928)}} 04.05.2026 ''[[Аўтар:Антон Луцкевіч|Антон Луцкевіч]]''. «[[За двадцаць пяць гадоў (1928)|За двадцаць пяць гадоў]]», 1928 * {{Прапанаваны экспарт|Дзянніца (1916)/1}} 03.05.2025 ''[[:Катэгорыя:Калектыўныя творы|Суполка аўтараў]]''. [[Дзянніца (1916)/1|«Дзянніца», № 1]], 1916 * {{Прапанаваны экспарт|Дзесяць (1930)}} 02.05.2026 ''[[Аўтар:Змітрок Бядуля|Зьмітрок Бядуля]]''. «[[Дзесяць (1930)|Дзесяць]]», 1930 * {{Прапанаваны экспарт|Паходжаньне, старадаўнія весткі і антрополёгічныя адзнакі Беларусаў}} 02.05.2026 ''[[Аўтар:Мікола Ільяшэвіч|Мікола Ільяшэвіч]]''. «[[Паходжаньне, старадаўнія весткі і антрополёгічныя адзнакі Беларусаў]]», 1928 * {{Прапанаваны экспарт|Полымя (часопіс)/1922/1}} 01.05.2025 ''[[:Катэгорыя:Калектыўныя творы|Суполка аўтараў]]''. [[Полымя (часопіс)/1922/1|«Полымя», № 1]], 1922 ---- * {{Прапанаваны экспарт|Апавяданні (Бядуля, 1947)}} 29.04.2026 ''[[Аўтар:Змітрок Бядуля|Змітрок Бядуля]]''. «[[Апавяданні (Бядуля, 1947)|Апавяданні]]», 1947 * {{Прапанаваны экспарт|Апавяданьні (Бядуля, 1926)}} 27.04.2026 ''[[Аўтар:Змітрок Бядуля|Зьмітрок Бядуля]]''. «[[Апавяданьні (Бядуля, 1926)|Апавяданьні]]», 1926 * {{Прапанаваны экспарт|Абдзіраловіч і Барыка}} 25.04.2026 ''[[Аўтар:Антон Луцкевіч|Антон Навіна]]''. «[[Абдзіраловіч і Барыка]]», 1939 * {{Прапанаваны экспарт|Smyk biełaruski (1908)}} 24.04.2026 ''[[Аўтар:Францішак Багушэвіч|Symon Reŭka s pad Barysowa]]''. «[[Smyk biełaruski (1908)|Smyk biełaruski]]», 1908 * {{Прапанаваны экспарт|Аб арганізацыі беларускае працоўнае школы (1928)}} 23.04.2026 ''[[Аўтар:Сяргей Паўловіч|Сяргей Паўловіч]]''. «[[Аб арганізацыі беларускае працоўнае школы (1928)|Аб арганізацыі беларускае працоўнае школы]]», 1928 * {{Прапанаваны экспарт|На зачарованых гонях (1927)}} 16.04.2026 ''[[Аўтар:Змітрок Бядуля|Зьмітрок Бядуля]]''. «[[На зачарованых гонях (1927)|На зачарованых гонях]]», 1927 * {{Прапанаваны экспарт|Рэволюцыйным шляхам (1928)}} 16.04.2026 ''[[Аўтар:Леапольд Родзевіч|Леапольд Родзевіч]]''. «[[Рэволюцыйным шляхам (1928)|Рэволюцыйным шляхам]]», 1928 * {{Прапанаваны экспарт|Над ракою Арэсай (1933)}} 12.04.2026 ''[[Аўтар:Янка Купала|Янка Купала]]''. «[[Над ракою Арэсай (1933)|Над ракою Арэсай]]», 1933 * {{Прапанаваны экспарт|Вогнішча барацьбы (1930)}} 08.04.2026 ''[[Аўтар:Леапольд Родзевіч|Леапольд Родзевіч]]''. «[[Вогнішча барацьбы (1930)|Вогнішча барацьбы]]», 1930 * {{Прапанаваны экспарт|Калосьсе (1935)/1936/4/З жыцьця і дзейнасьці Казімера Сваяка}} 04.04.2026 ''[[Аўтар:Адам Станкевіч|Адам Станкевіч]]''. «[[Калосьсе (1935)/1936/4/З жыцьця і дзейнасьці Казімера Сваяка|З жыцьця і дзейнасьці Казімера Сваяка]]», 1936 * {{Прапанаваны экспарт|Дзея маей мысьлі, сэрца і волі (1992)}} 03.04.2026 ''[[Аўтар:Казімір Сваяк|Казімер Сваяк]]''. «[[Дзея маей мысьлі, сэрца і волі (1992)|Дзея маей мысьлі, сэрца і волі]]», 1992 ---- * {{Прапанаваны экспарт|Бацькаў сын (1932)}} 30.03.2026 ''[[Аўтар:Міхась Зарэцкі|Міхась Зарэцкі]]''. «[[Бацькаў сын (1932)|Бацькаў сын]]», 1932 * {{Прапанаваны экспарт|Бярозка (1923)}} 30.03.2026 ''[[Аўтар:Ядвігін Ш.|Ядвігін Ш.]]''. «[[Бярозка (1923)|Бярозка]]», 1923 * {{Прапанаваны экспарт|Янка Канцавы (1924)}} 30.03.2026 ''[[Аўтар:Казімір Сваяк|Казімір Сваяк]]''. «[[Янка Канцавы (1924)|Янка Канцавы]]», 1924 * {{Прапанаваны экспарт|И. И. Лаппо: Литовскій Статутъ 1588 года (Грыб)}} 30.03.2026 ''[[Аўтар:Тамаш Грыб|Тамаш Грыб]]''. «[[И. И. Лаппо: Литовскій Статутъ 1588 года (Грыб)|И. И. Лаппо: Литовскій Статутъ 1588 года]]», 1936 * {{Прапанаваны экспарт|1905 год (1926)}} 27.03.2026 ''[[Аўтар:Уладзімір Ленін|Уладзімір Ленін]]'', перакладчык: ''[[Аўтар:Канстанцін Ламака|Канстанцін Ламака]]''. «[[1905 год (1926)|1905 год]]», 1926 * {{Прапанаваны экспарт|Hołas dušy (1949)}} 27.03.2026 ''[[Аўтар:Казімір Сваяк|Ks. K. Stepovič]]''. «[[Hołas dušy (1949)|Hołas dušy]]», 1949 * {{Прапанаваны экспарт|Кат у белай манішцы (1942)}} 13.03.2026 ''[[Аўтар:Кузьма Чорны|Кузьма Чорны]]''. «[[Кат у белай манішцы (1942)|Кат у белай манішцы]]», 1942 * {{Прапанаваны экспарт|Skarb (1927)}} 12.03.2026 ''[[Аўтар:Ян Васілеўскі (1885—1948)|Jan Wasileŭski]]''. «[[Skarb (1927)|Skarb]]», 1927 * {{Прапанаваны экспарт|Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929)}} 11.03.2026 ''[[Аўтар:Адам Станкевіч|Адам Станкевіч]]''. «[[Rodnaja mowa ŭ światyniach (1929)|Rodnaja mowa ŭ światyniach]]», 1929 * {{Прапанаваны экспарт|А што далей? (Шыла)}} 11.03.2026 ''[[Аўтар:Мікола Шыла|Мікола Шыла]]''. «[[А што далей? (Шыла)|А што далей?]]», 1948 * {{Прапанаваны экспарт|Ляля Мэнке (Луцкевіч)}} 09.03.2026 ''[[Аўтар:Антон Луцкевіч|Антон Луцкевіч]]''. «[[Ляля Мэнке (Луцкевіч)|Ляля Мэнке]]», 1939 * {{Прапанаваны экспарт|Стагодзьдзе новага беларускага друку}} 09.03.2026 ''[[Аўтар:Вінцэнт Гадлеўскі|Вінцэнт Гадлеўскі]]''. «[[Стагодзьдзе новага беларускага друку|Стагодзьдзе новага беларускага друку]]», 1935 * {{Прапанаваны экспарт|11 ліпеня (1930)}} 05.03.2026 ''[[Аўтар:Ілары Барашка|Ілары Барашка]]''. «[[11 ліпеня (1930)|11 ліпеня]]», 1930 * {{Прапанаваны экспарт|Другое чытанне для дзяцей беларусаў (1909)}} 05.03.2026 ''[[Аўтар:Якуб Колас|Якуб Колас]]''. «[[Другое чытанне для дзяцей беларусаў (1909)|Другое чытанне для дзяцей беларусаў]]», 1909 ---- * {{Прапанаваны экспарт|Сымон Музыка (1925)}} 28.02.2026 ''[[Аўтар:Якуб Колас|Якуб Колас]]''. «[[Сымон Музыка (1925)|Сымон Музыка]]», 1925 * {{Прапанаваны экспарт|Лябірынты (1944)}} 26.02.2026 ''[[Аўтар:Вацлаў Ластоўскі|Вацлаў Ластоўскі]]''. «[[Лябірынты (1944)|Лябірынты]]», 1944 * {{Прапанаваны экспарт|Zabojstwa ŭ domie Nr. 37 (1936)}} 23.02.2026 ''[[Аўтар:Фадзей Руткоўскі|Fadziej Rutkoŭski]]'', перакладчык: ''[[:Катэгорыя:Ананімныя пераклады|M. Š]]''. «[[Zabojstwa ŭ domie Nr. 37 (1936)|Zabojstwa ŭ domie Nr. 37]]», 1936 * {{Прапанаваны экспарт|Ščeroŭskije dažynki, Kupałła (1910)}} 23.02.2026 ''[[Аўтар:Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Wincuk Marcinkiewicz]]''. «[[Ščeroŭskije dažynki, Kupałła (1910)|Ščeroŭskije dažynki, Kupałła]]», 1910 * {{Прапанаваны экспарт|Гудкі (1931)}} 20.02.2026 ''[[Аўтар:Андрэй Александровіч|Андрэй Александровіч]]''. «[[Гудкі (1931)|Гудкі]]», 1931 * {{Прапанаваны экспарт|«На прасторах жыцьця» Тараса Гушчы (Я. Коласа) (Замбржыцкі)}} 20.02.2026 ''[[Аўтар:Сяргей_Замбржыцкі|Сяргей Замбржыцкі]]''. «[[«На прасторах жыцьця» Тараса Гушчы (Я. Коласа) (Замбржыцкі)|«На прасторах жыцьця» Тараса Гушчы (Я. Коласа)]]», 1928 * {{Прапанаваны экспарт|Гірт з воўчага логу (1930)}} 19.02.2026 ''[[Аўтар:Яніс Райніс|Яніс Райніс]]'', перакладчык: ''[[Аўтар:Язэп Дыла|Назар Бываеўскі]]''. «[[Гірт з воўчага логу (1930)|Гірт з воўчага логу]]», 1930 * {{Прапанаваны экспарт|З літуанізмаў у беларускай мове}} 17.02.2026 ''[[Аўтар:Адам Станкевіч|Адам Станкевіч]]''. «[[З літуанізмаў у беларускай мове|З літуанізмаў у беларускай мове]]», 1939 * {{Прапанаваны экспарт|Пуцяводныя ідэі беларускае літаратуры (1921)}} 17.02.2026 ''[[Аўтар:Антон Луцкевіч|Антон Луцкевіч]]''. «[[Пуцяводныя ідэі беларускае літаратуры (1921)|Пуцяводныя ідэі беларускае літаратуры]]», 1921 * {{Прапанаваны экспарт|Закаханая (Салагуб)}} 16.02.2026 ''[[Аўтар:Алесь Салагуб|Алесь Салагуб]]''. «[[Закаханая (Салагуб)|Закаханая]]», 1927 * {{Прапанаваны экспарт|Асновы Дзяржаўнасьці Беларусі (1919, Горадня)}} 16.02.2026 ''[[Аўтар:Мітрафан Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]]''. «[[Асновы Дзяржаўнасьці Беларусі (1919, Горадня)|Асновы Дзяржаўнасьці Беларусі]]», 1919 * {{Прапанаваны экспарт|Напор (1933)}} 15.02.2026 ''[[Аўтар:Андрэй Александровіч|Андрэй Александровіч]]''. «[[Напор (1933)|Напор]]», 1933 * {{Прапанаваны экспарт|Гапонъ (1909)}} 13.02.2026 ''[[Аўтар:Мітрафан Доўнар-Запольскі|Мітрафан Доўнар-Запольскі]]''. «[[Гапонъ (1909)|Гапонъ]]», 1909 * {{Прапанаваны экспарт|Аб Таварыстве Беларускае Школы і яго барацьбе (1932)}} 11.02.2026 ''[[Аўтар:Пятро Мятла|Пятро Мятла]]''. «[[Аб Таварыстве Беларускае Школы і яго барацьбе (1932)|Аб Таварыстве Беларускае Школы і яго барацьбе]]», 1932 * {{Прапанаваны экспарт|Аб годзе нараджэньня Фр. Скарыны}} 09.02.2026 ''[[Аўтар:Ігнат Дварчанін|Ігнат Дварчанін]]''. «[[Аб годзе нараджэньня Фр. Скарыны|Аб годзе нараджэньня Фр. Скарыны]]», 1927 * {{Прапанаваны экспарт|«Валынка» ў Адэскім астрозе ў 1904 годзе (1930)}} 09.02.2026 ''[[Аўтар:Гаўрыіл Сушкін|Гаўрыіл Сушкін]]'', ''[[:Катэгорыя:Ананімныя пераклады|ананімны пераклад]]''. «[[«Валынка» ў Адэскім астрозе ў 1904 годзе (1930)|«Валынка» ў Адэскім астрозе ў 1904 годзе]]», 1930 * {{Прапанаваны экспарт|Адвечная песьня (1927)}} 08.02.2026 ''[[Аўтар:Янка Купала|Янка Купала]]''. «[[Адвечная песьня (1927)|Адвечная песьня]]», 1927 * {{Прапанаваны экспарт|400-лецьце Літоўскага Статуту}} 06.02.2026 ''[[Аўтар:Мікалай Шкялёнак|Мікалай Шкялёнак]]''. «[[400-лецьце Літоўскага Статуту|400-лецьце Літоўскага Статуту]]», 1929 * {{Прапанаваны экспарт|Zyla Karalewič (1937)}} 03.02.2026 ''[[Аўтар:Сцяпан Васільчанка|Sciapan Wasilčenko]]'', перакладчык: ''[[:Катэгорыя:Ананімныя пераклады|M. Š]]''. «[[Zyla Karalewič (1937)|Zyla Karalewič]]», 1937 * {{Прапанаваны экспарт|На рубяжы (1925)}} 03.02.2026 ''[[Аўтар:Якуб Колас|Якуб Колас]]''. «[[На рубяжы (1925)|На рубяжы]]», 1925 * {{Прапанаваны экспарт|Alenčyna wiasielle (1923)}} 02.02.2026 ''[[Аўтар:Андрэй Зязюля|Андрэй Зязюля]]''. «[[Alenčyna wiasielle (1923)|Alenčyna wiasielle]]», 1923 * {{Прапанаваны экспарт|Устаноўка (1930)}} 02.02.2026 ''[[Аўтар:Янка Купала|Янка Купала]]''. «[[Шляхам жыцьця (1923)|Шляхам жыцьця]]», 1923 ---- * {{Прапанаваны экспарт|Устаноўка (1930)}} 25.1.2026 ''[[Аўтар:Андрэй Александровіч|Андрэй Александровіч]]''. «[[Устаноўка (1930)|Устаноўка]]», 1930 * {{Прапанаваны экспарт|Сшытак вершаў (Александровіч, 1938—1946)}} 24.1.2026 ''[[Аўтар:Андрэй Александровіч|Андрэй Александровіч]]''. «[[Сшытак вершаў (Александровіч, 1938—1946)|Сшытак вершаў (1938—1946)]]», 1946 * {{Прапанаваны экспарт|На загонах (1928)}} 23.1.2026 ''[[Аўтар:Васіль Каваль|Васіль Каваль]]''. «[[На загонах (1928)|На загонах]]», 1928 * {{Прапанаваны экспарт|Сьцежкі-дарожкі (1928))}} 21.1.2026 ''[[Аўтар:Міхась Зарэцкі|Міхась Зарэцкі]]''. «[[Сьцежкі-дарожкі (1928)|Сьцежкі-дарожкі]]», 1928 * {{Прапанаваны экспарт|Руска-беларускі слоўнік (1937)}} 20.1.2026 ''[[Аўтар:Андрэй Александровіч|Андрэй Александровіч]]''. «[[Руска-беларускі слоўнік (1937)|Руска-беларускі слоўнік]]», 1937 ---- {{справа|''[[Вікікрыніцы:Стужка вікінавінаў/2012|2012]]'', ''[[Вікікрыніцы:Стужка вікінавінаў/2013|2013]]'', ''[[Вікікрыніцы:Стужка вікінавінаў/2014|2014]]'', ''[[Вікікрыніцы:Стужка вікінавінаў/2015|2015]]'', ''[[Вікікрыніцы:Стужка вікінавінаў/2016|2016]]'', ''[[Вікікрыніцы:Стужка вікінавінаў/2017|2017]]'', ''[[Вікікрыніцы:Стужка вікінавінаў/2019|2019]]'', ''[[Вікікрыніцы:Стужка вікінавінаў/2020|2020]]'', ''[[Вікікрыніцы:Стужка вікінавінаў/2021|2021]], ''[[Вікікрыніцы:Стужка вікінавінаў/2022|2022]]'', ''[[Вікікрыніцы:Стужка вікінавінаў/2023|2023]]'', ''[[Вікікрыніцы:Стужка вікінавінаў/2024|2024]]'' ''[[Вікікрыніцы:Стужка вікінавінаў/2025|2025]]''}} </div><noinclude>[[Катэгорыя:Шаблоны для галоўнай старонкі]]</noinclude> 7lhs0xgbm4cww5d300my5jz726iwar3 0 10445 293238 236050 2026-07-21T11:09:32Z CommonsDelinker 1187 Replacing Coat_of_arms_of_Belarus_(1995-2021).svg with [[File:Coat_of_arms_of_Belarus_(2012–2021).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · required text reas 293238 wikitext text/x-wiki {{Загаловак | назва = Канстытуцыя 1994 года (са змяненнямі і дапаўненнямі) | аўтар = Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь | крыніца = http://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/kanstytutsyya-1994-goda-sa-zmyanennyami-i-dapa-nennyami-/ | пераклад = | секцыя = | папярэдні = [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь (1994)]] | наступны = [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь (2022)]] | анатацыі = }} [[File:Coat of arms of Belarus (2012–2021).svg|center|80px]]<br /> '''<center>КАНСТЫТУЦЫЯ</center> <center>РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ</center>''' ''<center>(са змяненнямі і дапаўненнямі, прынятымі на рэспубліканскіх рэферэндумах 24 лістапада 1996 г. і 17 кастрычніка 2004 г.)</center>'' <center><poem>Мы, народ Рэспублікі Беларусь (Беларусі), зыходзячы з адказнасці за цяперашні стан і будучыню Беларусі, усведамляючы сябе паўнапраўным суб’ектам сусветнага супольніцтва і пацвярджаючы сваю прыхільнасць да агульначалавечых каштоўнасцей, грунтуючыся на сваім неад’емным праве на самавызначэнне, абапіраючыся на шматвяковую гісторыю развіцця беларускай дзяржаўнасці, імкнучыся зацвердзіць правы і свабоды кожнага грамадзяніна Рэспублікі Беларусь, жадаючы забяспечыць грамадзянскую згоду, непахісныя ўстоі народаўладдзя і прававой дзяржавы, прымаем гэтую Канстытуцыю — Асноўны Закон Рэспублікі Беларусь.</poem></center> == РАЗДЗЕЛ I. АСНОВЫ КАНСТЫТУЦЫЙНАГА ЛАДУ == '''Артыкул 1.''' Рэспубліка Беларусь — унітарная дэмакратычная сацыяльная прававая дзяржава. Рэспубліка Беларусь валодае вяршэнствам і паўнатой улады на сваёй тэрыторыі, самастойна ажыццяўляе ўнутраную і знешнюю палітыку. Рэспубліка Беларусь абараняе сваю незалежнасць і тэрытарыяльную цэласнасць, канстытуцыйны лад, забяспечвае законнасць і правапарадак. '''Артыкул 2.''' Чалавек, яго правы, свабоды і гарантыі іх рэалізацыі з’яўляюцца найвышэйшай каштоўнасцю і мэтай грамадства і дзяржавы. Дзяржава адказная перад грамадзянінам за стварэнне ўмоў для свабоднага і годнага развіцця асобы. Грамадзянін адказны перад дзяржавай за няўхільнае выкананне абавязкаў, якія ўскладзены на яго Канстытуцыяй. '''Артыкул 3.''' Адзінай крыніцай дзяржаўнай улады і носьбітам суверэнітэту ў Рэспубліцы Беларусь з’яўляецца народ. Народ ажыццяўляе сваю ўладу непасрэдна, праз прадстаўнічыя і іншыя органы ў формах і межах, вызначаных Канстытуцыяй. Любыя дзеянні па змяненню канстытуцыйнага ладу і дасягненню дзяржаўнай улады гвалтоўнымі метадамі, а таксама шляхам іншага парушэння законаў Рэспублікі Беларусь караюцца згодна з законам. '''Артыкул 4'''. Дэмакратыя ў Рэспубліцы Беларусь ажыццяўляецца на аснове разнастайнасці палітычных інстытутаў, ідэалогій і поглядаў. Ідэалогія палітычных партый, рэлігійных або іншых грамадскіх аб’яднанняў, сацыяльных груп не можа ўстанаўлівацца ў якасці абавязковай для грамадзян. '''Артыкул 5.''' Палітычныя партыі, іншыя грамадскія аб’яднанні, дзейнічаючы ў рамках Канстытуцыі і законаў Рэспублікі Беларусь, садзейнічаюць выяўленню і выказванню палітычнай волі грамадзян, удзельнічаюць у выбарах. Палітычныя партыі і іншыя грамадскія аб’яднанні маюць права карыстацца дзяржаўнымі сродкамі масавай інфармацыі ў парадку, вызначаным заканадаўствам. Забараняецца стварэнне і дзейнасць палітычных партый, а таксама іншых грамадскіх аб’яднанняў, якія маюць на мэце гвалтоўнае змяненне канстытуцыйнага ладу ці вядуць прапаганду вайны, сацыяльнай, нацыянальнай, рэлігійнай і расавай варожасці. '''Артыкул 6.''' Дзяржаўная ўлада ў Рэспубліцы Беларусь ажыццяўляецца на аснове падзелу яе на заканадаўчую, выканаўчую і судовую. Дзяржаўныя органы ў межах сваіх паўнамоцтваў самастойныя: яны ўзаемадзейнічаюць паміж сабой, стрымліваюць і ўраўнаважваюць адзін аднаго. '''Артыкул 7.''' У Рэспубліцы Беларусь устанаўліваецца прынцып вяршэнства права. Дзяржава, усе яе органы і службовыя асобы дзейнічаюць у межах Канстытуцыі і прынятых у адпаведнасці з ёю актаў заканадаўства. Прававыя акты або іх асобныя палажэнні, прызнаныя ва ўстаноўленым законам парадку супярэчнымі з палажэннямі Канстытуцыі, не маюць юрыдычнай сілы. Нарматыўныя акты дзяржаўных органаў публікуюцца або даводзяцца да ўсеагульнага ведама іншым прадугледжаным законам спосабам. '''Артыкул 8.''' Рэспубліка Беларусь прызнае прыярытэт агульнапрызнаных прынцыпаў міжнароднага права і забяспечвае адпаведнасць ім заканадаўства. Рэспубліка Беларусь у адпаведнасці з нормамі міжнароднага права можа на добраахвотнай аснове ўваходзіць у міждзяржаўныя ўтварэнні і выходзіць з іх. Не дапускаецца заключэнне міжнародных дагавораў, якія супярэчаць Канстытуцыі. '''Артыкул 9.''' Тэрыторыя Рэспублікі Беларусь з’яўляецца натуральнай умовай існавання і прасторавай мяжой самавызначэння народа, асновай яго дабрабыту і суверэнітэту Рэспублікі Беларусь. Тэрыторыя Беларусі адзіная і неадчужальная. Тэрыторыя падзяляецца на вобласці, раёны, гарады і іншыя адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі. Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел дзяржавы вызначаецца заканадаўствам. '''Артыкул 10.''' Грамадзяніну Рэспублікі Беларусь гарантуецца абарона і заступніцтва дзяржавы як на тэрыторыі Беларусі, так і за яе межамі. Ніхто не можа быць пазбаўлены грамадзянства Рэспублікі Беларусь або права змяніць грамадзянства. Грамадзянін Рэспублікі Беларусь не можа быць выдадзены замежнай дзяржаве, калі іншае не прадугледжана міжнароднымі дагаворамі Рэспублікі Беларусь. Набыццё і страта грамадзянства ажыццяўляюцца ў адпаведнасці з законам. '''Артыкул 11.''' Замежныя грамадзяне і асобы без грамадзянства на тэрыторыі Беларусі карыстаюцца правамі і свабодамі і выконваюць абавязкі нароўні з грамадзянамі Рэспублікі Беларусь, калі іншае не вызначана Канстытуцыяй, законамі і міжнароднымі дагаворамі. '''Артыкул 12.''' Рэспубліка Беларусь можа надаваць права прытулку асобам, якія церпяць пераслед у іншых дзяржавах за палітычныя, рэлігійныя перакананні або нацыянальную прыналежнасць. '''Артыкул 13.''' Уласнасць можа быць дзяржаўнай і прыватнай. Дзяржава надае ўсім роўныя правы для ажыццяўлення гаспадарчай і іншай дзейнасці, акрамя забароненай законам, і гарантуе роўную абарону і роўныя ўмовы для развіцця ўсіх форм уласнасці. Дзяржава садзейнічае развіццю кааперацыі. Дзяржава гарантуе ўсім роўныя магчымасці свабоднага выкарыстання здольнасцей і маёмасці для прадпрымальніцкай і іншай не забароненай законам эканамічнай дзейнасці. Дзяржава ажыццяўляе рэгуляванне эканамічнай дзейнасці ў інтарэсах чалавека і грамадства; забяспечвае накіраванне і каардынацыю дзяржаўнай і прыватнай эканамічнай дзейнасці ў сацыяльных мэтах. Нетры, воды, лясы складаюць выключную ўласнасць дзяржавы. Землі сельскагаспадарчага прызначэння знаходзяцца ва ўласнасці дзяржавы. Законам могуць быць вызначаны і іншыя аб’екты, якія знаходзяцца толькі ва ўласнасці дзяржавы, або ўстаноўлены асобы парадак пераходу іх у прыватную ўласнасць, а таксама замацавана выключнае права дзяржавы на ажыццяўленне асобных відаў дзейнасці. Дзяржава гарантуе працоўным права прымаць удзел у кіраванні прадпрыемствамі, арганізацыямі і ўстановамі з мэтай павышэння эфектыўнасці іх работы і паляпшэння сацыяльна-эканамічнага ўзроўню жыцця. '''Артыкул 14.''' Дзяржава рэгулюе адносіны паміж сацыяльнымі, нацыянальнымі і іншымі супольнасцямі на аснове прынцыпаў роўнасці перад законам, павагі іх правоў і інтарэсаў. Адносіны ў сацыяльна-працоўнай сферы паміж органамі дзяржаўнага кіравання, аб’яднаннямі наймальнікаў і прафесійнымі саюзамі ажыццяўляюцца на прынцыпах сацыяльнага партнёрства і ўзаемадзеяння бакоў. '''Артыкул 15.''' Дзяржава адказная за захаванне гісторыка-культурнай і духоўнай спадчыны, свабоднае развіццё культур усіх нацыянальных супольнасцей, якія пражываюць у Рэспубліцы Беларусь. '''Артыкул 16.''' Рэлігіі і веравызнанні роўныя перад законам. Узаемаадносіны дзяржавы і рэлігійных арганізацый рэгулююцца законам з улікам іх уплыву на фарміраванне духоўных, культурных і дзяржаўных традыцый беларускага народа. Забараняецца дзейнасць рэлігійных арганізацый, іх органаў і прадстаўнікоў, якая накіравана супраць суверэнітэту Рэспублікі Беларусь, яе канстытуцыйнага ладу і грамадзянскай згоды ці звязана з парушэннем правоў і свабод грамадзян, а таксама перашкаджае выкананню грамадзянамі іх дзяржаўных, грамадскіх, сямейных абавязкаў або прычыняе шкоду іх здароўю і маральнасці. '''Артыкул 17.''' Дзяржаўнымі мовамі ў Рэспубліцы Беларусь з’яўляюцца беларуская і руская мовы. '''Артыкул 18.''' Рэспубліка Беларусь у сваёй знешняй палітыцы зыходзіць з прынцыпаў роўнасці дзяржаў, непрымянення сілы або пагрозы сілай, непарушнасці межаў, мірнага ўрэгулявання спрэчак, неўмяшання ва ўнутраныя справы і іншых агульнапрызнаных прынцыпаў і нормаў міжнароднага права. Рэспубліка Беларусь ставіць за мэту зрабіць сваю тэрыторыю без’ядзернай зонай, а дзяржаву — нейтральнай. '''Артыкул 19.''' Сімваламі Рэспублікі Беларусь як суверэннай дзяржавы з’яўляюцца яе Дзяржаўны сцяг, Дзяржаўны герб і Дзяржаўны гімн. '''Артыкул 20.''' Сталіца Рэспублікі Беларусь — горад Мінск. Статус горада Мінска вызначаецца законам. == РАЗДЗЕЛ II. АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА == '''Артыкул 21.''' Забеспячэнне правоў і свабод грамадзян Рэспублікі Беларусь з’яўляецца найвышэйшай мэтай дзяржавы. Кожны мае права на годны ўзровень жыцця, уключаючы дастатковае харчаванне, адзенне, жыллё і пастаяннае паляпшэнне неабходных для гэтага ўмоў. Дзяржава гарантуе правы і свабоды грамадзян Беларусі, замацаваныя ў Канстытуцыі, законах і прадугледжаныя міжнароднымі абавязацельствамі дзяржавы. '''Артыкул 22.''' Усе роўныя перад законам і маюць права без усякай дыскрымінацыі на роўную абарону правоў і законных інтарэсаў. '''Артыкул 23.''' Абмежаванне правоў і свабод асобы дапускаецца толькі ў выпадках, прадугледжаных законам, у інтарэсах нацыянальнай бяспекі, грамадскага парадку, абароны маралі, здароўя насельніцтва, правоў і свабод іншых асоб. Ніхто не можа карыстацца перавагамі і прывілеямі, якія супярэчаць закону. '''Артыкул 24.''' Кожны мае права на жыццё. Дзяржава абараняе жыццё чалавека ад любых супрацьпраўных замахаў. Смяротная кара да яе адмены можа прымяняцца ў адпаведнасці з законам як выключная мера пакарання за асабліва цяжкія злачынствы і толькі згодна з прыгаворам суда. '''Артыкул 25.''' Дзяржава забяспечвае свабоду, недатыкальнасць і годнасць асобы. Абмежаванне або пазбаўленне асабістай свабоды магчыма ў выпадках і парадку, устаноўленых законам. Асоба, узятая пад варту, мае права на судовую праверку законнасці яе затрымання або арышту. Ніхто не павінен падвяргацца катаванням, жорсткаму, бесчалавечнаму або зневажальнаму да яго годнасці абыходжанню ці пакаранню, а таксама без яго згоды падвяргацца медыцынскім або іншым доследам. '''Артыкул 26.''' Ніхто не можа быць прызнаны вінаватым у злачынстве, калі яго віна не будзе ў прадугледжаным законам парадку даказана і ўстаноўлена прыгаворам суда, які ўступіў у законную сілу. Той, каго абвінавачваюць, не павінен даказваць сваю невінаватасць. '''Артыкул 27.''' Ніхто не павінен прымушацца даваць паказанні і тлумачэнні супраць самога сябе, членаў сваёй сям’і, блізкіх родных. Доказы, атрыманыя з парушэннем закона, не маюць юрыдычнай сілы. '''Артыкул 28.''' Кожны мае права на абарону ад незаконнага ўмяшання ў яго асабістае жыццё, у тым ліку ад замаху на тайну яго карэспандэнцыі, тэлефонных і іншых паведамленняў, на яго гонар і годнасць. '''Артыкул 29.''' Недатыкальнасць жылля і іншых законных уладанняў грамадзян гарантуецца. Ніхто не мае права без законнай падставы ўвайсці ў жыллё і іншае законнае ўладанне грамадзяніна супраць яго волі. '''Артыкул 30.''' Грамадзяне Рэспублікі Беларусь маюць права свабодна перамяшчацца і выбіраць месца жыхарства ў межах Рэспублікі Беларусь, пакідаць яе і бесперашкодна вяртацца назад. '''Артыкул 31.''' Кожны мае права самастойна вызначаць свае адносіны да рэлігіі, асабіста або сумесна з іншымі вызнаваць любую рэлігію або не вызнаваць ніякай, выказваць і распаўсюджваць перакананні, звязаныя з адносінамі да рэлігіі, удзельнічаць у адпраўленні рэлігійных культаў, рытуалаў, абрадаў, не забароненых законам. '''Артыкул 32.''' Шлюб, сям’я, мацярынства, бацькоўства і дзяцінства знаходзяцца пад абаронай дзяржавы. Жанчына і мужчына па дасягненні шлюбнага ўзросту маюць права на добраахвотнай аснове ўступіць у шлюб і стварыць сям’ю. Муж і жонка раўнапраўныя ў сямейных адносінах. Бацькі або асобы, якія іх замяняюць, маюць права і абавязаны выхоўваць дзяцей, клапаціцца аб іх здароўі, развіцці і навучанні. Дзіця не павінна падвяргацца жорсткаму абыходжанню або знявазе, прыцягвацца да работ, якія могуць нанесці шкоду яго фізічнаму, разумоваму або маральнаму развіццю. Дзеці абавязаны клапаціцца пра бацькоў, а таксама пра асоб, якія іх замяняюць, і аказваць ім дапамогу. Дзеці могуць быць аддзелены ад сваёй сям’і супраць волі бацькоў і іншых асоб, якія іх замяняюць, толькі на падставе рашэння суда, калі бацькі або іншыя асобы, якія іх замяняюць, не выконваюць сваіх абавязкаў. Жанчынам забяспечваецца прадастаўленне роўных з мужчынамі магчымасцей у атрыманні адукацыі і прафесійнай падрыхтоўцы, у працы і вылучэнні па службе (рабоце), у грамадска-палітычнай, культурнай і іншых сферах дзейнасці, а таксама стварэнне ўмоў для аховы іх працы і здароўя. Моладзі гарантуецца права на яе духоўнае, маральнае і фізічнае развіццё. Дзяржава стварае неабходныя ўмовы для свабоднага і эфектыўнага ўдзелу моладзі ў палітычным, сацыяльным, эканамічным і культурным развіцці. '''Артыкул 33.''' Кожнаму гарантуецца свабода поглядаў, перакананняў і іх свабоднае выказванне. Ніхто не можа быць прымушаны да выказвання сваіх перакананняў або адмовы ад іх. Манапалізацыя сродкаў масавай інфармацыі дзяржавай, грамадскімі аб’яднаннямі або асобнымі грамадзянамі, а таксама цэнзура не дапускаюцца. '''Артыкул 34.''' Грамадзянам Рэспублікі Беларусь гарантуецца права на атрыманне, захоўванне і распаўсюджванне поўнай, дакладнай і своечасовай інфармацыі аб дзейнасці дзяржаўных органаў, грамадскіх аб’яднанняў, аб палітычным, эканамічным, культурным і міжнародным жыцці, стане навакольнага асяроддзя. Дзяржаўныя органы, грамадскія аб’яднанні, службовыя асобы абавязаны даць грамадзяніну Рэспублікі Беларусь магчымасць азнаёміцца з матэрыяламі, якія закранаюць яго правы і законныя інтарэсы. Карыстанне інфармацыяй можа быць абмежавана заканадаўствам у мэтах абароны гонару, годнасці, асабістага і сямейнага жыцця грамадзян і поўнага ажыццяўлення імі сваіх правоў. '''Артыкул 35.''' Свабода сходаў, мітынгаў, вулічных шэсцяў, дэманстрацый і пікетавання, якія не парушаюць правапарадак і правы іншых грамадзян Рэспублікі Беларусь, гарантуецца дзяржавай. Парадак правядзення ўказаных мерапрыемстваў вызначаецца законам. '''Артыкул 36.''' Кожны мае права на свабоду аб’яднанняў. Суддзі, пракурорскія работнікі, супрацоўнікі органаў унутраных спраў, Камітэта дзяржаўнага кантролю, органаў бяспекі, ваеннаслужачыя не могуць быць членамі палітычных партый і іншых грамадскіх аб’яднанняў, якія дамагаюцца палітычных мэт. '''Артыкул 37.''' Грамадзяне Рэспублікі Беларусь маюць права ўдзельнічаць у вырашэнні дзяржаўных спраў як непасрэдна, так і праз свабодна выбранных прадстаўнікоў. Непасрэдны ўдзел грамадзян у кіраванні справамі грамадства і дзяржавы забяспечваецца правядзеннем рэферэндумаў, абмеркаваннем праектаў законаў і пытанняў рэспубліканскага і мясцовага значэння, іншымі вызначанымі законам спосабамі. У парадку, устаноўленым заканадаўствам, грамадзяне Рэспублікі Беларусь прымаюць удзел у абмеркаванні пытанняў дзяржаўнага і грамадскага жыцця на рэспубліканскіх і мясцовых сходах. '''Артыкул 38.''' Грамадзяне Рэспублікі Беларусь маюць права свабодна выбіраць і быць выбранымі ў дзяржаўныя органы на аснове ўсеагульнага, роўнага, прамога або ўскоснага выбарчага права пры тайным галасаванні. '''Артыкул 39.''' Грамадзяне Рэспублікі Беларусь у адпаведнасці са сваімі здольнасцямі, прафесійнай падрыхтоўкай маюць права роўнага доступу да любых пасад у дзяржаўных органах. '''Артыкул 40.''' Кожны мае права накіроўваць асабістыя або калектыўныя звароты ў дзяржаўныя органы. Дзяржаўныя органы, а таксама службовыя асобы абавязаны разгледзець зварот і даць адказ па сутнасці ў вызначаны законам тэрмін. Адмова ад разгляду пададзенай заявы павінна быць пісьмова матываванай. '''Артыкул 41.''' Грамадзянам Рэспублікі Беларусь гарантуецца права на працу як найбольш годны спосаб самасцвярджэння чалавека, гэта значыць права на выбар прафесіі, роду заняткаў і работы ў адпаведнасці з прызваннем, здольнасцямі, адукацыяй, прафесійнай падрыхтоўкай і з улікам грамадскіх патрэбнасцей, а таксама на здаровыя і бяспечныя ўмовы працы. Дзяржава стварае ўмовы для поўнай занятасці насельніцтва. У выпадку незанятасці асобы па не залежных ад яе прычынах ёй гарантуецца навучанне новым спецыяльнасцям і павышэнне кваліфікацыі з улікам грамадскіх патрэбнасцей, а таксама дапамога па беспрацоўі ў адпаведнасці з законам. Грамадзяне маюць права на абарону сваіх эканамічных і сацыяльных інтарэсаў, уключаючы права на аб’яднанне ў прафесійныя саюзы, заключэнне калектыўных дагавораў (пагадненняў) і права на забастоўку. Прымусовая праца забараняецца, акрамя работы або службы, якая вызначаецца прыгаворам суда або ў адпаведнасці з законам аб надзвычайным і ваенным становішчы. '''Артыкул 42.''' Асобам, якія працуюць па найму, гарантуецца справядлівая доля ўзнагароджання ў эканамічных выніках працы ў адпаведнасці з яе колькасцю, якасцю і грамадскім значэннем, але не ніжэй за ўзровень, які забяспечвае ім і іх сем’ям свабоднае і годнае існаванне. Жанчыны і мужчыны, дарослыя і непаўналетнія маюць права на роўнае ўзнагароджанне за працу роўнай вартасці. '''Артыкул 43.''' Працоўныя маюць права на адпачынак. Для тых, хто працуе па найму, гэта права забяспечваецца ўстанаўленнем рабочага тыдня, які не перавышае 40 гадзін, скарочанай працягласцю работы ў начны час, прадастаўленнем штогадовых аплатных водпускаў, дзён штотыднёвага адпачынку. '''Артыкул 44.''' Дзяржава гарантуе кожнаму права ўласнасці і садзейнічае яе набыццю. Уласнік мае права валодаць, карыстацца і распараджацца маёмасцю як аднаасобна, так і сумесна з іншымі асобамі. Недатыкальнасць уласнасці, права яе атрымання ў спадчыну ахоўваюцца законам. Уласнасць, набытая законным спосабам, абараняецца дзяржавай. Дзяржава заахвочвае і ахоўвае зберажэнні грамадзян, стварае гарантыі вяртання ўкладаў. Прымусовае адчужэнне маёмасці дапускаецца толькі па матывах грамадскай неабходнасці пры захаванні ўмоў і парадку, вызначаных законам, са своечасовым і поўным кампенсаваннем кошту адчужанай маёмасці, а таксама згодна з пастановай суда. Ажыццяўленне права ўласнасці не павінна супярэчыць грамадскай карысці і бяспецы, наносіць шкоды навакольнаму асяроддзю, гісторыка-культурным каштоўнасцям, уціскаць правы і абараняемыя законам інтарэсы іншых асоб. '''Артыкул 45.''' Грамадзянам Рэспублікі Беларусь гарантуецца права на ахову здароўя, уключаючы бясплатнае лячэнне ў дзяржаўных установах аховы здароўя. Дзяржава стварае ўмовы даступнага для ўсіх грамадзян медыцынскага абслугоўвання. Права грамадзян Рэспублікі Беларусь на ахову здароўя забяспечваецца таксама развіццём фізічнай культуры і спорту, мерамі па аздараўленню навакольнага асяроддзя, магчымасцю карыстання аздараўленчымі ўстановамі, удасканальваннем аховы працы. '''Артыкул 46.''' Кожны мае права на спрыяльнае навакольнае асяроддзе і на пакрыццё шкоды, прычыненай парушэннем гэтага права. Дзяржава ажыццяўляе кантроль за рацыянальным выкарыстаннем прыродных рэсурсаў у мэтах абароны і паляпшэння ўмоў жыцця, а таксама аховы і аднаўлення навакольнага асяроддзя. '''Артыкул 47.''' Грамадзянам Рэспублікі Беларусь гарантуецца права на сацыяльнае забеспячэнне ў старасці, у выпадку хваробы, інваліднасці, страты працаздольнасці, страты карміцеля і ў іншых выпадках, прадугледжаных законам. Дзяржава праяўляе асаблівы клопат аб ветэранах вайны і працы, а таксама аб асобах, якія страцілі здароўе пры абароне дзяржаўных і грамадскіх інтарэсаў. '''Артыкул 48.''' Грамадзяне Рэспублікі Беларусь маюць права на жыллё. Гэтае права забяспечваецца развіццём дзяржаўнага і прыватнага жыллёвага фонду, садзейнічаннем грамадзянам у набыцці жылля. Грамадзянам, якія маюць патрэбу ў сацыяльнай абароне, жыллё прадастаўляецца дзяржавай і мясцовым самакіраваннем бясплатна або па даступнай для іх плаце ў адпаведнасці з заканадаўствам. Ніхто не можа быць адвольна пазбаўлены жылля. '''Артыкул 49.''' Кожны мае права на адукацыю. Гарантуюцца даступнасць і бясплатнасць агульнай сярэдняй і прафесійна-тэхнічнай адукацыі. Сярэдняя спецыяльная і вышэйшая адукацыя даступная для ўсіх у адпаведнасці са здольнасцямі кожнага. Кожны можа на конкурснай аснове бясплатна атрымаць адпаведную адукацыю ў дзяржаўных навучальных установах. '''Артыкул 50.''' Кожны мае права захоўваць сваю нацыянальную прыналежнасць, таксама як ніхто не можа быць прымушаны да вызначэння і ўказання нацыянальнай прыналежнасці. Знявага нацыянальнай годнасці караецца згодна з законам. Кожны мае права карыстацца роднай мовай, выбіраць мову зносін. Дзяржава гарантуе ў адпаведнасці з законам свабоду выбару мовы выхавання і навучання. '''Артыкул 51.''' Кожны мае права на ўдзел у культурным жыцці. Гэта права забяспечваецца агульнадаступнасцю каштоўнасцей айчыннай і сусветнай культуры, якія знаходзяцца ў дзяржаўных і грамадскіх фондах, развіццём сеткі культурна-асветных устаноў. Свабода мастацкай, навуковай, тэхнічнай творчасці і выкладання гарантуецца. Інтэлектуальная ўласнасць ахоўваецца законам. Дзяржава садзейнічае развіццю культуры, навуковых і тэхнічных даследаванняў на карысць агульных інтарэсаў. '''Артыкул 52.''' Кожны, хто знаходзіцца на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, абавязаны выконваць яе Канстытуцыю, законы і паважаць нацыянальныя традыцыі. '''Артыкул 53.''' Кожны абавязаны паважаць годнасць, правы, свабоды, законныя інтарэсы іншых асоб. '''Артыкул 54.''' Кожны абавязаны берагчы гісторыка-культурную, духоўную спадчыну і іншыя нацыянальныя каштоўнасці. '''Артыкул 55.''' Ахова прыроднага асяроддзя — абавязак кожнага. '''Артыкул 56.''' Грамадзяне Рэспублікі Беларусь абавязаны прымаць удзел у фінансаванні дзяржаўных расходаў шляхам выплаты дзяржаўных падаткаў, пошлін і іншых плацяжоў. '''Артыкул 57.''' Абарона Рэспублікі Беларусь — абавязак і свяшчэнны доўг грамадзяніна Рэспублікі Беларусь. Парадак праходжання вайсковай службы, падставы і ўмовы вызвалення ад вайсковай службы ці замена яе альтэрнатыўнай вызначаюцца законам. '''Артыкул 58.''' Ніхто не можа быць прымушаны да выканання абавязкаў, якія не прадугледжаны Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь і яе законамі, ці да адмаўлення ад сваіх правоў. '''Артыкул 59.''' Дзяржава абавязана прымаць усе даступныя ёй меры дзеля стварэння ўнутранага і міжнароднага парадку, неабходнага для поўнага ажыццяўлення правоў і свабод грамадзян Рэспублікі Беларусь, прадугледжаных Канстытуцыяй. Дзяржаўныя органы, службовыя і іншыя асобы, якім даверана выкананне дзяржаўных функцый, абавязаны ў межах сваёй кампетэнцыі прымаць неабходныя меры для ажыццяўлення і абароны правоў і свабод асобы. Гэтыя органы і асобы нясуць адказнасць за дзеянні, якія парушаюць правы і свабоды асобы. '''Артыкул 60.''' Кожнаму гарантуецца абарона яго правоў і свабод кампетэнтным, незалежным і непрадузятым судом у вызначаныя законам тэрміны. З мэтай абароны правоў, свабод, гонару і годнасці грамадзяне ў адпаведнасці з законам маюць права спагнаць у судовым парадку як маёмасную шкоду, так і матэрыяльнае кампенсаванне маральнай шкоды. '''Артыкул 61.''' Кожны мае права ў адпаведнасці з міжнародна-прававымі актамі, якія ратыфікаваны Рэспублікай Беларусь, звяртацца ў міжнародныя арганізацыі з мэтай абароны сваіх правоў і свабод, калі вычарпаны ўсе наяўныя ўнутрыдзяржаўныя сродкі прававой абароны. '''Артыкул 62.''' Кожны мае права на юрыдычную дапамогу для ажыццяўлення і абароны правоў і свабод, у тым ліку права карыстацца ў любы момант дапамогай адвакатаў і іншых сваіх прадстаўнікоў у судзе, іншых дзяржаўных органах, органах мясцовага кіравання, на прадпрыемствах, ва ўстановах, у арганізацыях, грамадскіх аб’яднаннях і ў адносінах са службовымі асобамі і грамадзянамі. У выпадках, прадугледжаных законам, юрыдычная дапамога аказваецца за кошт дзяржаўных сродкаў. Процідзеянне аказанню прававой дапамогі ў Рэспубліцы Беларусь забараняецца. '''Артыкул 63.''' Ажыццяўленне прадугледжаных гэтай Канстытуцыяй правоў і свабод асобы можа быць прыпынена толькі ва ўмовах надзвычайнага або ваеннага становішча ў парадку і межах, вызначаных Канстытуцыяй і законам. Пры ажыццяўленні асобых мер у перыяд надзвычайнага становішча не могуць абмяжоўвацца правы, прадугледжаныя ў артыкуле 24, частцы трэцяй артыкула 25, артыкулах 26, 31 Канстытуцыі. == РАЗДЗЕЛ III. ВЫБАРЧАЯ СІСТЭМА. РЭФЕРЭНДУМ == === ГЛАВА 1. ВЫБАРЧАЯ СІСТЭМА === '''Артыкул 64.''' Выбары дэпутатаў і іншых асоб, якія выбіраюцца на дзяржаўныя пасады народам, з’яўляюцца ўсеагульнымі: права выбіраць маюць грамадзяне Рэспублікі Беларусь, якія дасягнулі 18 гадоў. У выбарах не ўдзельнічаюць грамадзяне, прызнаныя судом недзеяздольнымі, асобы, якія ўтрымліваюцца па прыгавору суда ў месцах пазбаўлення волі. У галасаванні не прымаюць удзелу асобы, у адносінах да якіх у парадку, устаноўленым крымінальна-працэсуальным заканадаўствам, выбрана мера стрымання — утрыманне пад вартай. Любое прамое або ўскоснае абмежаванне выбарчых правоў грамадзян у іншых выпадках з’яўляецца недапушчальным і караецца згодна з законам. Узроставы цэнз дэпутатаў і іншых асоб, якія выбіраюцца на дзяржаўныя пасады, вызначаецца адпаведнымі законамі, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй. '''Артыкул 65.''' Выбары з’яўляюцца свабоднымі: выбаршчык асабіста вырашае, ці ўдзельнічаць яму ў выбарах і за каго галасаваць. Падрыхтоўка і правядзенне выбараў праводзяцца адкрыта і галосна. '''Артыкул 66.''' Выбары з’яўляюцца роўнымі: выбаршчыкі маюць роўную колькасць галасоў. Кандыдаты, якія выбіраюцца на дзяржаўныя пасады, удзельнічаюць у выбарах на роўных падставах. '''Артыкул 67.''' Выбары дэпутатаў з’яўляюцца прамымі: дэпутаты выбіраюцца грамадзянамі непасрэдна. '''Артыкул 68.''' Галасаванне на выбарах з’яўляецца тайным: кантроль за волевыяўленнем выбаршчыкаў у ходзе галасавання забараняецца. '''Артыкул 69.''' Права вылучэння кандыдатаў у дэпутаты належыць грамадскім аб’яднанням, працоўным калектывам і грамадзянам у адпаведнасці з законам. '''Артыкул 70.''' Расходы на падрыхтоўку і правядзенне выбараў ажыццяўляюцца за кошт дзяржавы ў межах выдзеленых на гэтыя мэты сродкаў. У выпадках, прадугледжаных законам, расходы на падрыхтоўку і правядзенне выбараў могуць ажыццяўляцца за кошт сродкаў грамадскіх аб’яднанняў, прадпрыемстваў, устаноў, арганізацый, грамадзян. '''Артыкул 71.''' Правядзенне выбараў забяспечваюць выбарчыя камісіі, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй. Парадак правядзення выбараў вызначаецца законамі Рэспублікі Беларусь. Выбары не праводзяцца ў перыяд надзвычайнага або ваеннага становішча. '''Артыкул 72.''' Адкліканне дэпутатаў ажыццяўляецца па падставах, прадугледжаных законам. Галасаванне аб адкліканні дэпутата праводзіцца ў парадку, прадугледжаным для выбрання дэпутата, па ініцыятыве не менш дваццаці працэнтаў грамадзян, якія валодаюць выбарчым правам і пражываюць на адпаведнай тэрыторыі. Падставы і парадак адклікання членаў Савета Рэспублікі ўстанаўліваюцца законам. === ГЛАВА 2. РЭФЕРЭНДУМ (НАРОДНАЕ ГАЛАСАВАННЕ) === '''Артыкул 73.''' Для вырашэння важнейшых пытанняў дзяржаўнага і грамадскага жыцця могуць праводзіцца рэспубліканскія і мясцовыя рэферэндумы. '''Артыкул 74.''' Рэспубліканскія рэферэндумы назначаюцца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь па ўласнай ініцыятыве, а таксама па прапанове Палаты прадстаўнікоў і Савета Рэспублікі, якая прымаецца на іх раздзельных пасяджэннях большасцю галасоў ад устаноўленага Канстытуцыяй складу (поўнага складу) кожнай з палат, або па прапанове не менш як 450 тысяч грамадзян, якія валодаюць выбарчым правам, у тым ліку не менш як 30 тысяч грамадзян ад кожнай з абласцей і горада Мінска. Прэзідэнт пасля ўнясення на яго разгляд у адпаведнасці з законам прапаноў Палаты прадстаўнікоў і Савета Рэспублікі або грамадзян аб правядзенні рэферэндуму назначае рэспубліканскі рэферэндум. Дата правядзення рэферэндуму ўстанаўліваецца не пазней як праз тры месяцы з дня выдання ўказа Прэзідэнта аб назначэнні рэферэндуму. Рашэнні, прынятыя рэспубліканскім рэферэндумам, падпісваюцца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. '''Артыкул 75.''' Мясцовыя рэферэндумы назначаюцца адпаведнымі мясцовымі прадстаўнічымі органамі па сваёй ініцыятыве або па прапанове не менш дзесяці працэнтаў грамадзян, якія валодаюць выбарчым правам і пражываюць на адпаведнай тэрыторыі. '''Артыкул 76.''' Рэферэндумы праводзяцца шляхам усеагульнага, свабоднага, роўнага і тайнага галасавання. У рэферэндумах удзельнічаюць грамадзяне Рэспублікі Беларусь, якія валодаюць выбарчым правам. '''Артыкул 77.''' Рашэнні, прынятыя рэферэндумам, могуць быць адменены або зменены толькі шляхам рэферэндуму, калі іншае не будзе вызначана рэферэндумам. '''Артыкул 78.''' Парадак правядзення рэспубліканскіх і мясцовых рэферэндумаў, а таксама пералік пытанняў, якія не могуць быць вынесены на рэферэндум, вызначаюцца законам Рэспублікі Беларусь. == РАЗДЗЕЛ IV. ПРЭЗІДЭНТ, ПАРЛАМЕНТ, УРАД, СУД == === ГЛАВА 3. ПРЭЗІДЭНТ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ === '''Артыкул 79.''' Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь з’яўляецца Кіраўніком дзяржавы, гарантам Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, правоў і свабод чалавека і грамадзяніна. Прэзідэнт увасабляе адзінства народа, гарантуе рэалізацыю асноўных напрамкаў унутранай і знешняй палітыкі, прадстаўляе Рэспубліку Беларусь у адносінах з іншымі дзяржавамі і міжнароднымі арганізацыямі. Прэзідэнт прымае меры па ахове суверэнітэту Рэспублікі Беларусь, яе нацыянальнай бяспекі і тэрытарыяльнай цэласнасці, забяспечвае палітычную і эканамічную стабільнасць, пераемнасць і ўзаемадзеянне органаў дзяржаўнай улады, ажыццяўляе пасрэдніцтва паміж органамі дзяржаўнай улады. Прэзідэнт валодае недатыкальнасцю, яго гонар і годнасць ахоўваюцца законам. '''Артыкул 80.''' Прэзідэнтам можа быць выбраны грамадзянін Рэспублікі Беларусь па нараджэнню, не маладзейшы за 35 гадоў, які валодае выбарчым правам і пастаянна пражывае ў Рэспубліцы Беларусь не менш дзесяці гадоў непасрэдна перад выбарамі. '''Артыкул 81.''' Прэзідэнт выбіраецца на пяць гадоў непасрэдна народам Рэспублікі Беларусь на аснове ўсеагульнага, свабоднага, роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Кандыдаты на пасаду Прэзідэнта вылучаюцца грамадзянамі Рэспублікі Беларусь пры наяўнасці не менш як 100 тысяч подпісаў выбаршчыкаў. Выбары Прэзідэнта назначаюцца Палатай прадстаўнікоў не пазней чым за пяць месяцаў і праводзяцца не пазней чым за два месяцы да сканчэння тэрміну паўнамоцтваў папярэдняга Прэзідэнта. Калі пасада Прэзідэнта аказалася вакантнай, выбары праводзяцца не раней чым праз 30 дзён і не пазней чым праз 70 дзён з дня адкрыцця вакансіі. '''Артыкул 82.''' Лічыцца, што выбары адбыліся, калі ў галасаванні прынялі ўдзел больш паловы грамадзян Рэспублікі Беларусь, уключаных у спіс выбаршчыкаў. Прэзідэнт лічыцца выбраным, калі за яго прагаласавала больш як палова грамадзян Рэспублікі Беларусь, якія прынялі ўдзел у галасаванні. Калі ні адзін з кандыдатаў не набраў неабходнай колькасці галасоў, то ў двухтыднёвы тэрмін праводзіцца другі тур галасавання па двух кандыдатах, якія атрымалі найбольшую колькасць галасоў выбаршчыкаў. Выбраным лічыцца кандыдат у Прэзідэнты, які атрымаў пры паўторным галасаванні больш паловы галасоў выбаршчыкаў, якія прынялі ўдзел у галасаванні. Парадак правядзення выбараў Прэзідэнта вызначаецца законам Рэспублікі Беларусь. '''Артыкул 83.''' Прэзідэнт заступае на пасаду пасля прынясення Прысягі наступнага зместу: «Заступаючы на пасаду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, урачыста клянуся верна служыць народу Рэспублікі Беларусь, паважаць і ахоўваць правы і свабоды чалавека і грамадзяніна, захоўваць і абараняць Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь, свята і добрасумленна выконваць ускладзеныя на мяне высокія абавязкі». Прысяга прыносіцца ва ўрачыстай абстаноўцы ў прысутнасці дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў і членаў Савета Рэспублікі, суддзяў Канстытуцыйнага, Вярхоўнага і Вышэйшага Гаспадарчага судоў не пазней двух месяцаў з дня выбрання Прэзідэнта. З моманту прынясення Прысягі нававыбраным Прэзідэнтам паўнамоцтвы папярэдняга Прэзідэнта спыняюцца. '''Артыкул 84.''' Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь: : 1) назначае рэспубліканскія рэферэндумы; : 2) назначае чарговыя і нечарговыя выбары ў Палату прадстаўнікоў, Савет Рэспублікі і мясцовыя прадстаўнічыя органы; : 3) распускае палаты ў выпадках і ў парадку, прадугледжаных Канстытуцыяй; : 4) назначае шэсць членаў Цэнтральнай камісіі Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў; : 5) утварае, ліквідуе і рэарганізуе Адміністрацыю Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, іншыя органы дзяржаўнага кіравання, а таксама кансультатыўна-дарадчыя і іншыя органы пры Прэзідэнце; : 6) са згоды Палаты прадстаўнікоў назначае на пасаду Прэм’ер-міністра; : 7) вызначае структуру Урада Рэспублікі Беларусь, назначае на пасаду і вызваляе ад пасады намеснікаў Прэм’ер-міністра, міністраў і іншых членаў Урада, прымае рашэнне аб адстаўцы Урада або яго членаў; : 8) са згоды Савета Рэспублікі назначае на пасаду Старшыню Канстытуцыйнага Суда, Старшыню Вярхоўнага Суда, Старшыню Вышэйшага Гаспадарчага Суда з ліку суддзяў гэтых судоў; : 9) са згоды Савета Рэспублікі назначае на пасаду суддзяў Вярхоўнага Суда, суддзяў Вышэйшага Гаспадарчага Суда, Старшыню Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў, Генеральнага пракурора, Старшыню і членаў Праўлення Нацыянальнага банка; : 10) назначае шэсць суддзяў Канстытуцыйнага Суда, іншых суддзяў Рэспублікі Беларусь; : 11) вызваляе ад пасады Старшыню і суддзяў Канстытуцыйнага Суда, Старшыню і суддзяў Вярхоўнага Суда, Старшыню і суддзяў Вышэйшага Гаспадарчага Суда, Старшыню і членаў Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў, Генеральнага пракурора, Старшыню і членаў Праўлення Нацыянальнага банка па падставах, прадугледжаных законам, з паведамленнем Савету Рэспублікі; : 12) назначае на пасаду і вызваляе ад пасады Старшыню Камітэта дзяржаўнага кантролю; : 13) звяртаецца з пасланнямі да народа Рэспублікі Беларусь аб становішчы ў дзяржаве і аб асноўных напрамках унутранай і знешняй палітыкі; : 14) звяртаецца са штогадовымі пасланнямі да Парламента, якія заслухоўваюцца без абмеркавання на пасяджэннях Палаты прадстаўнікоў і Савета Рэспублікі; мае права ўдзельнічаць у рабоце Парламента і яго органаў, выступаць перад імі ў любы час з прамовай або паведамленнем; : 15) мае права старшынстваваць на пасяджэннях Урада Рэспублікі Беларусь; : 16) назначае кіраўнікоў рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і вызначае іх статус; назначае прадстаўнікоў Прэзідэнта ў Парламенце і іншых службовых асоб, пасады якіх вызначаны ў адпаведнасці з заканадаўствам, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй; : 17) вырашае пытанні аб прыёме ў грамадзянства Рэспублікі Беларусь, яго спыненні і прадастаўленні прытулку; : 18) устанаўлівае дзяржаўныя святы і святочныя дні, узнагароджвае дзяржаўнымі ўзнагародамі, прысвойвае класныя чыны і званні; : 19) ажыццяўляе памілаванне асуджаных; : 20) вядзе перагаворы і падпісвае міжнародныя дагаворы, назначае і адклікае дыпламатычных прадстаўнікоў Рэспублікі Беларусь у замежных дзяржавах і пры міжнародных арганізацыях; : 21) прымае даверчыя і адзыўныя граматы акрэдытаваных пры ім дыпламатычных прадстаўнікоў замежных дзяржаў; : 22) у выпадку стыхійнага бедства, катастрофы, а таксама беспарадкаў, што суправаджаюцца гвалтам ці пагрозай гвалту з боку групы асоб і арганізацый, у выніку якіх узнікае небяспека жыццю і здароўю людзей, тэрытарыяльнай цэласнасці і існаванню дзяржавы, уводзіць на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь або ў асобных яе мясцовасцях надзвычайнае становішча з унясеннем у трохдзённы тэрмін прынятага рашэння на зацвярджэнне Савета Рэспублікі; : 23) у выпадках, прадугледжаных заканадаўствам, мае права адкласці правядзенне забастоўкі або прыпыніць яе, але не больш чым на трохмесячны тэрмін; : 24) падпісвае законы; мае права ў парадку, устаноўленым Канстытуцыяй, вярнуць закон або асобныя яго палажэнні са сваімі пярэчаннямі ў Палату прадстаўнікоў; : 25) мае права адмяняць акты Урада; : 26) непасрэдна або праз ствараемыя ім органы ажыццяўляе кантроль за захаваннем заканадаўства мясцовымі органамі кіравання і самакіравання; мае права прыпыняць рашэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў і адмяняць рашэнні мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў у выпадку неадпаведнасці іх заканадаўству; : 27) фарміруе і ўзначальвае Савет Бяспекі Рэспублікі Беларусь; назначае на пасаду і вызваляе ад пасады Дзяржаўнага сакратара Савета Бяспекі; : 28) з’яўляецца Галоўнакамандуючым Узброенымі Сіламі Рэспублікі Беларусь; назначае на пасады і вызваляе ад пасад вышэйшае камандаванне Узброеных Сіл; : 29) уводзіць на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь у выпадку ваеннай пагрозы або нападу ваеннае становішча, аб’яўляе поўную або частковую мабілізацыю з унясеннем у трохдзённы тэрмін прынятага рашэння на зацвярджэнне Савета Рэспублікі; : 30) ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы, ускладзеныя на яго Канстытуцыяй і законамі. '''Артыкул 85.''' Прэзідэнт на аснове і ў адпаведнасці з Канстытуцыяй выдае ўказы і распараджэнні, якія маюць абавязковую сілу на ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. У выпадках, прадугледжаных Канстытуцыяй, Прэзідэнт выдае дэкрэты, што маюць сілу законаў. Прэзідэнт непасрэдна або праз ствараемыя ім органы забяспечвае выкананне дэкрэтаў, указаў і распараджэнняў. '''Артыкул 86.''' Прэзідэнт не можа займаць іншыя пасады, атрымліваць апрача заработнай платы грашовыя ўзнагароджанні, за выключэннем ганарараў за творы навукі, літаратуры і мастацтва. Прэзідэнт прыпыняе членства ў палітычных партыях і іншых грамадскіх аб’яднаннях, якія дамагаюцца палітычных мэт, на ўвесь тэрмін паўнамоцтваў. '''Артыкул 87.''' Прэзідэнт можа ў любы час падаць у адстаўку. Адстаўка Прэзідэнта прымаецца Палатай прадстаўнікоў. '''Артыкул 88.''' Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь можа быць датэрмінова вызвалены ад пасады пры стойкай няздольнасці па стану здароўя ажыццяўляць абавязкі Прэзідэнта. Рашэнне аб датэрміновым вызваленні Прэзідэнта прымаецца большасцю не менш як дзве трэці галасоў ад поўнага складу Палаты прадстаўнікоў і большасцю не менш як дзве трэці галасоў ад поўнага складу Савета Рэспублікі на падставе заключэння спецыяльна ствараемай палатамі камісіі. Прэзідэнт можа быць зняты з пасады ў сувязі з учыненнем дзяржаўнай здрады або іншага цяжкага злачынства. Рашэнне аб выстаўленні абвінавачання і яго расследаванні ў гэтым выпадку лічыцца прынятым, калі за яго прагаласавала большасць ад поўнага складу Палаты прадстаўнікоў па прапанове не менш як адной трэці яе дэпутатаў. Расследаванне абвінавачання арганізуецца Саветам Рэспублікі. Прэзідэнт лічыцца знятым з пасады, калі за гэта рашэнне прагаласавала не менш як дзве трэці ад поўнага складу Савета Рэспублікі, а таксама не менш як дзве трэці ад поўнага складу Палаты прадстаўнікоў. Непрыняцце Саветам Рэспублікі і Палатай прадстаўнікоў рашэння аб зняцці Прэзідэнта з пасады на працягу месяца з дня выстаўлення абвінавачання азначае адхіленне абвінавачання. Прапанова аб зняцці Прэзідэнта з пасады не можа ініцыіравацца ў перыяд разгляду ў адпаведнасці з Канстытуцыяй пытання аб датэрміновым спыненні паўнамоцтваў Парламента. У выпадку зняцця Прэзідэнта ў сувязі з учыненнем злачынства справа па сутнасці абвінавачання разглядаецца Вярхоўным Судом. '''Артыкул 89.''' У выпадку вакансіі пасады Прэзідэнта або немагчымасці выканання ім сваіх абавязкаў па падставах, прадугледжаных Канстытуцыяй, яго паўнамоцтвы да прынясення Прысягі нававыбраным Прэзідэнтам пераходзяць да Прэм’ер-міністра. === ГЛАВА 4. ПАРЛАМЕНТ — НАЦЫЯНАЛЬНЫ СХОД === '''Артыкул 90.''' Парламент — Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь з’яўляецца прадстаўнічым і заканадаўчым органам Рэспублікі Беларусь. Парламент складаецца з дзвюх палат — Палаты прадстаўнікоў і Савета Рэспублікі. '''Артыкул 91.''' Склад Палаты прадстаўнікоў — 110 дэпутатаў. Выбранне дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў ажыццяўляецца ў адпаведнасці з законам на аснове ўсеагульнага, свабоднага, роўнага, прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Савет Рэспублікі з’яўляецца палатай тэрытарыяльнага прадстаўніцтва. Ад кожнай вобласці і горада Мінска тайным галасаваннем выбіраюцца на пасяджэннях дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў базавага ўзроўню кожнай вобласці і горада Мінска па восем членаў Савета Рэспублікі. Восем членаў Савета Рэспублікі назначаюцца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. Выбары новага складу палат Парламента назначаюцца не пазней як за чатыры месяцы і праводзяцца не пазней як за 30 дзён да сканчэння паўнамоцтваў палат дзеючага склікання Парламента. Нечарговыя выбары палат Парламента праводзяцца на працягу трох месяцаў з дня датэрміновага спынення паўнамоцтваў палат Парламента. '''Артыкул 92.''' Дэпутатам Палаты прадстаўнікоў можа быць грамадзянін Рэспублікі Беларусь, які дасягнуў 21 года. Членам Савета Рэспублікі можа быць грамадзянін Рэспублікі Беларусь, які дасягнуў 30 гадоў і пражыў на тэрыторыі адпаведнай вобласці, горада Мінска не менш як пяць гадоў. Дэпутаты Палаты прадстаўнікоў ажыццяўляюць свае паўнамоцтвы ў Парламенце на прафесійнай аснове, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй. Дэпутат Палаты прадстаўнікоў можа быць адначасова членам Урада. Адна і тая ж асоба не можа адначасова з’яўляцца членам дзвюх палат Парламента. Дэпутат Палаты прадстаўнікоў не можа быць дэпутатам мясцовага Савета дэпутатаў. Член Савета Рэспублікі не можа быць адначасова членам Урада. Не дапускаецца сумяшчэнне абавязкаў дэпутата Палаты прадстаўнікоў, члена Савета Рэспублікі з адначасовым заняццем пасады Прэзідэнта або суддзі. '''Артыкул 93.''' Тэрмін паўнамоцтваў Парламента — чатыры гады. Паўнамоцтвы Парламента могуць быць прадоўжаны на падставе закона толькі ў выпадку вайны. Першая пасля выбараў сесія палат Парламента склікаецца Цэнтральнай камісіяй па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў і пачынае сваю работу не пазней як праз 30 дзён пасля выбараў. Адлік трыццацідзённага тэрміну для склікання і пачатку работы першай сесіі Палаты прадстаўнікоў ажыццяўляецца з дня другога туру галасавання па выбарах яе новага складу. Калі другі тур галасавання па выбарах у Палату прадстаўнікоў не праводзіцца, адлік трыццацідзённага тэрміну ажыццяўляецца з дня правядзення першага туру агульных выбараў у Рэспубліцы Беларусь. Адлік трыццацідзённага тэрміну для склікання і пачатку работы першай сесіі Савета Рэспублікі ажыццяўляецца з дня першага пасяджэння дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў базавага ўзроўню па выбарах членаў Савета Рэспублікі ад вобласці або горада Мінска. У выпадках і ў парадку, прадугледжаных Канстытуцыяй, паўнамоцтвы Палаты прадстаўнікоў або Савета Рэспублікі могуць быць спынены датэрмінова. Са спыненнем паўнамоцтваў Палаты прадстаўнікоў або Савета Рэспублікі па рашэнню Прэзідэнта могуць быць таксама спынены паўнамоцтвы адпаведна Савета Рэспублікі або Палаты прадстаўнікоў. '''Артыкул 94.''' Паўнамоцтвы Палаты прадстаўнікоў могуць быць датэрмінова спынены пры адмове ў даверы Ураду, выказванні вотуму недаверу Ураду або двухразовай адмове ў дачы згоды на назначэнне Прэм’ер-міністра. Паўнамоцтвы Палаты прадстаўнікоў або Савета Рэспублікі могуць быць таксама датэрмінова спынены на падставе заключэння Канстытуцыйнага Суда ў выпадку сістэматычнага або грубага парушэння палатамі Парламента Канстытуцыі. Рашэнні па гэтых пытаннях Прэзідэнт прымае не пазней чым у двухмесячны тэрмін пасля афіцыйных кансультацый са старшынямі палат. Палаты не могуць быць распушчаны ў перыяд надзвычайнага або ваеннага становішча, у апошнія шэсць месяцаў паўнамоцтваў Прэзідэнта, у перыяд вырашэння палатамі пытання аб датэрміновым вызваленні або зняцці Прэзідэнта з пасады. Не дапускаецца роспуск палат на працягу года з дня іх першых пасяджэнняў. '''Артыкул 95.''' Палаты збіраюцца на дзве чарговыя сесіі ў год. Першая сесія адкрываецца 2 кастрычніка; яе працягласць не можа быць больш як восемдзесят дзён. Другая сесія адкрываецца 2 красавіка; яе працягласць не можа быць больш як дзевяноста дзён. Калі 2 кастрычніка або 2 красавіка прыпадаюць на нерабочы дзень, то сесія адкрываецца ў першы наступны за ім рабочы дзень. Палата прадстаўнікоў, Савет Рэспублікі ў выпадку асаблівай неабходнасці склікаюцца на нечарговую сесію па ініцыятыве Прэзідэнта, а таксама па патрабаванню большасці не менш як дзве трэці галасоў ад поўнага складу кожнай з палат па вызначаным парадку дня. Нечарговыя сесіі адкрываюцца ўказамі Прэзідэнта. '''Артыкул 96.''' Палата прадстаўнікоў выбірае са свайго складу Старшыню Палаты прадстаўнікоў і яго намесніка. Савет Рэспублікі выбірае са свайго складу Старшыню Савета Рэспублікі і яго намесніка. Старшыні Палаты прадстаўнікоў і Савета Рэспублікі, іх намеснікі вядуць пасяджэнні і кіруюць унутраным распарадкам палат. Палата прадстаўнікоў і Савет Рэспублікі са свайго складу выбіраюць пастаянныя камісіі і іншыя органы для вядзення законапраектнай работы, папярэдняга разгляду і падрыхтоўкі пытанняў, якія адносяцца да ведання палат. '''Артыкул 97.''' Палата прадстаўнікоў: : 1) разглядае па прапанове Прэзідэнта або па ініцыятыве не менш як 150 тысяч грамадзян Рэспублікі Беларусь, якія валодаюць выбарчым правам, праекты законаў аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю, аб тлумачэнні Канстытуцыі; : 2) разглядае праекты законаў, у тым ліку аб зацвярджэнні асноўных напрамкаў унутранай і знешняй палітыкі Рэспублікі Беларусь; ваеннай дактрыны; аб ратыфікацыі і дэнансацыі міжнародных дагавораў; аб асноўным змесце і прынцыпах ажыццяўлення правоў, свабод і абавязкаў грамадзян; аб грамадзянстве, статусе іншаземцаў і асоб без грамадзянства; аб правах нацыянальных меншасцей; аб зацвярджэнні рэспубліканскага бюджэту і справаздачы аб яго выкананні; устанаўленні рэспубліканскіх падаткаў і збораў; аб прынцыпах ажыццяўлення адносін уласнасці; аб асновах сацыяльнай абароны; аб прынцыпах рэгулявання працы і занятасці; аб шлюбе, сям’і, дзяцінстве, мацярынстве, бацькоўстве, выхаванні, адукацыі, культуры і ахове здароўя; аб ахове навакольнага асяроддзя і рацыянальным выкарыстанні прыродных рэсурсаў; аб вызначэнні парадку вырашэння пытанняў адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўладкавання дзяржавы; аб мясцовым самакіраванні; аб судаўладкаванні, судаводстве і статусе суддзяў; аб крымінальнай адказнасці; аб амністыі; аб абвяшчэнні вайны і заключэнні міру; аб прававым рэжыме ваеннага і надзвычайнага становішча; аб устанаўленні дзяржаўных узнагарод; аб тлумачэнні законаў; : 3) назначае выбары Прэзідэнта; : 4) дае згоду Прэзідэнту на назначэнне Прэм’ер-міністра; : 5) заслухоўвае даклад Прэм’ер-міністра аб праграме дзейнасці Урада і адабрае або адхіляе праграму; паўторнае адхіленне палатай праграмы азначае выказванне вотуму недаверу Ураду; : 6) разглядае па ініцыятыве Прэм’ер-міністра пытанне аб даверы Ураду; : 7) па ініцыятыве не менш як адной трэці ад поўнага складу Палаты прадстаўнікоў выказвае вотум недаверу Ураду; пытанне аб адказнасці Урада не можа быць пастаўлена на працягу года пасля адабрэння праграмы яго дзейнасці; : 8) прымае адстаўку Прэзідэнта; : 9) выстаўляе большасцю галасоў ад поўнага складу Палаты прадстаўнікоў абвінавачанне супраць Прэзідэнта ва ўчыненні дзяржаўнай здрады або іншага цяжкага злачынства; на падставе адпаведнага рашэння Савета Рэспублікі прымае большасцю не менш як дзве трэці галасоў ад поўнага складу рашэнне аб зняцці Прэзідэнта з пасады; : 10) адмяняе распараджэнні Старшыні Палаты прадстаўнікоў. Палата прадстаўнікоў можа прымаць рашэнні па іншых пытаннях, калі гэта прадугледжана Канстытуцыяй. '''Артыкул 98.''' Савет Рэспублікі: : 1) адабрае або адхіляе прынятыя Палатай прадстаўнікоў праекты законаў аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю; аб тлумачэнні Канстытуцыі; праекты іншых законаў; : 2) дае згоду на назначэнне Прэзідэнтам Старшыні Канстытуцыйнага Суда, Старшыні і суддзяў Вярхоўнага Суда, Старшыні і суддзяў Вышэйшага Гаспадарчага Суда, Старшыні Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў, Генеральнага пракурора, Старшыні і членаў Праўлення Нацыянальнага банка; : 3) выбірае шэсць суддзяў Канстытуцыйнага Суда; : 4) выбірае шэсць членаў Цэнтральнай камісіі Рэспублікі Беларусь па выбарах і правядзенню рэспубліканскіх рэферэндумаў; : 5) адмяняе рашэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў, якія не адпавядаюць заканадаўству; : 6) прымае рашэнне аб роспуску мясцовага Савета дэпутатаў у выпадку сістэматычнага або грубага парушэння ім патрабаванняў заканадаўства і ў іншых выпадках, прадугледжаных законам; : 7) разглядае выстаўленае Палатай прадстаўнікоў абвінавачанне супраць Прэзідэнта ва ўчыненні дзяржаўнай здрады або іншага цяжкага злачынства, прымае рашэнне аб яго расследаванні. Пры наяўнасці падстаў большасцю не менш як дзвюма трацямі галасоў ад поўнага складу прымае рашэнне аб зняцці Прэзідэнта з пасады; : 8) разглядае ўказы Прэзідэнта аб увядзенні надзвычайнага становішча, ваеннага становішча, поўнай або частковай мабілізацыі і не пазней як у трохдзённы тэрмін пасля іх унясення прымае адпаведнае рашэнне. Савет Рэспублікі можа прымаць рашэнні па іншых пытаннях, калі гэта прадугледжана Канстытуцыяй. '''Артыкул 99.''' Права заканадаўчай ініцыятывы належыць Прэзідэнту, дэпутатам Палаты прадстаўнікоў, Савету Рэспублікі, Ураду, а таксама грамадзянам, якія валодаюць выбарчым правам, у колькасці не менш як 50 тысяч чалавек і рэалізуецца ў Палаце прадстаўнікоў. Законапраекты, вынікам прыняцця якіх можа быць скарачэнне дзяржаўных сродкаў, стварэнне або павелічэнне расходаў, могуць уносіцца ў Палату прадстаўнікоў толькі са згоды Прэзідэнта або па яго даручэнню — Урада. Прэзідэнт або па яго даручэнню Урад маюць права ўносіць прапановы ў Палату прадстаўнікоў і Савет Рэспублікі аб абвяшчэнні разгляду праекта закона тэрміновым. Палата прадстаўнікоў і Савет Рэспублікі ў гэтым выпадку павінны разгледзець дадзены праект на працягу дзесяці дзён з дня ўнясення на іх разгляд. Па патрабаванню Прэзідэнта або, з яго згоды, Урада Палата прадстаўнікоў, Савет Рэспублікі на сваіх пасяджэннях прымаюць рашэнні, галасуючы ў цэлым за ўвесь унесены Прэзідэнтам або Урадам праект ці яго частку, захаваўшы толькі тыя папраўкі, якія прапанаваны ці прыняты Прэзідэнтам або Урадам. '''Артыкул 100.''' Любы законапраект, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй, спачатку разглядаецца ў Палаце прадстаўнікоў, а потым у Савеце Рэспублікі. Законапраект, за выключэннем выпадкаў, прадугледжаных Канстытуцыяй, становіцца законам пасля прыняцця Палатай прадстаўнікоў і адабрэння Саветам Рэспублікі большасцю галасоў ад поўнага складу кожнай палаты. Прынятыя Палатай прадстаўнікоў законапраекты на працягу пяці дзён перадаюцца на разгляд у Савет Рэспублікі, дзе могуць разглядацца не больш як дваццаць дзён, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй. Закон лічыцца адобраным Саветам Рэспублікі, калі за яго прагаласавала большасць ад поўнага складу Савета Рэспублікі, або калі на працягу дваццаці дзён, а пры абвяшчэнні законапраекта тэрміновым — дзесяці дзён з дня ўнясення ён не быў разгледжаны Саветам Рэспублікі. У выпадку адхілення законапраекта Саветам Рэспублікі палаты могуць стварыць пагаджальную камісію, якая фарміруецца на парытэтнай аснове, для пераадолення ўзнікшых рознагалоссяў. Тэкст законапраекта, выпрацаваны пагаджальнай камісіяй, прадстаўляецца на адабрэнне абедзвюх палат. Калі пагаджальнай камісіяй не прыняты ўзгоднены тэкст законапраекта, Прэзідэнт або па яго даручэнню Урад могуць запатрабаваць, каб Палата прадстаўнікоў прыняла канчатковае рашэнне. Закон лічыцца прынятым Палатай прадстаўнікоў пры ўмове, што за яго прагаласавала не менш як дзве трэці ад поўнага складу Палаты прадстаўнікоў. Закон, прыняты Палатай прадстаўнікоў і адобраны Саветам Рэспублікі, або прыняты Палатай прадстаўнікоў у парадку, прадугледжаным дадзеным артыкулам, прадстаўляецца ў дзесяцідзённы тэрмін Прэзідэнту на подпіс. Калі Прэзідэнт згодны з тэкстам закона, ён яго падпісвае. Калі Прэзідэнт не вяртае які-небудзь закон на працягу двух тыдняў пасля таго, як ён быў яму прадстаўлены, закон лічыцца падпісаным. Закон не лічыцца падпісаным і не ўступае ў сілу, калі ён не мог быць вернуты ў Парламент у сувязі з заканчэннем сесіі. Пры нязгодзе з тэкстам закона Прэзідэнт вяртае яго са сваімі пярэчаннямі ў Палату прадстаўнікоў, якая павінна разгледзець закон з пярэчаннямі Прэзідэнта не пазней як праз трыццаць дзён. Калі закон будзе прыняты Палатай прадстаўнікоў большасцю не менш як дзве трэці галасоў ад поўнага складу, ён разам з пярэчаннямі Прэзідэнта ў пяцідзённы тэрмін накіроўваецца ў Савет Рэспублікі, які таксама павінен разгледзець яго паўторна не пазней як праз дваццаць дзён. Закон лічыцца прынятым, калі ён адобраны большасцю не менш як дзвюма трацямі галасоў ад поўнага складу Савета Рэспублікі. Закон пасля пераадолення Палатай прадстаўнікоў і Саветам Рэспублікі пярэчанняў Прэзідэнта падпісваецца Прэзідэнтам у пяцідзённы тэрмін. Закон уступае ў сілу і ў тым выпадку, калі ён не будзе падпісаны Прэзідэнтам у гэты тэрмін. У такім жа парадку палатамі разглядаюцца пярэчанні Прэзідэнта на асобныя палажэнні закона, якія вяртаюцца для паўторнага галасавання. У гэтым выпадку да вынясення адпаведнага рашэння Палатай прадстаўнікоў і Саветам Рэспублікі закон падпісваецца Прэзідэнтам і ўступае ў сілу, за выключэннем тых палажэнняў, адносна якіх маюцца пярэчанні Прэзідэнта. '''Артыкул 101.''' Палата прадстаўнікоў і Савет Рэспублікі законам, прынятым большасцю галасоў ад поўнага складу палат, па прапанове Прэзідэнта могуць дэлегаваць яму заканадаўчыя паўнамоцтвы на выданне дэкрэтаў, якія маюць сілу закона. Гэты закон павінен вызначаць прадмет рэгулявання і тэрмін паўнамоцтваў Прэзідэнта на выданне дэкрэтаў. Не дапускаецца дэлегаванне паўнамоцтваў Прэзідэнту на выданне дэкрэтаў, якія прадугледжваюць змяненне і дапаўненне Канстытуцыі, яе тлумачэнне; змяненне і дапаўненне праграмных законаў; зацвярджэнне рэспубліканскага бюджэту і справаздачы аб яго выкананні; змяненне парадку выбараў Прэзідэнта і Парламента, абмежаванне канстытуцыйных правоў і свабод грамадзян. Закон аб дэлегаванні заканадаўчых паўнамоцтваў Прэзідэнту не можа дазваляць яму змяненне гэтага закона, а таксама прадастаўляць права прымаць нормы, якія маюць зваротную сілу. З прычыны асаблівай неабходнасці Прэзідэнт па сваё ініцыятыве або па прапанове Урада можа выдаваць часовыя дэкрэты, якія маюць сілу закона. Калі такія дэкрэты выдаюцца па прапанове Урада, яны змацоўваюцца подпісам Прэм’ер-міністра. Часовыя дэкрэты павінны быць у трохдзённы тэрмін прадстаўлены для наступнага разгляду Палатай прадстаўнікоў, а потым Саветам Рэспублікі. Гэтыя дэкрэты захоўваюць сілу, калі яны не адменены большасцю не менш як дзве трэці галасоў ад поўнага складу кожнай з палат. Палаты могуць рэгуляваць законам адносіны, што ўзніклі на аснове дэкрэтаў, якія адменены. '''Артыкул 102.''' Дэпутаты Палаты прадстаўнікоў і члены Савета Рэспублікі карыстаюцца недатыкальнасцю пры выказванні сваіх меркаванняў і ажыццяўленні сваіх паўнамоцтваў. Гэта не адносіцца да абвінавачання іх у паклёпе і знявазе. На працягу тэрміну сваіх паўнамоцтваў дэпутаты Палаты прадстаўнікоў і члены Савета Рэспублікі могуць быць арыштаваны, іншым чынам пазбаўлены асабістай свабоды толькі з папярэдняй згоды адпаведнай палаты, за выключэннем учынення дзяржаўнай здрады або іншага цяжкага злачынства, а таксама затрымання на месцы ўчынення злачынства. Крымінальная справа ў дачыненні да дэпутата Палаты прадстаўнікоў або члена Савета Рэспублікі разглядаецца Вярхоўным Судом. '''Артыкул 103.''' Пасяджэнні палат з’яўляюцца адкрытымі. Палаты, калі гэтага патрабуюць інтарэсы дзяржавы, могуць прыняць рашэнне аб правядзенні закрытага пасяджэння большасцю галасоў ад іх поўнага складу. У час пасяджэнняў, у тым ліку і закрытых, Прэзідэнт, яго прадстаўнікі, Прэм’ер-міністр і члены Урада могуць выступаць без чаргі тых, хто запісаўся для выступлення, столькі разоў, колькі яны гэтага запатрабуюць. Адно пасяджэнне ў месяц рэзервуецца для пытанняў дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў і членаў Савета Рэспублікі і адказаў Урада. Дэпутат Палаты прадстаўнікоў, член Савета Рэспублікі мае права звярнуцца з запытам да Прэм’ер-міністра, членаў Урада, кіраўнікоў дзяржаўных органаў, што ўтвараюцца або выбіраюцца Парламентам. Запыт павінен быць уключаны ў парадак дня палаты. Адказ на запыт належыць даць на працягу дваццаці сесійных дзён у парадку, устаноўленым палатай Парламента. Пасяджэнне палаты лічыцца правамоцным пры ўмове, што на ім прысутнічае не менш як дзве трэці дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў або членаў Савета Рэспублікі ад поўнага складу палаты. Галасаванне ў Палаце прадстаўнікоў і Савеце Рэспублікі адкрытае і ажыццяўляецца асабіста дэпутатам, членам Савета Рэспублікі шляхам падачы голасу «за» або «супраць». Тайнае галасаванне праводзіцца толькі пры вырашэнні кадравых пытанняў. '''Артыкул 104.''' Рашэнні Палаты прадстаўнікоў прымаюцца ў форме законаў і пастаноў. Пастановы Палаты прадстаўнікоў прымаюцца па пытаннях распарадчага і кантрольнага характару. Рашэнні Савета Рэспублікі прымаюцца ў форме пастаноў. Рашэнні палат лічацца прынятымі пры ўмове, што за іх прагаласавала большасць ад поўнага складу палат, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй. Законы аб асноўных напрамках унутранай і знешняй палітыкі Рэспублікі Беларусь, аб ваеннай дактрыне Рэспублікі Беларусь з’яўляюцца праграмнымі і лічацца прынятымі пры ўмове, калі за іх прагаласавала не менш як дзве трэці ад поўнага складу палат. Законы падлягаюць неадкладнаму апублікаванню пасля іх падпісання і ўступаюць у сілу праз дзесяць дзён пасля апублікавання, калі ў самім законе не ўстаноўлены іншы тэрмін. У такім жа парадку публікуюцца і ўступаюць у сілу дэкрэты Прэзідэнта. Закон не мае зваротнай сілы, за выключэннем выпадкаў, калі ён змякчае або адмяняе адказнасць грамадзян. '''Артыкул 105.''' Парадак дзейнасці Палаты прадстаўнікоў, Савета Рэспублікі, іх органаў, дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў і членаў Савета Рэспублікі вызначаецца рэгламентамі палат, якія падпісваюцца старшынямі палат. === ГЛАВА 5. УРАД — САВЕТ МІНІСТРАЎ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ === '''Артыкул 106.''' Выканаўчую ўладу ў Рэспубліцы Беларусь ажыццяўляе Урад — Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь — цэнтральны орган дзяржаўнага кіравання. Урад у сваёй дзейнасці падсправаздачны Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь і адказны перад Парламентам Рэспублікі Беларусь. Урад складае свае паўнамоцтвы перад нававыбраным Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. Урад Рэспублікі Беларусь складаецца з Прэм’ер-міністра, яго намеснікаў і міністраў. У склад Урада могуць уваходзіць і кіраўнікі іншых рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання. Прэм’ер-міністр назначаецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь са згоды Палаты прадстаўнікоў. Рашэнне па гэтаму пытанню прымаецца Палатай прадстаўнікоў не пазней як у двухтыднёвы тэрмін з дня ўнясення прапановы па кандыдатуры Прэм’ер-міністра. У выпадку двухразовай адмовы ў дачы згоды на назначэнне Прэм’ер-міністра Палатай прадстаўнікоў Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь мае права назначыць выконваючага абавязкі Прэм’ер-міністра, распусціць Палату прадстаўнікоў і назначыць новыя выбары. Работай Урада кіруе Прэм’ер-міністр. Прэм’ер-міністр: : 1) ажыццяўляе непасрэднае кіраўніцтва дзейнасцю Урада і нясе персанальную адказнасць за яго работу; : 2) падпісвае пастановы Урада; : 3) у двухмесячны тэрмін пасля свайго назначэння прадстаўляе Парламенту праграму дзейнасці Урада, а ў выпадку яе адхілення прадстаўляе паўторную праграму дзейнасці Урада на працягу двух месяцаў; : 4) інфармуе Прэзідэнта аб асноўных напрамках дзейнасці Урада і аб усіх яго найважнейшых рашэннях; : 5) выконвае іншыя функцыі, звязаныя з арганізацыяй і дзейнасцю Урада. Урад або любы член Урада маюць права заявіць Прэзідэнту аб сваёй адстаўцы, калі лічаць немагчымым далейшае ажыццяўленне ўскладзеных на іх абавязкаў. Урад заяўляе Прэзідэнту аб адстаўцы ў выпадку выказвання Палатай прадстаўнікоў вотуму недаверу Ураду. Прэм’ер-міністр можа паставіць перад Палатай прадстаўнікоў пытанне аб даверы Ураду па прадстаўленай праграме або з канкрэтнай нагоды. Калі Палата прадстаўнікоў у даверы адмаўляе, Прэзідэнт мае права ў дзесяцідзённы тэрмін прыняць рашэнне аб адстаўцы Урада або аб роспуску Палаты прадстаўнікоў і назначэнні новых выбараў. Пры адхіленні адстаўкі Урад прадаўжае ажыццяўляць свае паўнамоцтвы. Прэзідэнт мае права па ўласнай ініцыятыве прыняць рашэнне аб адстаўцы Урада і вызваліць ад пасады любога члена Урада. У выпадку адстаўкі або складання паўнамоцтваў Урад Рэспублікі Беларусь па даручэнню Прэзідэнта прадаўжае ажыццяўляць свае паўнамоцтвы да сфарміравання новага Урада. '''Артыкул 107.''' Урад Рэспублікі Беларусь: кіруе сістэмай падпарадкаваных яму органаў дзяржаўнага кіравання і іншых органаў выканаўчай улады; распрацоўвае асноўныя напрамкі ўнутранай і знешняй палітыкі і прымае меры па іх рэалізацыі; распрацоўвае і прадстаўляе Прэзідэнту для ўнясення ў Парламент праект рэспубліканскага бюджэту і справаздачу аб яго выкананні; забяспечвае правядзенне адзінай эканамічнай, фінансавай, крэдытнай і грашовай палітыкі, дзяржаўнай палітыкі ў галіне навукі, культуры, адукацыі, аховы здароўя, экалогіі, сацыяльнага забеспячэння і аплаты працы; прымае меры па забеспячэнню правоў і свабод грамадзян, абароне інтарэсаў дзяржавы, нацыянальнай бяспецы і абараназдольнасці, ахове ўласнасці і грамадскага парадку, барацьбе са злачыннасцю; выступае ад імя ўласніка ў дачыненні да маёмасці, якая з’яўляецца ўласнасцю Рэспублікі Беларусь, арганізуе кіраванне дзяржаўнай уласнасцю; забяспечвае выкананне Канстытуцыі, законаў і дэкрэтаў, указаў і распараджэнняў Прэзідэнта; адмяняе акты міністэрстваў і іншых рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання; ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы, ускладзеныя на яго Канстытуцыяй, законамі і актамі Прэзідэнта. '''Артыкул 108.''' Урад Рэспублікі Беларусь выдае пастановы, якія маюць абавязковую сілу на ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. Прэм’ер-міністр выдае ў межах сваёй кампетэнцыі распараджэнні. Кампетэнцыя, парадак арганізацыі і дзейнасці Урада вызначаюцца на аснове Канстытуцыі законам аб Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь. === ГЛАВА 6. СУД === '''Артыкул 109.''' Судовая ўлада ў Рэспубліцы Беларусь належыць судам. Сістэма судоў будуецца на прынцыпах тэрытарыяльнасці і спецыялізацыі. Судаўладкаванне ў Рэспубліцы Беларусь вызначаецца законам. Утварэнне надзвычайных судоў забараняецца. '''Артыкул 110.''' Суддзі пры ажыццяўленні правасуддзя незалежныя і падпарадкоўваюцца толькі закону. Якое-небудзь умяшанне ў дзейнасць суддзяў па выкананню правасуддзя недапушчальнае і цягне адказнасць па закону. '''Артыкул 111.''' Суддзі не могуць ажыццяўляць прадпрымальніцкую дзейнасць, выконваць іншую аплачваемую работу, акрамя выкладчыцкай і навукова-даследчай. Падставы для выбрання (назначэння) суддзяў на пасады і іх вызвалення прадугледжваюцца законам. '''Артыкул 112.''' Суды ажыццяўляюць правасуддзе на аснове Канстытуцыі і прынятых у адпаведнасці з ёю іншых нарматыўных актаў. Калі пры разглядзе канкрэтнай справы суд прыйдзе да вываду аб неадпаведнасці нарматыўнага акта Канстытуцыі, ён прымае рашэнне ў адпаведнасці з Канстытуцыяй і ставіць ва ўстаноўленым парадку пытанне аб прызнанні дадзенага нарматыўнага акта неканстытуцыйным. '''Артыкул 113.''' Справы ў судах разглядаюцца калегіяльна, а ў прадугледжаных законам выпадках — аднаасобна суддзямі. '''Артыкул 114.''' Разбор спраў ва ўсіх судах адкрыты. Слуханне спраў у закрытым судовым пасяджэнні дапускаецца толькі ў выпадках, вызначаных законам, з выкананнем усіх правілаў судаводства. '''Артыкул 115.''' Правасуддзе ажыццяўляецца на аснове спаборнасці і роўнасці бакоў у працэсе. Судовыя пастановы з’яўляюцца абавязковымі для ўсіх грамадзян і службовых асоб. Бакі і асобы, якія ўдзельнічаюць у працэсе, маюць права на абскарджанне рашэнняў, прыгавораў і іншых судовых пастаноў. '''Артыкул 116.''' Кантроль за канстытуцыйнасцю нарматыўных актаў у дзяржаве ажыццяўляецца Канстытуцыйным Судом Рэспублікі Беларусь. Канстытуцыйны Суд Рэспублікі Беларусь фарміруецца ў колькасці 12 суддзяў з высокакваліфікаваных спецыялістаў у галіне права, якія маюць, як правіла, вучоную ступень. Шэсць суддзяў Канстытуцыйнага Суда назначаюцца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь, шэсць суддзяў выбіраюцца Саветам Рэспублікі. Старшыня Канстытуцыйнага Суда назначаецца Прэзідэнтам са згоды Савета Рэспублікі. Тэрмін паўнамоцтваў членаў Канстытуцыйнага Суда — 11 гадоў. Гранічны ўзрост членаў Канстытуцыйнага Суда — 70 гадоў. Канстытуцыйны Суд па прапановах Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, Палаты прадстаўнікоў, Савета Рэспублікі, Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь, Вышэйшага Гаспадарчага Суда Рэспублікі Беларусь, Савета Міністраў Рэспублікі Беларусь дае заключэнні: аб адпаведнасці законаў, дэкрэтаў, указаў Прэзідэнта, міжнародных дагаворных і іншых абавязацельстваў Рэспублікі Беларусь Канстытуцыі і міжнародна-прававым актам, ратыфікаваным Рэспублікай Беларусь; аб адпаведнасці актаў міждзяржаўных утварэнняў, у якія ўваходзіць Рэспубліка Беларусь, указаў Прэзідэнта, выдадзеных у мэтах выканання закона, Канстытуцыі, міжнародна-прававым актам, ратыфікаваным Рэспублікай Беларусь, законам і дэкрэтам; аб адпаведнасці пастаноў Савета Міністраў, актаў Вярхоўнага Суда, Вышэйшага Гаспадарчага Суда, Генеральнага пракурора Канстытуцыі, міжнародна-прававым актам, ратыфікаваным Рэспублікай Беларусь, законам, дэкрэтам і ўказам; аб адпаведнасці актаў любога другога дзяржаўнага органа Канстытуцыі, міжнародна-прававым актам, ратыфікаваным Рэспублікай Беларусь, законам, дэкрэтам і ўказам. Нарматыўныя акты або іх асобныя палажэнні, прызнаныя неканстытуцыйнымі, страчваюць сілу ў парадку, што вызначаецца законам. У выпадках, прадугледжаных Канстытуцыяй, Канстытуцыйны Суд па прапанове Прэзідэнта дае заключэнне аб наяўнасці фактаў сістэматычнага або грубага парушэння палатамі Парламента Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь. Кампетэнцыя, арганізацыя і парадак дзейнасці Канстытуцыйнага Суда вызначаюцца законам. == РАЗДЗЕЛ V. МЯСЦОВАЕ КІРАВАННЕ І САМАКІРАВАННЕ == '''Артыкул 117.''' Мясцовае кіраванне і самакіраванне ажыццяўляецца грамадзянамі праз мясцовыя Саветы дэпутатаў, выканаўчыя і распарадчыя органы, органы тэрытарыяльнага грамадскага самакіравання, мясцовыя рэферэндумы, сходы і іншыя формы прамога ўдзелу ў дзяржаўных і грамадскіх справах. '''Артыкул 118.''' Мясцовыя Саветы дэпутатаў выбіраюцца грамадзянамі адпаведных адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак тэрмінам на чатыры гады. '''Артыкул 119.''' Кіраўнікі мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў назначаюцца на пасаду і вызваляюцца ад пасады Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь або ва ўстаноўленым ім парадку і зацвярджаюцца на пасадзе адпаведнымі мясцовымі Саветамі дэпутатаў. '''Артыкул 120.''' Мясцовыя Саветы дэпутатаў, выканаўчыя і распарадчыя органы ў межах кампетэнцыі вырашаюць пытанні мясцовага значэння зыходзячы з агульнадзяржаўных інтарэсаў і інтарэсаў насельніцтва, якое пражывае на адпаведнай тэрыторыі, выконваюць рашэнні вышэйстаячых дзяржаўных органаў. '''Артыкул 121.''' Да выключнай кампетэнцыі мясцовых Саветаў дэпутатаў належаць: зацвярджэнне праграм эканамічнага і сацыяльнага развіцця, мясцовых бюджэтаў і справаздач аб іх выкананні; устанаўленне ў адпаведнасці з законам мясцовых падаткаў і збораў; вызначэнне ў межах, устаноўленых законам, парадку кіравання і распараджэння камунальнай уласнасцю; назначэнне мясцовых рэферэндумаў. '''Артыкул 122.''' Мясцовыя Саветы дэпутатаў, выканаўчыя і распарадчыя органы на падставе дзеючага заканадаўства прымаюць рашэнні, якія маюць абавязковую сілу на адпаведнай тэрыторыі. Рашэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў, якія не адпавядаюць заканадаўству, адмяняюцца вышэйстаячымі прадстаўнічымі органамі. Рашэнні мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, якія не адпавядаюць заканадаўству, адмяняюцца адпаведнымі Саветамі дэпутатаў, вышэйстаячымі выканаўчымі і распарадчымі органамі, а таксама Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. Рашэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў, выканаўчых і распарадчых органаў, якія абмяжоўваюць ці парушаюць правы, свабоды і законныя інтарэсы грамадзян, а таксама ў іншых прадугледжаных заканадаўствам выпадках могуць быць абскарджаны ў судовым парадку. '''Артыкул 123.''' У выпадку сістэматычнага або грубага парушэння мясцовым Саветам дэпутатаў патрабаванняў заканадаўства ён можа быць распушчаны Саветам Рэспублікі. Іншыя падставы датэрміновага спынення паўнамоцтваў мясцовых Саветаў дэпутатаў вызначаюцца законам. '''Артыкул 124.''' Кампетэнцыя, парадак стварэння і дзейнасці органаў мясцовага кіравання і самакіравання вызначаюцца заканадаўствам. == РАЗДЗЕЛ VI. ПРАКУРАТУРА. КАМІТЭТ ДЗЯРЖАЎНАГА КАНТРОЛЮ == === ГЛАВА 7. ПРАКУРАТУРА === '''Артыкул 125.''' Нагляд за дакладным і аднастайным выкананнем законаў, дэкрэтаў, указаў і іншых нарматыўных актаў міністэрствамі і другімі падведамнымі Савету Міністраў органамі, мясцовымі прадстаўнічымі і выканаўчымі органамі, прадпрыемствамі, арганізацыямі і ўстановамі, грамадскімі аб’яднаннямі, службовымі асобамі і грамадзянамі ўскладаецца на Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь і падначаленых яму пракурораў. Пракуратура ажыццяўляе нагляд за выкананнем законаў пры расследаванні злачынстваў, адпаведнасцю закону судовых рашэнняў па грамадзянскіх, крымінальных справах і справах аб адміністрацыйных правапарушэннях, у выпадках, прадугледжаных законам, праводзіць папярэдняе следства, падтрымлівае дзяржаўнае абвінавачанне ў судах. '''Артыкул 126.''' Адзіную і цэнтралізаваную сістэму органаў пракуратуры ўзначальвае Генеральны пракурор, які назначаецца Прэзідэнтам са згоды Савета Рэспублікі. Ніжэйстаячыя пракуроры назначаюцца Генеральным пракурорам. '''Артыкул 127.''' Генеральны пракурор і ніжэйстаячыя пракуроры незалежныя ў ажыццяўленні сваіх паўнамоцтваў і кіруюцца заканадаўствам. У сваёй дзейнасці Генеральны пракурор падсправаздачны Прэзідэнту. '''Артыкул 128.''' Кампетэнцыя, арганізацыя і парадак дзейнасці органаў пракуратуры вызначаюцца заканадаўствам. === ГЛАВА 8. КАМІТЭТ ДЗЯРЖАЎНАГА КАНТРОЛЮ === '''Артыкул 129.''' Дзяржаўны кантроль за выкананнем рэспубліканскага бюджэту, выкарыстаннем дзяржаўнай уласнасці, выкананнем актаў Прэзідэнта, Парламента, Урада і іншых дзяржаўных органаў, якія рэгулююць адносіны дзяржаўнай уласнасці, гаспадарчыя, фінансавыя і падатковыя адносіны, ажыццяўляе Камітэт дзяржаўнага кантролю. '''Артыкул 130.''' Камітэт дзяржаўнага кантролю ўтвараецца Прэзідэнтам. Старшыня Камітэта дзяржаўнага кантролю назначаецца Прэзідэнтам. '''Артыкул 131.''' Кампетэнцыя, арганізацыя і парадак дзейнасці Камітэта дзяржаўнага кантролю вызначаюцца заканадаўствам. == РАЗДЗЕЛ VII. ФІНАНСАВА-КРЭДЫТНАЯ СІСТЭМА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ == '''Артыкул 132.''' Фінансава-крэдытная сістэма Рэспублікі Беларусь уключае бюджэтную сістэму, банкаўскую сістэму, а таксама фінансавыя сродкі пазабюджэтных фондаў, прадпрыемстваў, устаноў, арганізацый і грамадзян. На тэрыторыі Рэспублікі Беларусь праводзіцца адзіная бюджэтна-фінансавая, падатковая, грашова-крэдытная, валютная палітыка. '''Артыкул 133.''' Бюджэтная сістэма Рэспублікі Беларусь уключае рэспубліканскі і мясцовыя бюджэты. Даходы бюджэту фарміруюцца за кошт падаткаў, якія вызначаюцца законам, іншых абавязковых плацяжоў, а таксама іншых паступленняў. Агульнадзяржаўныя расходы ажыццяўляюцца за кошт рэспубліканскага бюджэту ў адпаведнасці з яго расходнай часткай. У адпаведнасці з законам у Рэспубліцы Беларусь могуць стварацца пазабюджэтныя фонды. '''Артыкул 134.''' Парадак складання, зацвярджэння і выканання бюджэтаў і дзяржаўных пазабюджэтных фондаў вызначаецца законам. '''Артыкул 135.''' Справаздача аб выкананні рэспубліканскага бюджэту прадстаўляецца на разгляд Парламента не пазней пяці месяцаў з дня заканчэння справаздачнага фінансавага года. Справаздачы аб выкананні мясцовых бюджэтаў падаюцца на разгляд адпаведных Саветаў дэпутатаў у вызначаны заканадаўствам тэрмін. Справаздачы аб выкананні рэспубліканскага і мясцовых бюджэтаў публікуюцца. '''Артыкул 136.''' Банкаўская сістэма Рэспублікі Беларусь складаецца з Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь і іншых банкаў. Нацыянальны банк рэгулюе крэдытныя адносіны, грашовае абарачэнне, вызначае парадак разлікаў і валодае выключным правам эмісіі грошай. == РАЗДЗЕЛ VIII. ДЗЕЯННЕ КАНСТЫТУЦЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ І ПАРАДАК ЯЕ ЗМЯНЕННЯ == '''Артыкул 137.''' Канстытуцыя валодае найвышэйшай юрыдычнай сілай. Законы, дэкрэты, указы і іншыя акты дзяржаўных органаў выдаюцца на падставе і ў адпаведнасці з Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь. У выпадку разыходжання закона, дэкрэта або ўказа з Канстытуцыяй дзейнічае Канстытуцыя. У выпадку разыходжання дэкрэта або ўказа з законам закон мае вяршэнства толькі тады, калі паўнамоцтвы на выданне дэкрэта або ўказа былі прадастаўлены законам. '''Артыкул 138.''' Пытанне аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі разглядаецца палатамі Парламента па ініцыятыве Прэзідэнта або не менш як 150 тысяч грамадзян Рэспублікі Беларусь, якія валодаюць выбарчым правам. '''Артыкул 139.''' Закон аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі можа быць прыняты пасля двух абмеркаванняў і адабрэнняў Парламентам з прамежкам не менш трох месяцаў. Змяненні і дапаўненні Канстытуцыі Парламентам не праводзяцца ў перыяд надзвычайнага становішча, а таксама ў апошнія шэсць месяцаў паўнамоцтваў Палаты прадстаўнікоў. '''Артыкул 140.''' Канстытуцыя, законы аб унясенні ў яе змяненняў і дапаўненняў, аб увядзенні ў дзеянне ўказаных законаў, акты аб тлумачэнні Канстытуцыі лічацца прынятымі, калі за іх прагаласавала не менш як дзве трэці ад поўнага складу кожнай з палат Парламента. Змяненні і дапаўненні Канстытуцыі могуць быць праведзены праз рэферэндум. Рашэнне аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі шляхам рэферэндуму лічыцца прынятым, калі за яго прагаласавала большасць грамадзян, унесеных у спісы для галасавання. Раздзелы І, ІІ, ІV, VIII Канстытуцыі могуць быць зменены толькі шляхам рэферэндуму. == РАЗДЗЕЛ IX. ЗАКЛЮЧНЫЯ І ПЕРАХОДНЫЯ ПАЛАЖЭННІ == '''Артыкул 141.''' Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь 1994 года са змяненнямі і дапаўненнямі, прынятымі на рэспубліканскім рэферэндуме (гэтая Канстытуцыя), уступае ў сілу з дня яе апублікавання, за выключэннем яе асобных палажэнняў, якія ўступаюць у сілу ў тэрміны, устаноўленыя гэтай Канстытуцыяй. Адначасова спыняецца дзеянне Закона Рэспублікі Беларусь «Аб парадку ўступлення ў сілу Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь». '''Артыкул 142.''' Законы, указы і іншыя акты, што дзейнічалі на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь да ўвядзення ў дзеянне гэтай Канстытуцыі, прымяняюцца ў частцы, якая не супярэчыць Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь. '''Артыкул 143.''' У месячны тэрмін з дня ўступлення ў сілу гэтай Канстытуцыі Вярхоўны Савет Рэспублікі Беларусь і Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь фарміруюць Палату прадстаўнікоў з ліку дэпутатаў Вярхоўнага Савета, выбраных да дня прызначэння даты правядзення рэспубліканскага рэферэндуму 1996 года. Пры гэтым дэпутаты Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь захоўваюць свае паўнамоцтвы на працягу тэрміну, прадугледжанага гэтай Канстытуцыяй. Тэрмін іх паўнамоцтваў лічыцца з дня ўступлення ў сілу гэтай Канстытуцыі. Савет Рэспублікі фарміруецца ў парадку, прадугледжаным артыкулам 91 гэтай Канстытуцыі. Калі ў названы тэрмін склад Палаты прадстаўнікоў не будзе сфарміраваны з прычыны рознагалоссяў паміж Прэзідэнтам і Вярхоўным Саветам, Прэзідэнт у адпаведнасці з пунктамі 2 і 3 артыкула 84 гэтай Канстытуцыі распускае Вярхоўны Савет і прызначае выбары ў Парламент. '''Артыкул 144.''' Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь захоўвае свае паўнамоцтвы. Тэрмін яго паўнамоцтваў лічыцца з дня ўступлення ў сілу гэтай Канстытуцыі. '''Артыкул 145.''' Урад Рэспублікі Беларусь набывае з дня ўступлення ў сілу гэтай Канстытуцыі ўстаноўленыя ёю правы і абавязкі. '''Артыкул 146.''' Прэзідэнт, Парламент, Урад на працягу двух месяцаў з дня ўступлення ў сілу гэтай Канстытуцыі ўтвараюць і фарміруюць названыя ў ёй органы ў парадку, устаноўленым гэтай Канстытуцыяй, калі іншае не прадугледжана часткай трэцяй артыкула 143 Канстытуцыі. Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь А.Лукашэнка {{БелУрад}} [[Катэгорыя:Канстытуцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дакументы 1996 года]] rrue8u8wyhqe5z80zawjft2rcynwih8 0 19774 293239 248947 2026-07-21T11:12:08Z CommonsDelinker 1187 Replacing Coat_of_arms_of_Belarus_(1995-2021).svg with [[File:Coat_of_arms_of_Belarus_(2012–2021).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · required text reas 293239 wikitext text/x-wiki {{Загаловак | назва = Канстытуцыя 1994 года (са змяненнямі і дапаўненнямі) | аўтар = народ | крыніца = https://pravo.by/pravovaya-informatsiya/pomniki-gistoryi-prava-belarusi/kanstytutsyynae-prava-belarusi/kanstytutsyi-belarusi/kanstytutsyya-1994-goda-sa-zmyanennyami-i-dapa-nennyami2022/ | пераклад = | секцыя = | папярэдні = [[Канстытуцыя Рэспублікі Беларусь (1996, 2004)]] | наступны = | анатацыі = }} [[File:Coat of arms of Belarus (2012–2021).svg|center|80px]]<br /> '''<center>КАНСТЫТУЦЫЯ</center> <center>РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ</center>''' ''<center>(са змяненнямi i дапаўненнямі, прынятымi на рэспубліканскiх рэферэндумах 24 лістапада 1996 г., 17 кастрычніка 2004 г. і 27 лютага 2022 г.)</center>'' <center>Мы, народ Рэспублікі Беларусь (Беларусі), <poem>зыходзячы з адказнасці за цяперашні стан і будучыню Беларусі, усведамляючы сябе паўнапраўным суб’ектам сусветнага супольніцтва і пацвярджаючы сваю прыхільнасць да агульначалавечых каштоўнасцей, грунтуючыся на сваім неад’емным праве на самавызначэнне, захаванне нацыянальнай самабытнасці і суверэнітэту, абапіраючыся на шматвяковую гісторыю развіцця беларускай дзяржаўнасці, культурныя і духоўныя традыцыі, сцвярджаючы правы і свабоды чалавека і грамадзяніна, асновы прававой дзяржавы і сацыяльна справядлівага грамадства, жадаючы забяспечыць мір і грамадзянскую згоду, дабрабыт грамадзян, непахіснасць народаўладдзя, незалежнасць і росквіт Рэспублікі Беларусь, прымаем гэту Канстытуцыю – Асноўны Закон Рэспублікі Беларусь.</poem></center> ==РАЗДЗЕЛ І. АСНОВЫ КАНСТЫТУЦЫЙНАГА ЛАДУ== <b>Артыкул 1.</b> Рэспубліка Беларусь – унітарная дэмакратычная сацыяльная прававая дзяржава. Рэспубліка Беларусь валодае вяршэнствам і паўнатой улады на сваёй тэрыторыі, самастойна ажыццяўляе ўнутраную і знешнюю палітыку. Рэспубліка Беларусь абараняе сваю незалежнасць і тэрытарыяльную цэласнасць, канстытуцыйны лад, забяспечвае законнасць і правапарадак. <b>Артыкул 2.</b> Чалавек, яго правы, свабоды і гарантыі іх рэалізацыі з’яўляюцца найвышэйшай каштоўнасцю і мэтай грамадства і дзяржавы. Дзяржава адказная перад грамадзянінам за стварэнне ўмоў для свабоднага і годнага развіцця асобы. Грамадзянін адказны перад дзяржавай за няўхільнае выкананне абавязкаў, якія ўскладзены на яго Канстытуцыяй. <b>Артыкул 3.</b> Адзінай крыніцай дзяржаўнай улады і носьбітам суверэнітэту ў Рэспубліцы Беларусь з’яўляецца народ. Народ ажыццяўляе сваю ўладу непасрэдна, праз прадстаўнічыя і іншыя органы ў формах і межах, вызначаных Канстытуцыяй. Любыя дзеянні па змяненню канстытуцыйнага ладу і дасягненню дзяржаўнай улады гвалтоўнымі метадамі, а таксама шляхам іншага парушэння законаў Рэспублікі Беларусь караюцца згодна з законам. <b>Артыкул 4.</b> Дэмакратыя ў Рэспубліцы Беларусь ажыццяўляецца на аснове ідэалогіі беларускай дзяржавы, а таксама разнастайнасці палітычных інстытутаў і поглядаў. Ідэалогія палітычных партый, рэлігійных або іншых грамадскіх аб’яднанняў, сацыяльных груп не можа ўстанаўлівацца ў якасці абавязковай для грамадзян. <b>Артыкул 5.</b>. Палітычныя партыі, іншыя грамадскія аб’яднанні, дзейнічаючы ў рамках Канстытуцыі і законаў Рэспублікі Беларусь, садзейнічаюць рэалізацыі і абароне правоў, свабод і інтарэсаў чалавека і грамадзяніна. Палітычныя партыі і іншыя грамадскія аб’яднанні маюць права карыстацца дзяржаўнымі сродкамі масавай інфармацыі ў парадку, вызначаным заканадаўствам. Забараняецца стварэнне і дзейнасць палітычных партый, а таксама іншых грамадскіх аб’яднанняў, якія маюць на мэце гвалтоўнае змяненне канстытуцыйнага ладу ці вядуць прапаганду вайны, сацыяльнай, нацыянальнай, рэлігійнай і расавай варожасці. <b>Артыкул 6.</b> Дзяржаўная ўлада ў Рэспубліцы Беларусь ажыццяўляецца на аснове падзелу яе на заканадаўчую, выканаўчую і судовую. Дзяржаўныя органы ў межах сваіх паўнамоцтваў самастойныя: яны ўзаемадзейнічаюць паміж сабой, стрымліваюць і ўраўнаважваюць адзін аднаго. '''Артыкул 7'''. У Рэспубліцы Беларусь устанаўліваецца прынцып вяршэнства права. Канстытуцыя мае найвышэйшую юрыдычную сілу і прамое дзеянне на ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. Іншыя прававыя акты выдаюцца на аснове і ў адпаведнасці з Канстытуцыяй. Дзяржава, усе яе органы і службовыя асобы, арганізацыі і грамадзяне дзейнічаюць у межах Канстытуцыі і прынятых у адпаведнасці з ёю актаў заканадаўства. Прававыя акты або іх асобныя палажэнні, прызнаныя ва ўстаноўленым законам парадку супярэчнымі з палажэннямі Канстытуцыі, не маюць юрыдычнай сілы. Нарматыўныя прававыя акты падлягаюць афіцыйнаму апублікаванню або даводзяцца да ўсеагульнага ведама іншым прадугледжаным законам спосабам. '''Артыкул 8'''. Рэспубліка Беларусь прызнае прыярытэт агульнапрызнаных прынцыпаў міжнароднага права і забяспечвае адпаведнасць ім заканадаўства. Рэспубліка Беларусь у адпаведнасці з нормамі міжнароднага права можа на добраахвотнай аснове ўваходзіць у міждзяржаўныя ўтварэнні і выходзіць з іх. Не дапускаецца заключэнне міжнародных дагавораў, якія супярэчаць Канстытуцыі. '''Артыкул 9.''' Тэрыторыя Рэспублікі Беларусь з’яўляецца натуральнай умовай існавання і прасторавай мяжой самавызначэння народа, асновай яго дабрабыту і суверэнітэту Рэспублікі Беларусь. Тэрыторыя Беларусі адзіная і неадчужальная. Адміністрацыйна-тэрытарыяльнае ўладкаванне дзяржавы вызначаецца законам. '''Артыкул 10'''. Грамадзяніну Рэспублікі Беларусь гарантуецца абарона і заступніцтва дзяржавы як на тэрыторыі Беларусі, так і за яе межамі. Ніхто не можа быць пазбаўлены грамадзянства Рэспублікі Беларусь або права змяніць грамадзянства. Грамадзянін Рэспублікі Беларусь не можа быць выдадзены замежнай дзяржаве, калі іншае не прадугледжана міжнароднымі дагаворамі Рэспублікі Беларусь. Набыццё і спыненне грамадзянства ажыццяўляюцца ў адпаведнасці з законам. '''Артыкул 11'''. Замежныя грамадзяне і асобы без грамадзянства на тэрыторыі Беларусі карыстаюцца правамі і свабодамі і выконваюць абавязкі нароўні з грамадзянамі Рэспублікі Беларусь, калі іншае не вызначана Канстытуцыяй, законамі і міжнароднымі дагаворамі. '''Артыкул 12.''' Рэспубліка Беларусь можа надаваць права прытулку асобам, якія церпяць пераслед у іншых дзяржавах за палітычныя, рэлігійныя перакананні або нацыянальную прыналежнасць. '''Артыкул 13'''. Уласнасць можа быць дзяржаўнай і прыватнай. Дзяржава надае ўсім роўныя правы для ажыццяўлення гаспадарчай і іншай дзейнасці, акрамя забароненай законам, і гарантуе роўную абарону і роўныя ўмовы для развіцця ўсіх форм уласнасці. Дзяржава гарантуе ўсім роўныя магчымасці свабоднага выкарыстання здольнасцей і маёмасці для прадпрымальніцкай і іншай не забароненай законам эканамічнай дзейнасці. Дзяржава ажыццяўляе рэгуляванне эканамічнай дзейнасці ў інтарэсах чалавека і грамадства; забяспечвае накіраванне і каардынацыю дзяржаўнай і прыватнай эканамічнай дзейнасці ў сацыяльных мэтах. Нетры, воды, лясы складаюць выключную ўласнасць дзяржавы. Землі сельскагаспадарчага прызначэння знаходзяцца ва ўласнасці дзяржавы. Законам могуць быць вызначаны і іншыя аб’екты, якія знаходзяцца толькі ва ўласнасці дзяржавы, або ўстаноўлены асобы парадак пераходу іх у прыватную ўласнасць, а таксама замацавана выключнае права дзяржавы на ажыццяўленне асобных відаў дзейнасці. Дзяржава гарантуе працоўным права прымаць удзел у кіраванні арганізацыямі з мэтай павышэння эфектыўнасці іх работы і паляпшэння сацыяльна-эканамічнага ўзроўню жыцця. '''Артыкул 14'''. Дзяржава рэгулюе адносіны паміж сацыяльнымі, нацыянальнымі і іншымі супольнасцямі на аснове прынцыпаў роўнасці перад законам, павагі іх правоў і інтарэсаў. Адносіны ў сацыяльна-працоўнай сферы паміж органамі дзяржаўнага кіравання, аб’яднаннямі наймальнікаў і прафесійнымі саюзамі ажыццяўляюцца на прынцыпах сацыяльнага партнёрства і ўзаемадзеяння бакоў. '''Артыкул 15'''. Дзяржава адказная за захаванне гісторыка-культурнай і духоўнай спадчыны, свабоднае развіццё культур усіх нацыянальных супольнасцей, якія пражываюць у Рэспубліцы Беларусь. Дзяржава забяспечвае захаванне гістарычнай праўды і памяці аб гераічным подзвігу беларускага народа ў гады Вялікай Айчыннай вайны. '''Артыкул 16'''. Рэлігіі і веравызнанні роўныя перад законам. Узаемаадносіны дзяржавы і рэлігійных арганізацый рэгулююцца законам з улікам іх уплыву на фарміраванне духоўных, культурных і дзяржаўных традыцый беларускага народа. Забараняецца дзейнасць рэлігійных арганізацый, іх органаў і прадстаўнікоў, якая накіравана супраць суверэнітэту Рэспублікі Беларусь, яе канстытуцыйнага ладу і грамадзянскай згоды ці звязана з парушэннем правоў і свабод грамадзян, а таксама перашкаджае выкананню грамадзянамі іх дзяржаўных, грамадскіх, сямейных абавязкаў або прычыняе шкоду іх здароўю і маральнасці. '''Артыкул 17.''' Дзяржаўнымі мовамі ў Рэспубліцы Беларусь з’яўляюцца беларуская і руская мовы. '''Артыкул 18.''' Рэспубліка Беларусь у сваёй знешняй палітыцы зыходзіць з прынцыпаў роўнасці дзяржаў, непрымянення сілы або пагрозы сілай, непарушнасці межаў, мірнага ўрэгулявання спрэчак, неўмяшання ва ўнутраныя справы і іншых агульнапрызнаных прынцыпаў і нормаў міжнароднага права. Рэспубліка Беларусь выключае ваенную агрэсію са сваёй тэрыторыі ў дачыненні да іншых дзяржаў. '''Артыкул 19.''' Сімваламі Рэспублікі Беларусь як суверэннай дзяржавы з’яўляюцца яе Дзяржаўны сцяг, Дзяржаўны герб і Дзяржаўны гімн. Апісанне дзяржаўных сімвалаў і парадак іх выкарыстання вызначаюцца законам. '''Артыкул 20'''. Сталіца Рэспублікі Беларусь – горад Мінск. Статус горада Мінска вызначаецца законам. ==РАЗДЗЕЛ ІІ. АСОБА, ГРАМАДСТВА, ДЗЯРЖАВА== '''Артыкул 21'''. Забеспячэнне правоў і свабод грамадзян Рэспублікі Беларусь з’яўляецца найвышэйшай мэтай дзяржавы. Кожны мае права на годны ўзровень жыцця, уключаючы дастатковае харчаванне, адзенне, жыллё і пастаяннае паляпшэнне неабходных для гэтага ўмоў. Кожны павінен праяўляць сацыяльную адказнасць, уносіць пасільны ўклад у развіццё грамадства і дзяржавы. Дзяржава гарантуе правы і свабоды грамадзян Беларусі, замацаваныя ў Канстытуцыі, законах і прадугледжаныя міжнароднымі абавязацельствамі дзяржавы. '''Артыкул 22'''. Усе роўныя перад законам і маюць права без усякай дыскрымінацыі на роўную абарону правоў і законных інтарэсаў. '''Артыкул 23'''. Абмежаванне правоў і свабод асобы дапускаецца толькі ў выпадках, прадугледжаных законам, у інтарэсах нацыянальнай бяспекі, грамадскага парадку, абароны маралі, здароўя насельніцтва, правоў і свабод іншых асоб. Ніхто не можа карыстацца перавагамі і прывілеямі, якія супярэчаць закону. '''Артыкул 24'''. Кожны мае права на жыццё. Дзяржава абараняе жыццё чалавека ад любых супрацьпраўных замахаў. Смяротная кара да яе адмены можа прымяняцца ў адпаведнасці з законам як выключная мера пакарання за асабліва цяжкія злачынствы і толькі згодна з прыгаворам суда. '''Артыкул 25'''. Дзяржава забяспечвае свабоду, недатыкальнасць і годнасць асобы. Абмежаванне або пазбаўленне асабістай свабоды магчыма ў выпадках і парадку, устаноўленых законам. Асоба, узятая пад варту, мае права на судовую праверку законнасці яе затрымання або арышту. Ніхто не павінен падвяргацца катаванням, жорсткаму, бесчалавечнаму або зневажальнаму да яго годнасці абыходжанню ці пакаранню, а таксама без яго згоды падвяргацца медыцынскім або іншым доследам. '''Артыкул 26'''. Ніхто не можа быць прызнаны вінаватым у злачынстве, калі яго віна не будзе ў прадугледжаным законам парадку даказана і ўстаноўлена прыгаворам суда, які ўступіў у законную сілу. Той, каго абвінавачваюць, не павінен даказваць сваю невінаватасць. '''Артыкул 27'''. Ніхто не павінен прымушацца даваць паказанні і тлумачэнні супраць самога сябе, членаў сваёй сям’і, блізкіх родных. Доказы, атрыманыя з парушэннем закона, не маюць юрыдычнай сілы. '''Артыкул 28'''. Кожны мае права на абарону ад незаконнага ўмяшання ў яго прыватнае жыццё, у тым ліку ад замаху на тайну яго карэспандэнцыі, тэлефонных і іншых паведамленняў, на яго гонар і годнасць. Дзяржава стварае ўмовы для абароны персанальных даных і бяспекі асобы і грамадства пры іх выкарыстанні. '''Артыкул 29'''. Недатыкальнасць жылля і іншых законных уладанняў грамадзян гарантуецца. Ніхто не мае права без законнай падставы ўвайсці ў жыллё і іншае законнае ўладанне грамадзяніна супраць яго волі. '''Артыкул 30'''. Грамадзяне Рэспублікі Беларусь маюць права свабодна перамяшчацца і выбіраць месца жыхарства ў межах Рэспублікі Беларусь, пакідаць яе і бесперашкодна вяртацца назад. '''Артыкул 31'''. Кожны мае права самастойна вызначаць свае адносіны да рэлігіі, асабіста або сумесна з іншымі вызнаваць любую рэлігію або не вызнаваць ніякай, выказваць і распаўсюджваць перакананні, звязаныя з адносінамі да рэлігіі, удзельнічаць у адпраўленні рэлігійных культаў, рытуалаў, абрадаў, не забароненых законам. '''Артыкул 32'''. Шлюб як саюз жанчыны і мужчыны, сям’я, мацярынства, бацькоўства і дзяцінства знаходзяцца пад абаронай дзяржавы. Жанчына і мужчына па дасягненні шлюбнага ўзросту маюць права на добраахвотнай аснове ўступіць у шлюб і стварыць сям’ю. Сужэнцы маюць роўныя правы ў шлюбе і сям’і. Бацькі або асобы, якія іх замяняюць, маюць права і абавязаны выхоўваць дзяцей, клапаціцца аб іх здароўі, развіцці і навучанні, рыхтаваць да грамадска карыснай працы, прывіваць культуру і павагу да законаў, гістарычных і нацыянальных традыцый Беларусі. Дзіця не павінна падвяргацца жорсткаму абыходжанню або знявазе, прыцягвацца да работ, якія могуць нанесці шкоду яго фізічнаму, разумоваму або маральнаму развіццю. Дзеці абавязаны клапаціцца пра бацькоў, а таксама пра асоб, якія іх замяняюць, і аказваць ім дапамогу. Дзяржава аказвае падтрымку сем’ям з дзецьмі, дзецям-сіротам і дзецям, якія засталіся без апекавання бацькоў. Дзяржава забяспечвае прыярытэт выхавання дзяцей у сям’і. Дзеці могуць быць аддзелены ад сваёй сям’і супраць волі бацькоў і іншых асоб, якія іх замяняюць, толькі на падставе рашэння суда, калі бацькі або іншыя асобы, якія іх замяняюць, не выконваюць сваіх абавязкаў. Жанчынам і мужчынам забяспечваецца прадастаўленне роўных магчымасцей у атрыманні адукацыі і прафесійнай падрыхтоўцы, у працы і вылучэнні па службе (рабоце), у грамадска-палітычнай, культурнай і іншых сферах дзейнасці, а таксама стварэнне ўмоў для аховы іх працы і здароўя. '''Артыкул 32-1'''. Дзяржава садзейнічае духоўнаму, маральнаму, інтэлектуальнаму і фізічнаму развіццю моладзі, стварае неабходныя ўмовы для яе свабоднага і эфектыўнага ўдзелу ў грамадскім жыцці, рэалізацыі патэнцыялу моладзі ў інтарэсах усяго грамадства. '''Артыкул 33'''. Кожнаму гарантуецца свабода поглядаў, перакананняў і іх свабоднае выказванне. Ніхто не можа быць прымушаны да выказвання сваіх перакананняў або адмовы ад іх. Манапалізацыя сродкаў масавай інфармацыі дзяржавай, арганізацыямі або асобнымі грамадзянамі, а таксама цэнзура не дапускаюцца. '''Артыкул 34'''. Грамадзянам Рэспублікі Беларусь гарантуецца права на атрыманне, захоўванне і распаўсюджванне поўнай, дакладнай і своечасовай інфармацыі аб дзейнасці дзяржаўных органаў, аб палітычным, эканамічным, культурным і міжнародным жыцці, стане навакольнага асяроддзя. Дзяржаўныя органы, службовыя асобы абавязаны даць грамадзяніну Рэспублікі Беларусь магчымасць азнаёміцца з матэрыяламі, якія закранаюць яго правы і законныя інтарэсы. Карыстанне інфармацыяй можа быць абмежавана заканадаўствам у мэтах абароны гонару, годнасці, прыватнага і сямейнага жыцця грамадзян і поўнага ажыццяўлення імі сваіх правоў. '''Артыкул 35'''. Свабода сходаў, мітынгаў, вулічных шэсцяў, дэманстрацый і пікетавання, якія не парушаюць правапарадак і правы іншых грамадзян Рэспублікі Беларусь, гарантуецца дзяржавай. Парадак правядзення ўказаных мерапрыемстваў вызначаецца законам. '''Артыкул 36'''. Кожны мае права на свабоду аб’яднанняў. Грамадзяне для ажыццяўлення і задавальнення палітычных, сацыяльных, эканамічных, культурных і іншых інтарэсаў маюць права на стварэнне палітычных партый і іншых грамадскіх аб’яднанняў, удзел у іх дзейнасці. Палітычныя партыі і іншыя грамадскія аб’яднанні ствараюцца і дзейнічаюць у адпаведнасці з законам. Суддзі, пракурорскія работнікі, супрацоўнікі Камітэта дзяржаўнага кантролю, ваенізаваных арганізацый, ваеннаслужачыя не могуць быць членамі палітычных партый. '''Артыкул 37'''. Грамадзяне Рэспублікі Беларусь маюць права ўдзельнічаць у вырашэнні дзяржаўных спраў як непасрэдна, так і праз свабодна выбранных прадстаўнікоў. Непасрэдны ўдзел грамадзян у кіраванні справамі грамадства і дзяржавы забяспечваецца правядзеннем рэферэндумаў, абмеркаваннем праектаў законаў, іншых нарматыўных прававых актаў і пытанняў рэспубліканскага і мясцовага значэння, іншымі вызначанымі законам спосабамі. У парадку, устаноўленым заканадаўствам, грамадзяне Рэспублікі Беларусь прымаюць удзел у абмеркаванні пытанняў дзяржаўнага і грамадскага жыцця на рэспубліканскіх і мясцовых сходах. '''Артыкул 38'''. Грамадзяне Рэспублікі Беларусь маюць права свабодна выбіраць і быць выбранымі ў дзяржаўныя органы на аснове ўсеагульнага, роўнага, прамога або ўскоснага выбарчага права пры тайным галасаванні. '''Артыкул 39'''. Грамадзяне Рэспублікі Беларусь у адпаведнасці са сваімі здольнасцямі, прафесійнай падрыхтоўкай маюць права роўнага доступу да любых пасад у дзяржаўных органах. '''Артыкул 40'''. Кожны мае права накіроўваць асабістыя або калектыўныя звароты ў дзяржаўныя органы. Дзяржаўныя органы, а таксама службовыя асобы абавязаны разгледзець зварот і даць адказ па сутнасці ў вызначаны законам тэрмін. Адмова ад разгляду пададзенай заявы павінна быць пісьмова матываванай. '''Артыкул 41'''. Грамадзянам Рэспублікі Беларусь гарантуецца права на працу як найбольш годны спосаб самасцвярджэння чалавека, гэта значыць права на выбар прафесіі, роду заняткаў і работы ў адпаведнасці з прызваннем, здольнасцямі, адукацыяй, прафесійнай падрыхтоўкай і з улікам грамадскіх патрэбнасцей, а таксама на здаровыя і бяспечныя ўмовы працы. Дзяржава стварае ўмовы для поўнай занятасці насельніцтва. У выпадку незанятасці асобы па не залежных ад яе прычынах ёй гарантуецца навучанне новым спецыяльнасцям і павышэнне кваліфікацыі з улікам грамадскіх патрэбнасцей, а таксама дапамога па беспрацоўі ў адпаведнасці з законам. Грамадзяне маюць права на абарону сваіх эканамічных і сацыяльных інтарэсаў, уключаючы права на аб’яднанне ў прафесійныя саюзы, заключэнне калектыўных дагавораў (пагадненняў) і права на забастоўку. Прымусовая праца забараняецца, акрамя работы або службы на падставе судовай пастановы або ў адпаведнасці з законамі аб надзвычайным і ваенным становішчах. '''Артыкул 42'''. Асобам, якія працуюць па найму, гарантуецца справядлівая доля ўзнагароджання ў эканамічных выніках працы ў адпаведнасці з яе колькасцю, якасцю і грамадскім значэннем, але не ніжэй за ўзровень, які забяспечвае ім і іх сем’ям свабоднае і годнае існаванне. Жанчыны і мужчыны, дарослыя і непаўналетнія маюць права на роўнае ўзнагароджанне за працу роўнай вартасці. '''Артыкул 43'''. Працоўныя маюць права на адпачынак. Для тых, хто працуе па найму, гэта права забяспечваецца ўстанаўленнем рабочага тыдня, які не перавышае 40 гадзін, скарочанай працягласцю работы ў начны час, прадастаўленнем штогадовых аплатных водпускаў, дзён штотыднёвага адпачынку. '''Артыкул 44'''. Дзяржава гарантуе кожнаму права ўласнасці і садзейнічае яе набыццю. Уласнік мае права валодаць, карыстацца і распараджацца маёмасцю як аднаасобна, так і сумесна з іншымі асобамі. Недатыкальнасць уласнасці, права яе атрымання ў спадчыну ахоўваюцца законам. Уласнасць, набытая законным спосабам, абараняецца дзяржавай. Дзяржава заахвочвае і ахоўвае зберажэнні грамадзян, стварае гарантыі вяртання ўкладаў. Прымусовае адчужэнне маёмасці дапускаецца толькі па матывах грамадскай неабходнасці пры захаванні ўмоў і парадку, вызначаных законам, са своечасовым і поўным кампенсаваннем кошту адчужанай маёмасці, а таксама згодна з судовай пастановай. Ажыццяўленне права ўласнасці не павінна супярэчыць грамадскай карысці і бяспецы, наносіць шкоды навакольнаму асяроддзю, гісторыка-культурным каштоўнасцям, уціскаць правы і абараняемыя законам інтарэсы іншых асоб. '''Артыкул 45'''. Грамадзянам Рэспублікі Беларусь гарантуецца права на ахову здароўя, уключаючы бясплатнае лячэнне за кошт дзяржаўных сродкаў у парадку, устаноўленым законам. Грамадзяне клапоцяцца аб захаванні ўласнага здароўя. Дзяржава стварае ўмовы даступнага для ўсіх грамадзян медыцынскага абслугоўвання. Права грамадзян Рэспублікі Беларусь на ахову здароўя забяспечваецца таксама развіццём фізічнай культуры і спорту, мерамі па аздараўленню навакольнага асяроддзя, магчымасцю карыстання аздараўленчымі ўстановамі, удасканальваннем аховы працы. '''Артыкул 46'''. Кожны мае права на спрыяльнае навакольнае асяроддзе і на пакрыццё шкоды, прычыненай парушэннем гэтага права. Дзяржава ажыццяўляе кантроль за рацыянальным выкарыстаннем прыродных рэсурсаў у мэтах абароны і паляпшэння ўмоў жыцця, а таксама аховы і аднаўлення навакольнага асяроддзя. Рэспубліка Беларусь развівае атамную энергетыку з мірнымі мэтамі, забяспечвае бяспеку пры вытворчасці і выкарыстанні атамнай энергіі. '''Артыкул 47'''. Грамадзянам Рэспублікі Беларусь гарантуецца права на сацыяльнае забеспячэнне па ўзросце, у выпадку хваробы, інваліднасці, страты працаздольнасці, страты карміцеля і ў іншых выпадках, прадугледжаных законам. Дзяржава праяўляе асаблівы клопат аб ветэранах вайны і працы, аб асобах, якія страцілі здароўе пры абароне дзяржаўных і грамадскіх інтарэсаў, а таксама аб інвалідах і пажылых людзях. Інвалідам забяспечваюцца роўныя магчымасці для ажыццяўлення правоў і свабод чалавека і грамадзяніна. Дзяржавай рэалізуецца палітыка сацыяльнай інтэграцыі інвалідаў, стварэння даступнага асяроддзя і паляпшэння якасці іх жыцця, падтрымкі сем’яў з інвалідамі. '''Артыкул 48'''. Грамадзяне Рэспублікі Беларусь маюць права на жыллё. Гэтае права забяспечваецца развіццём дзяржаўнага і прыватнага жыллёвага фонду, садзейнічаннем грамадзянам у набыцці жылля. Грамадзянам, якія маюць патрэбу ў сацыяльнай абароне, жыллё прадастаўляецца дзяржавай і мясцовым самакіраваннем бясплатна або па даступнай для іх плаце ў адпаведнасці з заканадаўствам. Ніхто не можа быць адвольна пазбаўлены жылля. '''Артыкул 49'''. Кожны мае права на адукацыю. Гарантуюцца даступнасць і бясплатнасць агульнай сярэдняй і прафесійна-тэхнічнай адукацыі. Сярэдняя спецыяльная і вышэйшая адукацыя даступная для ўсіх у адпаведнасці са здольнасцямі кожнага. Кожны можа на конкурснай аснове бясплатна атрымаць адпаведную адукацыю ў дзяржаўных установах адукацыі. <b>Артыкул 50.</b> Кожны мае права захоўваць сваю нацыянальную прыналежнасць, таксама як ніхто не можа быць прымушаны да вызначэння і ўказання нацыянальнай прыналежнасці. Знявага нацыянальнай годнасці караецца згодна з законам. Кожны мае права карыстацца роднай мовай, выбіраць мову зносін. Дзяржава гарантуе ў адпаведнасці з законам свабоду выбару мовы выхавання і навучання. <b>Артыкул 51.</b> Кожны мае права на ўдзел у культурным жыцці. Гэта права забяспечваецца агульнадаступнасцю каштоўнасцей айчыннай і сусветнай культуры, якія знаходзяцца ў дзяржаўных і грамадскіх фондах, развіццём сеткі культурна-асветных устаноў. Свабода мастацкай, навуковай, тэхнічнай творчасці і выкладання гарантуецца. Інтэлектуальная ўласнасць ахоўваецца законам. Дзяржава садзейнічае развіццю культуры, навуковых і тэхнічных даследаванняў, укараненню інавацый на карысць агульных інтарэсаў. <b>Артыкул 52.</b> Кожны, хто знаходзіцца на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, абавязаны выконваць яе Канстытуцыю, законы і паважаць дзяржаўныя сімвалы і нацыянальныя традыцыі Беларусі. <b>Артыкул 53.</b> Кожны абавязаны паважаць годнасць, правы, свабоды, законныя інтарэсы іншых асоб. <b>Артыкул 54.</b> Кожны абавязаны берагчы гісторыка-культурную, духоўную спадчыну і іншыя нацыянальныя каштоўнасці. Захаванне гістарычнай памяці аб гераічным мінулым беларускага народа, патрыятызм з’яўляюцца абавязкам кожнага грамадзяніна Рэспублікі Беларусь. <b>Артыкул 55.</b> Ахова прыроднага асяроддзя і беражлівыя адносіны да прыродных рэсурсаў – абавязак кожнага. <b>Артыкул 56.</b> Грамадзяне Рэспублікі Беларусь абавязаны прымаць удзел у фінансаванні дзяржаўных расходаў шляхам выплаты дзяржаўных падаткаў, пошлін і іншых плацяжоў. <b>Артыкул 57.</b> Абарона Рэспублікі Беларусь – абавязак і свяшчэнны доўг грамадзяніна Рэспублікі Беларусь. Парадак праходжання вайсковай службы, падставы і ўмовы вызвалення ад вайсковай службы ці замена яе альтэрнатыўнай вызначаюцца законам. <b>Артыкул 58.</b>. Ніхто не можа быць прымушаны да выканання абавязкаў, якія не прадугледжаны Канстытуцыяй і законамі, ці да адмаўлення ад сваіх правоў. <b>Артыкул 59</b> Дзяржава абавязана прымаць усе даступныя ёй меры дзеля стварэння ўнутранага і міжнароднага парадку, неабходнага для поўнага ажыццяўлення правоў і свабод грамадзян Рэспублікі Беларусь, прадугледжаных Канстытуцыяй. Дзяржаўныя органы, службовыя і іншыя асобы, якім даверана выкананне дзяржаўных функцый, абавязаны ў межах сваёй кампетэнцыі прымаць неабходныя меры для ажыццяўлення і абароны правоў і свабод асобы. Гэтыя органы і асобы нясуць адказнасць за дзеянні, якія парушаюць правы і свабоды асобы. '''Артыкул 60'''. Кожнаму гарантуецца абарона яго правоў і свабод кампетэнтным, незалежным і бесстароннім судом у парадку і тэрміны, вызначаныя законам. Рашэнні і дзеянні (бяздзеянне) дзяржаўных органаў і службовых асоб, якія ўшчамляюць правы і свабоды, могуць быць абскарджаны ў суд. З мэтай абароны правоў, свабод, гонару і годнасці грамадзяне ў адпаведнасці з законам маюць права спагнаць у судовым парадку як маёмасную шкоду, так і матэрыяльнае кампенсаванне маральнай шкоды. '''Артыкул 61'''. Кожны мае права ў адпаведнасці з міжнароднымі дагаворамі Рэспублікі Беларусь звяртацца ў міжнародныя арганізацыі з мэтай абароны сваіх правоў і свабод, калі вычарпаны ўсе наяўныя ўнутрыдзяржаўныя сродкі прававой абароны. '''Артыкул 62'''. Кожны мае права на юрыдычную дапамогу для ажыццяўлення і абароны правоў і свабод, у тым ліку права карыстацца ў любы момант дапамогай адвакатаў і іншых сваіх прадстаўнікоў у судзе, іншых дзяржаўных органах, іншых арганізацыях і ў адносінах са службовымі асобамі і грамадзянамі. У выпадках, прадугледжаных законам, юрыдычная дапамога аказваецца за кошт дзяржаўных сродкаў. Процідзеянне аказанню прававой дапамогі ў Рэспубліцы Беларусь забараняецца. '''Артыкул 63'''. Ажыццяўленне прадугледжаных гэтай Канстытуцыяй правоў і свабод асобы можа быць прыпынена толькі ва ўмовах надзвычайнага або ваеннага становішча ў парадку і межах, вызначаных Канстытуцыяй і законам. Пры ажыццяўленні асобых мер у перыяд надзвычайнага становішча не могуць абмяжоўвацца правы, прадугледжаныя ў артыкуле 24, частцы трэцяй артыкула 25, артыкулах 26, 31 Канстытуцыі. ==РАЗДЗЕЛ ІІІ. ВЫБАРЧАЯ СІСТЭМА. РЭФЕРЭНДУМ== ===ГЛАВА 1. ВЫБАРЧАЯ СІСТЭМА=== '''Артыкул 64'''. Выбары дэпутатаў і іншых асоб, якія выбіраюцца на дзяржаўныя пасады народам, з’яўляюцца ўсеагульнымі: права выбіраць маюць грамадзяне Рэспублікі Беларусь, якія дасягнулі 18 гадоў. Не маюць права выбіраць і быць выбранымі грамадзяне, прызнаныя судом недзеяздольнымі, асобы, якія ўтрымліваюцца па прыгаворы суда ў месцах пазбаўлення волі. Узроставы і іншыя цэнзы для дэпутатаў і іншых асоб, якія выбіраюцца на дзяржаўныя пасады, вызначаюцца адпаведнымі законамі, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй. Любое прамое або ўскоснае абмежаванне выбарчых правоў грамадзян у іншых выпадках з’яўляецца недапушчальным і караецца згодна з законам. '''Артыкул 65'''. Выбары з’яўляюцца свабоднымі: выбаршчык асабіста вырашае, ці ўдзельнічаць яму ў выбарах і за каго галасаваць. Падрыхтоўка і правядзенне выбараў праводзяцца адкрыта і галосна. '''Артыкул 66'''. Выбары з’яўляюцца роўнымі: выбаршчыкі маюць роўную колькасць галасоў. Кандыдаты, якія выбіраюцца на дзяржаўныя пасады, удзельнічаюць у выбарах на роўных падставах. '''Артыкул 67'''. Выбары дэпутатаў з’яўляюцца прамымі: дэпутаты выбіраюцца грамадзянамі непасрэдна. Выбары дэпутатаў праводзяцца ў адзіны дзень галасавання ў апошнюю нядзелю лютага. '''Артыкул 68'''. Галасаванне на выбарах з’яўляецца тайным: кантроль за волевыяўленнем выбаршчыкаў у ходзе галасавання забараняецца. '''Артыкул 69'''. Права вылучэння кандыдатаў у дэпутаты належыць палітычным партыям, працоўным калектывам і грамадзянам у адпаведнасці з законам. '''Артыкул 70'''. Расходы на падрыхтоўку і правядзенне выбараў ажыццяўляюцца за кошт дзяржавы ў межах выдзеленых на гэтыя мэты сродкаў. У выпадках, прадугледжаных законам, расходы на падрыхтоўку і правядзенне выбараў могуць ажыццяўляцца за кошт сродкаў палітычных партый, іншых арганізацый, грамадзян. Забараняецца фінансаванне расходаў на падрыхтоўку і правядзенне выбараў замежнымі дзяржавамі і арганізацыямі, замежнымі грамадзянамі, а таксама ў іншых выпадках, прадугледжаных законам. '''Артыкул 71'''. Правядзенне выбараў забяспечваюць выбарчыя камісіі, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй. Сістэму выбарчых камісій узначальвае Цэнтральная выбарчая камісія. Цэнтральная выбарчая камісія арганізуе выбары Прэзідэнта, дэлегатаў Усебеларускага народнага сходу, дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў і членаў Савета Рэспублікі, дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў, правядзенне рэспубліканскіх рэферэндумаў, ажыццяўляе кантроль за выкананнем заканадаўства аб выбарах і рэферэндуме, а таксама іншыя паўнамоцтвы, устаноўленыя законам. Старшыня і члены Цэнтральнай выбарчай камісіі выбіраюцца на пяць гадоў і вызваляюцца ад пасады Усебеларускім народным сходам. Сістэма, парадак фарміравання, кампетэнцыя выбарчых камісій і гарантыі іх незалежнасці вызначаюцца законам. Парадак правядзення выбараў вызначаецца законам. Выбары не праводзяцца ў перыяд надзвычайнага або ваеннага становішча. '''Артыкул 72'''. Адкліканне дэпутатаў ажыццяўляецца па падставах, прадугледжаных законам. Галасаванне аб адкліканні дэпутата праводзіцца ў парадку, прадугледжаным для выбрання дэпутата, па ініцыятыве не менш дваццаці працэнтаў грамадзян, якія валодаюць выбарчым правам і пражываюць на адпаведнай тэрыторыі. Падставы і парадак адклікання членаў Савета Рэспублікі ўстанаўліваюцца законам. ===ГЛАВА 2.РЭФЕРЭНДУМ (НАРОДНАЕ ГАЛАСАВАННЕ)=== '''Артыкул 73'''. Для вырашэння важнейшых пытанняў дзяржаўнага і грамадскага жыцця могуць праводзіцца рэспубліканскія і мясцовыя рэферэндумы. '''Артыкул 74'''. Рэспубліканскія рэферэндумы назначаюцца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь па ўласнай ініцыятыве, па прапанове Усебеларускага народнага сходу, а таксама па прапанове Палаты прадстаўнікоў і Савета Рэспублікі, якая прымаецца на іх раздзельных пасяджэннях большасцю галасоў ад устаноўленага Канстытуцыяй складу (поўнага складу) кожнай з палат, або па прапанове не менш як 450 тысяч грамадзян, якія валодаюць выбарчым правам, у тым ліку не менш як 30 тысяч грамадзян ад кожнай з абласцей і горада Мінска. Пытанні, якія выносяцца на рэспубліканскі рэферэндум, падлягаюць праверцы на адпаведнасць Канстытуцыі. Прэзідэнт пасля ўнясення на яго разгляд у адпаведнасці з законам прапаноў Усебеларускага народнага сходу, Палаты прадстаўнікоў і Савета Рэспублікі або грамадзян аб правядзенні рэферэндуму назначае рэспубліканскі рэферэндум. Дата правядзення рэспубліканскага рэферэндуму ўстанаўліваецца не пазней як праз тры месяцы з дня выдання ўказа Прэзідэнта аб назначэнні рэферэндуму. Рашэнні, прынятыя рэспубліканскім рэферэндумам, падпісваюцца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. '''Артыкул 75'''. Мясцовыя рэферэндумы назначаюцца адпаведнымі мясцовымі прадстаўнічымі органамі па сваёй ініцыятыве або па прапанове не менш дзесяці працэнтаў грамадзян, якія валодаюць выбарчым правам і пражываюць на адпаведнай тэрыторыі. '''Артыкул 76'''. Рэферэндумы праводзяцца шляхам усеагульнага, свабоднага, роўнага і тайнага галасавання. У рэферэндумах удзельнічаюць грамадзяне Рэспублікі Беларусь, якія валодаюць выбарчым правам. '''Артыкул 77'''. Рашэнні, прынятыя рэферэндумам, могуць быць адменены або зменены толькі шляхам рэферэндуму, калі іншае не будзе вызначана рэферэндумам. '''Артыкул 78'''. Парадак правядзення рэспубліканскіх і мясцовых рэферэндумаў, а таксама пералік пытанняў, якія не могуць быць вынесены на рэферэндум, вызначаюцца законам. ==РАЗДЗЕЛ ІV.ПРЭЗІДЭНТ, УСЕБЕЛАРУСКІ НАРОДНЫ СХОД, ПАРЛАМЕНТ, УРАД, СУД== ===ГЛАВА 3.ПРЭЗІДЭНТ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ=== '''Артыкул 79'''. Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь з’яўляецца Кіраўніком дзяржавы, гарантам Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, правоў і свабод чалавека і грамадзяніна. Прэзідэнт увасабляе адзінства народа, гарантуе рэалізацыю асноўных напрамкаў унутранай і знешняй палітыкі, прадстаўляе Рэспубліку Беларусь у адносінах з іншымі дзяржавамі і міжнароднымі арганізацыямі. Прэзідэнт прымае меры па ахове суверэнітэту Рэспублікі Беларусь, яе нацыянальнай бяспекі і тэрытарыяльнай цэласнасці, забяспечвае палітычную і эканамічную стабільнасць, пераемнасць і ўзаемадзеянне органаў дзяржаўнай улады, ажыццяўляе пасрэдніцтва паміж органамі дзяржаўнай улады. '''Артыкул 80'''. Прэзідэнтам можа быць выбраны грамадзянін Рэспублікі Беларусь па нараджэнні, не маладзейшы за 40 гадоў, які валодае выбарчым правам, пастаянна пражывае ў Рэспубліцы Беларусь не менш за 20 гадоў непасрэдна перад выбарамі, не мае і не меў раней грамадзянства замежнай дзяржавы або віда на жыхарства ці іншага дакумента замежнай дзяржавы, што дае права на льготы і іншыя перавагі. '''Артыкул 81'''. Прэзідэнт выбіраецца тэрмінам на пяць гадоў непасрэдна народам Рэспублікі Беларусь на аснове ўсеагульнага, свабоднага, роўнага і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні. Адна і тая ж асоба можа быць Прэзідэнтам не больш за два тэрміны. Кандыдаты на пасаду Прэзідэнта вылучаюцца грамадзянамі Рэспублікі Беларусь пры наяўнасці не менш як 100 тысяч подпісаў выбаршчыкаў. Выбары Прэзідэнта назначаюцца Палатай прадстаўнікоў не пазней чым за пяць месяцаў і праводзяцца не пазней чым за два месяцы да сканчэння тэрміну паўнамоцтваў папярэдняга Прэзідэнта. Калі пасада Прэзідэнта аказалася вакантнай, выбары праводзяцца не раней чым праз 30 дзён і не пазней чым праз 70 дзён з дня адкрыцця вакансіі. '''Артыкул 82'''. Лічыцца, што выбары Прэзідэнта адбыліся, калі ў галасаванні прынялі ўдзел больш паловы грамадзян Рэспублікі Беларусь, уключаных у спіс выбаршчыкаў. Прэзідэнт лічыцца выбраным, калі за яго прагаласавала больш як палова грамадзян Рэспублікі Беларусь, якія прынялі ўдзел у галасаванні. Калі ні адзін з кандыдатаў не набраў неабходнай колькасці галасоў, то ў двухтыднёвы тэрмін праводзіцца другі тур галасавання па двух кандыдатах, якія атрымалі найбольшую колькасць галасоў выбаршчыкаў. Выбраным лічыцца кандыдат у Прэзідэнты, які атрымаў пры паўторным галасаванні больш паловы галасоў выбаршчыкаў, якія прынялі ўдзел у галасаванні. Парадак правядзення выбараў Прэзідэнта вызначаецца законам. '''Артыкул 83'''. Прэзідэнт заступае на пасаду пасля прынясення Прысягі наступнага зместу: «Заступаючы на пасаду Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, урачыста клянуся верна служыць народу Рэспублікі Беларусь, паважаць і ахоўваць правы і свабоды чалавека і грамадзяніна, захоўваць і абараняць Канстытуцыю Рэспублікі Беларусь, свята і добрасумленна выконваць ускладзеныя на мяне высокія абавязкі». Прысяга прыносіцца ва ўрачыстай абстаноўцы ў прысутнасці членаў Прэзідыума Усебеларускага народнага сходу, дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў і членаў Савета Рэспублікі, суддзяў Канстытуцыйнага і Вярхоўнага судоў не пазней двух месяцаў з дня выбрання Прэзідэнта. З моманту прынясення Прысягі нававыбраным Прэзідэнтам паўнамоцтвы папярэдняга Прэзідэнта спыняюцца. '''Артыкул 84'''. Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь: 1) назначае рэспубліканскія рэферэндумы; 2) назначае чарговыя і нечарговыя выбары ў Палату прадстаўнікоў, Савет Рэспублікі і мясцовыя прадстаўнічыя органы; 3) распускае палаты ў выпадках і ў парадку, прадугледжаных Канстытуцыяй; 4) выключаны; 5) утварае, скасоўвае і рэарганізуе Адміністрацыю Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь, іншыя дзяржаўныя органы і іншыя арганізацыі, а таксама кансультатыўна-дарадчыя і іншыя органы пры Прэзідэнце, вызначае іх статус; 6) з папярэдняй згоды Палаты прадстаўнікоў назначае на пасаду Прэм’ер-міністра; 7) вызначае структуру Урада Рэспублікі Беларусь, назначае на пасаду і вызваляе ад пасады намеснікаў Прэм’ер-міністра, міністраў і іншых членаў Урада, прымае рашэнне аб адстаўцы Урада або яго членаў; 8) выключаны; 9) з папярэдняй згоды Савета Рэспублікі назначае на пасаду Генеральнага пракурора, Старшыню Камітэта дзяржаўнага кантролю, Старшыню і членаў Праўлення Нацыянальнага банка і вызваляе іх ад пасады на падставах, прадугледжаных законам; 10) назначае суддзяў судоў агульнай юрысдыкцыі і вызваляе іх ад пасады на падставах, прадугледжаных законам, калі іншае не вызначана Канстытуцыяй; 11) выключаны; 12) выключаны; 13) звяртаецца з пасланнямі да народа Рэспублікі Беларусь аб становішчы ў дзяржаве і аб асноўных напрамках унутранай і знешняй палітыкі; 14) звяртаецца са штогадовымі пасланнямі да Парламента, якія заслухоўваюцца на Усебеларускім народным сходзе; мае права ўдзельнічаць у рабоце Парламента і яго органаў, выступаць перад імі ў любы час з прамовай або паведамленнем; 15) мае права старшынстваваць на пасяджэннях Урада Рэспублікі Беларусь; 16) назначае прадстаўнікоў Прэзідэнта ў Парламенце, памочнікаў, упаўнаважаных і іншых службовых асоб, пасады якіх вызначаны ў адпаведнасці з заканадаўствам, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй; 17) вырашае пытанні аб прыёме ў грамадзянства Рэспублікі Беларусь, яго спыненні і прадастаўленні прытулку; 18) узнагароджвае дзяржаўнымі ўзнагародамі, прысвойвае класныя чыны і званні, пазбаўляе дзяржаўных узнагарод, класных чыноў і званняў на падставах, прадугледжаных законам; 19) ажыццяўляе памілаванне асуджаных; 20) вядзе перагаворы і падпісвае міжнародныя дагаворы, назначае на пасаду і вызваляе ад пасады паслоў і пастаянных прадстаўнікоў пры міжнародных арганізацыях; 21) прымае даверчыя і адзыўныя граматы акрэдытаваных пры ім дыпламатычных прадстаўнікоў замежных дзяржаў; 22) у выпадку стыхійнага бедства, катастрофы, а таксама спроб гвалтоўнага змянення канстытуцыйнага ладу, захопу або прысваення дзяржаўнай улады, узброенага мяцяжу, масавых і іншых беспарадкаў, што суправаджаюцца гвалтам ці пагрозай гвалту з боку групы асоб і арганізацый, у выніку якіх узнікае небяспека жыццю і здароўю людзей, тэрытарыяльнай цэласнасці і існаванню дзяржавы, уводзіць на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь або ў асобных яе мясцовасцях надзвычайнае становішча з унясеннем у трохдзённы тэрмін прынятага рашэння на зацвярджэнне Савета Рэспублікі; 23) у выпадках, прадугледжаных заканадаўствам, мае права адкласці правядзенне забастоўкі або прыпыніць яе, але не больш чым на трохмесячны тэрмін; 24) падпісвае законы; мае права ў парадку, устаноўленым Канстытуцыяй, вярнуць закон або асобныя яго палажэнні са сваімі пярэчаннямі ў Палату прадстаўнікоў; 25) мае права адмяняць акты Урада; 26) непасрэдна або праз ствараемыя ім органы ажыццяўляе кантроль за захаваннем заканадаўства мясцовымі органамі кіравання і самакіравання; мае права прыпыняць рашэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў і адмяняць рашэнні мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў у выпадку неадпаведнасці іх заканадаўству; 27) фарміруе і ўзначальвае Савет Бяспекі Рэспублікі Беларусь; назначае на пасаду і вызваляе ад пасады Дзяржаўнага сакратара Савета Бяспекі; 28) з’яўляецца Галоўнакамандуючым Узброенымі Сіламі; назначае на пасады і вызваляе ад пасад вышэйшае камандаванне Узброеных Сіл; 29) уводзіць на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь у выпадку ваеннай пагрозы або нападу ваеннае становішча, аб’яўляе поўную або частковую мабілізацыю з унясеннем у трохдзённы тэрмін прынятага рашэння на зацвярджэнне Савета Рэспублікі; 30) ажыццяўляе іншыя ўстаноўленыя Канстытуцыяй і законамі паўнамоцтвы, неабходныя для рэалізацыі ўскладзеных на яго канстытуцыйных функцый. '''Артыкул 85'''. Прэзідэнт на аснове і ў адпаведнасці з Канстытуцыяй выдае ўказы і распараджэнні, якія маюць абавязковую сілу на ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. Указы і распараджэнні Прэзідэнта не павінны супярэчыць законам. '''Артыкул 86'''. Прэзідэнт не можа займаць іншыя пасады, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй, а таксама атрымліваць апрача заработнай платы грашовыя ўзнагароджанні, за выключэннем аўтарскага ўзнагароджання за творы навукі, літаратуры і мастацтва. Прэзідэнт прыпыняе членства ў палітычных партыях на ўвесь тэрмін паўнамоцтваў. '''Артыкул 87'''. Прэзідэнт можа ў любы час падаць у адстаўку. Адстаўка Прэзідэнта прымаецца Палатай прадстаўнікоў. '''Артыкул 88'''. Прэзідэнт можа быць датэрмінова вызвалены ад пасады пры стойкай няздольнасці па стане здароўя ажыццяўляць абавязкі Прэзідэнта. Рашэнне аб датэрміновым вызваленні Прэзідэнта прымаецца большасцю не менш як дзве трэці галасоў ад поўнага складу Палаты прадстаўнікоў і большасцю не менш як дзве трэці галасоў ад поўнага складу Савета Рэспублікі на падставе заключэння спецыяльна ствараемай палатамі камісіі. Прэзідэнт можа быць зняты з пасады Усебеларускім народным сходам у выпадку сістэматычнага ці грубага парушэння Прэзідэнтам Канстытуцыі або ўчынення дзяржаўнай здрады ці іншага цяжкага злачынства. Прапанова аб выстаўленні абвінавачання Прэзідэнту і зняцці яго з пасады ўносіцца Усебеларускаму народнаму сходу па ініцыятыве не менш як адной трэці ад поўнага складу Палаты прадстаўнікоў або не менш як 150 тысяч грамадзян Рэспублікі Беларусь, якія валодаюць выбарчым правам. Расследаванне абвінавачання арганізуецца Усебеларускім народным сходам. Рашэнне Усебеларускага народнага сходу аб зняцці Прэзідэнта з пасады прымаецца пасля атрымання заключэння Канстытуцыйнага Суда аб наяўнасці фактаў сістэматычнага або грубага парушэння Прэзідэнтам Канстытуцыі ў выпадку, калі Прэзідэнт абвінавачваецца ў такім парушэнні Канстытуцыі. Рашэнне Усебеларускага народнага сходу аб зняцці Прэзідэнта з пасады лічыцца прынятым, калі за яго прагаласавала большасць ад поўнага складу Усебеларускага народнага сходу. Непрыняцце Усебеларускім народным сходам рашэння аб зняцці Прэзідэнта з пасады на працягу двух месяцаў з дня ўнясення прапановы аб выстаўленні абвінавачання азначае адхіленне абвінавачання. Прапанова аб выстаўленні абвінавачання Прэзідэнту і зняцці яго з пасады не можа ініцыявацца ў перыяд разгляду ў адпаведнасці з Канстытуцыяй пытання аб датэрміновым спыненні паўнамоцтваў Парламента. У выпадку зняцця Прэзідэнта ў сувязі з учыненнем злачынства справа па сутнасці абвінавачання разглядаецца Вярхоўным Судом. '''Артыкул 88-1'''. У выпадку вакансіі пасады Прэзідэнта або немагчымасці выканання ім сваіх абавязкаў на падставах, прадугледжаных Канстытуцыяй, яго паўнамоцтвы да прынясення Прысягі нававыбраным Прэзідэнтам пераходзяць да Старшыні Савета Рэспублікі. У выпадку гібелі Прэзідэнта ў выніку замаху на яго жыццё, учынення акта тэрарызму, ваеннай агрэсіі, у выніку іншых дзеянняў гвалтоўнага характару: пасяджэнні Савета Бяспекі праводзяцца пад кіраўніцтвам Старшыні Савета Рэспублікі; неадкладна на падставе рашэння Савета Бяспекі ва ўстаноўленым парадку на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь уводзіцца надзвычайнае або ваеннае становішча; дзяржаўныя органы і службовыя асобы дзейнічаюць у адпаведнасці з рашэннямі Савета Бяспекі. '''Артыкул 89'''. Прэзідэнт валодае недатыкальнасцю, яго гонар і годнасць ахоўваюцца законам. Палажэнні часткі першай гэтага артыкула распаўсюджваюцца на Прэзідэнта, які спыніў выкананне паўнамоцтваў у сувязі са сканчэннем тэрміну яго знаходжання на пасадзе або датэрмінова ў выпадку яго адстаўкі ці стойкай няздольнасці па стане здароўя ажыццяўляць абавязкі Прэзідэнта. Прэзідэнт, які спыніў выкананне сваіх паўнамоцтваў, не можа быць прыцягнуты да адказнасці за дзеянні, учыненыя ў сувязі з ажыццяўленнем ім прэзідэнцкіх паўнамоцтваў. Статус Прэзідэнта, які спыніў выкананне сваіх паўнамоцтваў, устанаўліваецца законам. ===ГЛАВА 3-1.УСЕБЕЛАРУСКІ НАРОДНЫ СХОД=== '''Артыкул 89-1'''. Усебеларускі народны сход – найвышэйшы прадстаўнічы орган народаўладдзя Рэспублікі Беларусь, які вызначае стратэгічныя напрамкі развіцця грамадства і дзяржавы, забяспечвае непахіснасць канстытуцыйнага ладу, пераемнасць пакаленняў і грамадзянскую згоду. '''Артыкул 89-2'''. Дэлегатамі Усебеларускага народнага сходу з’яўляюцца: Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь; Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь, які спыніў выкананне сваіх паўнамоцтваў у сувязі са сканчэннем тэрміну яго знаходжання на пасадзе або датэрмінова ў выпадку яго адстаўкі; прадстаўнікі заканадаўчай, выканаўчай і судовай улады; прадстаўнікі мясцовых Саветаў дэпутатаў; прадстаўнікі грамадзянскай супольнасці. Прадстаўнікі мясцовых Саветаў дэпутатаў і грамадзянскай супольнасці на Усебеларускі народны сход выбіраюцца ад кожнай вобласці і горада Мінска ў парадку, які вызначаецца законам. Гранічная колькасць дэлегатаў Усебеларускага народнага сходу складае 1200 чалавек. Тэрмін паўнамоцтваў Усебеларускага народнага сходу складае пяць гадоў. Усебеларускі народны сход склікаецца на першае пасяджэнне Цэнтральнай выбарчай камісіяй не пазней за 60 дзён пасля выбараў дэпутатаў. Дэлегат Усебеларускага народнага сходу прымае ўдзел у рабоце Усебеларускага народнага сходу без адрыву ад працоўнай (службовай) дзейнасці. Калегіяльным органам, які забяспечвае ў парадку, устаноўленым законам, аператыўнае вырашэнне пытанняў, што ўваходзяць у кампетэнцыю Усебеларускага народнага сходу, з’яўляецца Прэзідыум. Старшыня Усебеларускага народнага сходу, яго намеснікі і іншыя члены Прэзідыума выбіраюцца Усебеларускім народным сходам тайным галасаваннем. '''Артыкул 89-3'''. Усебеларускі народны сход: 1) зацвярджае асноўныя напрамкі ўнутранай і знешняй палітыкі, ваенную дактрыну, канцэпцыю нацыянальнай бяспекі; 2) зацвярджае праграмы сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь; 3) заслухоўвае Прэм’ер-міністра аб выкананні праграм сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь; 4) прапануе змяненні і дапаўненні ў Канстытуцыю; 5) прапануе правядзенне рэспубліканскіх рэферэндумаў; 6) мае права разглядаць пытанне аб легітымнасці выбараў; 7) прымае рашэнне аб зняцці Прэзідэнта з пасады ў выпадку сістэматычнага ці грубага парушэння ім Канстытуцыі або ўчынення дзяржаўнай здрады ці іншага цяжкага злачынства; 8) мае права ўвесці на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь надзвычайнае або ваеннае становішча пры наяўнасці падстаў, прадугледжаных Канстытуцыяй, і ў выпадку бяздзейнасці Прэзідэнта па гэтых пытаннях; увядзенне надзвычайнага або ваеннага становішча разглядаецца Усебеларускім народным сходам па ініцыятыве Прэзідыума Усебеларускага народнага сходу або Савета Рэспублікі; 9) па прапанове Прэзідэнта, папярэдне ўзгодненай з Прэзідыумам Усебеларускага народнага сходу: выбірае Старшыню, намесніка Старшыні і суддзяў Канстытуцыйнага Суда і вызваляе іх ад пасады на падставах, прадугледжаных законам; выбірае Старшыню, намеснікаў Старшыні і суддзяў Вярхоўнага Суда і вызваляе іх ад пасады на падставах, прадугледжаных законам; выбірае Старшыню і членаў Цэнтральнай выбарчай камісіі і вызваляе іх ад пасады на падставах, прадугледжаных законам; 10) па прапанове Прэзідэнта прымае рашэнне аб магчымасці накіравання ваеннаслужачых, супрацоўнікаў ваенізаваных арганізацый, іншых асоб за межы Рэспублікі Беларусь для ўдзелу ў забеспячэнні калектыўнай бяспекі і дзейнасці па падтрыманні міжнароднага міру і бяспекі; 11) устанаўлівае дзяржаўныя святы і святочныя дні; 12) узнагароджвае Прэзідэнта дзяржаўнымі ўзнагародамі, а таксама прапануе асоб для ўзнагароджання дзяржаўнымі ўзнагародамі; 13) дае абавязковыя для выканання даручэнні дзяржаўным органам і службовым асобам, атрымлівае інфармацыю ад дзяржаўных органаў і службовых асоб, ажыццяўляе іншыя ўстаноўленыя Канстытуцыяй і законам паўнамоцтвы, неабходныя для рэалізацыі ўскладзеных на яго канстытуцыйных функцый. '''Артыкул 89-4'''. Пасяджэнні Усебеларускага народнага сходу праводзяцца не радзей чым адзін раз на год. Усебеларускі народны сход можа быць скліканы на нечарговае пасяджэнне па ініцыятыве Прэзідэнта, Прэзідыума Усебеларускага народнага сходу, абедзвюх палат Нацыянальнага сходу (сумесным рашэннем), а таксама па ініцыятыве не менш як 150 тысяч грамадзян Рэспублікі Беларусь, якія валодаюць выбарчым правам. '''Артыкул 89-5'''. Усебеларускі народны сход для рэалізацыі ўскладзеных на яго канстытуцыйных функцый прымае рашэнні. Рашэнні Усебеларускага народнага сходу з’яўляюцца абавязковымі для выканання і могуць адмяняць прававыя акты, іншыя рашэнні дзяржаўных органаў і службовых асоб, якія супярэчаць інтарэсам нацыянальнай бяспекі, за выключэннем актаў судовых органаў. '''Артыкул 89-6'''. Кампетэнцыя, парадак фарміравання і дзейнасці Усебеларускага народнага сходу вызначаюцца Канстытуцыяй і законам. ===ГЛАВА 4.ПАРЛАМЕНТ – НАЦЫЯНАЛЬНЫ СХОД=== '''Артыкул 90'''. Парламент – Нацыянальны сход Рэспублікі Беларусь з’яўляецца прадстаўнічым і заканадаўчым органам Рэспублікі Беларусь. Парламент складаецца з дзвюх палат – Палаты прадстаўнікоў і Савета Рэспублікі. '''Артыкул 91'''. Склад Палаты прадстаўнікоў – 110 с 14 лет можно пить,курить и гулять до скольки хочешь Савет Рэспублікі з’яўляецца палатай тэрытарыяльнага прадстаўніцтва. Ад кожнай вобласці і горада Мінска тайным галасаваннем выбіраюцца на пасяджэннях дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў базавага ўзроўню кожнай вобласці і горада Мінска па восем членаў Савета Рэспублікі. Восем членаў Савета Рэспублікі назначаюцца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. Членам Савета Рэспублікі пажыццёва з яго згоды з’яўляецца Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь, які спыніў выкананне сваіх паўнамоцтваў у сувязі са сканчэннем тэрміну яго знаходжання на пасадзе або датэрмінова ў выпадку яго адстаўкі. Выбары новага складу палат Парламента назначаюцца не пазней як за тры месяцы да адзінага дня галасавання. Нечарговыя выбары палат Парламента праводзяцца на працягу трох месяцаў з дня датэрміновага спынення паўнамоцтваў палат Парламента. '''Артыкул 92'''. Дэпутатам Палаты прадстаўнікоў можа быць грамадзянін Рэспублікі Беларусь, які дасягнуў 21 года. Членам Савета Рэспублікі можа быць грамадзянін Рэспублікі Беларусь, які дасягнуў 30 гадоў і пражыў на тэрыторыі адпаведнай вобласці, горада Мінска не менш як пяць гадоў. Дэпутаты Палаты прадстаўнікоў ажыццяўляюць свае паўнамоцтвы ў Парламенце на прафесійнай аснове. Адна і тая ж асоба не можа адначасова з’яўляцца членам дзвюх палат Парламента. Дэпутат Палаты прадстаўнікоў не можа быць членам Урада, дэпутатам мясцовага Савета дэпутатаў. Член Савета Рэспублікі не можа быць адначасова членам Урада. Не дапускаецца сумяшчэнне абавязкаў дэпутата Палаты прадстаўнікоў, члена Савета Рэспублікі з адначасовым заняццем пасады Прэзідэнта або суддзі. '''Артыкул 93'''. Тэрмін паўнамоцтваў Парламента – пяць гадоў, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй. Паўнамоцтвы Парламента могуць быць прадоўжаны на падставе закона толькі ў выпадку вайны. Першая пасля выбараў сесія палат Парламента склікаецца Цэнтральнай выбарчай камісіяй і пачынае сваю работу не пазней як праз 30 дзён пасля выбараў. Адлік трыццацідзённага тэрміну для склікання і пачатку работы першай сесіі Палаты прадстаўнікоў ажыццяўляецца з дня выбараў. Адлік трыццацідзённага тэрміну для склікання і пачатку работы першай сесіі Савета Рэспублікі ажыццяўляецца з дня першага пасяджэння дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў базавага ўзроўню па выбарах членаў Савета Рэспублікі ад вобласці або горада Мінска. У выпадках і ў парадку, прадугледжаных Канстытуцыяй, паўнамоцтвы Палаты прадстаўнікоў або Савета Рэспублікі могуць быць спынены датэрмінова. Са спыненнем паўнамоцтваў Палаты прадстаўнікоў або Савета Рэспублікі па рашэнню Прэзідэнта могуць быць таксама спынены паўнамоцтвы адпаведна Савета Рэспублікі або Палаты прадстаўнікоў. '''Артыкул 94'''. Паўнамоцтвы Палаты прадстаўнікоў могуць быць датэрмінова спынены пры адмове ў даверы Ураду, выказванні вотуму недаверу Ураду або двухразовай адмове ў дачы папярэдняй згоды на назначэнне Прэм’ер-міністра. Паўнамоцтвы Палаты прадстаўнікоў або Савета Рэспублікі могуць быць таксама датэрмінова спынены на падставе заключэння Канстытуцыйнага Суда ў выпадку сістэматычнага або грубага парушэння палатамі Парламента Канстытуцыі. Рашэнні па гэтых пытаннях Прэзідэнт прымае не пазней чым у двухмесячны тэрмін пасля афіцыйных кансультацый са старшынямі палат. Палаты не могуць быць распушчаны ў перыяд надзвычайнага або ваеннага становішча, у апошнія шэсць месяцаў паўнамоцтваў Прэзідэнта, у перыяд вырашэння палатамі пытання аб датэрміновым вызваленні Прэзідэнта ад пасады або ў перыяд вырашэння Усебеларускім народным сходам пытання аб зняцці Прэзідэнта з пасады. Не дапускаецца роспуск палат на працягу года з дня іх першых пасяджэнняў і ў апошні год паўнамоцтваў Парламента. У выпадку роспуску палат Парламента нававыбраны склад адпаведнай палаты ажыццяўляе свае паўнамоцтвы да пачатку паўнамоцтваў Парламента, выбранага ў адзіны дзень галасавання. '''Артыкул 95'''. Палаты збіраюцца на сесію, якая адкрываецца ў трэці аўторак верасня і закрываецца ў апошні працоўны дзень чэрвеня наступнага года. Палата прадстаўнікоў, Савет Рэспублікі ў выпадку асаблівай неабходнасці склікаюцца на нечарговую сесію старшынямі палат па ініцыятыве Прэзідэнта або большасці дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў і членаў Савета Рэспублікі ад поўнага складу кожнай з палат па парадку дня і ў тэрмін, вызначаныя ініцыятарам. '''Артыкул 96'''. Палата прадстаўнікоў выбірае са свайго складу Старшыню Палаты прадстаўнікоў і яго намеснікаў. Савет Рэспублікі выбірае са свайго складу Старшыню Савета Рэспублікі і яго намеснікаў. Старшыні Палаты прадстаўнікоў і Савета Рэспублікі, іх намеснікі вядуць пасяджэнні і кіруюць унутраным распарадкам палат. Палата прадстаўнікоў і Савет Рэспублікі са свайго складу выбіраюць пастаянныя камісіі і іншыя органы для вядзення законапраектнай работы, папярэдняга разгляду і падрыхтоўкі пытанняў, якія адносяцца да ведання палат. '''Артыкул 97'''. Палата прадстаўнікоў: 1) разглядае па прапанове Прэзідэнта, Усебеларускага народнага сходу, не менш як адной трэці ад поўнага складу кожнай з палат Парламента або па ініцыятыве не менш як 150 тысяч грамадзян Рэспублікі Беларусь, якія валодаюць выбарчым правам, праекты законаў аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю; 2) разглядае праекты законаў аб ратыфікацыі і дэнансацыі міжнародных дагавораў; аб асноўным змесце і прынцыпах ажыццяўлення правоў, свабод і абавязкаў грамадзян; аб грамадзянстве, статусе іншаземцаў і асоб без грамадзянства; аб правах нацыянальных меншасцей; аб устанаўленні рэспубліканскіх падаткаў і збораў; аб прынцыпах ажыццяўлення адносін уласнасці; аб асновах сацыяльнай абароны; аб прынцыпах рэгулявання працы і занятасці; аб шлюбе, сям’і, дзяцінстве, мацярынстве, бацькоўстве, выхаванні, адукацыі, культуры і ахове здароўя; аб ахове навакольнага асяроддзя і рацыянальным выкарыстанні прыродных рэсурсаў; аб вызначэнні парадку вырашэння пытанняў адміністрацыйна-тэрытарыяльнага ўладкавання дзяржавы; аб мясцовым самакіраванні; аб судаўладкаванні, судаводстве і статусе суддзяў; аб крымінальнай адказнасці; аб амністыі; аб абвяшчэнні вайны і заключэнні міру; аб прававых рэжымах надзвычайнага і ваеннага становішчаў; аб устанаўленні дзяржаўных узнагарод; аб тлумачэнні законаў; праекты іншых законаў; 2-1) разглядае праекты законаў аб рэспубліканскім бюджэце і аб зацвярджэнні справаздачы аб яго выкананні. Праекты законаў аб рэспубліканскім бюджэце і аб зацвярджэнні справаздачы аб яго выкананні ўносяцца ў Палату прадстаўнікоў Урадам па ўзгадненні з Прэзідэнтам; 3) назначае выбары Прэзідэнта; 4) дае папярэднюю згоду Прэзідэнту на назначэнне на пасаду Прэм’ер-міністра; 5) заслухоўвае даклад Прэм’ер-міністра аб праграме дзейнасці Урада і адабрае або адхіляе праграму; паўторнае адхіленне палатай праграмы азначае выказванне вотуму недаверу Ураду; 5-1) штогод заслухоўвае інфармацыю Генеральнага пракурора, Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю і Старшыні Праўлення Нацыянальнага банка аб выніках іх дзейнасці; 6) разглядае па ініцыятыве Прэм’ер-міністра пытанне аб даверы Ураду; 7) па ініцыятыве не менш як адной трэці ад поўнага складу Палаты прадстаўнікоў выказвае вотум недаверу Ураду; пытанне аб адказнасці Урада не можа быць пастаўлена на працягу года пасля адабрэння праграмы яго дзейнасці; 8) прымае адстаўку Прэзідэнта; 9) выключаны; 10) адмяняе распараджэнні Старшыні Палаты прадстаўнікоў. Палата прадстаўнікоў можа прымаць рашэнні па іншых пытаннях, калі гэта прадугледжана Канстытуцыяй. '''Артыкул 98'''. Савет Рэспублікі: 1) адабрае або адхіляе прынятыя Палатай прадстаўнікоў праекты законаў аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю; праекты іншых законаў; 2) дае папярэднюю згоду Прэзідэнту на назначэнне на пасаду і вызваленне ад пасады Генеральнага пракурора, Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю, Старшыні і членаў Праўлення Нацыянальнага банка; 2-1) штогод заслухоўвае інфармацыю Генеральнага пракурора, Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю і Старшыні Праўлення Нацыянальнага банка аб выніках іх дзейнасці; 3) выключаны; 4) выключаны; 5) аналізуе дзейнасць мясцовых Саветаў дэпутатаў, прымае меры па развіцці мясцовага самакіравання; адмяняе рашэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў, якія не адпавядаюць заканадаўству; 6) прымае рашэнне аб роспуску мясцовага Савета дэпутатаў у выпадку сістэматычнага або грубага парушэння ім патрабаванняў заканадаўства і ў іншых выпадках, прадугледжаных законам; 7) выключаны; 8) разглядае ўказы Прэзідэнта аб увядзенні надзвычайнага становішча, ваеннага становішча, поўнай або частковай мабілізацыі і не пазней як у трохдзённы тэрмін пасля іх унясення прымае адпаведнае рашэнне. Савет Рэспублікі можа прымаць рашэнні па іншых пытаннях, калі гэта прадугледжана Канстытуцыяй. '''Артыкул 99'''. Права заканадаўчай ініцыятывы належыць Прэзідэнту, Усебеларускаму народнаму сходу, дэпутатам Палаты прадстаўнікоў, Савету Рэспублікі, Ураду, а таксама грамадзянам, якія валодаюць выбарчым правам, у колькасці не менш як 50 тысяч чалавек і рэалізуецца ў Палаце прадстаўнікоў. Законапраекты, вынікам прыняцця якіх можа быць скарачэнне дзяржаўных сродкаў, стварэнне або павелічэнне расходаў, уносяцца ў Палату прадстаўнікоў пры наяўнасці заключэння Урада. Прэзідэнт або па яго даручэнню Урад маюць права ўносіць прапановы ў Палату прадстаўнікоў і Савет Рэспублікі аб абвяшчэнні разгляду праекта закона тэрміновым. Палата прадстаўнікоў і Савет Рэспублікі ў гэтым выпадку павінны разгледзець дадзены праект на працягу дзесяці дзён з дня ўнясення на іх разгляд. Па патрабаванню Прэзідэнта або, з яго згоды, Урада Палата прадстаўнікоў, Савет Рэспублікі на сваіх пасяджэннях прымаюць рашэнні, галасуючы ў цэлым за ўвесь унесены Прэзідэнтам або Урадам праект ці яго частку, захаваўшы толькі тыя папраўкі, якія прапанаваны ці прыняты Прэзідэнтам або Урадам. '''Артыкул 100'''. Любы законапраект, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй, спачатку разглядаецца ў Палаце прадстаўнікоў, а потым у Савеце Рэспублікі. Законапраект, за выключэннем выпадкаў, прадугледжаных Канстытуцыяй, становіцца законам пасля прыняцця Палатай прадстаўнікоў і адабрэння Саветам Рэспублікі большасцю галасоў ад поўнага складу кожнай палаты. Закон аб рэспубліканскім бюджэце на чарговы фінансавы год прымаецца да пачатку фінансавага года. У выпадку непрыняцця закона аб рэспубліканскім бюджэце ва ўказаны тэрмін ажыццяўляецца часовае кіраванне рэспубліканскім бюджэтам. Прынятыя Палатай прадстаўнікоў законапраекты на працягу пяці дзён перадаюцца на разгляд у Савет Рэспублікі, дзе могуць разглядацца не больш як дваццаць дзён, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй. Закон лічыцца адобраным Саветам Рэспублікі, калі за яго прагаласавала большасць ад поўнага складу Савета Рэспублікі, або калі на працягу дваццаці дзён, а пры абвяшчэнні законапраекта тэрміновым – дзесяці дзён з дня ўнясення ён не быў разгледжаны Саветам Рэспублікі. У выпадку адхілення законапраекта Саветам Рэспублікі палаты могуць стварыць пагаджальную камісію, якая фарміруецца на парытэтнай аснове, для пераадолення ўзнікшых рознагалоссяў. Тэкст законапраекта, выпрацаваны пагаджальнай камісіяй, прадстаўляецца на адабрэнне абедзвюх палат. Калі пагаджальнай камісіяй не прыняты ўзгоднены тэкст законапраекта, Прэзідэнт або па яго даручэнню Урад могуць запатрабаваць, каб Палата прадстаўнікоў прыняла канчатковае рашэнне. Закон лічыцца прынятым Палатай прадстаўнікоў пры ўмове, што за яго прагаласавала не менш як дзве трэці ад поўнага складу Палаты прадстаўнікоў. Закон, прыняты Палатай прадстаўнікоў і адобраны Саветам Рэспублікі або прыняты Палатай прадстаўнікоў у парадку, прадугледжаным гэтым артыкулам, прадстаўляецца ў дзесяцідзённы тэрмін Прэзідэнту на подпіс. Калі Прэзідэнт згодны з тэкстам закона, ён у двухтыднёвы тэрмін падпісвае закон. Калі Прэзідэнт на працягу ўказанага тэрміну звернецца ў Канстытуцыйны Суд з прапановай аб праверцы канстытуцыйнасці закона, тэрмін для падпісання такога закона прыпыняецца на час разгляду прапановы Канстытуцыйным Судом. Заключэнне Канстытуцыйнага Суда павінна быць прынята не пазней за дзесяць дзён з дня ўнясення Прэзідэнтам адпаведнай прапановы. Калі Канстытуцыйны Суд пацвердзіць канстытуцыйнасць закона, Прэзідэнт падпісвае яго ў пяцідзённы тэрмін з дня прыняцця Канстытуцыйным Судом адпаведнага заключэння. У выпадку прызнання Канстытуцыйным Судом закона не адпаведным Канстытуцыі Прэзідэнт вяртае яго ў Палату прадстаўнікоў. Калі Прэзідэнт не вяртае які-небудзь закон на працягу двух тыдняў пасля таго, як ён быў прадстаўлены Прэзідэнту, а ў выпадку прыняцця Канстытуцыйным Судом заключэння аб канстытуцыйнасці закона – пяці дзён з дня прыняцця адпаведнага заключэння, закон лічыцца падпісаным. Закон не лічыцца падпісаным і не ўступае ў сілу, калі ён не мог быць вернуты ў Парламент у сувязі з заканчэннем сесіі. Пры нязгодзе з тэкстам закона Прэзідэнт вяртае яго са сваімі пярэчаннямі ў Палату прадстаўнікоў, якая павінна разгледзець закон з пярэчаннямі Прэзідэнта не пазней як праз трыццаць дзён. Калі закон будзе прыняты Палатай прадстаўнікоў большасцю не менш як дзве трэці галасоў ад поўнага складу, ён разам з пярэчаннямі Прэзідэнта ў пяцідзённы тэрмін накіроўваецца ў Савет Рэспублікі, які таксама павінен разгледзець яго паўторна не пазней як праз дваццаць дзён. Закон лічыцца прынятым, калі ён адобраны большасцю не менш як дзвюма трацямі галасоў ад поўнага складу Савета Рэспублікі. Закон пасля пераадолення Палатай прадстаўнікоў і Саветам Рэспублікі пярэчанняў Прэзідэнта падпісваецца Прэзідэнтам у пяцідзённы тэрмін. Закон уступае ў сілу і ў тым выпадку, калі ён не будзе падпісаны Прэзідэнтам у гэты тэрмін. У такім жа парадку палатамі разглядаюцца пярэчанні Прэзідэнта на асобныя палажэнні закона, якія вяртаюцца для паўторнага галасавання. У гэтым выпадку да вынясення адпаведнага рашэння Палатай прадстаўнікоў і Саветам Рэспублікі закон падпісваецца Прэзідэнтам і ўступае ў сілу, за выключэннем тых палажэнняў, адносна якіх маюцца пярэчанні Прэзідэнта. '''Артыкул 101'''. Выключаны. '''Артыкул 102'''. Дэпутаты Палаты прадстаўнікоў і члены Савета Рэспублікі карыстаюцца недатыкальнасцю пры выказванні сваіх меркаванняў і ажыццяўленні сваіх паўнамоцтваў. Гэта не адносіцца да абвінавачання іх у паклёпе і знявазе. На працягу тэрміну сваіх паўнамоцтваў дэпутаты Палаты прадстаўнікоў і члены Савета Рэспублікі могуць быць арыштаваны, іншым чынам пазбаўлены асабістай свабоды толькі з папярэдняй згоды адпаведнай палаты, за выключэннем учынення дзяржаўнай здрады або іншага цяжкага злачынства, а таксама затрымання на месцы ўчынення злачынства. Крымінальная справа ў дачыненні да дэпутата Палаты прадстаўнікоў або члена Савета Рэспублікі разглядаецца Вярхоўным Судом. '''Артыкул 103'''. Пасяджэнні палат з’яўляюцца адкрытымі. Палаты, калі гэтага патрабуюць інтарэсы дзяржавы, могуць прыняць рашэнне аб правядзенні закрытага пасяджэння большасцю галасоў ад іх поўнага складу. У час пасяджэнняў, у тым ліку і закрытых, Прэзідэнт, яго прадстаўнікі, Прэм’ер-міністр і члены Урада могуць выступаць без чаргі тых, хто запісаўся для выступлення, столькі разоў, колькі яны гэтага запатрабуюць. Палаты могуць збірацца сумесна для заслухоўвання штогадовай інфармацыі Генеральнага пракурора, Старшыні Камітэта дзяржаўнага кантролю і Старшыні Праўлення Нацыянальнага банка аб выніках іх дзейнасці, а таксама для вырашэння іншых пытанняў, якія ўваходзяць у кампетэнцыю Парламента. Адно пасяджэнне ў месяц рэзервуецца для пытанняў дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў і членаў Савета Рэспублікі і адказаў Урада. Дэпутат Палаты прадстаўнікоў, член Савета Рэспублікі мае права звярнуцца з запытам да Прэм’ер-міністра, членаў Урада, кіраўнікоў дзяржаўных органаў. Запыт павінен быць уключаны ў парадак дня палаты. Адказ на запыт належыць даць на працягу дваццаці сесійных дзён у парадку, устаноўленым палатай Парламента. Пасяджэнне палаты лічыцца правамоцным пры ўмове, што ў ім удзельнічае большасць дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў або членаў Савета Рэспублікі ад поўнага складу палаты. Галасаванне ў Палаце прадстаўнікоў і Савеце Рэспублікі адкрытае і ажыццяўляецца асабіста дэпутатам, членам Савета Рэспублікі шляхам падачы голасу «за» або «супраць». Тайнае галасаванне праводзіцца толькі пры вырашэнні кадравых пытанняў. '''Артыкул 104'''. Рашэнні Палаты прадстаўнікоў прымаюцца ў форме законаў і пастаноў. Пастановы Палаты прадстаўнікоў прымаюцца па пытаннях распарадчага і кантрольнага характару. Рашэнні Савета Рэспублікі прымаюцца ў форме пастаноў. Рашэнні палат лічацца прынятымі пры ўмове, што за іх прагаласавала большасць ад поўнага складу палат, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй. Законы падлягаюць неадкладнаму афіцыйнаму апублікаванню пасля іх падпісання і ўступаюць у сілу праз дзесяць дзён пасля апублікавання, калі ў самім законе не ўстаноўлены іншы тэрмін. Закон не мае зваротнай сілы, за выключэннем выпадкаў, калі ён змякчае або адмяняе адказнасць грамадзян. '''Артыкул 105'''. Парадак дзейнасці Палаты прадстаўнікоў, Савета Рэспублікі, іх органаў, дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў і членаў Савета Рэспублікі вызначаецца законам і рэгламентамі палат, якія падпісваюцца старшынямі палат. ===ГЛАВА 5.УРАД – САВЕТ МІНІСТРАЎ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ=== '''Артыкул 106'''. Выканаўчую ўладу ў Рэспубліцы Беларусь ажыццяўляе Урад – Савет Міністраў Рэспублікі Беларусь – цэнтральны орган дзяржаўнага кіравання. Урад у сваёй дзейнасці падсправаздачны Прэзідэнту Рэспублікі Беларусь і адказны перад Парламентам Рэспублікі Беларусь. Урад складае свае паўнамоцтвы перад нававыбраным Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. Урад Рэспублікі Беларусь складаецца з Прэм’ер-міністра, яго намеснікаў і міністраў. У склад Урада могуць уваходзіць і кіраўнікі іншых дзяржаўных органаў і арганізацый. Прэм’ер-міністр назначаецца Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь з папярэдняй згоды Палаты прадстаўнікоў. Рашэнне па гэтаму пытанню прымаецца Палатай прадстаўнікоў не пазней як у двухтыднёвы тэрмін з дня ўнясення прапановы па кандыдатуры Прэм’ер-міністра. У выпадку двухразовай адмовы ў дачы згоды на назначэнне Прэм’ер-міністра Палатай прадстаўнікоў Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь мае права назначыць выконваючага абавязкі Прэм’ер-міністра, распусціць Палату прадстаўнікоў і назначыць новыя выбары. Работай Урада кіруе Прэм’ер-міністр. Прэм’ер-міністр: 1) ажыццяўляе непасрэднае кіраўніцтва дзейнасцю Урада і нясе персанальную адказнасць за яго работу; 2) падпісвае пастановы Урада; 3) у двухмесячны тэрмін пасля свайго назначэння прадстаўляе Парламенту праграму дзейнасці Урада, а ў выпадку яе адхілення прадстаўляе паўторную праграму дзейнасці Урада на працягу двух месяцаў; 4) інфармуе Прэзідэнта аб асноўных напрамках дзейнасці Урада і аб усіх яго найважнейшых рашэннях; 4-1) штогод інфармуе Усебеларускі народны сход аб выкананні праграм сацыяльна-эканамічнага развіцця Рэспублікі Беларусь; 5) ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы, звязаныя з арганізацыяй і дзейнасцю Урада. Урад або любы член Урада маюць права заявіць Прэзідэнту аб сваёй адстаўцы, калі лічаць немагчымым далейшае ажыццяўленне ўскладзеных на іх абавязкаў. Урад заяўляе Прэзідэнту аб адстаўцы ў выпадку выказвання Палатай прадстаўнікоў вотуму недаверу Ураду. Прэм’ер-міністр можа паставіць перад Палатай прадстаўнікоў пытанне аб даверы Ураду па прадстаўленай праграме або з канкрэтнай нагоды. Калі Палата прадстаўнікоў у даверы адмаўляе, Прэзідэнт мае права ў дзесяцідзённы тэрмін прыняць рашэнне аб адстаўцы Урада або аб роспуску Палаты прадстаўнікоў і назначэнні новых выбараў. Пры адхіленні адстаўкі Урад прадаўжае ажыццяўляць свае паўнамоцтвы. Прэзідэнт мае права па ўласнай ініцыятыве прыняць рашэнне аб адстаўцы Урада і вызваліць ад пасады любога члена Урада. У выпадку адстаўкі або складання паўнамоцтваў Урад Рэспублікі Беларусь па даручэнню Прэзідэнта прадаўжае ажыццяўляць свае паўнамоцтвы да сфарміравання новага Урада. '''Артыкул 107'''. Урад Рэспублікі Беларусь: кіруе сістэмай падпарадкаваных яму рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання і іншых арганізацый, а таксама па пытаннях, якія ўваходзяць у яго кампетэнцыю, сістэмай мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў; распрацоўвае асноўныя напрамкі ўнутранай і знешняй палітыкі і прымае меры па іх рэалізацыі; распрацоўвае і ўносіць па ўзгадненні з Прэзідэнтам у Палату прадстаўнікоў праекты законаў аб рэспубліканскім бюджэце і аб зацвярджэнні справаздачы аб яго выкананні; забяспечвае выкананне рэспубліканскага бюджэту; забяспечвае правядзенне адзінай эканамічнай, фінансавай, крэдытнай і грашовай палітыкі, дзяржаўнай палітыкі ў галіне навукі і інавацый, культуры, адукацыі, аховы здароўя, экалогіі, сацыяльнага забеспячэння і аплаты працы, дзяржаўна-прыватнага партнёрства; прымае меры па забеспячэнні правоў і свабод грамадзян, абароне інтарэсаў дзяржавы, нацыянальнай бяспецы і абараназдольнасці, ахове ўласнасці і грамадскага парадку, барацьбе са злачыннасцю; выступае ад імя ўласніка ў дачыненні да маёмасці, якая з’яўляецца ўласнасцю Рэспублікі Беларусь, арганізуе кіраванне дзяржаўнай уласнасцю; забяспечвае выкананне Канстытуцыі, рашэнняў Усебеларускага народнага сходу, законаў, актаў Прэзідэнта; адмяняе акты міністэрстваў і іншых падначаленых яму рэспубліканскіх органаў дзяржаўнага кіравання; уносіць Прэзідэнту прапановы аб адмене рашэнняў мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў у выпадку неадпаведнасці іх заканадаўству; ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы, ускладзеныя на яго Канстытуцыяй, законамі і актамі Прэзідэнта. '''Артыкул 108'''. Урад прымае пастановы, якія маюць абавязковую сілу на ўсёй тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. Прэм’ер-міністр выдае ў межах сваёй кампетэнцыі распараджэнні. Пастановы Урада і распараджэнні Прэм’ер-міністра не павінны супярэчыць законам і рашэнням Прэзідэнта. Кампетэнцыя, парадак арганізацыі і дзейнасці Урада вызначаюцца на аснове Канстытуцыі законам аб Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь. ===ГЛАВА 6.СУД=== '''Артыкул 109'''. Судовая ўлада ў Рэспубліцы Беларусь ажыццяўляецца судамі. Сістэма судоў будуецца на прынцыпах тэрытарыяльнасці і спецыялізацыі. Судаўладкаванне ў Рэспубліцы Беларусь вызначаецца Канстытуцыяй і законам. Утварэнне надзвычайных судоў забараняецца. '''Артыкул 110'''. Суддзі пры ажыццяўленні правасуддзя незалежныя і падпарадкоўваюцца толькі закону. Якое-небудзь умяшанне ў дзейнасць суддзяў па выкананню правасуддзя недапушчальнае і цягне адказнасць па закону. '''Артыкул 111'''. Суддзі не могуць ажыццяўляць прадпрымальніцкую дзейнасць, выконваць іншую аплачваемую работу, акрамя выкладчыцкай і навукова-даследчай. Падставы для выбрання (назначэння) суддзяў на пасады і іх вызвалення прадугледжваюцца законам. '''Артыкул 112'''. Суды ажыццяўляюць правасуддзе на падставе Канстытуцыі і прынятых у адпаведнасці з ёй іншых нарматыўных прававых актаў. Калі пры разглядзе канкрэтнай справы ў суда ўзнікнуць сумненні ў канстытуцыйнасці нарматыўнага прававога акта, які падлягае прымяненню, суд да вынясення судовай пастановы ставіць ва ўстаноўленым законам парадку перад Канстытуцыйным Судом пытанне аб праверцы канстытуцыйнасці гэтага нарматыўнага прававога акта. '''Артыкул 112-1'''. Вярхоўны Суд узначальвае сістэму судоў агульнай юрысдыкцыі і з’яўляецца найвышэйшым судовым органам, які ажыццяўляе правасуддзе праз грамадзянскае, крымінальнае і іншыя формы судаводства, прадугледжаныя законам. Старшыня, намеснікі Старшыні і суддзі Вярхоўнага Суда выбіраюцца і вызваляюцца ад пасады Усебеларускім народным сходам. Старшыня і намеснікі Старшыні Вярхоўнага Суда выбіраюцца з ліку суддзяў Вярхоўнага Суда. '''Артыкул 113'''. Справы ў судах разглядаюцца суддзямі аднаасобна, а ў прадугледжаных законам выпадках – калегіяльна. '''Артыкул 114'''. Разбор спраў ва ўсіх судах адкрыты. Слуханне спраў у закрытым судовым пасяджэнні дапускаецца толькі ў выпадках, вызначаных законам, з выкананнем усіх правілаў судаводства. '''Артыкул 115'''. Правасуддзе ажыццяўляецца на аснове спаборнасці і роўнасці бакоў у працэсе. Судовыя пастановы з’яўляюцца абавязковымі для ўсіх дзяржаўных органаў, іншых арганізацый, службовых асоб і грамадзян. Бакі і асобы, якія ўдзельнічаюць у працэсе, маюць права на абскарджанне рашэнняў, прыгавораў і іншых судовых пастаноў. '''Артыкул 116'''. Канстытуцыйны Суд ажыццяўляе кантроль за канстытуцыйнасцю нарматыўных прававых актаў у дзяржаве праз канстытуцыйнае судаводства з мэтай абароны канстытуцыйнага ладу Рэспублікі Беларусь, гарантаваных Канстытуцыяй правоў і свабод чалавека і грамадзяніна, забеспячэння вяршэнства Канстытуцыі і яе прамога дзеяння на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь. Канстытуцыйны Суд фарміруецца ў колькасці 12 суддзяў з высокакваліфікаваных спецыялістаў у галіне права, якія маюць, як правіла, вучоную ступень. Старшыня, намеснік Старшыні і суддзі Канстытуцыйнага Суда выбіраюцца і вызваляюцца ад пасады Усебеларускім народным сходам. Старшыня і намеснік Старшыні Канстытуцыйнага Суда выбіраюцца з ліку суддзяў Канстытуцыйнага Суда. Суддзі Канстытуцыйнага Суда выбіраюцца на 11 гадоў. Кампетэнцыя, арганізацыя і парадак дзейнасці Канстытуцыйнага Суда вызначаюцца Канстытуцыяй і законам. '''Артыкул 116-1'''. Канстытуцыйны Суд па прапановах Прэзідэнта, Прэзідыума Усебеларускага народнага сходу, Палаты прадстаўнікоў, Савета Рэспублікі, Вярхоўнага Суда, Савета Міністраў дае заключэнні: аб тлумачэнні Канстытуцыі; аб адпаведнасці Канстытуцыі законаў, указаў Прэзідэнта, пастаноў Савета Міністраў, нарматыўных прававых актаў іншых дзяржаўных органаў. Канстытуцыйны Суд па прапановах Прэзідэнта дае заключэнні: аб канстытуцыйнасці праектаў законаў аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю; аб адпаведнасці Канстытуцыі законаў, прынятых Парламентам, да іх падпісання Прэзідэнтам; аб канстытуцыйнасці пытанняў, якія выносяцца на рэспубліканскі рэферэндум; аб адпаведнасці Канстытуцыі міжнародных дагавораў Рэспублікі Беларусь, якія не ўступілі ў сілу. У выпадках, прадугледжаных Канстытуцыяй, Канстытуцыйны Суд у двухтыднёвы тэрмін дае заключэнні: па прапанове Прэзідыума Усебеларускага народнага сходу аб наяўнасці фактаў сістэматычнага або грубага парушэння Прэзідэнтам Канстытуцыі; па прапанове Прэзідэнта аб наяўнасці фактаў сістэматычнага або грубага парушэння палатамі Парламента Канстытуцыі. Канстытуцыйны Суд па прапанове Прэзідыума Усебеларускага народнага сходу дае заключэнні аб канстытуцыйнасці правядзення выбараў Прэзідэнта, дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў і членаў Савета Рэспублікі. Канстытуцыйны Суд у парадку, устаноўленым законам, выносіць рашэнні: па скаргах грамадзян на парушэнні іх канстытуцыйных правоў і свабод, правяраючы канстытуцыйнасць законаў, прымененых у канкрэтнай справе, калі вычарпаны ўсе іншыя сродкі судовай абароны; па запытах судоў, правяраючы канстытуцыйнасць нарматыўных прававых актаў, якія падлягаюць прымяненню пры разглядзе судамі канкрэтных спраў. Заключэнні і рашэнні Канстытуцыйнага Суда з’яўляюцца канчатковымі, абскарджанню і апратэставанню не падлягаюць. ==РАЗДЗЕЛ V.МЯСЦОВАЕ КІРАВАННЕ І САМАКІРАВАННЕ== '''Артыкул 117'''. Мясцовае кіраванне і самакіраванне ажыццяўляецца грамадзянамі праз мясцовыя Саветы дэпутатаў, выканаўчыя і распарадчыя органы, органы тэрытарыяльнага грамадскага самакіравання, мясцовыя рэферэндумы, сходы і іншыя формы прамога ўдзелу ў дзяржаўных і грамадскіх справах. ''' Артыкул 118'''. Мясцовыя Саветы дэпутатаў выбіраюцца грамадзянамі адпаведных адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінак тэрмінам на пяць гадоў, калі іншае не прадугледжана Канстытуцыяй. У выпадку роспуску мясцовага Савета дэпутатаў нававыбраны склад гэтага Савета дэпутатаў ажыццяўляе свае паўнамоцтвы да пачатку паўнамоцтваў мясцовых Саветаў дэпутатаў, выбраных у адзіны дзень галасавання. '''Артыкул 119'''. Кіраўнікі мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў назначаюцца на пасаду і вызваляюцца ад пасады Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь або ва ўстаноўленым ім парадку і зацвярджаюцца на пасадзе адпаведнымі мясцовымі Саветамі дэпутатаў. '''Артыкул 120'''. Мясцовыя Саветы дэпутатаў, выканаўчыя і распарадчыя органы ў межах кампетэнцыі вырашаюць пытанні мясцовага значэння зыходзячы з агульнадзяржаўных інтарэсаў і інтарэсаў насельніцтва, якое пражывае на адпаведнай тэрыторыі, выконваюць рашэнні вышэйстаячых дзяржаўных органаў. '''Артыкул 121'''. Да выключнай кампетэнцыі мясцовых Саветаў дэпутатаў належаць: зацвярджэнне праграм сацыяльна-эканамічнага развіцця, мясцовых бюджэтаў і справаздач аб іх выкананні; устанаўленне ў адпаведнасці з законам мясцовых падаткаў і збораў; вызначэнне ў межах, устаноўленых законам, парадку кіравання і распараджэння камунальнай уласнасцю; назначэнне мясцовых рэферэндумаў. '''Артыкул 122'''. Мясцовыя Саветы дэпутатаў, выканаўчыя і распарадчыя органы на падставе дзеючага заканадаўства прымаюць рашэнні, якія маюць абавязковую сілу на адпаведнай тэрыторыі. Рашэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў, якія не адпавядаюць заканадаўству, адмяняюцца вышэйстаячымі прадстаўнічымі органамі. Рашэнні мясцовых выканаўчых і распарадчых органаў, якія не адпавядаюць заканадаўству, адмяняюцца адпаведнымі Саветамі дэпутатаў, вышэйстаячымі выканаўчымі і распарадчымі органамі, а таксама Прэзідэнтам Рэспублікі Беларусь. Рашэнні мясцовых Саветаў дэпутатаў, выканаўчых і распарадчых органаў, якія абмяжоўваюць ці парушаюць правы, свабоды і законныя інтарэсы грамадзян, а таксама ў іншых прадугледжаных заканадаўствам выпадках могуць быць абскарджаны ў судовым парадку. '''Артыкул 123'''. У выпадку сістэматычнага або грубага парушэння мясцовым Саветам дэпутатаў патрабаванняў заканадаўства ён можа быць распушчаны Саветам Рэспублікі. Іншыя падставы датэрміновага спынення паўнамоцтваў мясцовых Саветаў дэпутатаў вызначаюцца законам. '''Артыкул 124'''. Кампетэнцыя, парадак стварэння і дзейнасці органаў мясцовага кіравання і самакіравання вызначаюцца заканадаўствам. ==РАЗДЗЕЛ VI.ПРАКУРАТУРА. КАМІТЭТ ДЗЯРЖАЎНАГА КАНТРОЛЮ== ===ГЛАВА 7.ПРАКУРАТУРА=== '''Артыкул 125'''. Нагляд за дакладным і аднастайным выкананнем законаў, указаў і іншых нарматыўных прававых актаў міністэрствамі і іншымі падначаленымі Савету Міністраў органамі, мясцовымі прадстаўнічымі і выканаўчымі органамі, грамадскімі аб’яднаннямі, іншымі арганізацыямі, службовымі асобамі і грамадзянамі ўскладаецца на Генеральнага пракурора Рэспублікі Беларусь і падначаленых яму пракурораў. Пракуратура ажыццяўляе нагляд за выкананнем законаў пры расследаванні злачынстваў, адпаведнасцю закону судовых пастаноў па грамадзянскіх, крымінальных справах і справах аб адміністрацыйных правапарушэннях, у выпадках, прадугледжаных законам, праводзіць папярэдняе следства, падтрымлівае дзяржаўнае абвінавачанне ў судах. '''Артыкул 126'''. Адзіную і цэнтралізаваную сістэму органаў пракуратуры ўзначальвае Генеральны пракурор, які назначаецца на пасаду і вызваляецца ад пасады Прэзідэнтам з папярэдняй згоды Савета Рэспублікі. Ніжэйстаячыя пракуроры назначаюцца Генеральным пракурорам. '''Артыкул 127'''. Генеральны пракурор і ніжэйстаячыя пракуроры незалежныя ў ажыццяўленні сваіх паўнамоцтваў і кіруюцца заканадаўствам. У сваёй дзейнасці Генеральны пракурор падсправаздачны Прэзідэнту. '''Артыкул 128'''. Кампетэнцыя, арганізацыя і парадак дзейнасці органаў пракуратуры вызначаюцца заканадаўствам. ===ГЛАВА 8.КАМІТЭТ ДЗЯРЖАЎНАГА КАНТРОЛЮ=== '''Артыкул 129'''. Дзяржаўны кантроль за выкананнем рэспубліканскага бюджэту, выкарыстаннем дзяржаўнай уласнасці, выкананнем актаў Прэзідэнта, Парламента, Урада і іншых дзяржаўных органаў, якія рэгулююць адносіны дзяржаўнай уласнасці, гаспадарчыя, фінансавыя і падатковыя адносіны, ажыццяўляе Камітэт дзяржаўнага кантролю. '''Артыкул 130'''. Камітэт дзяржаўнага кантролю ўтвараецца Прэзідэнтам. Старшыня Камітэта дзяржаўнага кантролю назначаецца на пасаду і вызваляецца ад пасады Прэзідэнтам з папярэдняй згоды Савета Рэспублікі. '''Артыкул 131'''. Кампетэнцыя, арганізацыя і парадак дзейнасці Камітэта дзяржаўнага кантролю вызначаюцца заканадаўствам. ==РАЗДЗЕЛ VII.ФІНАНСАВА-КРЭДЫТНАЯ СІСТЭМА РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ== '''Артыкул 132'''. Фінансава-крэдытная сістэма Рэспублікі Беларусь уключае бюджэтную сістэму, банкаўскую сістэму, а таксама фінансавыя сродкі пазабюджэтных фондаў, арганізацый і грамадзян. На тэрыторыі Рэспублікі Беларусь праводзіцца адзіная бюджэтна-фінансавая, падатковая, грашова-крэдытная, валютная палітыка. '''Артыкул 133'''. Бюджэтная сістэма Рэспублікі Беларусь уключае рэспубліканскі і мясцовыя бюджэты. Даходы бюджэту фарміруюцца за кошт падаткаў, якія вызначаюцца законам, іншых абавязковых плацяжоў, а таксама іншых паступленняў. Агульнадзяржаўныя расходы ажыццяўляюцца за кошт рэспубліканскага бюджэту ў адпаведнасці з яго расходнай часткай. У адпаведнасці з законам у Рэспубліцы Беларусь могуць стварацца пазабюджэтныя фонды. '''Артыкул 134'''. Парадак складання, зацвярджэння і выканання бюджэтаў вызначаецца законам. '''Артыкул 135'''. Справаздача аб выкананні рэспубліканскага бюджэту прадстаўляецца на разгляд Парламента не пазней пяці месяцаў з дня заканчэння справаздачнага фінансавага года. Справаздачы аб выкананні мясцовых бюджэтаў падаюцца на разгляд адпаведных Саветаў дэпутатаў у вызначаны заканадаўствам тэрмін. Справаздачы аб выкананні рэспубліканскага і мясцовых бюджэтаў публікуюцца. '''Артыкул 136'''. Банкаўская сістэма Рэспублікі Беларусь складаецца з Нацыянальнага банка Рэспублікі Беларусь і іншых банкаў. Нацыянальны банк рэгулюе крэдытныя адносіны, грашовае абарачэнне, вызначае парадак разлікаў і валодае выключным правам эмісіі грошай. ==РАЗДЗЕЛ VІІІ.ПАРАДАК ЗМЯНЕННЯ І ДАПАЎНЕННЯ КАНСТЫТУЦЫІ== '''Артыкул 137'''. Выключаны. '''Артыкул 138'''. Пытанне аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі разглядаецца палатамі Парламента па ініцыятыве Прэзідэнта, Усебеларускага народнага сходу, не менш як адной трэці ад поўнага складу кожнай з палат Парламента або не менш як 150 тысяч грамадзян Рэспублікі Беларусь, якія валодаюць выбарчым правам. '''Артыкул 139'''. Закон аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі можа быць прыняты пасля двух абмеркаванняў і адабрэнняў Парламентам з прамежкам не менш трох месяцаў. Змяненні і дапаўненні Канстытуцыі Парламентам не праводзяцца ў перыяд надзвычайнага або ваеннага становішча, а таксама ў апошнія шэсць месяцаў паўнамоцтваў Палаты прадстаўнікоў. '''Артыкул 140'''. Законы аб унясенні змяненняў і дапаўненняў у Канстытуцыю, аб увядзенні ў дзеянне ўказаных законаў лічацца прынятымі, калі за іх прагаласавала не менш як дзве трэці ад поўнага складу кожнай з палат Парламента. Змяненні і дапаўненні Канстытуцыі могуць быць праведзены праз рэферэндум. Рашэнне аб змяненні і дапаўненні Канстытуцыі шляхам рэферэндуму лічыцца прынятым, калі за яго прагаласавала больш як палова грамадзян, якія прынялі ўдзел у галасаванні. Лічыцца, што рэферэндум адбыўся, калі ў ім прынялі ўдзел больш як палова грамадзян, унесеных у спісы для галасавання. Раздзелы І, ІІ, ІV, VІІІ Канстытуцыі могуць быць зменены толькі шляхам рэферэндуму. ==РАЗДЗЕЛ ІX. ЗАКЛЮЧНЫЯ І ПЕРАХОДНЫЯ ПАЛАЖЭННІ== '''Артыкул 141'''. Змяненні і дапаўненні Канстытуцыі ўступаюць у сілу праз дзесяць дзён пасля афіцыйнага апублікавання такіх змяненняў і дапаўненняў, калі іншае не вызначана ў гэтым раздзеле. '''Артыкул 142'''. Законы, указы Прэзідэнта і іншыя акты, што дзейнічалі да ўступлення ў сілу змяненняў і дапаўненняў Канстытуцыі, прымяняюцца ў частцы, якая не супярэчыць Канстытуцыі. На працягу двух гадоў пасля ўступлення ў сілу змяненняў і дапаўненняў Канстытуцыі законы, прадугледжаныя ў Канстытуцыі, указы і распараджэнні Прэзідэнта павінны быць прыведзены ў адпаведнасць з Канстытуцыяй. Дэкрэты Прэзідэнта, выдадзеныя да ўступлення ў сілу змяненняў і дапаўненняў Канстытуцыі, прымяняюцца да прызнання іх страціўшымі сілу законамі. Палажэнні адпаведных дэкрэтаў маюць прыярытэт у дачыненні да прынятых да іх выдання палажэнняў законаў. '''Артыкул 143'''. Дзяржаўныя органы (службовыя асобы) ажыццяўляюць сваю дзейнасць на працягу тэрміну, на які яны былі ўтвораны (выбраны, назначаны), або да спынення іх паўнамоцтваў ва ўстаноўленым парадку. Змяненні і дапаўненні Канстытуцыі, што абмяжоўваюць колькасць тэрмінаў, на працягу якіх адна і тая ж асоба можа займаць пасаду Прэзідэнта, уступаюць у сілу з дня ўступлення на пасаду нававыбранага Прэзідэнта. '''Артыкул 144'''. Закон, які вызначае кампетэнцыю, парадак фарміравання і дзейнасці Усебеларускага народнага сходу, падлягае прыняццю на працягу года з дня ўступлення ў сілу змяненняў і дапаўненняў Канстытуцыі. Асоба, якая займае пасаду Прэзідэнта на дату ўступлення ў сілу змяненняў і дапаўненняў Канстытуцыі, можа адначасова з’яўляцца Прэзідэнтам і Старшынёй Усебеларускага народнага сходу. '''Артыкул 145'''. Да фарміравання Усебеларускага народнага сходу выбранне (назначэнне), вызваленне ад пасады Старшыні, намесніка Старшыні і суддзяў Канстытуцыйнага Суда, Старшыні, намеснікаў Старшыні і суддзяў Вярхоўнага Суда, Старшыні і членаў Цэнтральнай выбарчай камісіі, а таксама іншыя паўнамоцтвы, што перадаюцца Усебеларускаму народнаму сходу, ажыццяўляюцца ў парадку, які дзейнічаў да ўступлення ў сілу змяненняў і дапаўненняў Канстытуцыі. '''Артыкул 146'''. Члены Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенні рэспубліканскіх рэферэндумаў прызнаюцца членамі Цэнтральнай выбарчай камісіі і захоўваюць свае паўнамоцтвы на ўвесь тэрмін іх выбрання (назначэння). Цэнтральная выбарчая камісія ажыццяўляе паўнамоцтвы па арганізацыі выбараў дэлегатаў Усебеларускага народнага сходу пасля ўступлення ў сілу закона, які вызначае кампетэнцыю, парадак фарміравання і дзейнасці Усебеларускага народнага сходу. '''Артыкул 147'''. Палаты Нацыянальнага сходу сёмага склікання захоўваюць свае паўнамоцтвы да пачатку паўнамоцтваў палат Нацыянальнага сходу восьмага склікання. Мясцовыя Саветы дэпутатаў дваццаць восьмага склікання ажыццяўляюць свае паўнамоцтвы да пачатку паўнамоцтваў мясцовых Саветаў дэпутатаў дваццаць дзявятага склікання. Выбары дэпутатаў Палаты прадстаўнікоў восьмага склікання, дэпутатаў мясцовых Саветаў дэпутатаў дваццаць дзявятага склікання правесці ў адзіны дзень галасавання ў апошнюю нядзелю лютага 2024 г. '''Артыкул 148'''. Частка пятая артыкула 116-1 Канстытуцыі ўступае ў сілу пасля прывядзення заканадаўства аб канстытуцыйным судаводстве ў адпаведнасць са змяненнямі і дапаўненнямі Канстытуцыі і прымяняецца ў дачыненні да законаў і іншых нарматыўных прававых актаў, прымененых (якія падлягаюць прымяненню) у канкрэтнай справе пасля яе ўступлення ў сілу. Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь А.Лукашэнка {{БелУрад}} [[Катэгорыя:Канстытуцыі Беларусі]] [[Катэгорыя:Дакументы 2022 года]] smz7vbdbwdfsx4riorxr8545vi7155h 106 23525 293344 143402 2026-07-22T23:43:39Z Gleb Leo 2440 293344 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=book |Title=[[Беларусь (1927)|Беларусь. Да X-ай гадавіны кастрычніка]] |Language=be |Volume= |Author=[[Аўтар:Аляксандр Чарвякоў|Аляксандар Чарвякоў]] |Translator= |Editor= |Illustrator= |School= |Publisher=Беларускае Дзяржаўнае Выдавецтва |Address=Менск |Year=1927 |Key= |ISBN= |OCLC= |LCCN= |BNF_ARK= |ARC= |DOI= |Source=pdf |Image=1 |Progress=C |Pages=<pagelist /> |Volumes= |Remarks= |Width= |Header= |Footer= }} 29n67vhbeke8tzuadi49x7lnt6wb97d 104 37685 293201 106070 2026-07-20T18:10:12Z RAleh111 4658 293201 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" /></noinclude>{{Няма выявы}} <center>{{fine|Сярэбраная грыўня з пацеркамі і булдавешкамі<br/>і падвеска з Гнёздаўскага магільніку.}}</center> {{перанос канец|п=ста|к=лага}} нашэньня і зьяўляліся толькі спэцыяльнай прыналежнасьцю пахавальнага ўбору<ref>Императорский Эрмитаж. Указатель отделения Средних Веков и Возрождения. Составил Н. Кондаков. СПБ., 1891. Стар. 255.</ref>. Другая гнёздаўская грыўня яшчэ багацей за першую і мае болей складаную тэхнічную апрацоўку: абруч яе зроблены з ліставога серабра, накшталт пустога ў сярэдзіне, гладкага, сагнутага ў акружыну цыліндру з завостранымі канцамі, якія заходзяць адзін за другі; аздобы складаюцца з буйных, насаджаных на абруч, складаных пацерак у выглядзе нібыта макавых галовак з паўкруглымі кантамі і філіграннымі перахватамі, да якіх прыроблены кветкавыя падвяночкі і круглыя пласьцінчатыя шчыткі, аздобленыя сканнымі рысункамі з тонкага залатога дроту; аналёгічныя крыху сплюшчаныя пацеркі знаходзяцца і на завостраных канцох абруча, прымацаваныя да іх сваімі бакавымі кантамі. {{водступ|2|em}}Аздоба гладкіх грыўняй кантовымі пацеркамі і галоўкамі для гэтага часу зьяўляецца наагул характэрнай. Такія рэчы вядомы нам сярод знаходак Нэвельскага скарбу, дзе ёсьць, напрыклад, вялікая сярэбраная грыўня, кованая ў сярэдзіне на тры канты, а па канцох пяцікантовая, якая аздоблена наколатымі і пазалочанымі па кантох пацеркамі з выбітымі на іх розэткамі<ref>Русские древности в памятниках искусства, V, 60.</ref>. Аналёгічныя сярэбраныя грыўні з масыўнымі нагалоўнікамі былі знойдзены ў 1885 г. ў вёсцы Даліне Юхнаўскага павету на Смаленшчыне<ref>Кондаков, ор. сіt., стар. 269.</ref>. Гнёздаўскія грыўні даюць досыць цьвёрдыя падставы для хронолёгічнага азначэньня гэтага тыпу: знойдзеныя разам з імі саманідзкія монэты 908−953 гадоў<ref>Іbidiem, стар. 252.</ref> дазваляюць датаваць усе прадметы скарбу, у тым ліку і нашыйныя абручы, не раней, як канцом X сталецьця. Разам з тым, значная колькасьць знойдзеных як у скар{{водступ|п=скар|к=бе}}<noinclude></noinclude> rxroz1sy7mbcba61vwtdowtozuf8poq 293202 293201 2026-07-20T18:11:19Z RAleh111 4658 293202 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" /></noinclude>{{Няма выявы}} <center>{{smaller|Сярэбраная грыўня з пацеркамі і булдавешкамі<br/>і падвеска з Гнёздаўскага магільніку.}}</center> {{перанос канец|п=ста|к=лага}} нашэньня і зьяўляліся толькі спэцыяльнай прыналежнасьцю пахавальнага ўбору<ref>Императорский Эрмитаж. Указатель отделения Средних Веков и Возрождения. Составил Н. Кондаков. СПБ., 1891. Стар. 255.</ref>. Другая гнёздаўская грыўня яшчэ багацей за першую і мае болей складаную тэхнічную апрацоўку: абруч яе зроблены з ліставога серабра, накшталт пустога ў сярэдзіне, гладкага, сагнутага ў акружыну цыліндру з завостранымі канцамі, якія заходзяць адзін за другі; аздобы складаюцца з буйных, насаджаных на абруч, складаных пацерак у выглядзе нібыта макавых галовак з паўкруглымі кантамі і філіграннымі перахватамі, да якіх прыроблены кветкавыя падвяночкі і круглыя пласьцінчатыя шчыткі, аздобленыя сканнымі рысункамі з тонкага залатога дроту; аналёгічныя крыху сплюшчаныя пацеркі знаходзяцца і на завостраных канцох абруча, прымацаваныя да іх сваімі бакавымі кантамі. {{водступ|2|em}}Аздоба гладкіх грыўняй кантовымі пацеркамі і галоўкамі для гэтага часу зьяўляецца наагул характэрнай. Такія рэчы вядомы нам сярод знаходак Нэвельскага скарбу, дзе ёсьць, напрыклад, вялікая сярэбраная грыўня, кованая ў сярэдзіне на тры канты, а па канцох пяцікантовая, якая аздоблена наколатымі і пазалочанымі па кантох пацеркамі з выбітымі на іх розэткамі<ref>Русские древности в памятниках искусства, V, 60.</ref>. Аналёгічныя сярэбраныя грыўні з масыўнымі нагалоўнікамі былі знойдзены ў 1885 г. ў вёсцы Даліне Юхнаўскага павету на Смаленшчыне<ref>Кондаков, ор. сіt., стар. 269.</ref>. Гнёздаўскія грыўні даюць досыць цьвёрдыя падставы для хронолёгічнага азначэньня гэтага тыпу: знойдзеныя разам з імі саманідзкія монэты 908−953 гадоў<ref>Іbidiem, стар. 252.</ref> дазваляюць датаваць усе прадметы скарбу, у тым ліку і нашыйныя абручы, не раней, як канцом X сталецьця. Разам з тым, значная колькасьць знойдзеных як у скар{{водступ|п=скар|к=бе}}<noinclude></noinclude> fmuwbh8dfiu4glvo6jux022dzw6tgp8 293208 293202 2026-07-20T18:42:39Z RAleh111 4658 293208 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" /></noinclude>{{Няма выявы}} <center>{{smaller|Сярэбраная грыўня з пацеркамі і булдавешкамі<br/>і падвеска з Гнёздаўскага магільніку.}}</center> {{перанос канец|п=ста|к=лага}} нашэньня і зьяўляліся толькі спэцыяльнай прыналежнасьцю пахавальнага ўбору<ref>Императорский Эрмитаж. Указатель отделения Средних Веков и Возрождения. Составил Н. Кондаков. СПБ., 1891. Стар. 255.</ref>. Другая гнёздаўская грыўня яшчэ багацей за першую і мае болей складаную тэхнічную апрацоўку: абруч яе зроблены з ліставога серабра, накшталт пустога ў сярэдзіне, гладкага, сагнутага ў акружыну цыліндру з завостранымі канцамі, якія заходзяць адзін за другі; аздобы складаюцца з буйных, насаджаных на абруч, складаных пацерак у выглядзе нібыта макавых галовак з паўкруглымі кантамі і філіграннымі перахватамі, да якіх прыроблены кветкавыя падвяночкі і круглыя пласьцінчатыя шчыткі, аздобленыя сканнымі рысункамі з тонкага залатога дроту; аналёгічныя крыху сплюшчаныя пацеркі знаходзяцца і на завостраных канцох абруча, прымацаваныя да іх сваімі бакавымі кантамі. {{водступ|2|em}}Аздоба гладкіх грыўняй кантовымі пацеркамі і галоўкамі для гэтага часу зьяўляецца наагул характэрнай. Такія рэчы вядомы нам сярод знаходак Нэвельскага скарбу, дзе ёсьць, напрыклад, вялікая сярэбраная грыўня, кованая ў сярэдзіне на тры канты, а па канцох пяцікантовая, якая аздоблена наколатымі і пазалочанымі па кантох пацеркамі з выбітымі на іх розэткамі<ref>Русские древности в памятниках искусства, V, 60.</ref>. Аналёгічныя сярэбраныя грыўні з масыўнымі нагалоўнікамі былі знойдзены ў 1885 г. ў вёсцы Даліне Юхнаўскага павету на Смаленшчыне<ref>Кондаков, ор. сіt., стар. 269.</ref>. Гнёздаўскія грыўні даюць досыць цьвёрдыя падставы для хронолёгічнага азначэньня гэтага тыпу: знойдзеныя разам з імі саманідзкія монэты 908−953 гадоў<ref>Іbidiem, стар. 252.</ref> дазваляюць датаваць усе прадметы скарбу, у тым ліку і нашыйныя абручы, не раней, як канцом X сталецьця. Разам з тым, значная колькасьць знойдзеных як у {{перанос пачатак|п=скар|к=бе}}<noinclude></noinclude> 58yggp82nmqv0j7w3cue5pdormvc2i5 104 37687 293207 106071 2026-07-20T18:41:22Z RAleh111 4658 293207 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" /></noinclude>{{Няма выявы}} <small>{{ц|Сярэбраная грыўня з пацеркамі і падвескі з Гнёздаўскага<br/> магільніку.}}</small> {{перанос канец|п=скар|к=бе}}, так і наогул у Гнёздаўскім магільніку ўсходніх дыргемаў пры вельмі абмежаваным ліку іншых монэт<ref>У скарбе, напрыклад, апроч усходніх монэт, ёсьць толькі адна ангельска-саксонская і адна бізантыцкая.</ref> бясспрэчна сьведчыць аб надзвычайна жывых гандлёвых зносінах з Усходам, напэўна па волскім шляху<ref>Материалы по археологии России. № 28: В. И. Сизов. Гнездовский могильник близь Смоленска. СПБ, 1902, Стар. 116−119.</ref>, чым, зразумела, і трэба тлумачыць адпаведныя стылістычныя асаблівасьці, характэрныя для гнёздаўскіх прадметаў. Упоўне выразнай зьяўляецца сувязь гэтых прадметаў з арабскімі і сірыйскімі вырабамі, можа, нават, беспасрэдна арабскае ці сірыйскае іх пахаджэньне; але самая пасьлядоўнасьць гэтае сувязі яшчэ павінна быдь высьветлена шляхам спэцыяльных досьледаў. Яшчэ значна раней рознастайныя ўсходнія ўзоры аздоб так ці інакш прыходзілі на Беларусь, а таксама ў вядомай ступені рабілі ўплыў на магчымую мясцовую вытворчасьць. Ніколі, аднак, уплыў гэты не выяўляўся ў такіх пэўных стылістычных формах як у X сталецьці. Зьява гэтая, зразумела, варта асаблівае ўвагі і болей дакладнага вывучэньня ў сувязі з іншымі прадметамі, знойдзенымі ў тым-жа Гнёздаўскім магільніку. {{водступ|2|em}}Разглядаючы грыўні з абвіўкай, можна заўважыць, што гэты спосаб аздобы не зьяўляецца адзіным для данага стылістычнага тыпу, але як-быццам пераходнаю формай ад гладкіх грыўняй да іншае формы, а ласьне да грыўняй вітых. Абодва гэтыя тыпы ня<noinclude></noinclude> 09bg1oeuaa3qxkutmq1sxzouh74bgv1 104 37701 293206 106102 2026-07-20T18:19:57Z RAleh111 4658 293206 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" /></noinclude>канцы гэтыя звычайна зроблены толькі з аднаго дроту, у той час як іншыя ствараюць масыўную абвіўку каля самае іх асновы. З ліку вядомых нам прадметаў з канцамі такога тыпу можна назваць адзін з бронзавых абручоў дзьвінскае знаходкі 1862 г.<ref>Белорусские древности, мал. 34.</ref>, дзьве двохдратовыя нашыйныя грыўні з вёскі Эглі<ref>Материалы по археологии России. № 4. Табл. VIII, мал. 12−13.</ref>, паясную грыўню з Люцынскага магільніку<ref>Материалы по археологии России. № 14. Табл. III, мал. 9.</ref>, і, нарэшце, два абручы з Шкельбат, адзін нашыйны і другі паясны<ref>Ibidiem, мал. 1 на стар. 49 і табл. VIII, мал. 8−9.</ref>. Апошні з іх мае канцы раскаваныя ў відзе плоскіх кручкоў, бакі якіх аздоблены орнамэнтам з нарэзаных кружкоў. Часам сустракаюцца выпадкі, калі канцы зроблены з усіх трох дратоў, зьлітых у досыць тоўстыя чатырохкантовыя ў разрэзе пласьцінкі, якія сагнуты ў масыўныя цыліндрычныя петлі: прыкладам такога тыпу можа быць вітая грыўня аднаго з Мяжанскіх курганоў<ref>Труды IX Археологнического Съезда в Вильне, т. II, табл. XII, мал. 34.</ref>, цалком аналёгічная аднаму з абручоў Машчынскага гарадзішча, а таксама апісанаму намі вышэй таўрогенскаму абручу, ад якога яна адрозьніваецца толькі адсутнасьцю падвесак. Магчыма, аднак, што грыўням гэтага тыпу наогул надаваліся ў некаторых выпадках падвескі, бо для злучэньня іх, з прычыны адсутнасьці затвору, абавязкова патрэбна было якое-небудзь злучальнае зьвяно, куды яны і маглі прымацоўвацца, як мы гэта бачым, напрыклад, у таўрогенскім абручы. Быць можа, уласна для гэтае мэты і былі прызначаны эмалёвыя падвескі Мяжанскіх курганоў, хоць яны і былі знойдзены паасобна ад грыўняй. Аднак, болей частыя знаходкі такога тыпу грыўняй без усякага сьледу ранейшай прысутнасьці падвесак — сьведчаць, што звычайна грыўні гэтае формы ўжываліся зусім самастойна. Мяжанская знаходка дазваляе датаваць гэты тып VI—VIII сталецьцем; але ў гэтым выпадку магчымасьць злучэньня з падвескамі не выключаецца; іншыя знаходкі, дзе падвесак ужо бясспрэчна няма, належаць, магчыма, да болей позьняга часу. {{gap|2em}}Далейшай модыфікацыяй вітых грыўняй, дзе ніякіх падвесак, мабыць, зусім ужо быць не магло, зьяўляюцца абручы, дзе канцы ў відзе простых абручыкаў пераходзяць у болей складаныя затворы ў відзе крука і пятлі. Падобны затвор у двохдратовых грыўнях мы знаходзім у дзьвінскіх галаўных абручох<ref>Белорусские древности, мал. 33.</ref>. Адзін з дратоў загінаецца тут на адным канцы абруча плоскай пятлёю, а на другім — пятлёю выгнутаю, якая служыць замест кручка; другі дрот канчаецца каля асновы таго і другога. Крыху прасьцей, але тым-жа спосабам зроблены затвор у вялікім паясным абручы з Людвікава<ref>Материалы по археологии России. № 4. Табл. IV, мал. 3.</ref>.<noinclude></noinclude> 2opizu926vf630t4kjcjc46z82eraef 104 37702 293205 106117 2026-07-20T18:17:23Z RAleh111 4658 293205 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" /></noinclude>{{Няма выявы}} <small>{{ц|Сярэбраная пляцёная (вітая) грыўня і пацеркі<br/> з Гнёздаўскага магільніку.}}</small> {{водступ|2|em}}Яшчэ болей складаныя тыпы затвораў можна бачыць у грыўнях, зробленых з трох дратоў. Два варыянты мы знаходзім у паясных грыўнях Віленскага Музэю<ref>Віленскі Музэй, аддзел Б, №№ 570−571.</ref>: у першай з іх канцы ўсіх трох дратоў з аднаго боку проста завостраны, з другога-ж боку два драты канчаюцца конусападобнымі гузікамі, за якія чапляецца супроцьлеглы канец абруча; гэта тып найбольш просты; у другім абручы з аднаго канца ўсе тры драты маюць гузікі, а з другога боку — адзін, у той час, як два іншыя зьліваюцца разам і пераходзяць у тонкія пласьцінкі. Аналёгічную конструкцыю затвору, але з больш правільнай конусападобнай формай гузікаў, мае адзін з абручоў Лынтупскіх курганоў<ref>Труды IX Археологического Съезда в Вильне, т. II, табл. IX, мал. 2.</ref>. Нарэшце, адзін з найпрыгажэйшых узораў такога тыпу затвору мае вялікая сярэбраная грыўня, знойдзеная ў траўні 1927 г. каля в. Мілкавічы Старобінскага раёну Слуцкае Акругі (у Бел. Дзяржаўным Музэі). З аднаго боку драты канчаюцца тут высокімі, крыху звужанымі васьмікантовымі шпянькамі, з другога-ж толькі адзін дрот мае аналёгічны шпянёк, а два іншыя пераходзяць у злучаныя між сабой простакутныя пласьцінкі, аздобленыя насечаным орнамэнтам з трыкутнікаў, запоўненых кружочкамі. Крыху радзей такія-ж затворы сустракаюцца і ў грыўнях з двох дратоў; у гэтых выпадках з аднаго канца абодва драты канчаюцца гузікамі, з другога — лёгка выгнутымі, злучанымі між сабой або паасобнымі пласьцінкамі, паміж якіх таксама прымацаваны гузік, што служыць замест кручка. Такі тып вядомы нам<noinclude></noinclude> qkwb3yq0oo1zf6h3lnok85zap0u64ca 104 37703 293204 106130 2026-07-20T18:14:14Z RAleh111 4658 293204 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" /></noinclude>{{Няма выявы}} <small>{{ц|Сярэбраная пляцёная (вітая) грыўня, дзьве<br/> падвескі і пацерка з Гнёздаўскага магільніку.}}</small> у адным з абручоў з вёскі Эглі<ref>Материалы по археологии России. № 4. Мал. 3, стар. 51.</ref>, у нашыйнай грыўні з Віцебшчыны, што захоўваецца ў Эрмітажы<ref>Ibidiem, мал. 5.</ref>, а таксама ў аднэй грыўні з Люцынскага магільніку<ref>Материалы по археологии России. № 14. Табл. IX, мал. 12.</ref>. Формы гузікаў не заўсёды бываюць аднолькавыя; конусападобная форма зьяўляецца найболей частай, але сустракаюцца таксама і круглыя гузікі, а ў аднэй грыўні са збораў Беларускага Дзяржаўнага Музэю ў Менску<ref>З раскопак I. Сербава ў Косэлі на Магілеўшчыне.</ref> нам вядомы прыклад гузікаў чатырохкантовых. {{водступ|2|em}}Усе пералічаныя тыпы вітых грыўняй, а таксама сыстэмы затвораў, знаходзяць сабе вядомыя аналёгіі ў прыбальтыцкіх старажытнасьцях<ref>Пар., напр., Рlаter, II, 26, 27; Kruse, XXVII , g; Bähr, XIV, а, b; Aspelin, № 2167.</ref>, — але ў Скандынавіі яны трапляюцца рэдка, хутчэй як выключэньне. Шлях пашырэньня іх, як і іншых тыпаў, пэўна таксама ідзе з усходу, хоць вызначыць яго дакладна і досыць цяжка. У кожным выпадку, тыпы гэтыя зьяўляюцца вельмі частымі ў кургановых знаходках Беларусі, дзе яны трымаліся, мабыць, у цягу досыць доўгага часу, амаль што праз усю кургановую эпоху. {{водступ|2|em}}У старажытнасьцях X сталецьця, аднак, мы ўжо знаходзім тып гэты ў значна болей складаных формах, — магчыма прывознага пахаджэньня. Самая тэхніка тут многа болей рознастайная, у композыцыю ўведзены большы лік дратоў, рысунак пляценьня болей заблытаны, прычым, замест ранейшае бронзы, абручы зроблены з лёгкага серабра. Грыўні гэтага часу трацяць сваю масыўнасьць і строгасьць, набываюць выгляд прыгожых ланцугоў або перавяслаў, больш тоўстых у сярэдзінах і стончаных па канцох, дзе яны пераходзяць у простыя стрыжні з затворамі ў відзе {{перанос пачатак|п=звы|к=чайных}}<noinclude></noinclude> 6d6ibr9qf2ataioewc376cm8isemyes 104 37704 293219 106136 2026-07-20T18:58:12Z RAleh111 4658 293219 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" /></noinclude>{{перанос канец|п=звы|к=чайных}} кручкоў. Такі тып мы сустракаем, напрыклад, у Гнёздаве<ref>Русские древности в памятниках искусства, V, мал. 50–51.</ref>, дзе разам з апісанымі намі вышэй, аздобленымі пацеркамі гладкімі грыўнямі ён, магчыма, зьяўляецца ўзорам занесеных шляхам гандлю арабска-сірыйскіх вырабаў, — хаця і болей блізкім у стылістычных адносінах да папярэдніх дэкорацыйных традыцый. {{ц|6.}} <center>'''Галаўныя, нагрудныя, паясныя і ручныя аздобы: павязкі, ланцугі, фібулы, пражкі, паясы і бранзалеты.'''</center> {{водступ|2|em}}Некаторыя тыпы грыўняй, як мы ужо зазначалі вышэй, зьяўляючыся пераважна нашыйнымі аздобамі, у паасобных выпадках ужываліся таксама і ў якасьці галаўных убораў. Выпадкі гэтыя, аднак, зарэгістраваны параўнальна рэдка, і нельга думаць, каб ужываньне грыўняй як галаўных аздоб было асабліва пашыраным: хутчэй, галаўныя грыўні маглі граць ролю ня сталага, але выключна пахавальнага ўбору, — і то як пэўнае выключэньне. {{водступ|2|em}}Спецыяльныя галаўныя аздобы, якія маглі быць прызначаны таксама і для штодзённага ўжытку, займаюць сярод беларускіх кургановых старажытнасьцяй адносна нязначнае месца, прытым, далёка не выяўляючы ўласьцівай іншым аздобам рознастайнасьці форм. Сярод іх так званыя “вісочныя кольцы” і завушніцы з стылістычнага боку ня маюць асаблівае цікаўнасьці, будучы, звычайна, досыць прымітыўнымі комбінацыямі з драцяных абручоў і пацерак, у большасьці выпадкаў — чужаземнага, прывознага пахаджэньня. Асобную групу ствараюць толькі галаўныя павязкі, праўда досыць аднастайных тыпаў, якія сустракаюцца пераважна на Віцебшчыне і часткова на Меншчыне, і можа быць зьяўляюцца прадметамі латыскіх старажытнасьцяй, паколькі падобныя формы аздоб яшчэ да нядаўняга часу захоўваліся ў латыскай народнай вопратцы. {{водступ|2|em}}Знаходкі такіх павязак мелі месца, напрыклад, у Людзвікаве<ref>Материалы по археологии России. № 4. Табл. V, мал. 2.</ref> — але галоўную масу іх, і ў розных варынтах, дае толькі Люцынскі магільнік, дзе агульны лік іх знаходак дасягае 153, г. зн. прыпадае болей як на палову ўсіх пахаваньняў<ref>Материалы по археологии России. № 14. Стар. 21.</ref>. Згодна тэрмінолёгіі, прынятай Архэолёгічнай камісіяй у “Материалах по археологии России”, яны падзяляюцца на два асноўныя тыпы: “жгуты”<ref>Ibidiem, I, 10, 11; II, 8.</ref> і “вянкі”<ref>Ibidiem, VIII, 18.</ref>. Першыя з іх зроблены з ваўняных шнуркоў ці вяровак, скручаных у досыць тоўстыя замкнутыя пучкі,<noinclude></noinclude> sxaqervbqyzmmnkyw7blg4syx1z8wyi 104 37730 293220 106183 2026-07-20T18:59:45Z RAleh111 4658 293220 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="46.56.178.241" /></noinclude>унізаныя шырокімі драцянымі сьпіралямі; у некаторых выпадках на пярэдніх частках пучка знаходзяцца спэцыяльныя дэкорацыйныя пражкі<ref>Ibidiem, VIII, 5.</ref>. У большасьці выпадкаў “жгуты” сустракаюцца з аднаго пучка, і толькі як выключэньне — з двох ці з трох. Часьцей за ўсё да гэтага пучка далучаны асобныя даўгія прывескі ў выглядзе абвітага драцянымі сьпіралямі аналёгічнага шнура, які паступова падзяляецца на некалькі канцоў, аздобленых падвескамі. Найболей пашыраны падвескі з ліставога мэталю, трапэзаідальнае формы, не орнамэнтаваныя, — такія-ж самыя, што ўжываліся ў пласьцінчатых грыўнях; у некаторых выпадках у якасьці падвесак сустракаюцца бубенчыкі<ref>Ibidiem, I, 1–5; II, 8.</ref>, а яшчэ радзей канцы шнуроў закончаны толькі абручыкамі або простымі вузламі. Для прымацаваньня падвесак служаць спэцыяльныя прамежкавыя зьвеньні: часам яны маюць форму звычайных драцяных абручыкаў, але ў іншых выпадках зроблены як болей складаныя і часта вельмі прыгожыя петлі з падвойнымі сымэтрычнымі віткамі<ref>Ibidiem, I, 1, 2, 5, 11; II, 8.</ref>; у асобных выпадках падвескі бываюць далучаны да невялічкіх каўпачкоў або пласьцінак<ref>Ibidiem, VIII, 7, 9–11.</ref>; у аднэй з знаходак такая пласьцінка мае надзвычайна цікаўную форму нейкай зробленай сілуэтна, у профіль, жывёлы (сабакі?), зыкручаны на сьпіну хвост якой стварае верхнюю пятлю, ногі-ж пры дапамозе круглых драцяных абручыкаў падтрымліваюць два бубенчыкі<ref>Ibidiem, I, 4.</ref>. {{водступ|2|em}}“Вянкі” зьяўляюцца болей складанай формай таго-ж самага, фактычна, тыпу аздобы. Яны складаюцца з некалькіх радоў аналёгічных, нанізаных на вяроўкі, шнуркі ці нават рамяні, драцяных сьпіраляй, злучаных у больш-менш шырокую паласу — павязку; у вялікіх экзэмплярах такая павязка мае звычайна некалькі злучальных орнамэнтаваных перахватаў з бронзавых пласьцінак, і ў гэтых выпадках яна замыкаецца пры дапамозе спэцыяльнага банту, зробленага з такіх-жа як і ўся павязка сьпіраляй. Аздобы гэтага тыпу ўжо радзей за “жгуты” маюць дадатковыя прывескі; але там, дзе яны ёсьць, яны маюць той-жа характар, што і ў “жгутох”, з падвескамі ў відзе сьпіраляй альбо бубенчыкаў. Цікаўна пры гэтым, што ў “вянкох” прывескі бываюць часьцей у мужчынскіх пахаваньнях, прычым і самыя гэтыя аздобы сустракаюцца пераважна ў мужчынскім уборы, у той час як “жгуты” зьяўляюцца выключна жаночымі прадметамі. {{водступ|2|em}}Значны лік знаходак галаўных “жгутоў” і павязак уласна ў Люцынскім магільніку, пры пэўнай выпадковасьці і абмежаванасьці іх у іншых мясцох, дазваляе аднесьці гэтыя прадметы да параўнальна позьняе эпохі, каля IX сталецьця. Пры гэтым, аднак, пахаджэньне іх застаецца ня зусім ясным. Аўтары {{перанос пачатак|п=справаз|к=дач}}<noinclude></noinclude> ivko3txdosbsve88qvfkj5dgbb4c9xc 104 37733 293221 106186 2026-07-20T19:00:42Z RAleh111 4658 293221 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" /></noinclude>{{перанос канец|п=справаз|к=дач}} аб раскопках у Люцыне высунулі асьцярожнае прыпушчэньне, што гэты тып галаўных аздоб мог паступова разьвіцца з прыёму аздабленьня мэталёвымі абручыкамі запраўдных жаночых кос, што наглядаецца, напрыклад, у каўкаскіх і мардоўскіх старажытнасьцях<ref>Ibidiem, стар. 20–21.</ref>. Зусім іншага погляду трымаюцца Кандакоў і Талстой: пасылаючыся на знойдзеныя ў тым-жа Люцынскім магільніку рэшткі зусім нятыповага для Люцыну галаўнога пакрыцьця з бахрамою, якое, на думку іх, крыху нагадвае бізантыцкі мафорыум, яны дапушчаюць магчымасьць, што і апісаныя намі павязкі маюць аналёгічныя бізантыцкія крыніцы, зьяўляючыся нібыта перайманьнем рымска-бізантыцкіх зачосак, дзе каса ўкладалася навакол галавы, перапляталася пэрлавымі нізкамі, а потым падзялялася на некалькі вольных канцоў<ref>Русские древности в памятниках искусства, V, 50.</ref>. Апошнюю думку, з нашага пагляду, трэба рашуча адхіліць, як зусім беспадстаўную. Папершае, як наагул у Беларусі ў даную эпоху, так, часткова, і ў Люцынскім магільніку, дзе галаўныя павязкі сустракаюцца масамі, — ніякіх сьлядоў бізантыцкага ўплыву не наглядаецца; наадварот, большая частка прадметаў выразна належыць да іншых тыпаў: побач з галаўнымі павязкамі трапляюцца вітыя і пласьцінчатыя грыўні, якія сьведчаць аб сувязі з усходам, а таксама некаторыя формы фібул і бранзалетаў заходняга пахаджэньня, пры поўнай адсутнасьці форм бізантыцкага альбо блізкага да іх характару. Далей, сярод знаходак Ніжняга Падняпроўя падобных галаўных павязак зусім няма, у той час як яны бясспрэчна павінны былі-б сустракацца і там у выпадку, калі-б гэтыя аздобы (або хоць тып іх) запраўды ішлі ў Беларусь з Бізантыі дняпроўскім шляхам; фактычна-ж, аднак, сярод украінскіх старажытнасьцяй іх месца займаюць іншыя галаўныя аздобы, бязумоўна, бізантыцкага пахаджэньня. Нарэшце, варта ўвагі, што вядомы знаходкі аналёгічных люцынскім, крыху толькі болей прымітыўных павязак у Мурамскім павеце Ўладзімсрскае губэрні, а таксама ў Тамбоўскіх магільніках — Лядзінскім і Тамнікоўскім<ref>Русские древности в памятниках искусства, V, 77, мал. 79.</ref>; знаходкі гэтыя, часткова, могуць служыць для вызначэння пэўных этапаў у руху падобных галаўных аздоб ці тыпаў іх з усходу на паўночны захад, разам з рознымі тыпамі грыўняй. На нашую думку, найболей праўдападобна, што іх належыць аднесьці да ліку ўсходніх форм, хоць і бясспрэчна, што найболей поўнага і шырокага свайго разьвіцьця яны дасягаюдь толькі ў апісаных намі беларуска-латыскіх тыпах, часткова ў Люцыне. Цікаўна, пры гэтым, што ўласна тут такі тып галаўной аздобы ўтрымаўся найболей доўга: мы ўжо зазначалі, што вельмі блізкія да іх формы аздоб параўнальна нядаўна вышлі з ужытку ў латыскім народным уборы; у Віцебшчыне яны называліся “вайнікамі”, і мелі формы {{перанос пачатак|п=зробле|к=ных}}<noinclude></noinclude> n7eam100u2yr9vq4qbvfpojbm934187 104 37735 293222 106188 2026-07-20T19:02:37Z RAleh111 4658 293222 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" /></noinclude>{{перанос пачатак|п=зробле|к=ных}} з картону дыядэм, якія абшываліся тканінай і аздабляліся роўнымі шэрагамі нашытых на тканіну пацерак, прычым ззаду, аналёгічна прывескам старадаўніх “жгутоў” і “вянкоў”, да іх прымацоўваліся зьвязаныя бантам істужкі з канцамі, распушчанымі па сьпіне. Такія аздобы, як сьведчыць Крузэ, надзяваліся на галаву маладой пры вянцы, і ў іх-жа хавалі памерлых дзяўчат, у сувязі з чым яны нярэдка памінаюцца ў латыскіх народных песьнях<ref>Материалы по археологии России. № 4. Стар. 57.</ref>. Агульныя формы іх, як бачым, маюць шмат супольных рыс з люцынскімі павязкамі, якія маглі быць першаўзорамі для гэтых пазьнейшых, традыцыйна захаваных у народным гарнітуры аздоб. {{gap|2em}}Апроч павязак, якія былі спэцыяльнымі выключна галаўнымі аздобамі, частковае значэньне галаўных убораў маглі мець таксама і некаторыя тыпы ланцугоў, хоць у асобных выпадках бывае часам цяжка азначыць дакладнае прызначэньне падобных прадметаў, якія зьяўляліся наагул досыць значна пашыранымі аздобамі і ў большасьці выпадкаў, бясспрэчна, ужываліся як уборы нашыйныя або нагрудныя ў злучэньні з рознымі пражкамі і фібуламі. Па сваёй конструкцыі аздобы з ланцугоў можна падзяліць на некалькі катэгорый. Да першай з іх належаць досыць даўгія ланцугі, асноваю для прымацаваньня якіх зьяўляюцца масыўныя бронзавыя шпількі больш-менш значных памераў. Прыкладам тут можа быць адзін з прадметаў Віленскага Музэю<ref>Віленскі Музэй, аддзел Б, № 485.</ref>; шпілька яго мае галоўку ў выглядзе трох кружкоў і маленькае вушка каля галоўкі, да якога на кароткім ланцужку прымацавана месяцападобная падвеска з наразным орнамэнтам; ад гэтай падвескі зьвісаюць далей асноўныя тры ланцугі, у сваю чаргу закопчаныя падвескамі ў відзе паўмесяцаў (у віленскім экзэмлляры з іх захавалася толькі адна). На думку Еўст. Тышкевіча<ref>Badania archeologiczne, I, 6.</ref> і Кіркора<ref>Каталог предметов Музея древностсй, состоящего при Виленской Публичной Библиотеке, № 877.</ref>, пры нашэньні такога прадмету шпілька замацоўвалася ў валасох, а ланцугі спушчаліся з боку на рамёны і грудзі. Гэта, зразумела, магчыма; але падобныя прадметы маглі ўжывацца таксама і ў якасьці нагрудных або плечавых ланцугоў у выпадку, калі шпількі замест валос прычапляліся да адзежы. Формы шпілек у ланцугох гэтага тыпу, а таксама ў знойзнойдзеных паасобку, але, пэўна, таго-ж самага прызначэньня экзэмплярах, даюць цэлы шэраг варыянтаў галовак: так, сярод адных толькі знаходак на Меншчыне можна вызначыць круглыя, конусападобныя і чатырохкантовыя галоўкі, а таксама плоскія, у відзе абручыкаў, кружкоў або падвойных віткоў. Як выключэньне, і можа быць — выпадковае, вялікая бронзавая шпілька з<noinclude></noinclude> k93elyph5tejbthqfskpftk4qrzaihf 104 37797 293224 106320 2026-07-21T06:19:57Z RAleh111 4658 293224 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" /></noinclude>колькасьць знаходак на Віленшчыне<ref>“Виленский Вестник” за 1889 г., № 168 і за 1891 г. № 242. Виленский Музей Древностей, IV, 1–7.</ref> і Меншчыне<ref>Татур, ор. сіt., стар. 131.</ref>, а таксама найболей, можа, позьнія хронолёгічна экзэмпляры гэтага тыпу сярод прадметаў Люцынскага магільніку<ref>Материалы по археологии России. № 14. Табл. VI, мал. 18 і стар. 31.</ref>; пры гэтым, беспасрэдна заходняе пахаджэньне яго, бясспрэчна, пацьвярджаецца адсутнасьцю яго ў знаходках Усходняе Беларусі. Па формах сваіх арбалетныя фібулы рэзка адрозьніваюцца ад усіх іншых: асноваю іх зьяўляюцца бронзавыя дугападобныя пласьцінкі або сагнутыя ў дугу драцяныя стрыжні, умацаваныя ўдоўж па хордзе другімі масыўнымі стрыжнямі з сьпіральнымі пружынамі; да гэтых сьпіраляй прыроблены крыху выгнутыя даўгія язычкі, звычайна — трохкантовыя або паўкруглыя ў разрэзе, якія прыціскаюцца ў спэцыяльныя паглыбленьні, зробленыя ў пашыраных асяродках асноўных дуг. Канцы гэтых дуг, а таксама язычкоў, у большасьці выпадкаў бываюць апрацаваны ў выглядзе овальных пласьцінак або круглых точаных галовак; радзей яны сустракаюцца зусім без апрацоўкі, як, напрыклад, у вадным з экзэмпляраў Віленскага Музэю<ref>Виленский Музей Древностей, IV, 3.</ref>. Як пласьцінкі, так і язычкі, вельмі часта бываюць аздоблены насечкаю або нарэзаным орнамэнтам; у большасьці экзэмпляраў орнамэнт гэты надзвычайна прымітыўны, і толькі ў аднэй, болей позьняй за іншыя фібуле з Люцына ён зьяўляецца крыху болей складаным, утвараючы крыжыкі і пляцёнку. Асобны варыянт арбалетнага тыпу дае нам фібула з Мяжанскіх знаходак<ref>Труды IX Археологического С’езда в Вильне, т. II, табл. XI, мал. 19 а.</ref>: яна зусім ня мае дугі і складаецца толькі з моцна выгнутага язычка, орнамэнтаванага накладнымі абручыкамі, і падвойнай сьпіральнай пружыны, прымацаванай да тонкага стрыжню. {{водступ|2|em}}Другі тып фібул, таксама цалком чужаземны па сваім характары, але меней пашыраны і толькі ў пэўных мясцох, — гэта вялікія овальныя, так званыя чашачныя фібулы, якія можна аднесьці да групы параўнальна зусім нямногалічных у старажытнасьцях Беларусі скандынаўскіх форм. Падобныя фібулы нярэдка трапляюцца ў Прыладажжы, у Фінляндыі і ў Прыбальтыцкіх краінах, у Беларусі-ж, аднак, мы сустракаем іх, і то больш-менш выпадкова, толькі ў некаторых пунктах на шляху “норманскага” гандлю, галоўным чынам у Гнёздаве<ref>Материалы по археологии России. № 28. Табл. I, 1-2; V, 20; XII, 3.</ref>; знаходкі ў іншых мясцох, як, напрыклад, каля Дзьвінску<ref>Белорусские древности, мал. 37–38.</ref>, маюць зусім выключны характар; у апошнім выпадку занос іх мог адбыцца праз Прыбальтыку, таксама як і двох аналёгічных фібул Віленскага {{перанос пачатак|п=Му|к=зэю}}<noinclude></noinclude> pqmg9a0puxh4aciaww8vtsfzujyq7i6 104 37846 293225 106451 2026-07-21T06:36:38Z RAleh111 4658 293225 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" />ЛІТЫЯ І ПЛАСЬЦІНЧАТЫЯ БРАНЗАЛЕТЫ.</noinclude>{{перанос канец|п=нязам|к=кнутымі}}, звычайна пашыранамі або патоўшчанымі канцамі. Прыкладамі гэтага тыпу могуць быць тры экзэмпляры Віленскага Музэю<ref>Віленскі Музэй, аддзел Б, №№ 134, 135, 141.</ref>, а таксама шмат якія знаходкі з Люцыну<ref>Материалы по археологии России. № 14. Табл. IX, 3–5 і мал. 23, 28.</ref>. У гэтых аздобах варты ўвагі моцна разьвіты, часта вельмі багаты нарэзаны орнамэнт строга геомэтрычнага характару, асноўнымі мотывамі якога зьяўляюцца ламаныя лініі, зубцы, уздоўжныя рубчыкі, ромбічныя лускі і ў некаторых рэдкіх выпадках — пляценьне. {{Няма выявы}} <center>{{smaller|Бронзавыя бранзалеты з нарэзаным орнамэнтам. (Люцынскі магільнік).}}</center> Характар гэтых аздоб у большасьці набліжаецца да ўсходніх узораў. {{водступ|2|em}}Аналёгічны орнамэнт маюць часам пласьцінчатыя вузкія бранзалеты, яшчэ болей пашыраныя сярод беларускіх старажытнасьцяй, і зьвязаныя, пэўна з усходнімі тыпамі ня толькі рысункамі сваіх дэкорацыйных аздоб, а таксама і агульнай формай<ref>Материалы по археологии России. № 14. Табл. IX, 6–7 і мал. 29, 30, 35 і інш.</ref>. Сярод усходніх старажытнасьцяй бранзалеты такога тыпу нярэдка канчаюцца зьвярынымі галоўкамі; аналёгічны прыём мы знаходзім часам і ў беларускіх знаходках, дзе канцы выяўляюць сабою модыфікацыі зьмяіных галовак, то болей грубыя як мы гэта бачым у адпаведных прадметах Віленскага Музэю<ref>Віленскі Музэй, аддзел Б, №№ 119, 130-131.</ref>, — то болей дакаднае апрацоўкі, — галоўным чынам у асобных знаходках паўночна-заходняе Беларусі<ref>Материалы по археологии России. № 4. Табл. VII, 5, 7, 12–14, 16.</ref> і ў Люцынскім магільніку<ref>Материалы по археологии России. № 14. Табл. I, 7; III, 1, 4–5; мал. 31–33 на стар. 43.</ref>. У гэтых выпадках геомэтрычная орнамэнтыка самых бранзалетаў таксама мае тэндэнцыю пераймаць да вядомае ступені характар рысунку зьмяінае лускі; так, напрыклад, адзін з людвікаўскіх бранзалетаў аздоблены падвойным шэрагам кропак, трыкутнікаў і крыжыкаў; у другім орнамэнт мае выгляд лускаватае сеткі, у пераплётах якой знаходзяцца паглыбленыя ромбікі з кропкамі па сярэдзінах. {{водступ|2|em}}На думку некаторых архэолёгаў, апрацоўка канцоў у {{перанос пачатак|п=выгляд|к=зе}}<noinclude></noinclude> 44s10uzzude8de7f0zmhdmgjg34q5a4 104 37852 293226 106544 2026-07-21T06:38:59Z RAleh111 4658 293226 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" />КУРГАННЫЯ СТАРАЖЫТНАСЬЦІ БЕЛАРУСІ.</noinclude>{{перанос канец|п=выгляд|к=зе}} зьмяіных галовак сустракаецца ў беларускіх старажытнасьцях і ў некаторых вітых бранзалетах з нязлучанымі канцамі. Падобны экзэмпляр ёсьць, напрыклад, у Віленскім Музэі<ref>Віленскі Музэй, аддзел Б, № 25.</ref>; другі быў знойдзены ў Шкельбатах<ref>Материалы по археологии России. № 4. Табл. VIII, 4.</ref>. Апрацоўка канцоў, аднак, тут болей грубая, і нам здаецда, што цяжка сказаць ці ў гэтых выпадках мы запраўды маем справу з зьмяінымі галоўкамі, ці, можа, гэта хутчэй прымітыўныя конскія галоўкі ўсходняга характару. {{Няма выявы}} <center>{{smaller|Налокатнік з Люцынскага магільніку.}}</center> Апроч таго, для вітых бранзалетаў такая апрацоўка канцоў зьяўляецца наагул не асабліва характэрнай. Значна часьцей вітыя бранзалеты ўтвараюць зусім замкнутыя абручы з затворамі або завязкамі пры дапамозе тонкага дроту. Форма гэтая вельмі пашырана і не адзін раз сустракалася ў архэолёгічных знаходках на Віленшчыне<ref>“Виленскнй Вестник” з ,І 1845 г ., № 92.</ref>, Барысаўшчыне<ref>К. Tyszkiewicz: O kurhanach…, VI, 4. Е. Tyszkiewicz: Ваdаnіа archeologiczne, I, 5.</ref>, Мазыршчыне<ref>3авитневич: Вторая археологическая экскурсия…, стар. 60.</ref> у Люцынскім магільніку<ref>Материалы по археологии России. № 14. Табл. ІІІ, 2.</ref> і ў іншых мясцох; два экзэмпляры гэтага тыпу ёсьць у Віленскім Музэі<ref>Віленскі Музэй, аддзел Б, № 149–150.</ref>. Пахаджэньне яго, напэўна, таксама ўсходняе, прычым, на думку некаторых аўтараў, ён зьяўляецца вынікам перайманьня сірыйскіх шкляных бранзалетаў<ref>Русские древности в памятніках искусства, V, 157.</ref>; з нашага ўласнага пагляду, аднак, ён хутчэй мог узьнікнуць незалежна ад гэтых прадметаў, разам з аналёгічнымі па тэхніцы вітымі грыўнямі. З другога боку, не пазбаўлена, можа, падставы і думка Е. Тышкевіча, згодна якой гэтага тыпу аздобы зьяўляюцца ня толькі бранзалетамі, але таксамаі і асобным варыянтам фібул (fibula alcidia), якія служылі для злучэньня вольных канцоў шырокае верхняе адзежы, што прадзяваліся праз<noinclude></noinclude> tm159y2i2frml3yxo9f1hsxgib9gfm0 104 37876 293227 106551 2026-07-21T07:00:17Z RAleh111 4658 293227 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" />КУРГАННЫЯ СТАРАЖЫТНАСЬЦІ БЕЛАРУСІ.</noinclude>{{перанос канец|п=жалез|к=нымі}} абручыкамі<ref>Материалы по археологии России. № 28. Табл. IV, 14.</ref>, і другі, пласьцінчаты з просталінейным ромбаідальным рысункам, блізкім да мотываў народнага гафтавальнага або тканіннага орнамэнту<ref>Ibidiem, V, 16.</ref>. Усе яны мала характэрны і маюць выпадковае значэньне. Таксама больш-менш вьпадковым можна лічыць і іншы, раней невядомы тып бранзалетаў, які зьяўляецца ў Беларусі ўжо ў пасьлягнёздаўскі пэрыод: гэта шырокія падвойныя створчатыя бранзалеты з ліставога серабра з выбіўнымі або гравіраванымі фігурамі птушак і жывёл, якія зьмяшчаюцца ў маленькіх арачках, падзеленых адна ад аднэй орнамэнтальнымі прамежкамі з трылісьнікаў, лісьцяў {{абмылка|аканта|аманта}} або патройных вузлоў. У Беларусі такія бранзалеты былі знойдзены толькі ў адным месцы на Магілеўшчыне<ref>Русские древности, V, мал. 219 на стар. 158.</ref>, і болей вядомы яны па знаходках у кіеўскіх, чарнігаўскіх і арлоўскіх скарбах, якія, магчыма, вызначаюць шлях выпадковага іх заносу ў Беларусь. Агульная форма іх, — хутчэй нарукаўнікаў, а не бранзалетаў у сьціслым сэнсе гэтага слова, — а таксама характар орнамэнту — паказваюць на бізантыцкую крыніцу іх пахаджэньня. Але гэта адзін з нямногіх прыкладаў бізантыцкае формы ў беларускіх старажытнасьцях, які на нашую думку можа быць датаваны ўжо не раней як толькі XI сталецьцем. {{ц|'''Важнейшыя матар’ялы.'''}} <small>{{водступ|2|em}}1. Материалы по археологии России, издаваемые Императорскою Археологическою Комиссиею, № 4. Древности Северо-Западного края. Т. I, вып. 1.СПБ. 1890.</br> {{водступ|2|em}}2. Материалы по археологии России. № 14. Древности Северо-Западного края. Т. I, вып. 2. Люцинскний могильник. СПБ. 1893.</br> {{водступ|2|em}}3. Материалы по археологии России. № 28. В. И. Сизов: Курганы Смоленской губернии. Вып. 1. Гнездовский могильник близ Смоленска. СПБ. 1902.</br> {{водступ|2|em}}4. Труды IX Археологического Съезда в Вильне. Т. 1. М. 1895. (Ф. В. Покровский: Курганы на границе современной Литвы и Белоруссии. Стар. 166−220).</br> {{водступ|2|em}}5. Труды IX Археологического Съезда в Вильне. Т. II. М. 1897. (Ф. В. Покровский: К исследованию курганов и городищ на восточной окраине современной Литвы. Стар. 138−196).</br> {{водступ|2|em}}6. Белорусские древности, изданные А. М. Сементковским. Вып. I. СПБ. 1890.</br> {{водступ|2|em}}7. Ф. В. Покровский: Виленский Музей Древностей. Вильня, 1892.</br> {{водступ|2|em}}8. Русские древности в памятниках искусства, издаваемые графом Н. Толстым и Н. Кондаковым. Выпуск V. Курганные древности и клады домонгольского периода. СПБ. 1897.</br> {{водступ|2|em}}9. Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского Русского Археологического Общества. Т. V, вып. 1. СПБ. 1903. (А. Спицын: предметы с выемчатою эмалью).</br> {{водступ|2|em}}10. Е. Tyszkiewicz: Rzut oka na zródla archeologii krajowej. Wilno, 1842.</br> {{водступ|2|em}}11. Е. Tyszkiewicz: Ваdаnіа archeologiczne nad zabytkami przed miotów sztuk i rzemiosł і t. d. w dawnej Litwie i Rusi Litewskiej. Wilno, 1850.</small></br><noinclude></noinclude> hcefcfav0rkde9tsjnnz6n22jv38ifi 293228 293227 2026-07-21T07:01:14Z RAleh111 4658 293228 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Raleh123" />КУРГАННЫЯ СТАРАЖЫТНАСЬЦІ БЕЛАРУСІ.</noinclude>{{перанос канец|п=жалез|к=нымі}} абручыкамі<ref>Материалы по археологии России. № 28. Табл. IV, 14.</ref>, і другі, пласьцінчаты з просталінейным ромбаідальным рысункам, блізкім да мотываў народнага гафтавальнага або тканіннага орнамэнту<ref>Ibidiem, V, 16.</ref>. Усе яны мала характэрны і маюць выпадковае значэньне. Таксама больш-менш вьпадковым можна лічыць і іншы, раней невядомы тып бранзалетаў, які зьяўляецца ў Беларусі ўжо ў пасьлягнёздаўскі пэрыод: гэта шырокія падвойныя створчатыя бранзалеты з ліставога серабра з выбіўнымі або гравіраванымі фігурамі птушак і жывёл, якія зьмяшчаюцца ў маленькіх арачках, падзеленых адна ад аднэй орнамэнтальнымі прамежкамі з трылісьнікаў, лісьцяў {{абмылка|аканта|аманта}} або патройных вузлоў. У Беларусі такія бранзалеты былі знойдзены толькі ў адным месцы на Магілеўшчыне<ref>Русские древности, V, мал. 219 на стар. 158.</ref>, і болей вядомы яны па знаходках у кіеўскіх, чарнігаўскіх і арлоўскіх скарбах, якія, магчыма, вызначаюць шлях выпадковага іх заносу ў Беларусь. Агульная форма іх, — хутчэй нарукаўнікаў, а не бранзалетаў у сьціслым сэнсе гэтага слова, — а таксама характар орнамэнту — паказваюць на бізантыцкую крыніцу іх пахаджэньня. Але гэта адзін з нямногіх прыкладаў бізантыцкае формы ў беларускіх старажытнасьцях, які на нашую думку можа быць датаваны ўжо не раней як толькі XI сталецьцем. <center>'''Важнейшыя матар’ялы.'''</center> <small>{{водступ|2|em}}1. Материалы по археологии России, издаваемые Императорскою Археологическою Комиссиею, № 4. Древности Северо-Западного края. Т. I, вып. 1.СПБ. 1890.</br> {{водступ|2|em}}2. Материалы по археологии России. № 14. Древности Северо-Западного края. Т. I, вып. 2. Люцинскний могильник. СПБ. 1893.</br> {{водступ|2|em}}3. Материалы по археологии России. № 28. В. И. Сизов: Курганы Смоленской губернии. Вып. 1. Гнездовский могильник близ Смоленска. СПБ. 1902.</br> {{водступ|2|em}}4. Труды IX Археологического Съезда в Вильне. Т. 1. М. 1895. (Ф. В. Покровский: Курганы на границе современной Литвы и Белоруссии. Стар. 166−220).</br> {{водступ|2|em}}5. Труды IX Археологического Съезда в Вильне. Т. II. М. 1897. (Ф. В. Покровский: К исследованию курганов и городищ на восточной окраине современной Литвы. Стар. 138−196).</br> {{водступ|2|em}}6. Белорусские древности, изданные А. М. Сементковским. Вып. I. СПБ. 1890.</br> {{водступ|2|em}}7. Ф. В. Покровский: Виленский Музей Древностей. Вильня, 1892.</br> {{водступ|2|em}}8. Русские древности в памятниках искусства, издаваемые графом Н. Толстым и Н. Кондаковым. Выпуск V. Курганные древности и клады домонгольского периода. СПБ. 1897.</br> {{водступ|2|em}}9. Записки Отделения русской и славянской археологии Императорского Русского Археологического Общества. Т. V, вып. 1. СПБ. 1903. (А. Спицын: предметы с выемчатою эмалью).</br> {{водступ|2|em}}10. Е. Tyszkiewicz: Rzut oka na zródla archeologii krajowej. Wilno, 1842.</br> {{водступ|2|em}}11. Е. Tyszkiewicz: Ваdаnіа archeologiczne nad zabytkami przed miotów sztuk i rzemiosł і t. d. w dawnej Litwie i Rusi Litewskiej. Wilno, 1850.</small></br><noinclude></noinclude> d3aimsgtc0toym9699ijcdbfa32oqij 104 52394 293342 136811 2026-07-22T20:07:01Z VasyaRogov 1510 293342 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VasyaRogov" /></noinclude>[[Аўтар:Усевалад Ігнатоўскі|У. Ігнатоўскі]]<ref>''У. Ігнатоўскі''. Кароткі гістарычны нарыс Горадзеншчыны. "Рунь", Менск; № 9-10, 1920; стар. 12-13. Яго-ж. [[Кароткі нарыс гісторыі Беларусі]], Менск, 1919; стар. 125 Дзякуючы друкарскай памылцы, заместа „1839“ г. паказан „1893 г.“.</ref>, Я. Лёсік<ref>„Вольны Сьцяг“, 1921, № 5; стар. 26.</ref>, Пётра з Арленят<ref>Што трэба ведаць кожнаму беларусу. Менск, 1918; стар. 43.</ref>, а з польскіх дасьледчыкаў―Leon Wasіlewskі<ref>''Wasіlewskі L''. Lіtwa і Bіałorus. Kraków; стар. 288.</ref>. Наступныя артыкулы даюць некаторыя новыя даныя ў адносінах да закранутага пытаньня. Так нарыс: „Duchounaja katalіckaja lіteratura u bіelaruskaj mowіe“ адзначае: „U 1839 h. car Mіkałaj ukazam zabaranіu używać u kaścіołach bіełaruskaj mowy u pіešnіach і malіtwach... nіa hledzіačy na zabaronu drukawać pa bіelarusku, ― u 1838 h. u wіlenskaj, a u 1861 u waršauskaj dyecezіі wydajucca katechіzmy pa bіełarusku"<ref>Bіełaruskі kalendar Swajak na 1919 h.; Wіlnіa, 1919; стар. 37.</ref>. Р. Земкевіч дае такую характарыстыку 1839 г.: „Пасьля скасаваньня уніі ў 1839 годзе пастаноўлена была абсалютная русыфікацыя беларусаў. Кніжкі беларускія, як [[Лемантар для добрых дзетак католікаў|Беларускі Катэхізм 1835 г.]] (аўтар ксёндз уніят, прафэсар славістыкі пры Віленскім унівэрсытэці, Міхаіл Баброўскі), „[[Ідылія (Дунін-Марцінкевіч)|Селянка]]“ Марцінкевіча, "[[Piosnki wieśniacze (1837—1846)|Песьні]]" Чэчота прызнаны былі шкоднымі, і ўжо цераз колькі гадоў пасьля таго, як іх надрукавалі, пачалі іх адбіраць і ніштожыць. Ініцыятарам быў вядомы мітрапаліт Семашка, злы дух тагочаснай культуры і вораг беларушчыны <ref>''Раман Суніца'' (р. Земкевіч). [[Нацыянальнасьць у Вінцука Дунін-Марцінкевіча|Нацыянальнасьць у Вінцука Дуніна-Марцінкевіча]]. "Заходняя-Беларусь".Вільня, 1924; стар. 119.</ref>. Некаторыя ідуць далей і сцьвярджаюць, што беларускі рух ня шырыўся ў XІX ст. з прычыны памянёнай забароны 1839 г.<ref>Bіełaruskі kalendar Swajak na 1919 h.; стар. 37.</ref> Цікава высьвятляе гэтае пытаньне заява Беларускага Нацыянальнага Камітэту 1917 г., якая была падана магілеўскаму арцыбіскупу за подпісамі [[Аўтар:Раман Скірмунт|Р. Скірмунта]], [[Аўтар:Вінцэнт Гадлеўскі|В. Гадлеўскага]], А. Будзькі і [[Аўтар:Павел Аляксюк|П. Аляксюка]]. У ёй чытаем: „Даўно ўжо радзілася думка завясьці беларускую мову у касьцелі, але гэтаму стараўся перашкодзіць расейскі ўрад, каторы або проста забараняў гаварыць у касьцеле па беларуску, або праз заваджваньне сілком расейскай мовы ў касьцелі, спыняў усякіе спробы завясьці туды беларушчыну"<ref>„Гоман“, 1918, № 39.</ref>. 3. '''1843 год'''. Проф. У. Ігнатоўскі з 1921 г. адносна забароны ўжываньня беларускае мовы ў рэлігійных патрэбах трымаецца чамусь іншага погляду чым той, які ён меў у 1919 г. Ён кажа, што "царскі указ, каторы забараніў, невядома зачым, ужываць у цэрках і касьцёлах беларускую мову“, быў выданы ў 1843 г.<ref>''Ігнатоўскі У.'' Кароткі нарыс гісторыі Беларусі; выданьне 3; Менск 1921, с. 120.</ref>, а не ў 1839 г., як казаў раней. 4. '''1859 год.''' З гэтай датай зьвязваецца конфіскацыя перакладу Дуніна-Марцінкевіча поэмы А. Міцкевіча „[[Pan Tadeusz (1859)|Pan Tadeusz]]“. Выдавецтва Загляне сонца й у наша ваконцэ" аб гэтай конфіскацыі піша так: "jak tolkі skončylі drukawać dźwіe pіeršyje bylіcy, na mіejsce Kucolnіca naznačylі nowaho nіekaha Muchіna. Toj wіelmі stroho udausіa і-zrazu prysudzіu „Pana Tadeuša" u śwіet nіe puščać. Tak і nіe paśpіelі hetyje bylіcy uzіrnucca na śwіet toj jasny: jіch aryštawalі і spalіlі<ref>Bіełaruskіje pіeśnіary. ІІ. Pan Tadeusz; стар. 1.</ref>. Літа-<noinclude></noinclude> jpauxr696lnwfcsadbr8chy2xiuy1gd 104 52395 293341 137628 2026-07-22T20:05:24Z VasyaRogov 1510 293341 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="VasyaRogov" /></noinclude>ральна гэтае паўтарае М. Гарэцкі ў другім выданьні сваей „Гісторыі“<ref>''Гарэцкі, М.'' [[Гісторыя беларускае літэратуры (1921)|Гісторыя беларускае літаратуры; выданьне II, Вільня. 1921]]; стр. 86.</ref>, але у наступных двух выданьнях аўтар чамусьці заместа конкрэтных паказаньняў на Кукольніка і Мухіна, кажа аб конфіскацыі агульным выразам: „Калі былі надрукованы дзьве першыя быліцы, цэнзура дзеля нейкіх прычын зламала дадзены ёю дазвол на выпуск кнігі, загадала арыштаваць надрукаванае і спаліць“<ref>''Гарэцкі М.'' Гісторыя беларускае літаратуры. Масква―Ленінград. Выданьне ІІІ; стар. 198. ''Яго-ж''. Гіст. бел. літ., выд. ІV; Менск, 1926; стар. 128.</ref>. Наогул большасьці асобам, якія закраналі справу конфіскацыі „Пана Тадэуша“, прычыны конфіскацыі ня ясны. Так акад. Е. Карскі піша: „въ свое время это сочинение не пущено въ продажу, а было сожжено"<ref>''Карскій. Е''. Бѣлорусы, ІІІ, 3; стар. 60.</ref>. Проф. У. Ігнатоўскі адзначае: „Гэты пераклад чамусь не спадабаўся цэнзуры Мікалаеўскага часу, й кніжка была зьніштожана“<ref>Ігнатоўскі. У. [[Кароткі нарыс нацыянальна-культурнага адраджэньня Беларусі]]. Менск. 1921; стар. 17.</ref>. Дарашэнка кажа: "выданьне гэтага перакладу калісь зьніштожыла расейская цэнзура"<ref>''Дорошэнка, Д.'' "Беларусы і іх нацыональнае адрадзэньне", "Наша Ніва", 1909, № 4; стар. 54.</ref>. „Дыямэнты“...<ref>Дыямэнты беларускага прыгожага пісьменства. № 1. Кіеў; 1919.</ref> з 1859 г. зьвязваюць наогул забарону беларускага друку з забаронай нібы друкаваньня твораў Дуніна-Марцінкевіча. Аднак у 1923 г. Ал. Шлюбскім у друку быў агалошаны зьмест аўтэнтыкавай справы Віленскага Цэнзурнага Камітэту конфіскацыі „Пана Тадеуша"<ref>Ал. Шлюбскі. Конфіскацыя твораў Дуніна-Марцінкевіча. "Савецкая Беларусь", 1923, № 135.</ref>; у 1927 г. ім-жа агалошаны некаторыя дакумэнты ў памянёнай справе дакументальна, прычым устанаўліваецца як дата, так і прычына конфіскацыі перакладу, повадам для якой паслужыла не беларуская мова, як гэткая, а лацінская транскрыпцыя кнігі, у чым расійскі ўрад убачыў польскія культурныя тэндэнцыі, з якімі ўжо тады ён пачаў барацьбу<ref>''А. Шлюбскі''. [[Конфіскацыя «Пана Тадэуша» Д.-Марцінкевіча|Конфіскацыя Пана Тадэуша Д.-Марцінкевіча]], „Узвышша", 1927, № 2, стр. 199-202.</ref>. 5. '''1860-ыя гады'''. Акад. Е. Карскі сьведчыць, што рэволюцыйныя нелегальныя выданьні на беларускай мове ў час паўстаньня 1861 г. былі прычынай забароны беларускага друку пасьля 1863 г.<ref>Карскій. Бѣлорусы, ІІІ, 3, стар. 180.</ref>, калі паўстаньне ўжо было зьнішчана, і дзеля гэтага беларуская літаратура замерла больш, чым на 20 гадоў<ref>іbіdem, стар. 7.</ref>. Наогул Карскі адзначае, пасьля [[Аўтар:Ян Баршчэўскі|Баршчэўскага]], [[Аўтар:Аляксандр Рыпінскі|Рыпінскага]], [[Аўтар:Ян Чачот|Чачота]], [[Аўтар:Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч|Дуніна-Марцінкевіча]], [[Аўтар:Вінцэсь Каратынскі|Каратынскага]] і інш. былі „строгіе правительственные запреты употребленія печатнаго слова на бѣлорусскомъ языкѣ"<ref>іbіdem, стар. 179.</ref>. В. Ластоўскі на гэты пэрыод глядзіць так: "з рэпрэсій проці беларусаў у 60-х гадох трэба адзначыць забарону друкаваньня кніжок у беларускай мове. У 1905 гаду, разам з іншымі свабодамі, дадзенымі насяленьню Paceі, і беларусам было пазволено друкаваць кнігі і газэты ў сваей роднай мове"<ref>''Власт''. Кароткая гісторыя Беларусі; стар. 92.</ref>.<noinclude></noinclude> s9z6nnd0wbajsw69fb5rmb3pp2gngpo 104 126085 293280 292340 2026-07-21T18:57:03Z Gleb Leo 2440 293280 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>працуе культурна-гістарычная сэкцыя, напр., комплекснага таварыства, або краязнаўца, што вывучае малюнак данага краю па тканінах XVIII веку. Канцавою мэтаю ўсіх іх зьяўляецца ўсебаковае пазнаньне краю, што і ажыцьцяўляе іх колектыў, аб‘яднаны ў агульную сетку організацый краязнаўства.</br> {{Водступ|2|em}}У пачатку разьвіцьця нашага краязнаўчага руху краязнаўства часамі разумелася як комплекс ведаў аб даным краі. Але, як толькі атрымаліся першыя вынікі краязнаўчай дзейнасьці мясцовых організацый, гэты комплекс ведаў аб даным краі {{выява з подпісам|месца=зьлева|шырыня=250px|выява=Краязнаўства (1929). Малюнак 1.jpg|подпіс=[[Аўтар:Карусь Каганец|К. Каганец]]. Тып казачніка.}} атрымаў назву гэтага краю, г. зн. сваю ўласную назву: Віцебшчына, Аршаншчына, Магілеўшчына і да т. п. Правільнасьць гэтага сьцьвердзіла і практыка нашай школы, якая грунтуецца на краязнаўстве, г. зн. уласным пазнаваньні вакольнага жыцьця, а не на аўтоматычным аўладаньні комплексам ведаў аб сваім краі. Адсюль можна зрабіць правільны вывад, што дзейнасьць вучняў зьяўляецца краязнаўчай, як і дзейнасьць мясцовай дасьледчай станцыі мясцовага музэю, мясцовага архіву і да т. п. Але ўся ара заўча іх дзейнасьць не зьяўляецца краязнаўствам, бо ня мае ўсіх трох уласьцівасьцяй краязнаўства: дабравольна і сьвядома пастаўленай сабе мэты пазнаньня краю, організаванага колектыву для яе ажыцьцяўленьня і зьмены краю на сваю карысьць.</br> {{Водступ|2|em}}Такім чынам, гэта азначэньне краязнаўства, як процэсу пазнаньня краю і яго мэты, зробленае на аснове існуючай практыкі нашага краязнаўчага руху, пазбаўляе нас ад цьмяных тэорэтычных разважаньняў на гэту тэму і дазваляе дакладна вызначыць пэўныя даныя адносна гісторыі краязнаўства, організацыйных форм яго і пэўных відаў краязнаўчай дзейнасьці.</br><noinclude></noinclude> gz8s6pcpbjr2fgg7n6f707pc96qj5hx 104 126378 293281 292075 2026-07-21T18:58:26Z Gleb Leo 2440 293281 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="By-isti" /></noinclude>Мазыры і інш., а ўсяго 7. Зважаючы на малы лік мэтэоролёгічных станцый, а таксама на канечнісьць мець дадатковыя весткі з месц для вывучэньня біоклімату Беларусі, Смыслаў распрацаваў і апавясьціў сваяасаблівую програму фэнолёгічных нагляданьняў. У той час, як інструкцыя для мэтэоролёгічных нагляданьняў мае зараз амаль выключна гістарычнае значэньне, — фэнолёгічная програма ў сучасны момант уздыму зацікаўленасьці да фэнолёгічнага дасьледваньня Беларусі не пазбаўлена больш шырокай цікавасьці. [[Файл:Краязнаўства (1929). Малюнак 2.jpg|250px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|{{Разьбіўка|Тып казачніцы}}.}}}} {{Водступ|2|em}}Вышэйпамянёныя этнографічныя програмы рассылаліся Аддзелам праз канцэлярыю папячыцеля Віленскай вучэбнай акругі, губэрскія статыстычныя камітэты, царкву і касьцёл. Дзеля таго, што праца ў этнографічнай сэкцыі вялася адзінкамі, аддзел не спраўляўся нават з распрацоўкай усіх атрыманых ім этнографічных апісаньняў з месц. Праўда, былі некаторыя адзіночныя выпадкі друкаваньня лепшых апісаньняў у „Виленском Вестнике“, але амаль уся маса іх засталася ў матэрыялах аддзелу. Апрача працы па зьбіраньню матэрыялаў, было ўхвалена распачаць укладаньне этнографічнай карты {{перанос пачатак|п=Бела|к=русі}}<noinclude></noinclude> l3v9gzw1bdvvo5v598mrtasseqaegma 104 126539 293298 292413 2026-07-21T19:21:49Z Gleb Leo 2440 293298 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>і зямляробныя прылады; 11) стравы і прыправы да іх; 12) спосабы пераезду па сушы; 13) будаўніцтва, хаты і распалажэньне сяліб у вёсцы; хата і яе устройства — страха, памост, столь, вокны; варыўня, лазьня, сьвіран, гумно і іх устройства. ==={{x-smaller|42)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Тамсама, 1912, № 4. ==={{x-smaller|43)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Тамсама, 1910, № 44-45; ==={{x-smaller|44)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Тамсама, 1912, № 4. ==={{x-smaller|45)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Тамсама, 1910, № 44-45; 1911, № 51-52 і асобны адбітак: „програма для зьбіраньня матэрыялаў аб бэтлейках на Беларусі“. ==={{x-smaller|46)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Тамсама, 1914, № 6. ==={{x-smaller|47)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Тамсама, 1913,№ 37, 38. ==={{x-smaller|48)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Тамсама, 1911, № 8, дадатак. ==={{x-smaller|49)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Тамсама, 1913. № 15. ==={{x-smaller|50)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Тамсама, 1908, № 24. ==={{x-smaller|51)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Тамсама, 1913, № 15. ==={{x-smaller|52)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Лучынка. Менск, кн. 5. ==={{x-smaller|53)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Тамсама, кн. 4. ==={{x-smaller|54)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Наша Ніва. Вільня, 1912, № 40. ==={{x-smaller|55)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Тамсама, 1909, № 39. ==={{x-smaller|56)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> З прыватнага ліста аднаго польскага культурнага працаўніка. ==={{x-smaller|57)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Беларусь. Менск, 1919, № 21. ==={{x-smaller|58)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Голос труженика, Игумен. ==={{x-smaller|59)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Беларусь. Менск, 1920, №№ 114, 134, 139. ==={{x-smaller|60)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Савецкая Беларусь. Менск, 1921, № 95. ==={{x-smaller|61)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Тамсама, 1922, № 190. ==={{x-smaller|62)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Тамсама, 1924, № 158. ==={{x-smaller|63)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Тамсама, 1923, №№ 116, 150, 153 і інш.; 1924, №№ 105, 197, 198 і інш.; 1925, № 219 і інш. ==={{x-smaller|64)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Полымя. Менск, 1923, № 2, ст. 133. ==={{x-smaller|65)}}=== <div class="paragraphbreak" style="margin-top:-0.5em"></div> Менск, 1922, №№ 243, 282 і інш.; 1923, №№ 24, 27, 72, 114, 115, 124, 138, 149, 181, 290 і інш. </div> [[Файл:Краязнаўства (1929). Малюнак 5.jpg|100px|center]]<noinclude></noinclude> f3rc25pw3mic1pm78nsdcz51x1rmpzd 104 126554 293282 292391 2026-07-21T18:59:29Z Gleb Leo 2440 293282 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|сэн|сам}} песьні, асобамі, упамінанымі ў песьні, а калі песьня гістарычная — то і тое, як разумее той, хто пяе, данае гістарычнае здарэньне; 3) пад кожнай песьняй павінна быць запісана — хто яе пяяў, колькі яму гадоў, граматнасьць яго, селянін, мешчанін ці шляхцін, вёска, воласьць, павет, губэрня, дзе запісана [[Файл:Краязнаўства (1929). Малюнак 3.jpg|250px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Першая старонка „[[Наша Ніва (1906)|Нашай Нівы]]“ з фотографіяй з яе краязнаўчых збораў.}}}} песьня. Гэтак сама трэба апісаць і голас (ноту) песьні, хто яе дыктаваў і хто запісвае. Гістарычныя здарэньні і асобы, выступаючыя ў песьні, тыя, што пяюць, могуць фальшыва тлумачыць, але трэба запісваць так, як тлумачыць той, хто пяе, бо з гэтага выяўляецца сьветагляд народу. Апрача ўсяго таго, што вышэй было сказана аб запісі песень, трэба яшчэ<noinclude></noinclude> 1hf3sfbos1rmlfcguwlj2oy5fjt8rqh 104 126567 293284 292411 2026-07-21T19:01:18Z Gleb Leo 2440 293284 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> [[Файл:Краязнаўства (1929). Малюнак 4.jpg|500px|center]]<noinclude></noinclude> tii4o54ri4nfm5kmdd94bpeclecvq5w 104 126577 293302 292442 2026-07-21T20:21:35Z Gleb Leo 2440 293302 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}Краязнаўчы рух па сваёй прыродзе патрабуе, каб краязнаўчы процэс цалком адбываўся {{абмылка|ня|на}} мясцох, каб організацыі не рабіліся простымі агентамі па збору матэрыялаў для цэн- [[Файл:Краязнаўства (1929). Малюнак 6.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Карта краязнаўчых організацый БССР на студзень 1927 году.}}}} тральных інстытуцый. Але пакуль што нашы організацыі яшчэ мала займаліся апрацоўкаю сваіх матэрыялаў, і гэта зьяўляецца іх чарговаю задачаю. Частка матэрыялаў перадавалася<noinclude></noinclude> hnt9jsgxcgrm4j8uo4o47tyx4ok6dvb 104 126578 293303 292443 2026-07-21T20:22:25Z Gleb Leo 2440 293303 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>ў вышэйстаячую краязнаўчую організацыю ці непасрэдна ў Інбелкульт.</br> {{gap|2em}}Апрача вышэйпаказаных матэрыялаў, шмат іх ёсьць у справах агульных сходаў і конфэрэнцый організацый, якіх у 1926-27 г. адбылося: сэкцыйных — 243, агульных — 100, раённых — 30, акруговых — 15, з агульным лікам навуковых дакладаў на ўсіх іх — 187; рэшта дакладаў была мэтодычнага і організацыйнага характару. Частка матэрыялаў знаходзіцца ў організацыях у відзе рукапісаў.</br> {{gap|2em}}Далёка не апошнюю галіну дзейнасьці краязнаўчых організацый павінна займаць падарожніцкая справа. Усе віды яе: экспэдыцыі, падарожы, экскурсіі і вандраваньні даюць вельмі шмат у сэнсе пазнаньня свайго краю. Умовы не асабліва спрыялі [[Файл:Краязнаўства (1929). Малюнак 7.jpg|500px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Трэцяя Барысащская акруговая краязнаўчая конфэрэнцыя.}}}} нормальнаму развою гэтай справы. Па акругах усіх відаў падарожніцтва ў 1926-27 г. адбылося: Аршанскай — 6, Бабруйскай — 22, Барысаўскай — 6, Віцебскай — 10, Калінінскай — 2, Магілеўскай — 19, Мазырскай — 3, Менскай — 13, Полацкай — 1, а ўсяго толькі 82. Тым большую ўвагу павінны зварочваць краязнаўцы на гэты від працы. Краязнаўчыя аб‘яднаньні павінны ўвесьці іх у свой плян і надаць ім краязнаўчы ўхіл.</br> {{gap|2em}}Рэалізацыя творчасьці краязнаўчай сеткі, як справа новая, ня зусім здаваляла яе запатрабаваньні. Гэтаму спрычыняўся матэрыяльны стан організацый, іх беднасьць. У асноўным-жа<noinclude></noinclude> h2kjq8ebddpv5tml9jdw0wecz4mlbvw 293304 293303 2026-07-21T20:23:08Z Gleb Leo 2440 293304 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>ў вышэйстаячую краязнаўчую організацыю ці непасрэдна ў Інбелкульт.</br> {{gap|2em}}Апрача вышэйпаказаных матэрыялаў, шмат іх ёсьць у справах агульных сходаў і конфэрэнцый організацый, якіх у 1926-27 г. адбылося: сэкцыйных — 243, агульных — 100, раённых — 30, акруговых — 15, з агульным лікам навуковых дакладаў на ўсіх іх — 187; рэшта дакладаў была мэтодычнага і організацыйнага характару. Частка матэрыялаў знаходзіцца ў організацыях у відзе рукапісаў.</br> {{gap|2em}}Далёка не апошнюю галіну дзейнасьці краязнаўчых організацый павінна займаць падарожніцкая справа. Усе віды яе: экспэдыцыі, падарожы, экскурсіі і вандраваньні даюць вельмі шмат у сэнсе пазнаньня свайго краю. Умовы не асабліва спрыялі [[Файл:Краязнаўства (1929). Малюнак 7.jpg|500px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Трэцяя Барысаўская акруговая краязнаўчая конфэрэнцыя.}}}} нормальнаму развою гэтай справы. Па акругах усіх відаў падарожніцтва ў 1926-27 г. адбылося: Аршанскай — 6, Бабруйскай — 22, Барысаўскай — 6, Віцебскай — 10, Калінінскай — 2, Магілеўскай — 19, Мазырскай — 3, Менскай — 13, Полацкай — 1, а ўсяго толькі 82. Тым большую ўвагу павінны зварочваць краязнаўцы на гэты від працы. Краязнаўчыя аб‘яднаньні павінны ўвесьці іх у свой плян і надаць ім краязнаўчы ўхіл.</br> {{gap|2em}}Рэалізацыя творчасьці краязнаўчай сеткі, як справа новая, ня зусім здаваляла яе запатрабаваньні. Гэтаму спрычыняўся матэрыяльны стан організацый, іх беднасьць. У асноўным-жа<noinclude></noinclude> qhs8bjdfaqqt2joi8ftzbrdytskzlmr 104 126584 293305 292455 2026-07-21T20:23:18Z Gleb Leo 2440 293305 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>Галоўная ўвага была зьвернута на вывучэньне Дубровенскага раёну, у каторым, галоўным чынам, працавалі сілы Рабфаку. Пакуль што гэтая праца ня скончана і патрабуе далейшых досьледаў і самай пільнай увагі. Распачатае вывучэньне карысных выкапняў і мінэральных крыніц па акрузе прывяло да адшуканьня жалезнай руды ў Аршанскім, Круглянскім, Багушэўскім і Ляднянскім раёнах, пакладаў вохры і крэйды ў Дрыбінскім раёне і цэлы шэраг пакладаў розных глін у Дубровенскім, Ляднянскім, Копыскім раёнах. Некаторыя з гэтых глін ужываюцца сялянамі для фарбаваньня тканін. Дасьледваньне тэхнікі сялянскае гаспадаркі не дало значных вынікаў. Усяго толькі быў заслуханы адзін даклад на гэтую тэму на агульным сходзе таварыства і 10 запоўненых анкет паслана ў Інбелкульт і Навуковаму таварыству па вывучэньні Беларусі пры Беларускай с.-г. акадэміі. [[Файл:Краязнаўства (1929). Малюнак 8.jpg|500px|center]] {{gap|2em}}Было праведзена два агульных сходы гарадзкой краязнаўчай організацыі, а таксама дзьве акруговыя краязнаўчыя конфэрэнцыі і каля 10 раённых. Вылучаны Дубровенскі р., як тыповы, для ўсебаковага вывучэньня.</br> {{gap|2em}}Праўленьне акруговага таварыства вяло інтэнсыўную працу па організацыйным аформленьні краязнаўчага руху акругі. Сувязь і кіраўніцтва былі больш пісьмовымі з прычыны недахопу сродкаў. Больш-менш шчыльная сувязь {{перанос пачатак|падтрымліва|лася}}<noinclude></noinclude> lxhioh09fjs0ssdllktgyp8y9c0uxfo 104 126586 293306 292458 2026-07-21T20:30:29Z Gleb Leo 2440 293306 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|дру|каваліся}}, але праца гэта даволі інтэнсыўная. З гурткоў гор. Слуцку вызначаецца гурток слуцкіх агульна-адукацыйных курсаў. Праўда, сетка Случчыны яшчэ патрабуе і палепшаньня ўзаемасувязі.</br> {{gap|2em}}На Віцебскай акрузе некаторыя раённыя таварыствы, як Віцебскае, Высачанскае, Лёзьненскае, амаль што зусім не працуюць. На акрузе лік гурткоў даведзены да 8, апрача школьных, якія існуюць амаль што пры ўсіх школах, але вельмі слаба сябе выявілі, як і памянёныя раённыя таварыствы. [[Файл:Краязнаўства (1929). Малюнак 9.jpg|500px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Першая Мазырская акруговая краязнаўчая конфэрэнцыя.}}}} Краязнаўчая організацыя акруговага цэнтру складаецца з сэкцый: экономічнай, прыродазнаўчай, культ.-гістарычнай, сьветазнаўчай і яўрэйскай. Апошняя больш году — у стадыі організацыі. Ёсьць пры Беларускім пэдагогічным і Мастацкім тэхнікумах гурткі, вынікі дзейнасьці якіх невядомы. Таварыства вэтэрынарнага інстытуту пасьля доўгага перапынку аднавіла сваю дзейнасьць. У складзе-ж гарадзкой організацыі працавала бібліографічная камісія, якая склала карткавы бібліографічны каталёг Віцебшчыны. Праца сеткі зьвязвалася з мясцовымі навукова-краязнаўчымі ўстановамі і організацыямі, так і Інбелкультам і Акэдэміяй навук у Ленінградзе. Сувязь і кіраўніцтва акруговага таварыства былі добрымі. Працы, як і інформацыі аб дзейнасьці сеткі, зьмяшчаліся<noinclude></noinclude> 4j3tvzfg45litepkm5ibzi94v3pcnwe 104 126605 293307 292490 2026-07-21T20:31:04Z Gleb Leo 2440 293307 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>дакладаў. Самым важным момантам у працы таварыства зьяўляецца экспэдыцыя ў Мазырскую акругу, наладжаная пры матэрыяльнай дапамозе Мазырскага акруговага таварыства краязнаўства летам 1927 г. Вынікі экспэдыцыі ўжо падрыхтаваны да друку.</br> {{gap|2em}}Таварыства Краязнаўства пры Дзяржаўным вэтэрынарным інстытуце ў Віцебску заснавана ў 1925 г., але амаль што ні ў чым ня выявіла сваёй дзейнасьці, галоўным чынам, дзякуючы адсутнасьці дапамогі яму як з боку праўленьня інстытуту, так і з боку аго навуковых працаўнікоў. [[Файл:Краязнаўства (1929). Малюнак 10.jpg|500px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Першая навуковая экспэдыцыя і праўленьне таварыства краязнаўства пры Б. Дз. У.}}}} {{gap|2em}}У пачатку 1927-28 акадэмічнага году Барысаўская, Калінінская, Рэчыцкая, Слуцкая акругі — скасаваны. Акруговыя таварыствы ў гэтых акругах рэорганізаваліся ў раёныя адпаведна адміністрацыйнаму прынцыпу раёнаваньня нашага краязнаўчага руху і ўвайшлі ў склад адпаведных акругаў.</br> {{gap|2em}}Краязнаўчую дзейнасьць мясцовых краязнаўчых організацый падлічвае, яднае і накіроўвае Цэнтральнае бюро краязнаўства. Прымаючы пад увагу рост краязнаўчых організацый зьнізу, Інстытут беларускае культуры ў сьнежні 1923 г. вылучыў камісію з 3-х членаў для організацыі названага бюро. З 1-га студзеня 1924 г. бюро было зацьверджана Народным камісарыятам асьветы. На першым паседжаньні Цэнтральнага бюро 29 лютага 1924 г. было пастаноўлена: выявіць мясцовыя<noinclude></noinclude> c7tc5np7ylch24h1c4qcehdfsuf5dlx 104 126607 293346 292493 2026-07-23T00:05:38Z Gleb Leo 2440 293346 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}а) пашырэньне і ўдасканаленьне навуковых дысцыплін, якія належаць да яго компэтэнцыі, абагачаючы іх новымі вынаходкамі і мэтодамі дасьледваньня; б) плянавае дасьледваньне Беларусі з боку яе прыродных вытворчых сіл, вывучэньне і дапамога іх выкарыстаньню — народнай гаспадаркі, права, грамадзкага руху, мовы, літаратуры, гісторыі, этнографіі і інш; в) {{абмылка|а‘яднаньне|аб‘яднаньне}} ў гэтых галінах усяе навуковае працы, якая вядзецца навуковымі ўстановамі БССР і паасобнымі вучонымі; г) дапасаваньне навуковых твораў і вынікаў навуковых досьледаў да практычнага ўжываньня ў прамысловасьці і культурна-экономічным будаўніцтве БССР. [[Файл:Краязнаўства (1929). Малюнак 11.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Этнографічны аддзел Дзяржаўнага музэю ў Менску.}}}} {{gap|2em}}У сучасны момант Інстытут складаецца з устаноў, якія існуюць непасрэдна пры яго прэзыдыуме, двох аддзелаў — гуманітарных, і прыродазнаўчых і гаспадарчых навук — і двох нацыянальных сэктараў. Пры прэзыдыуме працуюць:</br> {{gap|2em}}а) цэнтральнае бюро краязнаўства (ЦБК), б) бібліографічная камісія, в) камісія для вывучэньня Заходняе Беларусі, г) вайскова-тэрмінолёгічная камісія, д) камісія для вывучэньня прыродных вытворчых сіл Беларусі, е) бібліотэка, э) друкарня. Аддзел гуманітарных навук, у сваю чаргу, складаецца з дзьвёх кляс: філёлёгіі і гісторыі. У склад клясы філёлёгіі ўваходзяць:</br> {{gap|2em}}а) камісія для складаньня гістарычнага слоўніка беларускай мовы, б) камісія для складаньня слоўніка жывой беларускай мовы, в) дыялектолёгічная камісія, г) камісія для вывучэньня<noinclude></noinclude> sdyeu2rcsmgvmxfi7ab67moes3lwyg7 104 126609 293347 292495 2026-07-23T00:06:14Z Gleb Leo 2440 293347 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|супра|цоўнікаў}}. Членамі Інстытуту абіраюцца асобы, якія ўзбагацілі навуку або мастацтва працамі высокавыдатнага значэньня. Агульнае кіраўніцтва дзейнасьцю Інстытуту ажыцьцяўляецца акадэмічнаю радаю яго на чале з прэзыдыумам Інстытуту.</br> {{gap|2em}}Аддзелы і сэктары кіруюцца сваімі радамі; выканаўча-кіраўнічым органам Інстытуту зьяўляецца яго прэзыдыум, які абіраецца акадэмічнаю радаю.</br> {{gap|2em}}Самаю буйнаю ўстановаю Інстытуту беларускай культуры зьяўляецца Горы-Горацкае навуковае таварыства для вывучэньня Беларусі, заснаванае ў 1924 годзе. Яно мае мэтаю плянавае вывучэньне прыроды і гаспадаркі Беларусі і сваю дзейнасьць выяўляе паводле прынцыпаў і характару працы Інстытуту. У члены яго абіраюцца навуковыя працаўнікі, якія працуюць у Горы-Горках і прымаюць актыўны ўдзел у працах таварыства, абмяркоўваюцца радай аддзелу прыроды і гаспадаркі і зацьвярджаюцца прэзыдыумам Інстытуту. Агульнае кіраўніцтва працаю таварыства належыць радзе аддзелу, а пасрэднае — прэзыдыуму таварыства. [[Файл:Краязнаўства (1929). Малюнак 12.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Кут сялянскай хаты ў Дзяржаўным музэі ў Менску.}}}} {{gap|2em}}Навукова-дасьледчы інстытут сельскай і лясной гаспадаркі імя У. І. Леніна заснаваны ў пачатку 1927 году і знаходзіцца ў непасрэдным падпарадкаваньні Савету Народных Камісараў. Ён мае мэтаю сыстэматычнае і ўсебаковае вывучэньне сельскай і лясной гаспадаркі Беларусі, каб дапамагчы хутчэйшай перабудове яе на соцыялістычных асновах і шпарчэйшаму разьвіцьцю вытворчасьці ўсяе народнае гаспадаркі Беларусі наогул.<noinclude></noinclude> g3slixevqv6rehh1fq1tzrh4wh32pc3 104 126613 293348 292500 2026-07-23T00:07:08Z Gleb Leo 2440 293348 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>іх атачэньне і г. д. А ў апошні час нават правага кірунку беларуская навуковая праца ў Літве ўрадам спынена. [[Файл:Краязнаўства (1929). Малюнак 13.jpg|300px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Слуцкі пояс з Ковенскай галярэі імя Чурлёніса.}}}} {{gap|2em}}У Заходняй Беларусі ледзь-ледзь існуюць дзьве краязнаўчыя ўстановы, а ўласна — Беларускае навуковае таварыства і Музэй імя Луцкевіча.</br> {{gap|2em}}Беларускае Навуковае Таварыства заснавана ў Вільні ў 1918 г. Мэтаю яго зьяўляецца разьвіцьцё навуковай працы,<noinclude></noinclude> n9nylmz6lljx2ynpsaqie8zbu042gp1 104 126619 293349 292508 2026-07-23T00:07:44Z Gleb Leo 2440 293349 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>Лойоскае таварыства радзімазнаўства. Яно аб‘яднала амаль выключна выхадцаў з Лойоскай парафіі, якія жывуць у сталіцы. Лойоскае таварыства ў Гельсінках за час свайго існаваньня сабрала багатыя матэрыялы па быту і інш. Лойоскай парафіі, склікала сходы з дакладамі, популярызавала свае ідэі пазнаньня парафіі і г. д. Сродкі Лойоскага парафіяльнага таварыства, як і Лойоскага таварыства ў Гельсінках, складаліся з членскіх складак і субсыдый. [[Файл:Краязнаўства (1929). Малюнак 14.jpg|400px|center]] {{Цэнтар|{{smaller|Нацыянальны музэй у Гельсінках.}}}} {{gap|2em}}Куопіокскае таварыства радзімазнаўства заснавалася з мэтаю вывучэньня мовы, гісторыі, вуснай народнай творчасьці і культуры свайго краю. Прыроду краю вывучала мясцовае таварыства прыродазнаўства. Таварыства радзімазнаўства заснавала і зараз утрымлівае вялікі музэй мясцовага краю, большасьць экспонатаў якога носяць этнографічны і культурна-гістарычна характар. Апрача таго, таварыствам сабраны вялікія колекцыі народнай творчасьці, матэрыялы аб групаваньні сялянскіх будынкаў і да т. п. і адчыніла архіў. Таварыства выдала чатыры зборнікі сваіх прац пад назваю „Аарні“; апошні зборнік вышаў у 1924 годзе. У тым-жа годзе {{перанос пачатак|Тава|рыства}}<noinclude></noinclude> h9bcck1wcefiyf9irkr4255dt65zx56 104 126919 293180 2026-07-20T13:07:03Z Gabix 3485 /* Не правераная */ Новая старонка: «битца. Иванъ царевичъ отразу отсѣкъ змѣю три гыловы. Тоды выпивъ силы, и ящо отсѣкъ три гыловы. Якъ пылали узнова битца. Билиси, билиси, алитки Иванъ царевичъ отсѣкъ змѣю ящо три гыловы. И самъ дужо притомився. Ёнъ тоды кажець: «цари, кыроли воюютца, ды ўсё...» 293180 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gabix" /></noinclude>битца. Иванъ царевичъ отразу отсѣкъ змѣю три гыловы. Тоды выпивъ силы, и ящо отсѣкъ три гыловы. Якъ пылали узнова битца. Билиси, билиси, алитки Иванъ царевичъ отсѣкъ змѣю ящо три гыловы. И самъ дужо притомився. Ёнъ тоды кажець: «цари, кыроли воюютца, ды ўсётки отдыху маюць, а мы съ тобой ня ’тдыхаемъ!» Стали яны отдыхаць. Отшхнувъ Иванъ царевичъ, выпивъ силы и узнова пыкрапчѣвъ. Стали битца; збивъ Иванька послѣднія три гыловы. Собравъ уси дванаацыць головъ, спаливъ на осинывыхъ дровахъ и понялъ по вѣтру пусцивъ. Пошовъ енъ тоды съ царськой дочкой къ цару. Царъ и кажець: «ну, што-жъ табѣ даць, што ты моихъ дочо́къ отъ смерци отрытувавъ?» — Ничо́го мнѣ ня треба, кажець Иванька: тольки дай мнѣ высямнанцыць ялывокъ и высямнанцыць бочакъ вина! Царъ, звѣстно, сичасъ вялѣвъ усё гэтое даць. {{Водступ|2|em}}Тоды Иванъ царевичъ пошовъ къ свойму птаху. Тамъ забивъ ялывокъ, и отдавъ птаху и мясо, и вино. Тэй кажець: «ну, садзись цяперъ ны мяне. Ды глядзи-жъ: якъ я пывярнуся на лѣвый бокъ, ты мнѣ дывай ялывку, а кыли на правый пывярнуся, дыкъ давай бочку вина!» Сѣвъ Иванька на птаха; узявъ ёнъ подъ лѣвые крыло ялывокъ, а пыдъ правые вино, и пыляцѣвъ. Ляциць, ды ўсё пывора̀чуетца то ў тэй бокъ, то ў тэй, а Йванька царевичъ кѝдаець яму то ялывку, то бочку вина. Ляцѣвъ, ляцѣвъ птахъ, — ня много ужо дыляцѣць, а ёнъ съ силы збився, а ўжо ўсё и поѣдзено и попито. «Дай, кажець, хуць тройку чаго пыдкрапитца: бы ня много ужо ляцѣць!» Иванъ царевичъ узявъ ды скоренько вынявъ ножъ съ кишаня, кывалокъ икры отрѣзывъ отъ ноги, ды й укинывъ птаху ў мялу. Птахъ и вынясъ яго на свѣтъ. «Ахъ, кажець: якого смашныго мяса ты давъ мнѣ у послѣдьній разъ!» — Гэто-жъ я отъ ноги кывалокъ икры отрѣзывъ! И пыкызавъ ёй. Яна тоды кырхану̀ла и выкырхнула яго мясо; приложила къ нозѣ — яно й прижило. {{Водступ|2|em}}Пошовъ Иванька царевичъ пы своимъ царству. Идзець, идзець, и присцигла яго цёмная ночь. Зайшовъ ёнъ у водну хату, проситца нучуваць. Ажны тамъ сядзиць царській шавецъ ды плачець. Иванька царевичъ ставъ пытаць у шавца, чаго ёнъ плачець. Тэй пылядзѣвъ ны яго, ды й кажець: «а ци жъ ты ня тутышній? Царськіе сыны дыстали дочокъ бѣлыго мядзьвѣдзя, и хочуць изь ими жанитца; и старшій братъ хочець узяць меньшую дочку бѣлыго мядзьвѣдзя. Яна скызала яму, кабъ ёнъ дыставъ ёй таке́я чаровики, якея у яѐ тамъ были, у яѐ царстьви — дыямантовые. Вотъ, царській сынъ призвавъ мяне и вялѣвъ здзѣлыць икъ заўтрыму чаровики зъ дыяманту. «А коли къ заўтрыму не пошіешъ — дыкъ мой мечъ — табѣ гылова съ плечъ!» А якъ я ихъ буду шиць? я ихъ вѣкъ ня пошію!..» Иванька царевичъ и кажець: «ну, ня плачь! Можа знимець гылову, а можа й нѣ. Ложись-ку спаць!» Якъ уси лягли, Иванька царевичъ узявъ зылотое яйцо съ кишаня, ды три разы кругомъ палцомъ обвёвъ, ды — бодзь! И здѣлывся зылотэй дворъ. Иванъ царевичъ отомкнувъ скоренько гэтый дворъ ды й узявъ дыямантовые чаровики. Тоды три разы кругомъ двора обыйшовъ, ды палцомъ бодзь! и зылотэй дворъ злився узнова ў зылотое яйцо. Ёнъ яго ўзявъ и пыложивъ у кишень. А чаровики принёсъ у хату и повѣсивъ на сцянѣ. Такъ уся хата и засьяла. Нызаўтрыго уставъ шавецъ, видзиць — чаровики висяць, Дужо ёнъ узрадывався, и понёсъ чаровики къ царськыму сыну. Царській сынъ<noinclude></noinclude> srs7woykajk6ftzziuf6rgvrhcaxnth 104 126920 293181 2026-07-20T13:46:39Z Gabix 3485 /* Не правераная */ Новая старонка: «пыказавъ ихъ дзѣвцы. Тая кажець: гэто моѐ чаровики! Ды й пытаець у шавца: хто у цябе нучувавъ? Енъ кажець «нихто!» — Брешешъ, гэто моѐ питыманные чаровики! Табѣ ихъ нѣхто принёсъ. Идзи, вызови яго сюды!.. Шавецъ пошовъ и пызвавъ Ивана царевича. Пришовъ ёнъ у...» 293181 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gabix" /></noinclude>пыказавъ ихъ дзѣвцы. Тая кажець: гэто моѐ чаровики! Ды й пытаець у шавца: хто у цябе нучувавъ? Енъ кажець «нихто!» — Брешешъ, гэто моѐ питыманные чаровики! Табѣ ихъ нѣхто принёсъ. Идзи, вызови яго сюды!.. Шавецъ пошовъ и пызвавъ Ивана царевича. Пришовъ ёнъ у дворецъ и стоиць у порози. Яна яго спызнала, и кажець на царськыго сына: «не за цябе я пойду, а во̀ за кого я пойду!» Вышли яны зъ дворца, Иванъ царевичъ вынявъ зылотое яйцо, обвевъ кылы яго три разы палцомъ, ды боднувъ, дыкъ ставъ зылотэй дворъ. Яны увыйшли туды, и стали тамъ жиць. Тоды Иванъ царевичъ пошовъ къ сяредьняму брату, вынявъ сяребрыное яйцо, обвевъ кругомъ три разы ды боднувъ — и ставъ сяребрыный дворъ. Ставъ у тымъ дворѣ жиць сяредьній братъ съ сяредьняю дочко́ю бѣлыго мядзьвѣдзя. Тоды узявъ Иванъ царевичъ ды пошовъ къ бо́льшому брату. Вынявъ тамъ съ кишаня мѣдное яйцо, обвевъ три разы палцомъ ды боднувъ, и здѣлывся мѣдный дворъ. Ставъ жиць у гэтымъ дворѣ большій братъ зъ большаго дочкою бѣлыго мядзьвѣдзя. Пошовъ тоды Иванъ царевичъ къ бацьку; пришовъ и кажець: «здрастуй, бацюшка!» — Здоровъ, Иванька, мой сынокъ! — «За што ты мнѣ гэдыкъ зробивъ? Я ли цябе хырошо дзѣлывъ, а ты узявъ ды ланцугъ пыдхвацивъ, кабъ я оттуль не вярнувся! А мяне Богъ усётки принёсъ!».. А царъ кажець: нѣ, мой сынокъ! гэто не я дзѣлывъ, а браты твоѐ. Идзи ды й дзѣлый имъ, што хочешъ! — «Нѣ ужо, кажець Иванька: нехай имъ Богъ дзѣлыець, што хочець, а я ня буду имъ ничо́го дзѣлыць!..» Ну, помирилиси яны, и цяперъ, мусиць, ладно живуць. {{Водступ|2|em}}''Дер. Тютьки, ряснян. вол.'' {{Водступ|2|em}}{{smaller|Возвращеніе Ивана царевича изъ подземнаго царства описывается и такъ: Когда онъ взялся было за цѣпь, братья подняли его до половины и потомъ бросили. Иванъ сильно ушибся, а ляска такъ глубоко въѣхала въ землю, что онъ вытаскивалъ её три дня и три ночи. Пошелъ онъ по подземному царству и нашелъ слѣпыхъ дѣда и бабу, у которыхъ змѣя повыпила очи. Иванъ нанялся у ихъ пасти козъ, и вопреки приказанію дѣда, погналъ ихъ на лугъ змѣи. Началась битва. Иванъ одолѣлъ змѣю и заставилъ её возвратить дѣду и бабѣ зрѣніе. Тогда они сказали ему взять шкуру бѣлаго медвѣдя вмѣсто коня, выдру вмѣсто сѣдла и „ужаку “ (самку ужа) вмѣсто кнута, и ударить ужакой три раза по шкурѣ. Иванъ сдѣлалъ такъ, и вылетѣлъ на шкурѣ бѣлаго медвѣдя на бѣлый свѣтъ.}} {{Водступ|2|em}}Приводимъ варіантъ позднѣйшаго происхожденія, записанный отъ солдата: {{Водступ|2|em}}б, Живъ сабѣ одзинъ царъ. Было у яго три дочки, такея пругожія, што и сказаць ня можно. Тэй царъ никуды ихъ ня пускавъ, бы якъ хто увидзиць ихъ, дыкъ яны и захворѣюць. Ну, али усётки одзинъ разъ отпросилиси яны на прохадку ў садъ. Пришли яны у садъ, ажны приляцѣли три змѣя: одзинъ съ тромя головами, другей съ шасцьми, а третьцій зъ дзевяцьми, — похватали тыхъ царевянъ и поляцѣли. Оглѣдзився царъ, што нема дочо́къ, собравъ янараловъ, яхвицаре́й, и ставъ у ихъ спрашуваць: ци ня видзѣвъ хто, ци ня вѣдыець, куды яны подзѣвалиси? Одзинъ кажець: «я ня видзѣвъ!» Другей кажець: «можа якая вечаринка ёсь, и яны тамъ загулялиси!» А третьцій кажець: «мусиць, изь ими якая причина стала!» Стали искаць, ци ня во́зьметца хто знайци царевновъ. Вотъ, одзинъ яхвицеръ и кажець: «кабъ мнѣ давъ царъ грошій, дыкъ я бъ разаскавъ ихъ!» Почувъ про гэто царъ, призвавъ того яхвицера и говориць: «на табѣ скольки хочетъ гро́шій, — разыйщи дочокъ!» Яхвицеръ<noinclude></noinclude> bzve0tq19zxw6klk2e1sru74x5mkcvd 104 126921 293182 2026-07-20T14:07:27Z Gabix 3485 /* Не правераная */ Новая старонка: «узявъ гро́ши и пошовъ искаць. Ходзивъ, ходзивъ, приходзиць икъ мору. Справивъ корабелъ и поѣхувъ по мору. Ѣздзиць до мору, а царевновъ и ня ищецъ. Вызвався тоды друге́й яхвицеръ искаць царевновъ. Призвавъ царъ и того къ сабѣ, давъ и яму гро́шій, скольки ён...» 293182 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gabix" /></noinclude>узявъ гро́ши и пошовъ искаць. Ходзивъ, ходзивъ, приходзиць икъ мору. Справивъ корабелъ и поѣхувъ по мору. Ѣздзиць до мору, а царевновъ и ня ищецъ. Вызвався тоды друге́й яхвицеръ искаць царевновъ. Призвавъ царъ и того къ сабѣ, давъ и яму гро́шій, скольки ёнъ хоцѣвъ. Пошовъ яхвицеръ искаць: ходзивъ, ходзивъ и пришовъ икъ мору. Справивъ и ёнъ сабѣ корабелъ, и ставъ ѣздзиць по мору, а царевновъ ня ищець. Тоды ужо вызвався разаскаць царевновъ солдатъ пя....ло, суконное рыло, Призываець царъ солдата; давъ яму гро́шій и отправивъ искаць. Ходзивъ солдатъ, ходзивъ, и приходзиць икъ мору. Видзиць ёнъ, што яхвицеры ѣздзюць до мору, и гово́риць: «што жъ вы ѣздзиця, а службы ня суповняеця, царевновъ ня ищиця? Ходзице-тку искаць!» Вотъ яны дошли. Ишли, ишли, узыйшли на високую гору̀. Полядзѣли, ажны тамъ камень ляжиць. Солдатъ и гово́риць имъ: «поднимайця гэтый камень!» Вотъ одзинъ ставъ поднимаць: бравъ, бравъ — чуць зь яго кишки й антробы ня вывярнулиси — и ничо́го ня здзѣлавъ. «Нѣ, братъ, ня сила моя!» Вотъ, бяретца друге́й: бравъ, бравъ, вярнувъ, вярнувъ-—чуць душа съ косьцей ня выскочила — и зъ мѣста ня окранувъ. Узявся тоды солдатъ п.....ло, суконное рыло: якъ повярнувъ, дыкъ зразу звярнувъ! Полядзѣли — ажны тамъ дзюрка у зе́млю. Солдатъ и гово́риць: «ну, лѣзьця который туды, можа тамъ царевны!» — Нѣ, братъ, боёмся! Тоды солдатъ призвавъ коваля и ставъ коваць ланцугъ. Ковавъ, ковавъ — сажанёвъ скольки, — послѣ приковався къ ланцугу самъ и кажець: «спускайця потрошку; а коли ланцуга ня хвациць, дыкъ вы подковувайця. И дотуль мяне спускайця, докуль я колотну ланцугомъ!» Ставъ ёнъ спускатца; спускався, спускався, ажны нѣшто яму ў ж..у ко́ль! Полядзиць ёнъ, ажны гэто слупъ. На тымъ слупи написано: коли направо по́йдзешъ — щасьлѝвъ будзешъ; налѣво по́йдзешъ — зъ голоду помре́шъ; прамо по́йдзешъ — причина случитца. Спусцився енъ унизъ, и ставъ думаць, куды йци? Думавъ, думавъ, и надумавшися, пошовъ направо. Идзе́ць ёнъ, идзе́ць, ажны видзиць — мѣдный домокъ. Увыйшовъ ёнъ у тэй домокъ, а тамъ сядзиць бо́льшая царевна. Вотъ яна якъ увидзѣла яго, стала плакаць, стала яго обнимаць, цалуваць. Посадзила яго за столъ, накормила, напоила. Тоды говориць: «сичасъ приляциць мой мужикъ, змѣй съ тромя головами. Ёнъ цябе зьѣсь. Куды-бъ тутъ цябе схуваць?» А ёнъ кажець: «ды во́ ў гэту скрыню!» Вотъ яна дала яму мечъ трохсотный пудовый на ’тборону и ўсадзила у скрыню, и замкнула. Ажны сичасъ затраслася хата, улетаець змѣй. Нюхъ, нюхъ носомъ: «нѣшто ў цябе, баба, руськимъ духомъ пахнець?» А яна отказаваець: а нѣ! Самъ по свѣту летавъ, много чаго пожравъ, дыкъ табѣ и тутъ смярдзиць! — «Нѣ, дай-тку ты мнѣ ключи; поляджу я ў скрыни!» Тольки ёнъ отчинивъ скрыню, а солдатъ якъ дась по̀ головѣ — отразу и знёсъ три головы! Погосцивъ ёнъ у яѐ три дни, и пошовъ дали. Идзе́ць ёнъ, идзе́ць, ажны видзиць сяребраную хату, Увыйшовъ енъ у яѐ, ажны тамъ сяредьняя царевна живець. Увидзѣла яго царевна, стала плакаць, стала яго цаловаць. Посадзила тоды за столъ и ўпоштовала такъ, якъ и бо́льшая. А тоды кажець: «лѣзь-ку ты ў скрыню, я цябе замкну! А то приляциць мой мужикъ — змѣй съ шасцьми головами, дыкъ ёнъ цябе зьѣсь!» Дала яму мечъ шасцисотный пудовый; енъ и засѣвъ. Тольки енъ схувався, ажны хата сичасъ затраслася, прилетаець змѣй шасциголовый. Нюхъ, нюхъ: «што ў цябе нѣшто руськимъ духомъ пахнець?» — Ды нѣ! Ты по свѣту налетався, много чаго нажрався, дыкъ яно табѣ и<noinclude></noinclude> seyddrjsyzo84c31vqntr0t57h0o91j 293183 293182 2026-07-20T14:12:44Z Gabix 3485 293183 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gabix" /></noinclude>узявъ гро́ши и пошовъ искаць. Ходзивъ, ходзивъ, приходзиць икъ мору. Справивъ корабелъ и поѣхувъ по мору. Ѣздзиць до мору, а царевновъ и ня ищець. Вызвався тоды друге́й яхвицеръ искаць царевновъ. Призвавъ царъ и того къ сабѣ, давъ и яму гро́шій, скольки ёнъ хоцѣвъ. Пошовъ яхвицеръ искаць: ходзивъ, ходзивъ и пришовъ икъ мору. Справивъ и ёнъ сабѣ корабелъ, и ставъ ѣздзиць по мору, а царевновъ ня ищець. Тоды ужо вызвався разаскаць царевновъ солдатъ пя....ло, суконное рыло, Призываець царъ солдата; давъ яму гро́шій и отправивъ искаць. Ходзивъ солдатъ, ходзивъ, и приходзиць икъ мору. Видзиць ёнъ, што яхвицеры ѣздзюць до мору, и гово́риць: «што жъ вы ѣздзиця, а службы ня суповняеця, царевновъ ня ищиця? Ходзице-тку искаць!» Вотъ яны дошли. Ишли, ишли, узыйшли на високую гору̀. Полядзѣли, ажны тамъ камень ляжиць. Солдатъ и гово́риць имъ: «поднимайця гэтый камень!» Вотъ одзинъ ставъ поднимаць: бравъ, бравъ — чуць зь яго кишки й антробы ня вывярнулиси — и ничо́го ня здзѣлавъ. «Нѣ, братъ, ня сила моя!» Вотъ, бяретца друге́й: бравъ, бравъ, вярнувъ, вярнувъ-—чуць душа съ косьцей ня выскочила — и зъ мѣста ня окранувъ. Узявся тоды солдатъ п.....ло, суконное рыло: якъ повярнувъ, дыкъ зразу звярнувъ! Полядзѣли — ажны тамъ дзюрка у зе́млю. Солдатъ и гово́риць: «ну, лѣзьця который туды, можа тамъ царевны!» — Нѣ, братъ, боёмся! Тоды солдатъ призвавъ коваля и ставъ коваць ланцугъ. Ковавъ, ковавъ — сажанёвъ скольки, — послѣ приковався къ ланцугу самъ и кажець: «спускайця потрошку; а коли ланцуга ня хвациць, дыкъ вы подковувайця. И дотуль мяне спускайця, докуль я колотну ланцугомъ!» Ставъ ёнъ спускатца; спускався, спускався, ажны нѣшто яму ў ж..у ко́ль! Полядзиць ёнъ, ажны гэто слупъ. На тымъ слупи написано: коли направо по́йдзешъ — щасьлѝвъ будзешъ; налѣво по́йдзешъ — зъ голоду помре́шъ; прамо по́йдзешъ — причина случитца. Спусцився енъ унизъ, и ставъ думаць, куды йци? Думавъ, думавъ, и надумавшися, пошовъ направо. Идзе́ць ёнъ, идзе́ць, ажны видзиць — мѣдный домокъ. Увыйшовъ ёнъ у тэй домокъ, а тамъ сядзиць бо́льшая царевна. Вотъ яна якъ увидзѣла яго, стала плакаць, стала яго обнимаць, цалуваць. Посадзила яго за столъ, накормила, напоила. Тоды говориць: «сичасъ приляциць мой мужикъ, змѣй съ тромя головами. Ёнъ цябе зьѣсь. Куды-бъ тутъ цябе схуваць?» А ёнъ кажець: «ды во́ ў гэту скрыню!» Вотъ яна дала яму мечъ трохсотный пудовый на ’тборону и ўсадзила у скрыню, и замкнула. Ажны сичасъ затраслася хата, улетаець змѣй. Нюхъ, нюхъ носомъ: «нѣшто ў цябе, баба, руськимъ духомъ пахнець?» А яна отказаваець: а нѣ! Самъ по свѣту летавъ, много чаго пожравъ, дыкъ табѣ и тутъ смярдзиць! — «Нѣ, дай-тку ты мнѣ ключи; поляджу я ў скрыни!» Тольки ёнъ отчинивъ скрыню, а солдатъ якъ дась по̀ головѣ — отразу и знёсъ три головы! Погосцивъ ёнъ у яѐ три дни, и пошовъ дали. Идзе́ць ёнъ, идзе́ць, ажны видзиць сяребраную хату, Увыйшовъ енъ у яѐ, ажны тамъ сяредьняя царевна живець. Увидзѣла яго царевна, стала плакаць, стала яго цаловаць. Посадзила тоды за столъ и ўпоштовала такъ, якъ и бо́льшая. А тоды кажець: «лѣзь-ку ты ў скрыню, я цябе замкну! А то приляциць мой мужикъ — змѣй съ шасцьми головами, дыкъ ёнъ цябе зьѣсь!» Дала яму мечъ шасцисотный пудовый; енъ и засѣвъ. Тольки енъ схувався, ажны хата сичасъ затраслася, прилетаець змѣй шасциголовый. Нюхъ, нюхъ: «што ў цябе нѣшто руськимъ духомъ пахнець?» — Ды нѣ! Ты по свѣту налетався, много чаго нажрався, дыкъ яно табѣ и<noinclude></noinclude> e2rh7umo74lvx0cxd6euvfizbh53b5c 104 126922 293223 2026-07-20T19:16:30Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{Няма выявы}} {|style="font-size:83%; margin:auto; width:24em" |Фібулы Віленскага Музэю. 1–3 , 5–7 — арбалетныя фібулы (Б. 855–900); 4, 8–9 — адломкі бронзавых фібул (Б. 786–796); 10–11 — чашачныя фібулы з рэльефным орнамэнтам; 12 — бронзавая фібула з серабром і рэльефнымі залатымі кропка...» 293223 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{Няма выявы}} {|style="font-size:83%; margin:auto; width:24em" |Фібулы Віленскага Музэю. 1–3 , 5–7 — арбалетныя фібулы (Б. 855–900); 4, 8–9 — адломкі бронзавых фібул (Б. 786–796); 10–11 — чашачныя фібулы з рэльефным орнамэнтам; 12 — бронзавая фібула з серабром і рэльефнымі залатымі кропкамі з {{абмылка|кургапа|кургана}} калян. Гарадзілава (Б. 154); 13 — бронзавая фібула з чырвонай эмальлю, знойдзеная каля Вільні (Б. 20); 14 — адломак фібулы з ваколіц Дзьвінску (Б. 53–61); 15 — акруглая пласьцінчатая фібула. |} званых арбалетных фібул<ref>Русские древности в памятниках искусства, V, стар. 12.</ref>, якія на тэрыторыі Беларусі сустракаюцца вельмі часта, — таксама, праўда, як у Прыбалтыцы і Скандынавіі<ref>Сярод прыбальтыцкіх фібул гэтага тыпу можна паказаць знаходкі ў Kapsehden’e (Hartmann, VIII, 9, 11; Bahr, VIII, 2, 3; Kruse, табл. 33), Ascheraden’e (Kruse, 19, 8) і Grobin’e (Ibidem, 35, е); з ліку скандынаўскіх знаходак вядомы экзэмпляры з Dörby I Fridhem’a (Montelius № 314), а таксама некаторыя прадметы Копэнгагенскага музэю (Ворсо, №№ 391 і 426.)</ref>. Тып гэты ў старажытнасьцях Беларусі трапляецца ў цэлым шэрагу варыянтаў, больш-менш блізкіх, аднак, да свайго рымскага першаўзору. Тут можна зазначыць досыць вялікую<noinclude></noinclude> kxlhpcwizcwewkv40sxwetg3yb48awi 104 126923 293229 2026-07-21T07:18:11Z RAleh111 4658 /* Без тэксту */ 293229 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="RAleh111" /></noinclude><noinclude></noinclude> jtxrfs9kem9oppdha9tsz6kvyte33kd 104 126924 293230 2026-07-21T07:24:15Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « <center>{{разьбіўка|ПРАДМОВА}}</center> <div style="line-height: 1.7"> {{gap|2em}}У сувязі з падрыхтоўкай да дзесяцігодзьдзя Кастрычнікавай Рэволюцыі выявілася вялізная патрэба ў масавай популярнай літаратуры. Выданыя матэрыялы і па сваім зьмесьце і па цане не заўсёды даступн...» 293230 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{разьбіўка|ПРАДМОВА}}</center> <div style="line-height: 1.7"> {{gap|2em}}У сувязі з падрыхтоўкай да дзесяцігодзьдзя Кастрычнікавай Рэволюцыі выявілася вялізная патрэба ў масавай популярнай літаратуры. Выданыя матэрыялы і па сваім зьмесьце і па цане не заўсёды даступны масаваму чытачу. Ведаць-жа аб вялікіх заваёвах Кастрычніка павінен кожны рабочы, кожны селянін.</br> {{gap|2em}}Каб задаволіць гэтыя патрэбы, «Цэнтральная Камісія па падрыхтоўцы да сьвяткаваньня дзесятай гадавіны Кастрычніка» выпушчае гэтую брошуру, якая складзена шляхам скарчэньня і некаторай пераробкі ўжо распраданай кнігі А. Чарвякова «За Савецкую Беларусь». </div> {{накіравальная рыса|5em|height=0.1px}}<noinclude></noinclude> sda3g88cz3vx6s4syd9reyek4uff7dg 293231 293230 2026-07-21T07:24:29Z RAleh111 4658 293231 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{разьбіўка|ПРАДМОВА}}</center> <div style="line-height: 1.7"> {{gap|2em}}У сувязі з падрыхтоўкай да дзесяцігодзьдзя Кастрычнікавай Рэволюцыі выявілася вялізная патрэба ў масавай популярнай літаратуры. Выданыя матэрыялы і па сваім зьмесьце і па цане не заўсёды даступны масаваму чытачу. Ведаць-жа аб вялікіх заваёвах Кастрычніка павінен кожны рабочы, кожны селянін.</br> {{gap|2em}}Каб задаволіць гэтыя патрэбы, «Цэнтральная Камісія па падрыхтоўцы да сьвяткаваньня дзесятай гадавіны Кастрычніка» выпушчае гэтую брошуру, якая складзена шляхам скарчэньня і некаторай пераробкі ўжо распраданай кнігі А. Чарвякова «За Савецкую Беларусь». </div> {{накіравальная рыса|5em|height=0.1px}}<noinclude></noinclude> msue5m1gahhm3lu0kazz669lot0d6ky 104 126925 293232 2026-07-21T07:47:01Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « <center>{{larger|'''Беларусь перад рэволюцыяй}}</center> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0em" |<center>'''Русыфікатарская</br>політыка царыз-</br>му ў Беларусі.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Пасьля далучэньня Беларусі да Расіі, расійскі ўрад усімі спосабамі ўм...» 293232 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{larger|'''Беларусь перад рэволюцыяй}}</center> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0em" |<center>'''Русыфікатарская</br>політыка царыз-</br>му ў Беларусі.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Пасьля далучэньня Беларусі да Расіі, расійскі ўрад усімі спосабамі ўмацоўваў на Беларусі сваё панаваньне, для чаго спачатку асьцярожна, а потым усё больш рашуча праводзіў на Беларусі політыку зрусыфікаваньня краіны, грунтуючыся на тым, што гэта «Заходні Край» Расійскай імпэрыі. {{Водступ|2|em}}Аляксандар II яшчэ ў 1859 годзе ў адказ на ліст мітрополіта Сямашкі, у якім той непакоіўся аб слабасьці процэсу «зьліваньня гэтых губэрняў з аднакроўнай Расіяй», паклаў такую рэзолюцыю: «Я не разумею, чаго ён хоча, бо ніколі і гутаркі ня было і на думку мне ня прыходзіла адступацца ад заведзенай пры бацьку сыстэмы — старацца аб злучэньні ў заходніх губэрнях польскага элемэнту з расійскім, але бяз усякага адкрытага прымусу і пакараньняў палякаў. А што я каталіком не патураю, дык гэта, здаецца, досыць відавочна даведзена на справе»<ref>„1863 год на Меншчыне“, стар. 144. Выданьне Інстытуту Беларускае Культуры. Менск, 1927 г.</ref>. {{Водступ|2|em}}«Мы павінны цяпер усімі сродкамі, не шкадуючы ні працы, ні грошай, узмацняць і ўзвышаць расійскую ў тутэйшай краіне народнасьць… Мы павінны ісьці цьвёрда гэтым шляхам, ня гледзячы ні на якія галасы протэсту ''насаджваць'' тут расійскую народнасьць»…<ref>Там-сама, стар. 154.</ref> — Вось програма чыннасьці, якую пасьля задушэньня польскага паўстаньня 1863 году разьвівае заслужоны слуга свайго монарха генэрал Міхаіл Мураўёў, вядомы пад мянюшкай вешальніка.<noinclude></noinclude> jw2wgczvnbtd9m3vivx97j12tmwi47h 293254 293232 2026-07-21T12:03:37Z RAleh111 4658 293254 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{x-larger|'''Беларусь перад рэволюцыяй}}</center> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0em" |<center>'''Русыфікатарская</br>політыка царыз-</br>му ў Беларусі.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Пасьля далучэньня Беларусі да Расіі, расійскі ўрад усімі спосабамі ўмацоўваў на Беларусі сваё панаваньне, для чаго спачатку асьцярожна, а потым усё больш рашуча праводзіў на Беларусі політыку зрусыфікаваньня краіны, грунтуючыся на тым, што гэта «Заходні Край» Расійскай імпэрыі. {{Водступ|2|em}}Аляксандар II яшчэ ў 1859 годзе ў адказ на ліст мітрополіта Сямашкі, у якім той непакоіўся аб слабасьці процэсу «зьліваньня гэтых губэрняў з аднакроўнай Расіяй», паклаў такую рэзолюцыю: «Я не разумею, чаго ён хоча, бо ніколі і гутаркі ня было і на думку мне ня прыходзіла адступацца ад заведзенай пры бацьку сыстэмы — старацца аб злучэньні ў заходніх губэрнях польскага элемэнту з расійскім, але бяз усякага адкрытага прымусу і пакараньняў палякаў. А што я каталіком не патураю, дык гэта, здаецца, досыць відавочна даведзена на справе»<ref>„1863 год на Меншчыне“, стар. 144. Выданьне Інстытуту Беларускае Культуры. Менск, 1927 г.</ref>. {{Водступ|2|em}}«Мы павінны цяпер усімі сродкамі, не шкадуючы ні працы, ні грошай, узмацняць і ўзвышаць расійскую ў тутэйшай краіне народнасьць… Мы павінны ісьці цьвёрда гэтым шляхам, ня гледзячы ні на якія галасы протэсту ''насаджваць'' тут расійскую народнасьць»…<ref>Там-сама, стар. 154.</ref> — Вось програма чыннасьці, якую пасьля задушэньня польскага паўстаньня 1863 году разьвівае заслужоны слуга свайго монарха генэрал Міхаіл Мураўёў, вядомы пад мянюшкай вешальніка.<noinclude></noinclude> 8fl8ts181bpek73m0toscbduanz9rhc 104 126926 293233 2026-07-21T07:57:28Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{Водступ|2|em}}Галоўны свой удар расійскі ўрад натуральна накіроўвае супроць палякаў і каталікоў, бо, як жаліцца Мураўёў у лісьце да міністра ўнутраных спраў Даўгарукага: «Памешчыкі (ж) палякі, тутэйшая шляхта, ксяндзы, чыноўнікі-каталікі і іншыя рознач...» 293233 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Галоўны свой удар расійскі ўрад натуральна накіроўвае супроць палякаў і каталікоў, бо, як жаліцца Мураўёў у лісьце да міністра ўнутраных спраў Даўгарукага: «Памешчыкі (ж) палякі, тутэйшая шляхта, ксяндзы, чыноўнікі-каталікі і іншыя розначынцы — усе без выключэньня заўсёды былі і будуць заядлымі ворагамі Расіі». {{Водступ|2|em}}Такім чынам на Беларусі ішла зацятая барацьба расійскай буржуазіі за панаваньне. {{Водступ|2|em}}Расійская буржуазія, якая мела сваю організацыю ў выглядзе Расійскай дзяржавы, змагалася за панаваньне ў краі супроць польскай буржуазіі; польская буржуазія, страціўшая польскую дзяржаўнасьць, імкнулася да адраджэньня Польскай дзяржавы ў гістарычных межах, г. зн. з улучэньнем у яе склад і Беларусі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Барацьба за ся-</br>лянства.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Абодва бакі, шукаючы саюзьнікаў, стараліся заручыцца падтрыманьнем з боку галоўнай масы насельніцтва краю — мясцовага сялянства. {{Водступ|2|em}}«Пасьля Вэнгерскай рэволюцыі ў літаратуры польскай эміграцыі зьявілася і разьвівалася думка, што адзіным паратункам для Польшчы застаецца збліжэньне дваранскага стану з народам і здабываньне сваёй незалежнасьці шляхам партызанскай вайны. Гэтая думка спаткала вялікую прыхільнасьць ва ўсім Заходнім краі, але разумелася парознаму моладзьдзю і старымі польскімі панамі. Частка моладзі лічыла патрэбным вызваліць сялян з зямлёю, большая частка без зямлі, а старыя магнаты марылі аб рэспубліцы з прыгонам»<ref>Там-сама, стар. 1.</ref>, — гэтак апісвае настроі польскай буржуазіі часоў польскага паўстаньня жандарскі палкоўнік Лосеў. {{Водступ|2|em}}«У Заходнім Краі», піша ў памянёным ужо лісьце Мураўёў: «сельскае насельніцтва (разумей — сялянства) складае аснову нашага панаваньня тут»…<ref>Там-сама, стар. 152.</ref>. {{Водступ|2|em}}Усё гэта стварае надзвычайна складаныя і заблытаныя політычныя абставіны ў краі. Расійскі царызм,<noinclude></noinclude> pfyg2q2ameef1tv48ljo3zankeybosb 293253 293233 2026-07-21T12:01:23Z RAleh111 4658 293253 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Галоўны свой удар расійскі ўрад натуральна накіроўвае супроць палякаў і каталікоў, бо, як жаліцца Мураўёў у лісьце да міністра ўнутраных спраў Даўгарукага: «Памешчыкі (ж) палякі, тутэйшая шляхта, ксяндзы, чыноўнікі-каталікі і іншыя розначынцы — усе без выключэньня заўсёды былі і будуць заядлымі ворагамі Расіі».</br> {{Водступ|2|em}}Такім чынам на Беларусі ішла зацятая барацьба расійскай буржуазіі за панаваньне.</br> {{Водступ|2|em}}Расійская буржуазія, якая мела сваю організацыю ў выглядзе Расійскай дзяржавы, змагалася за панаваньне ў краі супроць польскай буржуазіі; польская буржуазія, страціўшая польскую дзяржаўнасьць, імкнулася да адраджэньня Польскай дзяржавы ў гістарычных межах, г. зн. з улучэньнем у яе склад і Беларусі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Барацьба за ся-</br>лянства.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Абодва бакі, шукаючы саюзьнікаў, стараліся заручыцца падтрыманьнем з боку галоўнай масы насельніцтва краю — мясцовага сялянства.</br> {{Водступ|2|em}}«Пасьля Вэнгерскай рэволюцыі ў літаратуры польскай эміграцыі зьявілася і разьвівалася думка, што адзіным паратункам для Польшчы застаецца збліжэньне дваранскага стану з народам і здабываньне сваёй незалежнасьці шляхам партызанскай вайны. Гэтая думка спаткала вялікую прыхільнасьць ва ўсім Заходнім краі, але разумелася парознаму моладзьдзю і старымі польскімі панамі. Частка моладзі лічыла патрэбным вызваліць сялян з зямлёю, большая частка без зямлі, а старыя магнаты марылі аб рэспубліцы з прыгонам»<ref>Там-сама, стар. 1.</ref>, — гэтак апісвае настроі польскай буржуазіі часоў польскага паўстаньня жандарскі палкоўнік Лосеў. {{Водступ|2|em}}«У Заходнім Краі», піша ў памянёным ужо лісьце Мураўёў: «сельскае насельніцтва (разумей — сялянства) складае аснову нашага панаваньня тут»…<ref>Там-сама, стар. 152.</ref>.</br> {{Водступ|2|em}}Усё гэта стварае надзвычайна складаныя і заблытаныя політычныя абставіны ў краі. Расійскі царызм,<noinclude></noinclude> 265jnmr1dvx6egnw2u303v6web8l35o 104 126927 293234 2026-07-21T08:06:08Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «які па сваёй клясавай сутнасьці быў блізкім для польскай буржуазіі, стараецца абаперціся на сялянства ў барацьбе супроць сэпаратысцкіх тэндэнцый польскай буржуазіі, але ў той-жа час царызм пільна глядзіць за тым, каб гэтая «аснова панаваньня» — сялян...» 293234 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>які па сваёй клясавай сутнасьці быў блізкім для польскай буржуазіі, стараецца абаперціся на сялянства ў барацьбе супроць сэпаратысцкіх тэндэнцый польскай буржуазіі, але ў той-жа час царызм пільна глядзіць за тым, каб гэтая «аснова панаваньня» — сялянства не парушыла асноўных праў уласнасьці буржуазіі наогул і польскай буржуазіі ў прыватнасьці. Політыка расійскага ўраду ў адносінах да сялянства праводзілася вельмі хітра: карыстаючы з таго, што сярод польскіх памешчыкаў было шмат ворагаў вызваленьня сялян з прыгону, урад браў на сябе ролю абаронцы сялян ад памешчыкаў; данадзяленьне сялян зямлёй, падтрыманьне сялян у барацьбе супроць чыншаў за павялічэньне сэрвітутнага карыстаньня зямлёю, — усё гэта павінна было паказваць беларускаму сялянству, як клапоціцца аб ім урад, і гэтым прыцягваць сялян на бок расійскага ўраду, расійскага цара супроць польскіх памешчыкаў. {{Водступ|2|em}}Усё польскае ў Беларусі лічылася роўназначным уціску над беларускім сялянствам, і, наадварот, прышчаплялася думка, што палепшаньне становішча сялянства зьвязана з узмацненьнем расійскіх уплываў. {{Водступ|2|em}}Якія глыбокія сьляды пакідала гэтая політыка ў сялянстве відаць з наступнага. Станіслаў Грабскі, вядомы польскі буржуазны дзеяч, пісаў у 1923 годзе: «Урадавая дэмагогія пакінула ў настроях і поглядах вёскі Каралеўства значныя сьляды. Ёсьць раёны, дзе яшчэ нядаўна можна было пачуць ад старых сялян словы няверы ў Польшчу: расіец нас выгадаваў, расіец нас і пахавае». {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Рэлігійнае пы-</br>таньне.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Становішча заблытвалася яшчэ i тым, што ў барацьбу расійскага ды польскага нацыяналізму ўмешвалася і рэлігійнае пытаньне: праваслаўны — расіец, католік — паляк. Расійскі ўрад выкарыстоўваў праваслаўнае духавенства для барацьбы за адзіную непадзельную Расію. Польскі нацыяналізм, як вядома, на ўсім працягу барацьбы карыстаецца каталіцкім касьцёлам для сваіх мэт. Беларускае-ж сялянства па рэлігіі падзяляецца на праваслаўных і каталікоў і абедзьвюма царквамі ўцягвалася ў барацьбу расійскага і польскага нацыяналізму. Да ўсяго гэтага далучылася яшчэ яўрэйскае пытаньне.<noinclude></noinclude> b3tuivjgdmc14lhxd3g03prsicktkmy 293252 293234 2026-07-21T11:57:32Z RAleh111 4658 293252 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>які па сваёй клясавай сутнасьці быў блізкім для польскай буржуазіі, стараецца абаперціся на сялянства ў барацьбе супроць сэпаратысцкіх тэндэнцый польскай буржуазіі, але ў той-жа час царызм пільна глядзіць за тым, каб гэтая «аснова панаваньня» — сялянства не парушыла асноўных праў уласнасьці буржуазіі наогул і польскай буржуазіі ў прыватнасьці. Політыка расійскага ўраду ў адносінах да сялянства праводзілася вельмі хітра: карыстаючы з таго, што сярод польскіх памешчыкаў было шмат ворагаў вызваленьня сялян з прыгону, урад браў на сябе ролю абаронцы сялян ад памешчыкаў; данадзяленьне сялян зямлёй, падтрыманьне сялян у барацьбе супроць чыншаў за павялічэньне сэрвітутнага карыстаньня зямлёю, — усё гэта павінна было паказваць беларускаму сялянству, як клапоціцца аб ім урад, і гэтым прыцягваць сялян на бок расійскага ўраду, расійскага цара супроць польскіх памешчыкаў.</br> {{Водступ|2|em}}Усё польскае ў Беларусі лічылася роўназначным уціску над беларускім сялянствам, і, наадварот, прышчаплялася думка, што палепшаньне становішча сялянства зьвязана з узмацненьнем расійскіх уплываў.</br> {{Водступ|2|em}}Якія глыбокія сьляды пакідала гэтая політыка ў сялянстве відаць з наступнага. Станіслаў Грабскі, вядомы польскі буржуазны дзеяч, пісаў у 1923 годзе: «Урадавая дэмагогія пакінула ў настроях і поглядах вёскі Каралеўства значныя сьляды. Ёсьць раёны, дзе яшчэ нядаўна можна было пачуць ад старых сялян словы няверы ў Польшчу: расіец нас выгадаваў, расіец нас і пахавае». {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Рэлігійнае пы-</br>таньне.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Становішча заблытвалася яшчэ i тым, што ў барацьбу расійскага ды польскага нацыяналізму ўмешвалася і рэлігійнае пытаньне: праваслаўны — расіец, католік — паляк. Расійскі ўрад выкарыстоўваў праваслаўнае духавенства для барацьбы за адзіную непадзельную Расію. Польскі нацыяналізм, як вядома, на ўсім працягу барацьбы карыстаецца каталіцкім касьцёлам для сваіх мэт. Беларускае-ж сялянства па рэлігіі падзяляецца на праваслаўных і каталікоў і абедзьвюма царквамі ўцягвалася ў барацьбу расійскага і польскага нацыяналізму. Да ўсяго гэтага далучылася яшчэ яўрэйскае пытаньне.</br><noinclude></noinclude> lh6amc592yokzdztmvjpaaqeahfdx7w 104 126928 293235 2026-07-21T08:15:19Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Яўрэйскае пы-</br>таньне.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Расійскі ўрад да далучэньня Беларусі да Расіі не дазваляў яўрэям жыць у Расіі. Калі-ж, разам з далучаньнем Беларусі да Расіі, у склад жыхароў...» 293235 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Яўрэйскае пы-</br>таньне.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Расійскі ўрад да далучэньня Беларусі да Расіі не дазваляў яўрэям жыць у Расіі. Калі-ж, разам з далучаньнем Беларусі да Расіі, у склад жыхароў Расіі ўвайшлі і яўрэі, то перад расійскім урадам паўстала пытаньне: што рабіць з гэтым насельніцтвам? Яўрэі трымалі ў сваіх руках мясцовы гандаль і прамысловасьць. Значыцца, з гэтага боку яны былі карыснымі для дзяржавы, бо плацілі падаткі. Але, з другога боку, яўрэйскі капітал быў конкурэнтам расійскаму, а таму расійская буржуазія патрабавала ўсякіх абмежаваньняў для яўрэяў. І расійскі ўрад усякімі спосабамі ўціскае яўрэяў. «Мяжа аселасьці», процантная норма ў навучальных установах, забарона купляць і нават арандаваць зямлю, забарона займаць пасады ў дзяржаўных установах, — гэта і шмат яшчэ чаго, што выдумвалі губарнатары, спраўнікі, прыставы і г. д., зьяўлялася законам для яўрэйскага насельніцтва. Аднак тут трэба адзначыць, што ў гэтай барацьбе супроць яўрэяў увесь цяжар клаўся на яўрэйскую беднату, дзеля таго што яўрэйская буржуазія купляла гільдыю, атрымлівала «ганаровае грамадзянства», дабівалася профэсіі, пры дапамозе чаго набывала правы і выходзіла з гэтага зачарованага кола. Становішча-ж яўрэйскай беднаты, дзякуючы гэтаму, горшала яшчэ болей, было нязносным, прыводзіла да фактычнага выміраньня гэтага насельніцтва. {{Водступ|2|em}}Такім чынам, на Беларусі паступова разьвівалася нацыянальная і рэлігійная барацьба, якую в вялікай ахвотай падтрымліваў і якой хітра карыстаўся расійскі ўрад. {{Водступ|2|em}}Гаспадарчае становішча Беларусі было ўвесь час цяжкое. Пасьля скасаваньня прыгону беларуская вёска, гарады і мястэчкі доўгі час не маглі ўстаць на ногі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Зямельнае пы-</br>таньне і станові-</br>шча сялян.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Большая і лепшая частка зямлі знаходзілася ў руках буйных зямляўласьнікаў: 3.993 паны мелі 40 проц. усёй зямельнай плошчы. Сялянская ўласнасьць у 1916 годзе складала толькі 46 проц. усёй зямельнай уласнасьці. На сялянства быў накладзены выкуп за зямлю па такой высокай ацэнцы, што селянін заплаціў і за<noinclude></noinclude> rubc8k50orw7uc6xl9nee3r8q4wzqrg 293251 293235 2026-07-21T11:56:41Z RAleh111 4658 293251 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Яўрэйскае пы-</br>таньне.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Расійскі ўрад да далучэньня Беларусі да Расіі не дазваляў яўрэям жыць у Расіі. Калі-ж, разам з далучаньнем Беларусі да Расіі, у склад жыхароў Расіі ўвайшлі і яўрэі, то перад расійскім урадам паўстала пытаньне: што рабіць з гэтым насельніцтвам? Яўрэі трымалі ў сваіх руках мясцовы гандаль і прамысловасьць. Значыцца, з гэтага боку яны былі карыснымі для дзяржавы, бо плацілі падаткі. Але, з другога боку, яўрэйскі капітал быў конкурэнтам расійскаму, а таму расійская буржуазія патрабавала ўсякіх абмежаваньняў для яўрэяў. І расійскі ўрад усякімі спосабамі ўціскае яўрэяў. «Мяжа аселасьці», процантная норма ў навучальных установах, забарона купляць і нават арандаваць зямлю, забарона займаць пасады ў дзяржаўных установах, — гэта і шмат яшчэ чаго, што выдумвалі губарнатары, спраўнікі, прыставы і г. д., зьяўлялася законам для яўрэйскага насельніцтва. Аднак тут трэба адзначыць, што ў гэтай барацьбе супроць яўрэяў увесь цяжар клаўся на яўрэйскую беднату, дзеля таго што яўрэйская буржуазія купляла гільдыю, атрымлівала «ганаровае грамадзянства», дабівалася профэсіі, пры дапамозе чаго набывала правы і выходзіла з гэтага зачарованага кола. Становішча-ж яўрэйскай беднаты, дзякуючы гэтаму, горшала яшчэ болей, было нязносным, прыводзіла да фактычнага выміраньня гэтага насельніцтва.</br> {{Водступ|2|em}}Такім чынам, на Беларусі паступова разьвівалася нацыянальная і рэлігійная барацьба, якую в вялікай ахвотай падтрымліваў і якой хітра карыстаўся расійскі ўрад.</br> {{Водступ|2|em}}Гаспадарчае становішча Беларусі было ўвесь час цяжкое. Пасьля скасаваньня прыгону беларуская вёска, гарады і мястэчкі доўгі час не маглі ўстаць на ногі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Зямельнае пы-</br>таньне і станові-</br>шча сялян.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Большая і лепшая частка зямлі знаходзілася ў руках буйных зямляўласьнікаў: 3.993 паны мелі 40 проц. усёй зямельнай плошчы. Сялянская ўласнасьць у 1916 годзе складала толькі 46 проц. усёй зямельнай уласнасьці. На сялянства быў накладзены выкуп за зямлю па такой высокай ацэнцы, што селянін заплаціў і за<noinclude></noinclude> l40318q5bj6uwlr5xwb6iz4n2xjyohp 104 126929 293236 2026-07-21T10:51:16Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «зямлю, і за сябе, і за даўгі паноў. Жыць было ўсё цяжэй. Калі-ж сялянская гаспадарка крыху паправілася, пачалася моцная дыфэрэнцыяцыя сялянства, з вылучэньнем нязначнай колькасьці заможных і вялізнай колькасьці беднякоў. {{gap|2em}}Цікава, што нават земскія...» 293236 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>зямлю, і за сябе, і за даўгі паноў. Жыць было ўсё цяжэй. Калі-ж сялянская гаспадарка крыху паправілася, пачалася моцная дыфэрэнцыяцыя сялянства, з вылучэньнем нязначнай колькасьці заможных і вялізнай колькасьці беднякоў. {{gap|2em}}Цікава, што нават земскія начальнікі характарызуюць становішча і настроі вёскі тых часаў вельмі сумнымі фарбамі: беднасьць, забітасьць, цемната народу, нястача зямельных надзелаў, адсутнасьць лесу і пасьбішчаў; панская эксплёатацыя перасягае ўсе межы, адносіны паноў да сялян дзікія. Адсюль агульнае нездаваленьне і варожасьць да пануючых клясаў. Вось што кажуць аб сабе сяляне, даючы наказ ад Віцебскай губэрні ў першую Думу: «Жыцьцё нашае цяжкое… калі ў такіх умовах, як цяпер, працягнецца нашае жыцьцё яшчэ гадоў 15–20, то мы будзем паміраць з голаду. Ня кажучы ўжо пра багатых, нават у сярэдняга жыхара сабака ня будзе есьці таго, што павінны есьці мы». Сяляне Смаленскай губэрні кажуць: «Зямлі няма, лесу няма, пасьвіць скаціну няма дзе. Хлеба не хапае. Сяляне паўлазілі ў няволю да багатыроў. Селянін век працуе, а жыве ў брудзе, абшарпаны, няпісьменны і ня мае чаго есьці. Школ няма. Закон абмяжоўвае правы сялян. А пажаліцца няма каму». {{gap|2em}}Гарады Беларусі расьлі вельмі слаба. Колькасьць гарадзкога насельніцтва з 12,1 проц. у 1863 годзе зьменшылася к 1897 году да 11,5 проц., а перад вайной 1914 году павялічылася толькі да 13,4 проц. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Прамысловасьць.'''</center> |} {{gap|2em}}Прамысловасьць пачала разьвівацца позна: ня было мясцовых капіталаў. Адыграла тут вядомую ролю і політыка расійскай буржуазіі. Польскі-ж капітал і польская прамысловасьць пачалі расьці ў гэты час досыць хутка. Польская прамысловасьць зьявілася конкурэнтам расійскай прамысловасьці. Барацьба паміж расійскім і польскім капіталам затрымала і фактычна перашкаджала будаўніцтву прамысловых прадпрыемстваў на Беларусі. Толькі ў Горадзенскую губэрню пасьля паўстаньня 1831 году ў сувязі з павялічэньнем мытных падатках перабраўся польска-нямецкі капітал.<noinclude></noinclude> lqqe9quv5ie2zn0ra2z9zqqr9o6eqaq 293250 293236 2026-07-21T11:55:12Z RAleh111 4658 293250 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>зямлю, і за сябе, і за даўгі паноў. Жыць было ўсё цяжэй. Калі-ж сялянская гаспадарка крыху паправілася, пачалася моцная дыфэрэнцыяцыя сялянства, з вылучэньнем нязначнай колькасьці заможных і вялізнай колькасьці беднякоў.</br> {{gap|2em}}Цікава, што нават земскія начальнікі характарызуюць становішча і настроі вёскі тых часаў вельмі сумнымі фарбамі: беднасьць, забітасьць, цемната народу, нястача зямельных надзелаў, адсутнасьць лесу і пасьбішчаў; панская эксплёатацыя перасягае ўсе межы, адносіны паноў да сялян дзікія. Адсюль агульнае нездаваленьне і варожасьць да пануючых клясаў. Вось што кажуць аб сабе сяляне, даючы наказ ад Віцебскай губэрні ў першую Думу: «Жыцьцё нашае цяжкое… калі ў такіх умовах, як цяпер, працягнецца нашае жыцьцё яшчэ гадоў 15–20, то мы будзем паміраць з голаду. Ня кажучы ўжо пра багатых, нават у сярэдняга жыхара сабака ня будзе есьці таго, што павінны есьці мы». Сяляне Смаленскай губэрні кажуць: «Зямлі няма, лесу няма, пасьвіць скаціну няма дзе. Хлеба не хапае. Сяляне паўлазілі ў няволю да багатыроў. Селянін век працуе, а жыве ў брудзе, абшарпаны, няпісьменны і ня мае чаго есьці. Школ няма. Закон абмяжоўвае правы сялян. А пажаліцца няма каму».</br> {{gap|2em}}Гарады Беларусі расьлі вельмі слаба. Колькасьць гарадзкога насельніцтва з 12,1 проц. у 1863 годзе зьменшылася к 1897 году да 11,5 проц., а перад вайной 1914 году павялічылася толькі да 13,4 проц. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Прамысловасьць.'''</center> |} {{gap|2em}}Прамысловасьць пачала разьвівацца позна: ня было мясцовых капіталаў. Адыграла тут вядомую ролю і політыка расійскай буржуазіі. Польскі-ж капітал і польская прамысловасьць пачалі расьці ў гэты час досыць хутка. Польская прамысловасьць зьявілася конкурэнтам расійскай прамысловасьці. Барацьба паміж расійскім і польскім капіталам затрымала і фактычна перашкаджала будаўніцтву прамысловых прадпрыемстваў на Беларусі. Толькі ў Горадзенскую губэрню пасьля паўстаньня 1831 году ў сувязі з павялічэньнем мытных падатках перабраўся польска-нямецкі капітал.<noinclude></noinclude> futz4lmdg9wolaqd7042e5ypxro3tns 104 126930 293237 2026-07-21T11:02:15Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Рабочая кляса.'''</center> |} {{gap|2em}}Колькасьць рабочых, занятых у вытворчасьці, была ў Беларусі нязначнай, і рабочыя знаходзіліся ў асабліва цяжкіх умовах. Гарады й мястэчкі выкідвалі на рын...» 293237 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Рабочая кляса.'''</center> |} {{gap|2em}}Колькасьць рабочых, занятых у вытворчасьці, была ў Беларусі нязначнай, і рабочыя знаходзіліся ў асабліва цяжкіх умовах. Гарады й мястэчкі выкідвалі на рынак працы значны лік рабочых, вёска таксама давала вельмі танную рабочую сілу. Усё гэта стварала вялізную конкурэнцыю сярод прапаноўваўшых сваю працу і аддавала іх цалком у рукі эксплёататараў. Да гэтага далучалася й тое, што ў шэрагі рабочых уносілася атрута нацыяналістычнага ды рэлігійнага фанатызму, а гэта яшчэ больш саслабляла шэрагі рабочых і яшчэ больш аддавала іх у рукі капіталістых. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Рамесьніцкая</br>вытворчасьць.'''</center> |} {{gap|2em}}Значнае месца ў Беларусі займае рамесьніцкая вытворчасьць. Усіх рамесьнікаў у 1913 годзе налічвалася каля 200 тысяч чалавек. Роля саматужна-рамесьніцкай вытворчасьці ў агульнай продукцыі вытворчасьці вельмі значная: гэтак, у 1913 годзе рамесьніцкая вытворчасьць дала 70,1 проц. усёй продукцыі, у той час, як у Эўропэйскай Расіі яна складала толькі 23,8 проц. Рамесьніцтвамі ў Беларусі займаюцца, галоўным чынам, яўрэі, для якіх ва ўмовах поўнага бяспраўя дарэволюцыйнай расійскай рачаіснасьці рамесьніцкая вытворчасьць была самым важным сродкам да існаваньня. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Культурнае ста-</br>новішча.'''</center> |} {{gap|2em}}Культурнае становішча Беларусі было таксама цяжкім. На тысячу чалавек насельніцтва ў 1914 годзе пісьменных было: у Эўропэйскай Расіі — 434, на Паўночным Каўказе — 356, на Украіне — 416, {{разьбіўка|а на Беларусі толькі}} — 327. {{gap|2em}}У сельскіх мясцовасьцях на тысячу насельніцтва пісьменных разам з вучнямі было 27 проц. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Адмністрацыйная</br>сваволя.'''</center> |} {{gap|2em}}На такім агульным фоне экономічнага і культурнага заняпаду краю ды нацыяналістычнай барацьбы расійскай, польскай, яўрэйскай і беларускай буржуазіі адна за аднэй і ўсіх іх разам — супроць рабочых, рамесьнікаў і сялян Беларусі — панавала адміністрацыйная сваволя расійскіх царскіх чыноўнікаў, якія займаліся «насаджваньнем расійскай народнасьці». Беларуская мова, мова<noinclude></noinclude> ca0b2n42lm5ky4y1vqj1uw69jrrukz1 293248 293237 2026-07-21T11:52:49Z RAleh111 4658 293248 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Рабочая кляса.'''</center> |} {{gap|2em}}Колькасьць рабочых, занятых у вытворчасьці, была ў Беларусі нязначнай, і рабочыя знаходзіліся ў асабліва цяжкіх умовах. Гарады й мястэчкі выкідвалі на рынак працы значны лік рабочых, вёска таксама давала вельмі танную рабочую сілу. Усё гэта стварала вялізную конкурэнцыю сярод прапаноўваўшых сваю працу і аддавала іх цалком у рукі эксплёататараў. Да гэтага далучалася й тое, што ў шэрагі рабочых уносілася атрута нацыяналістычнага ды рэлігійнага фанатызму, а гэта яшчэ больш саслабляла шэрагі рабочых і яшчэ больш аддавала іх у рукі капіталістых. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Рамесьніцкая</br>вытворчасьць.'''</center> |} {{gap|2em}}Значнае месца ў Беларусі займае рамесьніцкая вытворчасьць. Усіх рамесьнікаў у 1913 годзе налічвалася каля 200 тысяч чалавек. Роля саматужна-рамесьніцкай вытворчасьці ў агульнай продукцыі вытворчасьці вельмі значная: гэтак, у 1913 годзе рамесьніцкая вытворчасьць дала 70,1 проц. усёй продукцыі, у той час, як у Эўропэйскай Расіі яна складала толькі 23,8 проц. Рамесьніцтвамі ў Беларусі займаюцца, галоўным чынам, яўрэі, для якіх ва ўмовах поўнага бяспраўя дарэволюцыйнай расійскай рачаіснасьці рамесьніцкая вытворчасьць была самым важным сродкам да існаваньня. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Культурнае ста-</br>новішча.'''</center> |} {{gap|2em}}Культурнае становішча Беларусі было таксама цяжкім. На тысячу чалавек насельніцтва ў 1914 годзе пісьменных было: у Эўропэйскай Расіі — 434, на Паўночным Каўказе — 356, на Украіне — 416, {{разьбіўка|а на Беларусі толькі}} — 327.</br> {{gap|2em}}У сельскіх мясцовасьцях на тысячу насельніцтва пісьменных разам з вучнямі было 27 проц. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Адмністрацыйная</br>сваволя.'''</center> |} {{gap|2em}}На такім агульным фоне экономічнага і культурнага заняпаду краю ды нацыяналістычнай барацьбы расійскай, польскай, яўрэйскай і беларускай буржуазіі адна за аднэй і ўсіх іх разам — супроць рабочых, рамесьнікаў і сялян Беларусі — панавала адміністрацыйная сваволя расійскіх царскіх чыноўнікаў, якія займаліся «насаджваньнем расійскай народнасьці». Беларуская мова, мова<noinclude></noinclude> ongvmc35vh2yv7daj5irw4825wewnlf 293249 293248 2026-07-21T11:54:21Z RAleh111 4658 293249 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Рабочая кляса.'''</center> |} {{gap|2em}}Колькасьць рабочых, занятых у вытворчасьці, была ў Беларусі нязначнай, і рабочыя знаходзіліся ў асабліва цяжкіх умовах. Гарады й мястэчкі выкідвалі на рынак працы значны лік рабочых, вёска таксама давала вельмі танную рабочую сілу. Усё гэта стварала вялізную конкурэнцыю сярод прапаноўваўшых сваю працу і аддавала іх цалком у рукі эксплёататараў. Да гэтага далучалася й тое, што ў шэрагі рабочых уносілася атрута нацыяналістычнага ды рэлігійнага фанатызму, а гэта яшчэ больш саслабляла шэрагі рабочых і яшчэ больш аддавала іх у рукі капіталістых. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Рамесьніцкая</br>вытворчасьць.'''</center> |} {{gap|2em}}Значнае месца ў Беларусі займае рамесьніцкая вытворчасьць. Усіх рамесьнікаў у 1913 годзе налічвалася каля 200 тысяч чалавек. Роля саматужна-рамесьніцкай вытворчасьці ў агульнай продукцыі вытворчасьці вельмі значная: гэтак, у 1913 годзе рамесьніцкая вытворчасьць дала 70,1 проц. усёй продукцыі, у той час, як у Эўропэйскай Расіі яна складала толькі 23,8 проц. Рамесьніцтвамі ў Беларусі займаюцца, галоўным чынам, яўрэі, для якіх ва ўмовах поўнага бяспраўя дарэволюцыйнай расійскай рачаіснасьці рамесьніцкая вытворчасьць была самым важным сродкам да існаваньня. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Культурнае ста-</br>новішча.'''</center> |} {{gap|2em}}Культурнае становішча Беларусі было таксама цяжкім. На тысячу чалавек насельніцтва ў 1914 годзе пісьменных было: у Эўропэйскай Расіі — 434, на Паўночным Каўказе — 356, на Украіне — 416, {{разьбіўка|а на Беларусі толькі}} — 327.</br> {{gap|2em}}У сельскіх мясцовасьцях на тысячу насельніцтва пісьменных разам з вучнямі было 27 проц. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Адмністрацыйная</br>сваволя.'''</center> |} {{gap|2em}}На такім агульным фоне экономічнага і культурнага заняпаду краю ды нацыяналістычнай барацьбы расійскай, польскай, яўрэйскай і беларускай буржуазіі адна за аднэй і ўсіх іх разам — супроць рабочых, рамесьнікаў і сялян Беларусі — панавала адміністрацыйная сваволя расійскіх царскіх чыноўнікаў, якія займаліся «насаджваньнем расійскай народнасьці». Беларуская мова, мова<noinclude></noinclude> q9qxakh3nljckmj2f7uissq8ep0hcpg 104 126931 293240 2026-07-21T11:13:01Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «вялізнай большасьці насельніцтва Беларусі — беларускіх сялян — была абвешчана «выдумкай», мовай няіснуючай і карыстацца ёю забаранялася. Друкаваньне кніг у беларускай мове таксама было забаронена, а старыя кнігі зьністажаліся. Польская і яўрэйская...» 293240 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>вялізнай большасьці насельніцтва Беларусі — беларускіх сялян — была абвешчана «выдумкай», мовай няіснуючай і карыстацца ёю забаранялася. Друкаваньне кніг у беларускай мове таксама было забаронена, а старыя кнігі зьністажаліся. Польская і яўрэйская мовы хоць і лічыліся «існуючымі», але ўжываньне іх таксама забаранялася. «Я сабачай мовы не разумею», — адказаў адзін вядомы расійскі чыноўнік у Вільні, калі да яго зьвярнуліся з запытаньнем папольску. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Нацыянальнае</br>пытаньне.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Нацыянальнае пытаньне, дзякуючы ўсяму гэтаму, стаяла ў Беларусі вельмі гостра і было надзвычайна заблытаным.</br> {{Водступ|2|em}}Большасьць насельніцтва Беларусі — беларусы-сяляне. Пануючае-ж становішча ў краіне займалі расійская, польская і яўрэйская буржуазіі: першая — у якасьці прадстаўнікоў расійскага самадзяржаўя, другая — як буйнейшыя зямляўласьнікі краю, трэцяя — у якасьці асноўнай сілы гандлёвага капіталу. Такім чынам клясавыя інтарэсы спляталіся з нацыянальнымі і наадварот. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Рэволюцыйны</br>рух.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Цяжкое політычнае, экономічнае і культурнае становішча было прычынай раньняга разьвіцьця ў Беларусі рэволюцыйнага руху. {{Водступ|2|em}}''Сялянскі рэволюцыйны рух.'' Каб палепшыць сваё становішча, сялянства вяло барацьбу з панамі за зямлю, за павялічэньне свайго зямляўладаньня. З кожным годам барацьба супроць паноў рабілася ўсё гастрэйшай і пераходзіла да беспасрэднага захопу панскай зямлі. Гэта выклікала каральныя экспедыцыі расійскага ўраду супроць сялян. {{Водступ|2|em}}Гэтак сялянства праходзіла паступова школу барацьбы супроць буржуазіі, прыходзіла да ўсьведамленьня, што расійскі царскі ўрад ёсьць урад буржуазіі, што сялянству гэты ўрад нічога добрага ня дасьць і што толькі шляхам зьністажэньня ўлады царызму — гэтага абаронцы буржуазіі можна забясьпечыць перамогу над панамі. {{Водступ|2|em}}Селянін пачаў дабівацца лепшага шляхам рэволюцыйнай барацьбы. Асабліва шырака быў разьвіты сялянскі рух на Беларусі ў 1905–1907 г.г. Гэты рух меў<noinclude></noinclude> 3kxs1ixiv2dshny1hyqhobm05hgbduo 293247 293240 2026-07-21T11:51:48Z RAleh111 4658 293247 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>вялізнай большасьці насельніцтва Беларусі — беларускіх сялян — была абвешчана «выдумкай», мовай няіснуючай і карыстацца ёю забаранялася. Друкаваньне кніг у беларускай мове таксама было забаронена, а старыя кнігі зьністажаліся. Польская і яўрэйская мовы хоць і лічыліся «існуючымі», але ўжываньне іх таксама забаранялася. «Я сабачай мовы не разумею», — адказаў адзін вядомы расійскі чыноўнік у Вільні, калі да яго зьвярнуліся з запытаньнем папольску. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Нацыянальнае</br>пытаньне.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Нацыянальнае пытаньне, дзякуючы ўсяму гэтаму, стаяла ў Беларусі вельмі гостра і было надзвычайна заблытаным.</br> {{Водступ|2|em}}Большасьць насельніцтва Беларусі — беларусы-сяляне. Пануючае-ж становішча ў краіне займалі расійская, польская і яўрэйская буржуазіі: першая — у якасьці прадстаўнікоў расійскага самадзяржаўя, другая — як буйнейшыя зямляўласьнікі краю, трэцяя — у якасьці асноўнай сілы гандлёвага капіталу. Такім чынам клясавыя інтарэсы спляталіся з нацыянальнымі і наадварот. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Рэволюцыйны</br>рух.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Цяжкое політычнае, экономічнае і культурнае становішча было прычынай раньняга разьвіцьця ў Беларусі рэволюцыйнага руху.</br> {{Водступ|2|em}}''Сялянскі рэволюцыйны рух.'' Каб палепшыць сваё становішча, сялянства вяло барацьбу з панамі за зямлю, за павялічэньне свайго зямляўладаньня. З кожным годам барацьба супроць паноў рабілася ўсё гастрэйшай і пераходзіла да беспасрэднага захопу панскай зямлі. Гэта выклікала каральныя экспедыцыі расійскага ўраду супроць сялян.</br> {{Водступ|2|em}}Гэтак сялянства праходзіла паступова школу барацьбы супроць буржуазіі, прыходзіла да ўсьведамленьня, што расійскі царскі ўрад ёсьць урад буржуазіі, што сялянству гэты ўрад нічога добрага ня дасьць і што толькі шляхам зьністажэньня ўлады царызму — гэтага абаронцы буржуазіі можна забясьпечыць перамогу над панамі.</br> {{Водступ|2|em}}Селянін пачаў дабівацца лепшага шляхам рэволюцыйнай барацьбы. Асабліва шырака быў разьвіты сялянскі рух на Беларусі ў 1905–1907 г.г. Гэты рух меў<noinclude></noinclude> 9r9kqznrtqsd8c1d22kua510bgonodv 104 126932 293241 2026-07-21T11:20:12Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «у большасьці стыхійны, неорганізаваны характар. Аднак і ў той час ужо былі спробы накіраваць сялянскі рух на агульны шлях організаванай барацьбы супроць царызму. «Організацыі РСДРП прымалі вялікі ўдзел у аграрным руху, маючы асобныя сялянскія організ...» 293241 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>у большасьці стыхійны, неорганізаваны характар. Аднак і ў той час ужо былі спробы накіраваць сялянскі рух на агульны шлях організаванай барацьбы супроць царызму. «Організацыі РСДРП прымалі вялікі ўдзел у аграрным руху, маючы асобныя сялянскія організацыі… Пры віцебскай групе Паўночна-Заходняга Камітэту яшчэ ў 1904 годзе была сялянская с.-д. організацыя. У сакавіку 1905 году полацкая організацыя выпусьціла гэктографаваную адозву «К крестьянам», якая заклікала да барацьбы з царскім урадам за сканчэньне вайны, скасаваньне выкупаў, зварот абрэзкаў, звальненьне беднаты ад падаткаў… Менская група РСДРП у працягу ўсяго 1905 году пасылала на вёску агітатараў ды пропагандыстых і праз местачковыя організацыі распаўсюджвала ў вёсках літаратуру, організоўвала мітынгі»… {{gap|2em}}Барацьба 1905–1907 г.г. паказала беларускім сялянам, што толькі ў тым выпадку селянін дабіваўся сваіх патрабаваньняў праз Думу, суды, праз беспасрэдную барацьбу з панамі, калі ён — селянін — знаходзіў падтрыманьне з боку рабочага і яго партый ды організацый. Сялянскі рух тых гадоў мае значэньне таму, што ён, з аднаго боку, выясьніў сялянству, што без рашучай рэволюцыйнай барацьбы супроць буржуазіі няма выйсьця з цяжкога становішча, і паставіў, такім чынам, сялянства, як клясу, супроць буржуазіі, а, з другога боку — паказаў, што барацьба сялянства без організуючай сілы рабочага, без кіраўніцтва ня можа мець посьпеху. {{gap|2em}}''Рабочы рэволюцыйны рух.'' Рабочая кляса Беларусі, ня гледзячы на сваю параўнаўчую малалічнасьць і цяжкое становішча, таксама рана ўстала на шлях рэволюцыйнай барацьбы. {{gap|2em}}Першыя забастоўкі рабочых адбыліся яшчэ ў 70-х гадох. Гэтак, у 1874 годзе ў Ландварове (каля Вільні) баставаў завод цывікоў і дроту, у 1877 годзе з посьпехам змагаліся ткачы Беластоку. Палавіна дзевяцьдзесятых гадоў адзначаецца значным разьвіцьцём забастовачнага руху. Забастоўкі былі ў Вільні, Менску, Віцебску, Горадні, Гомлі ды іншых гарадох і ў шмат якіх мястэчках. У 1892 годзе ў Вільні ўпяршыню сьвяткуецца 1-ае мая.<noinclude></noinclude> qcdo036bpixgpzlzpbjdfzfsc7yeu44 293246 293241 2026-07-21T11:50:19Z RAleh111 4658 293246 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>у большасьці стыхійны, неорганізаваны характар. Аднак і ў той час ужо былі спробы накіраваць сялянскі рух на агульны шлях організаванай барацьбы супроць царызму. «Організацыі РСДРП прымалі вялікі ўдзел у аграрным руху, маючы асобныя сялянскія організацыі… Пры віцебскай групе Паўночна-Заходняга Камітэту яшчэ ў 1904 годзе была сялянская с.-д. організацыя. У сакавіку 1905 году полацкая організацыя выпусьціла гэктографаваную адозву «К крестьянам», якая заклікала да барацьбы з царскім урадам за сканчэньне вайны, скасаваньне выкупаў, зварот абрэзкаў, звальненьне беднаты ад падаткаў… Менская група РСДРП у працягу ўсяго 1905 году пасылала на вёску агітатараў ды пропагандыстых і праз местачковыя організацыі распаўсюджвала ў вёсках літаратуру, організоўвала мітынгі»… {{gap|2em}}Барацьба 1905–1907 г.г. паказала беларускім сялянам, што толькі ў тым выпадку селянін дабіваўся сваіх патрабаваньняў праз Думу, суды, праз беспасрэдную барацьбу з панамі, калі ён — селянін — знаходзіў падтрыманьне з боку рабочага і яго партый ды організацый. Сялянскі рух тых гадоў мае значэньне таму, што ён, з аднаго боку, выясьніў сялянству, што без рашучай рэволюцыйнай барацьбы супроць буржуазіі няма выйсьця з цяжкога становішча, і паставіў, такім чынам, сялянства, як клясу, супроць буржуазіі, а, з другога боку — паказаў, што барацьба сялянства без організуючай сілы рабочага, без кіраўніцтва ня можа мець посьпеху. {{gap|2em}}''Рабочы рэволюцыйны рух.'' Рабочая кляса Беларусі, ня гледзячы на сваю параўнаўчую малалічнасьць і цяжкое становішча, таксама рана ўстала на шлях рэволюцыйнай барацьбы.</br> {{gap|2em}}Першыя забастоўкі рабочых адбыліся яшчэ ў 70-х гадох. Гэтак, у 1874 годзе ў Ландварове (каля Вільні) баставаў завод цывікоў і дроту, у 1877 годзе з посьпехам змагаліся ткачы Беластоку. Палавіна дзевяцьдзесятых гадоў адзначаецца значным разьвіцьцём забастовачнага руху. Забастоўкі былі ў Вільні, Менску, Віцебску, Горадні, Гомлі ды іншых гарадох і ў шмат якіх мястэчках. У 1892 годзе ў Вільні ўпяршыню сьвяткуецца 1-ае мая.<noinclude></noinclude> pun3lljox0gas7ml855yracnv78m10j 104 126933 293242 2026-07-21T11:30:27Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 25px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:2em" |<center>'''Партыі.'''</center> |} {{gap|2em}}Рана ствараюцца партыйныя організацыі. З 1893 году ў Заходняй Беларусі працавала «Соцыял-Дэмократычная Партыя Польшчы і Літвы», якая адразу ўстала на шлях рэволюц...» 293242 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 25px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:2em" |<center>'''Партыі.'''</center> |} {{gap|2em}}Рана ствараюцца партыйныя організацыі. З 1893 году ў Заходняй Беларусі працавала «Соцыял-Дэмократычная Партыя Польшчы і Літвы», якая адразу ўстала на шлях рэволюцыйнага марксызму.</br> {{gap|2em}}Амаль адначасна пачала сваю працу «Партыя Польскіх Соцыялістых» (ППС), якая стаўляла сваёй галоўнай задачай адраджэньне польскай дзяржавы ў гістарычных межах, пасьля чаго лічыла неабходным узяцца за соцыяльныя рэформы.</br> {{gap|2em}}Свае нацыяналістычныя ўплывы ППС пашырала сярод рабочых Горадзеншчыны, Віленшчыны і Меншчыны.</br> {{gap|2em}}У 1897 годзе на аб’яднаным зьезьдзе яўрэйскіх соцыял-дэмократычных організацый быў організаваны «Аб’яднаны Яўрэйскі Рабочы Саюз» (Бунд).</br> {{gap|2em}}1-га сакавіка 1898 году ў Менску была заснована Расійская Соцыял-Дэмократычная Рабочая Партыя. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Нацыяналістыч-</br>ныя партыі.'''</center> |} {{gap|2em}}Асаблівыя ўмовы Беларусі з яе нацыянальнымі супярэчнасьцямі стваралі спагадную глебу для разьвіцьця і ўмацаваньня нацыяналістычных рухаў. Дзеля гэтага на Беларусі мелі значны ўплыў партыі, якія аформлівалі гэтыя рухі.</br> {{gap|2em}}Беларуская Соцыялістычная Грамада рабіла спробу ўстаць на чале сялянскага руху, які, як ужо зазначалася, быў выкліканы цяжкім экономічным і політычным становішчам сялянства. Грамада, адбіваючы настроі буржуазных і дробна-буржуазных, кулацкіх ды мяшчанскіх элемэнтаў Беларусі, політычна аформлівала гэтыя настроі, высоўваючы ідэю стварэньня самастойнай беларускай дзяржавы. Каб павесьці за сабою сялянства, Грамада мела радыкальную аграрную програму. Такім чынам, паставіўшы сабе задачай барацьбу за стварэньне незалежнай беларускай дзяржавы, Грамада радыкальнымі фразамі хацела павесьці за сабою ўсе нездаволеныя элемэнты і ў першую чаргу — сялянства. Значнага ўплыву Грамада ня мела, але, ня гледзячы на гэта, для правільнай ацэнкі ролі Грамады трэба мець на ўвазе, што зьяўленьне Грамады мела сымптоматычнае значэньне, як паказьнік магчымых політычных плыняў на Беларусі.</br><noinclude></noinclude> qu1rqxzi93vnp9bfi2ll8f789c2a9h6 293243 293242 2026-07-21T11:31:51Z RAleh111 4658 293243 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 25px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:2em" |<center>'''Партыі.'''</center> |} {{gap|2em}}Рана ствараюцца партыйныя організацыі. З 1893 году ў Заходняй Беларусі працавала «Соцыял-Дэмократычная Партыя Польшчы і Літвы», якая адразу ўстала на шлях рэволюцыйнага марксызму.</br> {{gap|2em}}Амаль адначасна пачала сваю працу «Партыя Польскіх Соцыялістых» (ППС), якая стаўляла сваёй галоўнай задачай адраджэньне польскай дзяржавы ў гістарычных межах, пасьля чаго лічыла неабходным узяцца за соцыяльныя рэформы.</br> {{gap|2em}}Свае нацыяналістычныя ўплывы ППС пашырала сярод рабочых Горадзеншчыны, Віленшчыны і Меншчыны.</br> {{gap|2em}}У 1897 годзе на аб’яднаным зьезьдзе яўрэйскіх соцыял-дэмократычных організацый быў організаваны «Аб’яднаны Яўрэйскі Рабочы Саюз» (Бунд).</br> {{gap|2em}}1-га сакавіка 1898 году ў Менску была заснована Расійская Соцыял-Дэмократычная Рабочая Партыя. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Нацыяналістыч-</br>ныя партыі.'''</center> |} {{gap|2em}}Асаблівыя ўмовы Беларусі з яе нацыянальнымі супярэчнасьцямі стваралі спагадную глебу для разьвіцьця і ўмацаваньня нацыяналістычных рухаў. Дзеля гэтага на Беларусі мелі значны ўплыў партыі, якія аформлівалі гэтыя рухі.</br> {{gap|2em}}Беларуская Соцыялістычная Грамада рабіла спробу ўстаць на чале сялянскага руху, які, як ужо зазначалася, быў выкліканы цяжкім экономічным і політычным становішчам сялянства. Грамада, адбіваючы настроі буржуазных і дробна-буржуазных, кулацкіх ды мяшчанскіх элемэнтаў Беларусі, політычна аформлівала гэтыя настроі, высоўваючы ідэю стварэньня самастойнай беларускай дзяржавы. Каб павесьці за сабою сялянства, Грамада мела радыкальную аграрную програму. Такім чынам, паставіўшы сабе задачай барацьбу за стварэньне незалежнай беларускай дзяржавы, Грамада радыкальнымі фразамі хацела павесьці за сабою ўсе нездаволеныя элемэнты і ў першую чаргу — сялянства. Значнага ўплыву Грамада ня мела, але, ня гледзячы на гэта, для правільнай ацэнкі ролі Грамады трэба мець на ўвазе, што зьяўленьне Грамады мела сымптоматычнае значэньне, як паказьнік магчымых політычных плыняў на Беларусі.</br><noinclude></noinclude> bx164adxhiluff1fyp71et5zoo7p7p2 293244 293243 2026-07-21T11:32:18Z RAleh111 4658 293244 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 25px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:2em" |<center>'''Партыі.'''</center> |} {{gap|2em}}Рана ствараюцца партыйныя організацыі. З 1893 году ў Заходняй Беларусі працавала «Соцыял-Дэмократычная Партыя Польшчы і Літвы», якая адразу ўстала на шлях рэволюцыйнага марксызму.</br> {{gap|2em}}Амаль адначасна пачала сваю працу «Партыя Польскіх Соцыялістых» (ППС), якая стаўляла сваёй галоўнай задачай адраджэньне польскай дзяржавы ў гістарычных межах, пасьля чаго лічыла неабходным узяцца за соцыяльныя рэформы.</br> {{gap|2em}}Свае нацыяналістычныя ўплывы ППС пашырала сярод рабочых Горадзеншчыны, Віленшчыны і Меншчыны.</br> {{gap|2em}}У 1897 годзе на аб’яднаным зьезьдзе яўрэйскіх соцыял-дэмократычных організацый быў організаваны «Аб’яднаны Яўрэйскі Рабочы Саюз» (Бунд).</br> {{gap|2em}}1-га сакавіка 1898 году ў Менску была заснована Расійская Соцыял-Дэмократычная Рабочая Партыя. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Нацыяналістыч-</br>ныя партыі.'''</center> |} {{gap|2em}}Асаблівыя ўмовы Беларусі з яе нацыянальнымі супярэчнасьцямі стваралі спагадную глебу для разьвіцьця і ўмацаваньня нацыяналістычных рухаў. Дзеля гэтага на Беларусі мелі значны ўплыў партыі, якія аформлівалі гэтыя рухі.</br> {{gap|2em}}Беларуская Соцыялістычная Грамада рабіла спробу ўстаць на чале сялянскага руху, які, як ужо зазначалася, быў выкліканы цяжкім экономічным і політычным становішчам сялянства. Грамада, адбіваючы настроі буржуазных і дробна-буржуазных, кулацкіх ды мяшчанскіх элемэнтаў Беларусі, політычна аформлівала гэтыя настроі, высоўваючы ідэю стварэньня самастойнай беларускай дзяржавы. Каб павесьці за сабою сялянства, Грамада мела радыкальную аграрную програму. Такім чынам, паставіўшы сабе задачай барацьбу за стварэньне незалежнай беларускай дзяржавы, Грамада радыкальнымі фразамі хацела павесьці за сабою ўсе нездаволеныя элемэнты і ў першую чаргу — сялянства. Значнага ўплыву Грамада ня мела, але, ня гледзячы на гэта, для правільнай ацэнкі ролі Грамады трэба мець на ўвазе, што зьяўленьне Грамады мела сымптоматычнае значэньне, як паказьнік магчымых політычных плыняў на Беларусі.</br><noinclude></noinclude> qu1rqxzi93vnp9bfi2ll8f789c2a9h6 104 126934 293245 2026-07-21T11:49:00Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}Гарады і мястэчкі Беларусі служылі базай для працы Бунду, сыоністых, ППС і іншых нацыяналістычных партый, праца якіх разьбівала шэрагі пролетараў, саслабляючы іх рэволюцыйную сілу.</br> {{gap|2em}}Царскі ўрад вельмі ўважна сачыў за разьвіцьцём рэволюц...» 293245 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}Гарады і мястэчкі Беларусі служылі базай для працы Бунду, сыоністых, ППС і іншых нацыяналістычных партый, праца якіх разьбівала шэрагі пролетараў, саслабляючы іх рэволюцыйную сілу.</br> {{gap|2em}}Царскі ўрад вельмі ўважна сачыў за разьвіцьцём рэволюцыйнага руху і карыстаў з усякай магчымасьці, каб саслабіць яго і зьніштожыць. Яскравым прыкладам таго, як царскі ўрад стараўся скарыстаць экономічныя і нацыянальныя асаблівасьці Беларусі для барацьбы з рэволюцыяй, можа служыць так званая «зубатаўшчына» і падтрыманьне царскай ахранкай сыонісцкіх організацый. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Напярэдадні рэ-</br>волюцыі.'''</center> |} {{gap|2em}}Аднак, рабочую клясу і сялянства Беларусі можна было ашукаць, але нельга было зрабіць з іх прыхільнікаў буржуазіі. Вось чаму заўсёды нізы мясцовых, нават нацыяналістычных організацый былі настроены больш рэволюцыйна, як іх лідэры, і рашуча адхілялі ўсе заклікі да згаджэньня з буржуазіяй.</br> {{gap|2em}}Пасьля таго, як у 1903 годзе соцыял-дэмократычная партыя пакалолася на бальшавікоў і меншавікоў, у Беларусі пачалі стварацца бальшавіцкія організацыі.</br> {{gap|2em}}Рабочая кляса Беларусі прайшла добрую політычную школу. Усе моманты рэволюцыйных выбухаў адзначаюцца вялікай цьвёрдасьцю рабочых. Афяры рабочай клясы ў барацьбе супроць царызму яшчэ больш замацавалі організаванасьць і солідарнасьць рабочых.</br> {{gap|2em}}У апошнія гады перад вайной рэволюцыйныя організацыі Беларусі былі зусім зруйнованы. Але чым большым быў уціск царызму, тым большая рэволюцыйная энэргія нарастала ў рабочай клясе і сялянстве, тым з большай сілай павінна была яна рынуцца на барацьбу супроць царската самадзяржаўя. {{накіравальная рыса|5em|height=0.1px}}<noinclude></noinclude> g76unufwxqovy1uti5fgjktudmyrug7 104 126935 293255 2026-07-21T12:13:22Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « <center>{{x-larger|'''Кастрычнікавы пераварот}}</center> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:1.5em; padding-left:0em" |<center>'''Становішча Бе-</br>ларусі ў часе ім-</br>пэрыялістычнай</br>вайны.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Беларусь спаткала лютаўскую рэволюцыю ў стане страшэннага...» 293255 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{x-larger|'''Кастрычнікавы пераварот}}</center> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:1.5em; padding-left:0em" |<center>'''Становішча Бе-</br>ларусі ў часе ім-</br>пэрыялістычнай</br>вайны.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Беларусь спаткала лютаўскую рэволюцыю ў стане страшэннага заняпаду. Імпэрыялістычная вайна падзяліла Беларусь расійска-нямецкім фронтам на дзьве часткі: у Заходняй Беларусі гаспадарылі нямецкія окупанты, Усходняя-ж Беларусь знаходзілася цалком у паласе Заходняга фронту расійскай арміі.</br> {{Водступ|2|em}}Гарады, мястэчкі і вёскі Беларусі былі ў значнай ступені разбураны. Сялян царызм высяляў у Расію, каб паказаць усяму сьвету, што народ выяжджае з Беларусі таму, што ня хоча, з пачуцьця патрыотызму, заставацца ў нямецкай окупацыі. Яўрэяў высялялі з прыфронтавай паласы, бо царскі ўрад, каб скінуць з сябе віну за свае ваенныя няўдачы, распаўсюджваў чуткі, што ў гэтых няўдачах вінны яўрэі, якія нібы прадаюць немцам расійскую армію, займаюцца шпіёнствам для Нямеччыны, перавозяць праз фронт золата і г. д.</br> {{Водступ|2|em}}Усё гэта разам прывяло да значнага саслабленьня сілы рабочай клясы, да поўнага разбурэньня рэволюцыйных організацый і саслабленьня нацыянальна-рэволюцыйнай сялянскай інтэлігенцыі.</br> {{Водступ|2|em}}У першыя-ж дні лютаўскай рэволюцыі на Беларусі пачалася барацьба за тое, па якім шляху павінна пайсьці далейшае разьвіцьцё рэволюцыі: соцыялістычным ці буржуазна-дэмократычным. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Барацьба за со-</br>цыялістычны</br>шлях рэволюцыі.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Невялікая група бальшавікоў з т.т. ''Фрунзэ, Мясьніковым, Кнорыным'' ды інш. на чале, якая апынулася к моманту рэволюцыі ў шэрагах расійскай арміі Заходняга фронту, узяла на сябе ініцыятыву ў барацьбе за соцыялістычную рэволюцыю.</br><noinclude></noinclude> e4hw5tgd30k734a71cfu3zhll75s0p8 293256 293255 2026-07-21T12:14:26Z RAleh111 4658 293256 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{x-larger|'''Кастрычнікавы пераварот}}</center> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:1.5em; padding-left:0em" |<center>'''Становішча Бе-</br>ларусі ў часе ім-</br>пэрыялістычнай</br>вайны.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Беларусь спаткала лютаўскую рэволюцыю ў стане страшэннага заняпаду. Імпэрыялістычная вайна падзяліла Беларусь расійска-нямецкім фронтам на дзьве часткі: у Заходняй Беларусі гаспадарылі нямецкія окупанты, Усходняя-ж Беларусь знаходзілася цалком у паласе Заходняга фронту расійскай арміі.</br> {{Водступ|2|em}}Гарады, мястэчкі і вёскі Беларусі былі ў значнай ступені разбураны. Сялян царызм высяляў у Расію, каб паказаць усяму сьвету, што народ выяжджае з Беларусі таму, што ня хоча, з пачуцьця патрыотызму, заставацца ў нямецкай окупацыі. Яўрэяў высялялі з прыфронтавай паласы, бо царскі ўрад, каб скінуць з сябе віну за свае ваенныя няўдачы, распаўсюджваў чуткі, што ў гэтых няўдачах вінны яўрэі, якія нібы прадаюць немцам расійскую армію, займаюцца шпіёнствам для Нямеччыны, перавозяць праз фронт золата і г. д.</br> {{Водступ|2|em}}Усё гэта разам прывяло да значнага саслабленьня сілы рабочай клясы, да поўнага разбурэньня рэволюцыйных організацый і саслабленьня нацыянальна-рэволюцыйнай сялянскай інтэлігенцыі.</br> {{Водступ|2|em}}У першыя-ж дні лютаўскай рэволюцыі на Беларусі пачалася барацьба за тое, па якім шляху павінна пайсьці далейшае разьвіцьцё рэволюцыі: соцыялістычным ці буржуазна-дэмократычным. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0em" |<center>'''Барацьба за со-</br>цыялістычны</br>шлях рэволюцыі.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Невялікая група бальшавікоў з т.т. ''Фрунзэ, Мясьніковым, Кнорыным'' ды інш. на чале, якая апынулася к моманту рэволюцыі ў шэрагах расійскай арміі Заходняга фронту, узяла на сябе ініцыятыву ў барацьбе за соцыялістычную рэволюцыю.</br><noinclude></noinclude> 1b0wuexq5qrlzm942vni0il0157enoz 104 126936 293257 2026-07-21T12:20:42Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{Водступ|2|em}}Паступова бальшавіцкая організацыя пачала расьці: у яе шэрагі пачалі ўваходзіць салдаты фронту, а таксама рэволюцыйныя беларускія рабочыя і сяляне. 4-га сакавіка 1917 году організаваўся Менскі Савет Рабочых і Салдацкіх Дэпутатаў з тав. Позэ...» 293257 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Паступова бальшавіцкая організацыя пачала расьці: у яе шэрагі пачалі ўваходзіць салдаты фронту, а таксама рэволюцыйныя беларускія рабочыя і сяляне. 4-га сакавіка 1917 году організаваўся Менскі Савет Рабочых і Салдацкіх Дэпутатаў з тав. Позэрнам на чале. Савет узяў на сябе ўвесь цяжар зьбіраньня сіл і падрыхтоўкі да захопу ўлады ў рукі рабочых і сялян. 15-га сакавіка організаваўся Савет Рабочых і салдацкіх Дэпутатаў у Віцебску. У кастрычніку быў скліканы зьезд сялянскіх дэпутатаў Менскай губэрні, старшынёй яго быў тав. Фрунзэ.</br> {{Водступ|2|em}}20-га красавіка фронтавы зьезд салдацкіх дэпутатаў вылучыў выканаўчы камітэт Заходняга фронту для організацыі контроля і кіраўніцтва жыцьцём Заходняга фронту.</br> {{Водступ|2|em}}Вялізную працу правялі савецкія організацыі Беларусі ўлетку 1917 году ў барацьбе з Кераншчынай і Карнілаўшчынай. Толькі дзякуючы дзейнасьці і ўплыву бальшавікоў Заходняга фронту, удалося затрымаць адсылку ў Петраград ударных батальёнаў з Заходняга фронту.</br> {{Водступ|2|em}}25-га кастрычніка Менскі Гарадзкі Савет захапіў уладу ў свае рукі.</br> {{Водступ|2|em}}30-га кастрычніка Гомельскі Гарадзкі Савет пасьля дакладу тав. Кагановіча вынес пастанову аб перадачы ўсёй улады саветам. Нарэшце, 18, 19 20 і 21-га лістапада адбыўся зьезд рабочых і сялянскіх дэпутатаў беларускіх губерняў. На зьезьдзе перад дэлегатамі былі пастаўлены пытаньні аб вайне, уладзе і зямлі. Па ўсіх пытаньнях зьезд вынес цьвёрдыя пастановы: вайну скончыць, уладу ўзяць у рукі рабочых і сялян, зямлю перадаць сялянам.</br> {{Водступ|2|em}}Бальшавіцкая організацыя к гэтаму часу надзвычайна вырасла: 15 верасьня бальшавікі налічвалі звыш 9 тысяч членаў, к моманту кастрычнікавага перавароту лік бальшавікоў Заходняга фронту і краіны дасягнуў больш як 50 тысяч чалавек.</br> {{Водступ|2|em}}Гэтак паступова ішла організацыйная праца бальшавікоў. Бальшавікі зьвярнулі сваю ўвагу галоўным чынам на салдат, рабочых і сялян, самі ўсталі на чале і хуткім крокам павялі да захопу ўлады саветамі.</br><noinclude></noinclude> jsx79elgqbex7djp114rglbz4a9ocfy 104 126937 293258 2026-07-21T12:47:17Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:1em" |<center>'''Організацыя</br>контр-рэволю-</br>цыйных сіл.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Організацыя контр-рэволюцыйных сіл на Беларусі ішла каля двух цэнтраў. Першы — адбіваў настроі ды імкненьні расійскай і...» 293258 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:1em" |<center>'''Організацыя</br>контр-рэволю-</br>цыйных сіл.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Організацыя контр-рэволюцыйных сіл на Беларусі ішла каля двух цэнтраў. Першы — адбіваў настроі ды імкненьні расійскай і зрусыфікаванай буржуазіі, якая хацела захаваць Беларусь, як «Паўночна-Заходні Край» новай дэмократычнай Расіі. Разам з камандваньнем Заходняга фронту, часта пад кіраўніцтвам яго гэты цэнтр імкнуўся наладзіць у Беларусі «дэмократычны парадак», каб забясьпечыць працяг вайны «да пераможнага канца», адклаўшы разьвязаньне ўсіх пытаньняў рэволюцыі аб уладзе, зямлі ды інш. да скліканьня Ўстаноўчага Сойму.</br> {{Водступ|2|em}}Да прыхільнікаў гэтай плыні трэба залічыць гарадзкія думы, земствы, партыі эсэраў, меншавікоў, Бунд ды інш.</br> {{Водступ|2|em}}Аднак, нават у першыя дні рэволюцыі гэта быў штаб бяз арміі. Камісары часовага ўраду Керанскага, думы, земствы ніякага ўплыву на масы ня мелі. Каму трэба было зрабіць справу, той ішоў у савет. Не памагалі прыезд і прамовы раскатываўшых па Заходнім фронце Мілюкова, Гучкова і самога Керанскага.</br> {{Водступ|2|em}}Куды большай пагрозай быў штаб Заходняга фронту ў Менску і стаўка найвышэйшага галоўнакамандуючага ў Магілеве. Аднак, і з гэтымі штабамі ўдалося зладзіць, таму што салдацкія масы пайшлі за бальшавікамі і саветамі.</br> {{Водступ|2|em}}Другім цэнтрам, дзе організоўвалі сілы супроць пролетарскай рэволюцыі, зрабіўся беларускі нацыянальны рух.</br> {{Водступ|2|em}}У першыя дні пасьля лютаўскай рэволюцыі беларускія нацыяналістычныя элемэнты ня мелі яснай програмы. Сабраўшыся 25-га сакавіка 1917 году, беларускія організацыі абралі Беларускі Нацыянальны Камітэт, у склад якога ўвайшлі: памешчык Скірмунт, ксёндз Гадлеўскі, зямляўласьнік Кастравіцкі, чыноўнікі, настаўнікі.</br> {{Водступ|2|em}}Беларускі Нацыянальны Камітэт прыняў пастанову, у якой ухваліў «найлепшай формай дзяржаўнага ладу Расіі фэдэрацыйна-дэмократычную рэспубліку», заявіў, што «зямельнае пытаньне будзе разьвязана на Расійскім Устаноўчым Сойме», патрабаваў «далучэньня ўсёй Беларусі да демократычнай Расіі»…</br><noinclude></noinclude> bw499g57jd40o4plg7h2vigsxed2qe5 104 126938 293259 2026-07-21T13:05:16Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{Водступ|2|em}}Гэта была звычайная буржуазна-дэмократычная пляцформа з некаторым нацыянальным адценьнем.</br> {{Водступ|2|em}}Значных уплываў Беларускі Нацыянальны Камітэт ня меў, але ён даў штуршок да адраджэньня старых і стварэньня новых нацыяналістычны...» 293259 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Гэта была звычайная буржуазна-дэмократычная пляцформа з некаторым нацыянальным адценьнем.</br> {{Водступ|2|em}}Значных уплываў Беларускі Нацыянальны Камітэт ня меў, але ён даў штуршок да адраджэньня старых і стварэньня новых нацыяналістычных організацый як у Беларусі, гэтак сярод уцекачоў і ў арміі.</br> {{Водступ|2|em}}Улетку 1917 году была абрана Рада беларускіх організацый. Яна таксама ня йшла далей нацыянал-дэмократычнай програмы, аднак, знадворку прыняла рэволюцыйны выгляд. Гэта дало ёй магчымасьць павесьці працу сярод сялян і сельскай інтэлігенцыі. У першую чаргу была распачата праца сярод вайсковых беларусаў, шляхам скліканьня зьездаў «ваяк-беларусаў» Заходняга, Паўднёва-Заходняга, Паўночнага, Румынскага ды іншых фронтаў. Рэзолюцыі гэтых зьездаў складаліся так, каб, з аднаго боку, задаволіць рэволюцыйныя патрабаваньні салдат-рабочых і сялян, а з другога — умацаваць нацыянал-дэмократычную позыцыю Рады.</br> {{Водступ|2|em}}Такім чынам, разам з паступовым зьбіраньнем сіл вакол бальшавікоў і саветаў Беларусі для захопу ўлады беларускімі рабочымі і сялянамі, ішла праца беларускіх нацыяналістычных організацый, якія імкнуліся сабраць вакол сябе пераважна сялянства і сялянскую інтэлігенцыю, каб накіраваць іх супроць саветаў, супроць соцыялістычнай рэволюцыі.</br> {{Водступ|2|em}}Галоўным пунктам барацьбы паміж рэволюцыйнымі і контр-рэволюцыйнымі сіламі Беларусі было нацыянальнае пытаньне. Замест усіх асноўных пытаньняў рэволюцыі, а разам з гэтым і нацыянальнага, як гэта робіць компартыя, на першае месца высоўваецца нацыянальнае пытаньне, як зусім самастойнае пытаньне, разьвязаньне якога, на думку нацыянал-дэмократаў, павінна стаяць паперадзе ўсіх іншых пытаньняў рэволюцыі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''«Усебеларускі</br>Конгрэс».'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Рэволюцыйныя і контр-рэволюцыйныя сілы Беларусі ўсталі адна супроць аднэй найбольш гостра на так званым «Усебеларускім Конгрэсе».</br> {{Водступ|2|em}}Ужо прынцоў Кастрычнік. Беларусь разам з Расіяй пайшла па шляху Кастрычнікавай рэволюцыі. Улада ў<noinclude></noinclude> fg66kt095obqilsqzp97ftpzrrsof7b 293339 293259 2026-07-22T19:28:12Z RAleh111 4658 293339 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Гэта была звычайная буржуазна-дэмократычная пляцформа з некаторым нацыянальным адценьнем.</br> {{Водступ|2|em}}Значных уплываў Беларускі Нацыянальны Камітэт ня меў, але ён даў штуршок да адраджэньня старых і стварэньня новых нацыяналістычных організацый як у Беларусі, гэтак сярод уцекачоў і ў арміі.</br> {{Водступ|2|em}}Улетку 1917 году была абрана Рада беларускіх організацый. Яна таксама ня йшла далей нацыянал-дэмократычнай програмы, аднак, знадворку прыняла рэволюцыйны выгляд. Гэта дало ёй магчымасьць павесьці працу сярод сялян і сельскай інтэлігенцыі. У першую чаргу была распачата праца сярод вайсковых беларусаў, шляхам скліканьня зьездаў «ваяк-беларусаў» Заходняга, Паўднёва-Заходняга, Паўночнага, Румынскага ды іншых фронтаў. Рэзолюцыі гэтых зьездаў складаліся так, каб, з аднаго боку, задаволіць рэволюцыйныя патрабаваньні салдат-рабочых і сялян, а з другога — умацаваць нацыянал-дэмократычную позыцыю Рады.</br> {{Водступ|2|em}}Такім чынам, разам з паступовым зьбіраньнем сіл вакол бальшавікоў і саветаў Беларусі для захопу ўлады беларускімі рабочымі і сялянамі, ішла праца беларускіх нацыяналістычных організацый, якія імкнуліся сабраць вакол сябе пераважна сялянства і сялянскую інтэлігенцыю, каб накіраваць іх супроць саветаў, супроць соцыялістычнай рэволюцыі.</br> {{Водступ|2|em}}Галоўным пунктам барацьбы паміж рэволюцыйнымі і контр-рэволюцыйнымі сіламі Беларусі было нацыянальнае пытаньне. Замест усіх асноўных пытаньняў рэволюцыі, а разам з гэтым і нацыянальнага, як гэта робіць компартыя, на першае месца высоўваецца нацыянальнае пытаньне, як зусім самастойнае пытаньне, разьвязаньне якога, на думку нацыянал-дэмократаў, павінна стаяць паперадзе ўсіх іншых пытаньняў рэволюцыі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''«Усебеларускі</br>Конгрэс».'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Рэволюцыйныя і контр-рэволюцыйныя сілы Беларусі ўсталі адна супроць аднэй найбольш гостра на так званым «Усебеларускім Конгрэсе».</br> {{Водступ|2|em}}Ужо прышоў Кастрычнік. Беларусь разам з Расіяй пайшла па шляху Кастрычнікавай рэволюцыі. Улада ў<noinclude></noinclude> 3kkl6l5fyobd83p63hdpoikbvobrlqo 104 126939 293260 2026-07-21T13:10:17Z RAleh111 4658 /* Праблематычная */ 293260 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="RAleh111" /></noinclude>Беларусі знаходзілася ў руках саветаў рабочых, сялянскіх, батрацкіх і салдацкіх дэпутатаў.</br> {{Водступ|2|em}}Ня гледзячы на гэта, Вялікая Беларуская Рада, разам з выканаўчым камітэтам вайсковых беларускіх організацый, самастойна, бяз ведама і згоды з саветамі, назначыла на 5-ае сьнежня скліканьне Ўсебеларускага Конгрэсу для вырашэньня лёсу Беларусі.</br> {{Водступ|2|em}}У гэты час у Рады зьявіўся конкурэнт: Беларускі Краёвы Камітэт пры Ўсерасійскім савеце сялянскіх дэпутатаў з Караткевічам на чале таксама захацеў узяць у свае рукі кіраўніцтва лёсам Беларусі і таксама назначыў на 8-ае сьнежня скліканьне Ўсебеларускага Конгрэсу.</br> {{Водступ|2|em}}Пляцформа Беларускага Краёвага Камітэту выяўлена ім у яго дэклярацыі ад 17-га лістапада 1917 году, дзе кажацца: «Мы, соцыялістыя, з верай імкнемся да сьветлай будучыны, калі ўсе працоўныя народы аб’яднаюцца ў адзін сусьветны саюз, вакол аднэй соцыялістычнай культуры, братэрства, роўнасьці і свабоды; аднак, мы не даем веры, што ў сучасны момант шляхам грамадзян- скай вайны і зьністажаньня дзяржаўнасьці, без належ- най падрыхтоўкі народных мас ды без патрэбнага гра- мадзка-экономічнага разьвіцьця народаў Расіі і нават Эўропы можна цалком ажыцьцявіць соцыялізм»... «Ця- пер прышоў момант», кажа далей камітэт, «калі Беларусь, як цэльная краіна, у асобе свайго працоўнага сялянства, павінна сказаць сваё слова. Аднак, не для таго, каб зра- біць Расіі новы боль або ўставіць у яе разруху новую палку, а для таго, каб сваёй організаванай сілай па- магчы самой сабе і ў той жа час падтрымаць сілы шмат- пакутнай Расіі».</br> {{Водступ|2|em}} Не да рэволюцыі заклікаў камітэт, а супроць раво- люцыі: ён ня верыць у магчымасьць будаўніцтва соцы- ялізму. Аднак, каб ашукаць савецкую ўладу, краёвы ка- мітэт у асобе Караткевіча распачаў хадайніцтва перад урадам РСФСР аб падтрыманьні сваёй працы, узяўшы на сябе абавязак перад савецкім урадам РСФСР забясь- печыць захаваньне ўлады саветаў на Беларусі. На склі- каньне свайго зьезду краёвы камітэт атрымаў ад савец- кай улады грашовую дапамогу.</br> {{Водступ|2|em}}<noinclude></noinclude> 0qwe5nwz1ieoxcnm1obrs8ctw77hjhj 293261 293260 2026-07-21T16:31:12Z RAleh111 4658 /* Не вычытаная */ 293261 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>Беларусі знаходзілася ў руках саветаў рабочых, сялянскіх, батрацкіх і салдацкіх дэпутатаў.</br> {{Водступ|2|em}}Ня гледзячы на гэта, Вялікая Беларуская Рада, разам з выканаўчым камітэтам вайсковых беларускіх організацый, самастойна, бяз ведама і згоды з саветамі, назначыла на 5-ае сьнежня скліканьне Ўсебеларускага Конгрэсу для вырашэньня лёсу Беларусі.</br> {{Водступ|2|em}}У гэты час у Рады зьявіўся конкурэнт: Беларускі Краёвы Камітэт пры Ўсерасійскім савеце сялянскіх дэпутатаў з Караткевічам на чале таксама захацеў узяць у свае рукі кіраўніцтва лёсам Беларусі і таксама назначыў на 8-ае сьнежня скліканьне Ўсебеларускага Конгрэсу.</br> {{Водступ|2|em}}Пляцформа Беларускага Краёвага Камітэту выяўлена ім у яго дэклярацыі ад 17-га лістапада 1917 году, дзе кажацца: «Мы, соцыялістыя, з верай імкнемся да сьветлай будучыны, калі ўсе працоўныя народы аб’яднаюцца ў адзін сусьветны саюз, вакол аднэй соцыялістычнай культуры, братэрства, роўнасьці і свабоды; аднак, мы не даем веры, што ў сучасны момант шляхам грамадзянскай вайны і зьністажаньня дзяржаўнасьці, без належнай падрыхтоўкі народных мас ды без патрэбнага грамадзка-экономічнага разьвіцьця народаў Расіі і нават Эўропы можна цалком ажыцьцявіць соцыялізм»… «Цяпер прышоў момант», кажа далей камітэт, «калі Беларусь, як цэльная краіна, у асобе свайго працоўнага сялянства, павінна сказаць сваё слова. Аднак, не для таго, каб зрабіць Расіі новы боль або ўставіць у яе разруху новую палку, а для таго, каб сваёй організаванай сілай памагчы самой сабе і ў той-жа час падтрымаць сілы шматпакутнай Расіі».</br> {{Водступ|2|em}}Не да рэволюцыі заклікаў камітэт, а супроць рэволюцыі: ён ня верыць у магчымасьць будаўніцтва соцыялізму. Аднак, каб ашукаць савецкую ўладу, краёвы камітэт у асобе Караткевіча распачаў хадайніцтва перад урадам РСФСР аб падтрыманьні сваёй працы, узяўшы на сябе абавязак перад савецкім урадам РСФСР забясьпечыць захаваньне ўлады саветаў на Беларусі. На скліканьне свайго зьезду краёвы камітэт атрымаў ад савецкай улады грашовую дапамогу.</br><noinclude></noinclude> 1jirabs7hehzvb7rs66hs1t5frtjbqi 104 126940 293262 2026-07-21T16:45:52Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{Водступ|2|em}}Але не пасьпеў краёвы камітэт атрымаць грошы, як агаласіў дэклярацыю, што ён супроць грамадзянскай вайны, што ён ня верыць у соцыялістычнае будаўніцтва, што ён супроць саветаў, супроць рэволюцыі, за падтрыманьне буржуазнай «шматпакутнай Р...» 293262 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Але не пасьпеў краёвы камітэт атрымаць грошы, як агаласіў дэклярацыю, што ён супроць грамадзянскай вайны, што ён ня верыць у соцыялістычнае будаўніцтва, што ён супроць саветаў, супроць рэволюцыі, за падтрыманьне буржуазнай «шматпакутнай Расіі».</br> {{Водступ|2|em}}Такім чынам, зусім незалежна адзін ад аднаго былі назначаны два Ўсебеларускіх Конгрэсы, і толькі ў выніку доўгіх перавыбараў згадзіліся зьліць гэтыя зьезды ў адзін зьезд.</br> {{Водступ|2|em}}Фактычна і далей конгрэс, на які зьехаліся 1.872 дэлегаты, складаўся з двух частак — краёўцаў і радаўцаў.</br> {{Водступ|2|em}}«Краёўцы» стаялі на тэй позыцыі, што Беларусь, як неаддзельная частка Расіі, павінна пры ўсякіх умовах уваходзіць у склад Расіі ў якасьці «краіны», у самым апошнім выпадку на фэдэрацыйных умовах. Гэта была дэмократызаваная пляцформа «ісьцінна-рускіх людзей».</br> {{Водступ|2|em}}«Радаўцы», наадварот, стаялі на позыцыі «незалежнасьці» Беларусі: яны імкнуліся давесьці, што Беларусь ня мае нічога супольнага з Расіяй, што Беларусь павінна пайсьці па шляху стварэньня незалежнай беларускай дзяржавы. У тым-жа выпадку, калі Беларусі ня ўдасца дабіцца незалежнасьці, то дапушчалася згаджэньне з Польшчай або Нямеччынай, але ні ў якім разе не з Расіяй. Як бачым, у «краёўцаў» і «радаўцаў» нічога агульнага ня было. Што-ж іх яднала?</br> {{Водступ|2|em}}Іх яднала агульная варожасьць да саветаў, да пролетарскай рэволюцыі.</br> {{Водступ|2|em}}Кіраўнікі конгрэсу дамагаліся, каб конгрэс выказаўся за прызнаньне дэмократычнага, г. зн. буржуазнага ладу і гэтым стварыў формальную перашкоду разьвіцьцю і ўмацаваньню ўлады Саветаў. Яны дабіваюцца таго, што конгрэс прымае рэзолюцыю аб тым, што ён «зацьвярджае рэспубліканскі дэмократычны лад у межах Беларускай зямлі». Аднак, на конгрэсе была пэўная частка рэволюцыйна настроеных рабочых і сялян, якія ўжо прызналі ўладу саветаў, і таму кіраўнікі конгрэсу, каб захаваць уплыў на гэтую частку зьезду і праз гэта ўтрымаць за сабой далейшае кіраўніцтва, улучаюць у тую самую рэзолюцыю пастанову аб тым, што конгрэс ухваляе «незабаўна ўтварыць з свайго складу<noinclude></noinclude> cjghvz4h020srs6xjxbik8bb8ej5ce0 104 126941 293263 2026-07-21T16:54:02Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «орган краёвай улады ў асобе Ўсебеларускага савету сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутатаў, які часова стае на чале кіраваньня краем»…</br> {{Водступ|2|em}}Конгрэс не адбіваў такім чынам імкненьняў рабочых і сялян Беларусі, ён быў непатрэбны, шкодны для сп...» 293263 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>орган краёвай улады ў асобе Ўсебеларускага савету сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутатаў, які часова стае на чале кіраваньня краем»…</br> {{Водступ|2|em}}Конгрэс не адбіваў такім чынам імкненьняў рабочых і сялян Беларусі, ён быў непатрэбны, шкодны для справы рэволюцыйнай барацьбы, і таму Савет Народных Камісараў Заходняй краіны й фронту імем рабочых і сялян Беларусі спыніў 18-га сьнежня працу зьезду і абвясьціў зьезд распушчаным. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Працяг барацьбы</br>і новыя цяжкась-</br>ці для саветаў.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Аднак, барацьба ня скончылася. «Выканаўчы камітэт Усебеларускага Конгрэсу» стаіўся ў падпольлі і вёў сваю працу далей.</br> {{Водступ|2|em}}У гэты час на тэрыторыі Беларусі зьявіўся вораг у асобе польскіх легіёнаў, організаваных генэралам Доўбар-Мусьніцкім у раёне Магілеў—Бабруйск.</br> {{Водступ|2|em}}К гэтаму-ж часу пачала пагражаць небясьпека і з боку немцаў у сувязі з няўдачай берасьцейскіх перамаўленьняў. Немцы пайшлі ў наступ. Наш фронт быў адчынены, дзеля таго што старая армія разышлася па хатах, а новая, чырвонагвардзейская, толькі пачынала формавацца. У апошнія гадзіны прабываньня Савету Народных Камісараў Заходняй краіны й фронту ў Менску зьявіліся «беларускія атрады», якія пачалі лавіць бальшавікоў.</br> {{Водступ|2|em}}18-га лютага 1918 году савецкая ўлада пакінула Менск. З 18-га да 22-га лютага ў Менску панавала ўлада польскіх легіёнаў і Беларускай Рады.</br> {{Водступ|2|em}}22-га лютага Менск быў заняты немцамі, якія прасунуліся да Дняпра. Пачалася нямецкая окупацыя Беларусі. {{накіравальная рыса|5em|height=0.1px}}<noinclude></noinclude> m43c4nyclhcgh3xzbbd7pfchyj8ves1 293264 293263 2026-07-21T16:54:39Z RAleh111 4658 293264 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>орган краёвай улады ў асобе Ўсебеларускага савету сялянскіх, салдацкіх і рабочых дэпутатаў, які часова стае на чале кіраваньня краем»…</br> {{Водступ|2|em}}Конгрэс не адбіваў такім чынам імкненьняў рабочых і сялян Беларусі, ён быў непатрэбны, шкодны для справы рэволюцыйнай барацьбы, і таму Савет Народных Камісараў Заходняй краіны й фронту імем рабочых і сялян Беларусі спыніў 18-га сьнежня працу зьезду і абвясьціў зьезд распушчаным. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0em" |<center>'''Працяг барацьбы</br>і новыя цяжкась-</br>ці для саветаў.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Аднак, барацьба ня скончылася. «Выканаўчы камітэт Усебеларускага Конгрэсу» стаіўся ў падпольлі і вёў сваю працу далей.</br> {{Водступ|2|em}}У гэты час на тэрыторыі Беларусі зьявіўся вораг у асобе польскіх легіёнаў, організаваных генэралам Доўбар-Мусьніцкім у раёне Магілеў—Бабруйск.</br> {{Водступ|2|em}}К гэтаму-ж часу пачала пагражаць небясьпека і з боку немцаў у сувязі з няўдачай берасьцейскіх перамаўленьняў. Немцы пайшлі ў наступ. Наш фронт быў адчынены, дзеля таго што старая армія разышлася па хатах, а новая, чырвонагвардзейская, толькі пачынала формавацца. У апошнія гадзіны прабываньня Савету Народных Камісараў Заходняй краіны й фронту ў Менску зьявіліся «беларускія атрады», якія пачалі лавіць бальшавікоў.</br> {{Водступ|2|em}}18-га лютага 1918 году савецкая ўлада пакінула Менск. З 18-га да 22-га лютага ў Менску панавала ўлада польскіх легіёнаў і Беларускай Рады.</br> {{Водступ|2|em}}22-га лютага Менск быў заняты немцамі, якія прасунуліся да Дняпра. Пачалася нямецкая окупацыя Беларусі. {{накіравальная рыса|5em|height=0.1px}}<noinclude></noinclude> tf974436bbqxkmvqofodc6gvtsv8036 104 126942 293265 2026-07-21T17:03:58Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « <center>{{x-larger|'''Нямецкая окупацыя}}</center> {{Водступ|2|em}}Пад націскам наступаўшай нямецкай арміі савецкія і партыйныя бальшавіцкія цэнтры Заходняй краіны (Беларусі) эвакуаваліся ў Смаленск. З гэтага моманту пачынаецца новы пэрыод барацьбы за саветы ў Белару...» 293265 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{x-larger|'''Нямецкая окупацыя}}</center> {{Водступ|2|em}}Пад націскам наступаўшай нямецкай арміі савецкія і партыйныя бальшавіцкія цэнтры Заходняй краіны (Беларусі) эвакуаваліся ў Смаленск. З гэтага моманту пачынаецца новы пэрыод барацьбы за саветы ў Беларусі, барацьбы, якая адбывалася па той і па гэты бок окупацыйнай лініі. Смаленск, Віцебск, Магілеў, Гомель знаходзіліся на савецкім баку, уся-ж тэрыторыя на захад ад Магілеву—Воршы—Полацку апынулася ў окупацыі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Організацыйная</br>праца Заходняй</br>краіны.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Перад бальшавікамі Заходняй краіны стаялі задачы: а) організаваць і ўмацаваць саветы на савецкім баку; б) організаваць вайсковыя сілы для абароны савецкіх тэрыторый; в) весьці рэволюцыйную працу ў окупацыі, наладзіўшы сувязь з салдатамі нямецкай арміі. У гэтых кірунках і ішла праца.</br> {{Водступ|2|em}}19-га сакавіка 1918 году быў організаваны заходні вучастак атрадаў заслоны Чырвонай арміі.</br> {{Водступ|2|em}}У траўні адбылася ў Смаленску паўночна-заходняя конфэрэнцыя бальшавікоў, а ў жніўні адбыўся V партыйны зьезд бальшавікоў Заходняй краіны.</br> {{Водступ|2|em}}У верасьні у Смаленску адбыўся зьезд саветаў Заходняй краіны. Усё гэта дапамагала політычнаму і організацыйнаму ўмацаваньню савецкай улады ў савецкай частцы Беларусі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Праца сярод уце-</br>качоў.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}У гэты-ж самы час разгарнулася масавая праца сярод уцекачоў — рабочых і сялян Беларусі, якіх эвакуацыя ў часе імпэрыялістычнай вайны параскідала па ўсім абшары Расіі. Паводле даных А. Кіржыца, з Літвы і Беларусі<noinclude></noinclude> 70al71bv9h9r0ry06o8vwurgg0b766f 293266 293265 2026-07-21T17:05:08Z RAleh111 4658 293266 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{x-larger|'''Нямецкая окупацыя}}</center> {{Водступ|2|em}}Пад націскам наступаўшай нямецкай арміі савецкія і партыйныя бальшавіцкія цэнтры Заходняй краіны (Беларусі) эвакуаваліся ў Смаленск. З гэтага моманту пачынаецца новы пэрыод барацьбы за саветы ў Беларусі, барацьбы, якая адбывалася па той і па гэты бок окупацыйнай лініі. Смаленск, Віцебск, Магілеў, Гомель знаходзіліся на савецкім баку, уся-ж тэрыторыя на захад ад Магілеву—Воршы—Полацку апынулася ў окупацыі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 10px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0em" |<center>'''Організацыйная</br>праца Заходняй</br>краіны.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Перад бальшавікамі Заходняй краіны стаялі задачы: а) організаваць і ўмацаваць саветы на савецкім баку; б) організаваць вайсковыя сілы для абароны савецкіх тэрыторый; в) весьці рэволюцыйную працу ў окупацыі, наладзіўшы сувязь з салдатамі нямецкай арміі. У гэтых кірунках і ішла праца.</br> {{Водступ|2|em}}19-га сакавіка 1918 году быў організаваны заходні вучастак атрадаў заслоны Чырвонай арміі.</br> {{Водступ|2|em}}У траўні адбылася ў Смаленску паўночна-заходняя конфэрэнцыя бальшавікоў, а ў жніўні адбыўся V партыйны зьезд бальшавікоў Заходняй краіны.</br> {{Водступ|2|em}}У верасьні у Смаленску адбыўся зьезд саветаў Заходняй краіны. Усё гэта дапамагала політычнаму і організацыйнаму ўмацаваньню савецкай улады ў савецкай частцы Беларусі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0em" |<center>'''Праца сярод уце-</br>качоў.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}У гэты-ж самы час разгарнулася масавая праца сярод уцекачоў — рабочых і сялян Беларусі, якіх эвакуацыя ў часе імпэрыялістычнай вайны параскідала па ўсім абшары Расіі. Паводле даных А. Кіржыца, з Літвы і Беларусі<noinclude></noinclude> oegps37bnd90tqbymces2daa8xmmchq 104 126943 293267 2026-07-21T17:12:49Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «выехала 1.320.500 уцекачоў, прычым толькі з адной Горадзенскай губэрні больш за 750 тысяч чалавек.</br> {{Водступ|2|em}}Яшчэ да Кастрычніка беларускія нацполітычныя організацыі распачалі працу сярод уцекачоў, спадзяючыся іх аўторытэтам прыкрыць сваю чыннасьць....» 293267 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>выехала 1.320.500 уцекачоў, прычым толькі з адной Горадзенскай губэрні больш за 750 тысяч чалавек.</br> {{Водступ|2|em}}Яшчэ да Кастрычніка беларускія нацполітычныя організацыі распачалі працу сярод уцекачоў, спадзяючыся іх аўторытэтам прыкрыць сваю чыннасьць. Але гэтыя спробы нацполітычных дзеячоў мелі некаторы посьпех толькі спачатку. Праз нейкі час, калі ў організацыі ўцекачоў увайшлі рабочыя-беларусы, часта члены мясцовых бальшавіцкіх організацый, кірунак працы організацый уцекачоў зьмяніўся. Спробам нацыяналістых накіраваць масы ўцекачоў па шляху нацыяналістычнай барацьбы былі процістаўлены задачы ўцягваньня рабочых мас у барацьбу за саветы.</br> {{Водступ|2|em}}Першымі ўсталі на гэты шлях беларускія організацыі рабочых асяродкаў. У Петраградзе ўлетку 1917 году ўжо існавала бальшавіцкая беларуская організацыя, якая нарадзілася, як філія Беларускай Соцыялістычнай Грамады. Прадстаўнікі гэтай організацыі, як бальшавікі, былі на Ўсебеларускім Конгрэсе і ўпарта змагаліся супроць буржуазна-дэмократычных кіраўнікоў конгрэсу.</br> {{Водступ|2|em}}14-га лютага 1918 году ў Петраградзе быў організаваны пры ўрадзе РСФСР Беларускі Нацыянальны Камісарыят. На яго было ўскладзена абслугоўваньне экономічных, культурных і політычных патрэб беларускіх уцекачоў, а таксама дапамога ўмацаваньню саветаў на Беларусі ды падрыхтоўка да організацыі савецкай улады ў окупаванай краіне.</br> {{Водступ|2|em}}Беларускі Нацыянальны Камісарыят шырака разгарнуў сваю працу, маючы ва ўсіх мясцох зграмаджэньня ўцекачоў свае аддзелы і політычна апрацоўваючы тыя масы ўцекачоў, якія зьвярталіся дамоў у окупаваную паласу. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 10px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0em" |<center>'''Рэволюцыйная</br>праца ў окупа-</br>цыі.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Асабліва важнае значэньне ў гэты час мела праца бальшавікоў у паласе окупацыі.</br> {{Водступ|2|em}}Окупацыя Беларусі была сьмяртэльнай пагрозай для саветаў на Беларусі. Але разам яна мела і свае дадатныя вынікі: папершае, рабочыя і сялянскія масы занятых немцамі абшараў навочна яшчэ раз пераканаліся, што зварот улады буржуазіі зноў нясе<noinclude></noinclude> k8vtfzk4tfsmbijlca8w9qzidm3ft74 104 126944 293268 2026-07-21T17:19:56Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «рабочым і сялянам уціск, эксплёатацыю, зьдзекі; падругое — перасуваньне немцаў на ўсход злучыла старую окупацыю, Вільню—Горадню—Беласток, з новай окупацыяй, адчыніла дзьверы для вольнага пашырэньня бальшавіцкіх ідэй на Захад і, патрэцяе, дапамагала...» 293268 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>рабочым і сялянам уціск, эксплёатацыю, зьдзекі; падругое — перасуваньне немцаў на ўсход злучыла старую окупацыю, Вільню—Горадню—Беласток, з новай окупацыяй, адчыніла дзьверы для вольнага пашырэньня бальшавіцкіх ідэй на Захад і, патрэцяе, дапамагала збліжэньню нямецкіх салдат з рэволюцыйнымі рабочымі й сялянамі Беларусі, ад якіх немцы пераймалі новыя ідэі савецкай улады.</br> {{Водступ|2|em}}Паступова ў окупацыі былі адноўлены і організаваны бальшавіцкія ячэйкі як на гарадох ды мястэчках, гэтак і па вёсках. Асаблівую ўвагу бальшавікі зьвярнулі на тое, каб прыцягнуць на свой бок рабочых, сярод якіх яшчэ мелі сілу ўплывы Бунду, сыяністых ды інш. згоднікаў.</br> {{Водступ|2|em}}«Карыстаючыся падтрыманьнем Паўночна-Заходняга Краёвага Камітэту і знаходзячыся пад яго кіраўніцтвам», кажа тав. Кнорын у брошуры «Пяць год КП(б)Б»: «менская падпольная організацыя зрабіла тое, чаго да окупацыі не ўдалося зрабіць, — яна аўладала ўсёй рабочай масай гораду і раней за ўсё — профэсыянальнымі саюзамі. Яна ў значнай ступені пахіснула ўплыў Бунду і «Поалей-Цыон», сярод якіх якраз у гэтых умовах пачаўся развал».</br> {{Водступ|2|em}}Менская комуністычная організацыя зьвязваецца з павятовымі гарадамі і ўстанаўляе сваю гегемонію над окупаванай тэрыторыяй. Улетку 1918 году ў Смаленску была склікана краёвая конфэрэнцыя партыйных організацый Беларусі. На ёй абіраецца Краёвы Камітэт Беларусі, які працуе пад кіраўніцтвам Заходняга Краёвага Камітэту. Краёвы Камітэт Беларусі зьвязваецца з сялянствам, стварае шматтысячную паўстанцкую організацыю і падрыхтоўвае, такім чынам, моцную падмогу саветам у окупацыі.</br> {{Водступ|2|em}}Цікава адзначыць, што рабочыя асяродкі так званай старой окупацыі рана ўсталі на шлях стварэньня саветаў. Ужо ў сакавіку 1918 году ў Беластоку быў абраны савет.</br> {{Водступ|2|em}}Рэволюцыя ў Нямеччыне паскорыла расклад нямецкай арміі. У ёй былі абраны саветы. Праўда, «сольдатэнраты» знаходзіліся ў руках афіцэрства, але політычная роля іх ад гэтага не зьмяншалася.</br><noinclude></noinclude> 90r8gcp4datbr0smiu6bwqbucj54slf 104 126945 293269 2026-07-21T17:47:40Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{Водступ|2|em}}К гэтаму часу адносіцца праца «Рэволюцыйнага савету нямецкай арміі ўсходняга фронту». Гэты савет быў створаны Паўночна-Заходнім Краёвым Камітэтам нашай партыі з некалькіх перадавых нямецкіх ды аўстрыяцкіх рабочых-комуністых і адыграў в...» 293269 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}К гэтаму часу адносіцца праца «Рэволюцыйнага савету нямецкай арміі ўсходняга фронту». Гэты савет быў створаны Паўночна-Заходнім Краёвым Камітэтам нашай партыі з некалькіх перадавых нямецкіх ды аўстрыяцкіх рабочых-комуністых і адыграў вялікую ролю ў справе рэволюцыяваньня і распаду нямецкай арміі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 10px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0em" |<center>'''Праца беларус-</br>кіх нацыяналі-</br>стых.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}У той час, як рабочыя і сяляне Беларусі пад кіраўніцтвам бальшавікоў організоўваліся для рашучай барацьбы за саветы, беларускія нацыяналістычныя організацыі вялі і далей сваю працу барацьбы супроць саветаў за стварэньне буржуазнай беларускай дзяржавы. Адыход савецкай улады з Менску дазволіў выйсьці з падпольля дзеячом Выканаўчага камітэту Ўсебеларускага Конгрэсу. Яны пачалі хутчэй зьбіраць сілы, каб ударыць па адыходзіўшых бальшавікох, а таксама захапіць уладу ў свае рукі.</br> {{Водступ|2|em}}18-га лютага 1918 году Савет Народных Камісараў Заходняй Краіны эвакуаваўся ў Смаленск.</br> {{Водступ|2|em}}20-га лютага Выканаўчы Камітэт Конгрэсу выпусьціў першую ўстаўную грамату — аб стварэньні часовага сакратарыяту і аб захопе ўлады ў свае рукі. Аднак, гэта было больш падобна на комэдыю, а не на сур’ёзную працу. Выканаўчы Камітэт ня меў рэальнай сілы, каб ажыцьцяўляць свае пастановы. У Менск прышлі польскія легіёны Доўбар-Мусьніцкага, якія ўзялі фактычную ўладу ў свае рукі.</br> {{Водступ|2|em}}22-га лютага ў Менск увайшлі немцы, якія скончылі конкурэнцыю, падначаліўшы ўсю окупаваную паласу пад свой уплыў.</br> {{Водступ|2|em}}У дзейнасьці беларускіх нацыяналістых пачынаецца, новы пэрыод: дзе толькі можна, яны хадайнічаюць перад нямецкім камандваньнем, каб тое дапамагло стварыць Беларускую рэспубліку. Яшчэ 18-га лютага Віленская Беларуская Рада ўхваліла пастанову аб разрыве паміж Беларусьсю і Расіяй.</br> {{Водступ|2|em}}25-га сакавіка Выканаўчы Камітэт Усебеларускага Конгрэсу, заслухаўшы паведамленьне Віленскай Рады аб дасягненьнях беларускага нацыянальнага руху ў нямецкай окупацыі, пастанавіў зьвярнуцца да беларускага<noinclude></noinclude> tfr2my1mqp54o7fmor1w2ru9sjebzao 104 126946 293270 2026-07-21T17:53:10Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «народу з трэцяй устаўной граматай з абвяшчэньнем «Беларускай Народнай Рэспублікі».</br> {{Водступ|2|em}}Рада Беларускай Народнай Рэспублікі паслала з гэтай прычыны тэлеграму да імпэратара Вільгельма II, у якой казала: «Рада Беларускай Народнай Рэспублікі...» 293270 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>народу з трэцяй устаўной граматай з абвяшчэньнем «Беларускай Народнай Рэспублікі».</br> {{Водступ|2|em}}Рада Беларускай Народнай Рэспублікі паслала з гэтай прычыны тэлеграму да імпэратара Вільгельма II, у якой казала: «Рада Беларускай Народнай Рэспублікі… зьвяртаецца да вашай імпэратарскай вялікасьці з словамі найглыбейшай удзячнасьці за вызваленьне Беларусі нямецкім войскам ад цяжкога ўціску, панаваньня зьдзекаў і анархіі. Рада БНР дэкляравала незалежнасьць цэльнай і непадзельнай Беларусі і просіць вашую імпэратарскую вялікасьць аб абароне ў яе імкненьнях да ўмацаваньня дзяржаўнай незалежнасьці і непадзельнасьці краю ў сувязі з Нямецкай імпэрыяй. Толькі пад абаронай Нямецкай імпэрыі бачыць край сваё шчасьце ў будучыне».</br> {{Водступ|2|em}}Комэнтарыі, здаецца, залішнія, дзеля таго што тэкст гэтай тэлеграмы кажа сам за сябе. Гэтага кроку Рады ня вытрымалі нават ўваходзіўшыя ў Раду бундаўцы і беларускія эсэры: ім стала млосна і яны вышлі з Рады. Ня гледзячы на падлашчваньні беларускіх нацыяналістых, нямецкае камандваньне адносілася да Рады вельмі холадна, тым больш, што з яго, з-за рэволюцыі ў Нямеччыне, хапала і сваіх клопатаў.</br> {{Водступ|2|em}}Але гэтыя падлашчваньні да нямецкага камандваньня адкрывалі ўсім, хто яшчэ памыляўся, сапраўдны твар Рады і яшчэ мацней гуртавалі рабочых ды сялян вакол саветаў.</br> {{Водступ|2|em}}Саветы к канцу нямецкай окупацыі былі організаваны па ўсёй окупаванай тэрыторыі. Адыход немцаў з Беларусі быў спатканы з вялізным энтузыязмам усімі працоўнымі, для якіх пачынаўся новы пэрыод барацьбы за саветы. 11-га сьнежня 1918 году ў Менску ўтварыўся Менскі Ваенна-Рэволюцыйны Камітэт вызваленай Беларусі. {{накіравальная рыса|5em|height=0.1px}}<noinclude></noinclude> kh15us8c1e200wqd50ilwfbe2n0z0so 104 126947 293271 2026-07-21T17:58:46Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « <center>{{x-larger|'''Агалашэньне БССР}}</center> {{Водступ|2|em}}У сувязі з разгромам нямецкага імпэрыялізму рукі ў Антанты разьвязаліся, і ў канцы 1918 году ўвага дзяржаў-пераможніц у большай ступені, як да гэтага часу, пачала накіроўвацца на барацьбу супроць пролетарс...» 293271 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{x-larger|'''Агалашэньне БССР}}</center> {{Водступ|2|em}}У сувязі з разгромам нямецкага імпэрыялізму рукі ў Антанты разьвязаліся, і ў канцы 1918 году ўвага дзяржаў-пераможніц у большай ступені, як да гэтага часу, пачала накіроўвацца на барацьбу супроць пролетарскай рэволюцыі.</br> {{Водступ|2|em}}Адзін з проектаў барацьбы супроць рэволюцыйнай Расіі замыкаўся ў тым, каб, скарыстаўшы лёзунг самавызначэньня народаў, раздробніць яе на шэраг фэдэрацыйных і незалежных дзяржаў, разьяднаць такім чынам сілы пролетарыяту й сялянства і гэтым палегчыць аднаўленьне буржуазнага «права й парадку». З гэтага відаць, што з боку савецкай улады патрабавалася найвялікшая ўвага да нацыянальнага пытаньня, каб ня даць буржуазіі магчымасьці скарыстаць нацыянальныя супярэчнасьці старой Расіі для барацьбы супроць саветаў. Гэтыя супярэчнасьці трэба было скарыстаць так, каб яшчэ больш зьяднаць працоўных вакол саветаў, каб барацьба за саветы мела разам характар барацьбы працоўных за сваё нацыянальнае вызваленьне.</br> {{Водступ|2|em}}Рэволюцыйныя організацыі Беларусі паставілі пытаньне аб абвяшчэньні Беларускай Савецкай Соцыялістычнай Рэспублікі, лічачы, што гэта яшчэ больш зьяднае рабочых і сялян Беларусі пад сьцягам комуністычнай партыі і вырве самы важны козыр з рук буржуазіі.</br> {{Водступ|2|em}}22–23 сьнежня 1918 году ў Маскве I Усерасійскі зьезд беларускіх сэкцый бальшавікоў ухваліў пастанову аб патрэбе абвяшчэньня Беларускай Рэспублікі.</br> {{Водступ|2|em}}У гэты-ж самы час вельмі актыўна стаўлялался пытаньне аб політычнай патрэбе абвяшчэньня Беларускай<noinclude></noinclude> onzj228ekol6mayuf4a4leduycautv1 104 126948 293272 2026-07-21T18:07:24Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «Савецкай Рэспублікі старшынёю Менскага Рэўкому — тав. ''Рэйнгольдам.</br> {{Водступ|2|em}}30-га сьнежня 1918 году VI краёвая конфэрэнцыя комуністычнай партыі Заходняй Комуны ўхваліла пастанову аб стварэньні Савецкай Беларусі, абвясьціўшы сябе I зьездам комуні...» 293272 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>Савецкай Рэспублікі старшынёю Менскага Рэўкому — тав. ''Рэйнгольдам.</br> {{Водступ|2|em}}30-га сьнежня 1918 году VI краёвая конфэрэнцыя комуністычнай партыі Заходняй Комуны ўхваліла пастанову аб стварэньні Савецкай Беларусі, абвясьціўшы сябе I зьездам комуністычнай партыі Беларусі.</br> {{Водступ|2|em}}Падаем рэзолюцыю VI конфэрэнцыі (I зьезду) цалком: <div style="margin-left:2em; margin-top:-0.5em; margin-bottom:-0.5em"> {{Водступ|2|em}}«Атмосфэра, якая ўсё больш і больш згушчаецца на горызонце сусьветнага імпэрыялізму, пагражае зьністожыць пераможны рух III Інтэрнацыяналу, паўстаўшага міжнароднага пролетарыяту прыгнечаных нацый, якія ўстаюць на шлях адзіна вызваленчай для іх комуністычнай рэволюцыі. Супроць ваяўніча-шовіністычнага імпэрыялізму хутка зьбіраюцца сілы Савецкай Расіі, каб адбараніць свабоду працоўных мас паўстаўшых народаў. Каб вытрымаць націск цесным колам абкружыўшых нас нанятых банд і цёмных сіл імпэрыялізму, каб яшчэ болей замацаваць заваёвы расійскага пролетарыяту і памагчы яму адбіць наступ злоснага ворага, які наважыў зьністожыць заваёвы пролетарыяту і правы вольных народаў, з мэтай наладжваньня фактычна-буржуазнага самавызначэньня народаў і тым самым нясусьветнага разгулу капіталу — VI краёвая конфэрэнцыя бальшавікоў лічыць патрэбным абвясьціць самастойную Соцыялістычную Рэспубліку Беларусі з тэрыторыяй Менскай, Горадзенскай, Магілеўскай, Віцебскай і Смаленскай губэрняў». </div> {{Водступ|2|em}}1-га студзеня 1919 году быў абнародаваны маніфэст часовага рабоча-сялянскага ўраду Беларусі, які агалашаў утварэньне Беларускай Соцыялістычнай Савецкай Рэспублікі.</br> {{Водступ|2|em}}Часовы ўрад Беларусі склаўся з працаўнікоў Заходняй краіны і Беларускага Нацыянальнага Камісарыяту, пад старшынствам беларускага пісьменьніка з рабочых 3. Жылуновіча (Цішкі Гартнага), чым рабіўся буйны крок наперад па ўцягваньні ў кіраўнічую рэволюцыйную барацьбу працаўнікоў, беспасрэдна зьвязаных з шырокімі масамі рабочых і сялян Беларусі.</br><noinclude></noinclude> 9rf854avmxmzbk5wv9ifdtonetg7nqp 293340 293272 2026-07-22T19:31:32Z RAleh111 4658 293340 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>Савецкай Рэспублікі старшынёю Менскага Рэўкому — тав. ''Рэйнгольдам.</br> {{Водступ|2|em}}30-га сьнежня 1918 году VI краёвая конфэрэнцыя комуністычнай партыі Заходняй Комуны ўхваліла пастанову аб стварэньні Савецкай Беларусі, абвясьціўшы сябе I зьездам комуністычнай партыі Беларусі.</br> {{Водступ|2|em}}Падаем рэзолюцыю VI конфэрэнцыі (I зьезду) цалком: <div style="margin-left:2.5em; margin-top:-0.5em; margin-bottom:-0.5em"> {{Водступ|2|em}}«Атмосфэра, якая ўсё больш і больш згушчаецца на горызонце сусьветнага імпэрыялізму, пагражае зьністожыць пераможны рух III Інтэрнацыяналу, паўстаўшага міжнароднага пролетарыяту прыгнечаных нацый, якія ўстаюць на шлях адзіна вызваленчай для іх комуністычнай рэволюцыі. Супроць ваяўніча-шовіністычнага імпэрыялізму хутка зьбіраюцца сілы Савецкай Расіі, каб адбараніць свабоду працоўных мас паўстаўшых народаў. Каб вытрымаць націск цесным колам абкружыўшых нас нанятых банд і цёмных сіл імпэрыялізму, каб яшчэ болей замацаваць заваёвы расійскага пролетарыяту і памагчы яму адбіць наступ злоснага ворага, які наважыў зьністожыць заваёвы пролетарыяту і правы вольных народаў, з мэтай наладжваньня фактычна-буржуазнага самавызначэньня народаў і тым самым нясусьветнага разгулу капіталу — VI краёвая конфэрэнцыя бальшавікоў лічыць патрэбным абвясьціць самастойную Соцыялістычную Рэспубліку Беларусі з тэрыторыяй Менскай, Горадзенскай, Магілеўскай, Віцебскай і Смаленскай губэрняў». </div> {{Водступ|2|em}}1-га студзеня 1919 году быў абнародаваны маніфэст часовага рабоча-сялянскага ўраду Беларусі, які агалашаў утварэньне Беларускай Соцыялістычнай Савецкай Рэспублікі.</br> {{Водступ|2|em}}Часовы ўрад Беларусі склаўся з працаўнікоў Заходняй краіны і Беларускага Нацыянальнага Камісарыяту, пад старшынствам беларускага пісьменьніка з рабочых 3. Жылуновіча (Цішкі Гартнага), чым рабіўся буйны крок наперад па ўцягваньні ў кіраўнічую рэволюцыйную барацьбу працаўнікоў, беспасрэдна зьвязаных з шырокімі масамі рабочых і сялян Беларусі.</br><noinclude></noinclude> cxe019w17sgx5pdeh3flepkscxggs04 104 126949 293273 2026-07-21T18:12:42Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{Водступ|2|em}}На I Усебеларускім зьезьдзе саветаў у лютым 1919 г. была прынята Констытуцыя Беларускай Рэспублікі, якая спэцыяльным актам была прызнана ЦВК РСФСР.</br> {{Водступ|2|em}}К гэтаму часу Літва таксама была абвешчана савецкай рэспублікай, і літоўскі с...» 293273 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}На I Усебеларускім зьезьдзе саветаў у лютым 1919 г. была прынята Констытуцыя Беларускай Рэспублікі, якая спэцыяльным актам была прызнана ЦВК РСФСР.</br> {{Водступ|2|em}}К гэтаму часу Літва таксама была абвешчана савецкай рэспублікай, і літоўскі савецкі ўрад вёў барацьбу супроць літоўскай Тарыбы ды польскіх легіёнаў.</br> {{Водступ|2|em}}Перад Савецкай Беларусьсю і Савецкай Літвой быў адзін вораг, стаялі агульныя задачы рэволюцыйнай барацьбы. Дзеля гэтага амаль адначасна на зьездах саветаў Беларусі і Літвы было ўхвалена аб’яднаць Беларусь і Літву ў адну Літоўска-Беларускую Савецкую Рэспубліку. 7–8-га сакавіка 1919 году ў Вільні адбылася аб’яднаўчая сэсія Цэнтральных Выканаўчых Камітэтаў Літвы і Беларусі, якая аформіла пастановы сваіх зьездаў аб зьліцьці.</br> {{Водступ|2|em}}Організуючы сілы для барацьбы супроць ворагаў і вядучы гэтую барацьбу, маладая Літоўска-Беларуская дзяржава разгарнула ў той-жа самы час шырокую працу соцыялістычнага будаўніцтва. З найважнейшых мерапрыемстваў таго часу трэба адзначыць наступныя: каб уцягнуць масы ў будаўніцтва, усюды былі праведзены выбары ў саветы; было пастаўлена пытаньне аб зямлі, прычым мелася на ўвазе шматлікія маёнткі Літвы і Беларусі, абапіраючыся на значны сельска-гаспадарчы пролетарыят, абярнуць на фабрыкі збожжа; былі ўжыты спосабы да абслугоўваньня нацыянальна-культурных патрэб мясцовага насельніцтва, прычым мясцовыя мовы насельніцтва былі прызнаны роўнапраўнымі.</br> {{Водступ|2|em}}Што-ж у гэты час рабіла беларуская Рада?</br> {{Водступ|2|em}}Маніфэст часовага рабоча-сялянскага ўраду Беларусі абвясьціў Раду па-за законам. Савецкі ўрад Беларусі павёў упартую барацьбу супроць Рады і яе «народных міністраў» тым больш, што контр-рэволюцыйная сутнасьць Рады выявілася з поўнай відавочнасьцю.</br> {{Водступ|2|em}}Баючыся народнага гневу, беларуская Рада кінула Менск і асталявалася ў канцы 1918 году ў Коўне, дзе паміж літоўскай Тарыбай і беларускаю Радай была падпісана ўмова аб узаемнай дапамозе.</br> {{Водступ|2|em}}Чыннасьць Рады і «ўраду БНР» у гэты час была накіравана на тое, каб знайсьці дапамогу для барацьбы<noinclude></noinclude> g2tqkm0u1u9hxbl1yoqnkik0b3gfkp0 104 126950 293274 2026-07-21T18:22:07Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «супроць Савецкай Беларусі. Паводле слоў аднаго з «дыплёматычных» прадстаўнікоў Рады К. Езавітава, прадстаўнікі Рады вялі перамаўленьні з гр. Ліанозавым, з урадамі Колчака, Юдэніча, Дзянікіна, азначаючы свае адносіны да іх у залежнасьці ад прызнаньня і...» 293274 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>супроць Савецкай Беларусі. Паводле слоў аднаго з «дыплёматычных» прадстаўнікоў Рады К. Езавітава, прадстаўнікі Рады вялі перамаўленьні з гр. Ліанозавым, з урадамі Колчака, Юдэніча, Дзянікіна, азначаючы свае адносіны да іх у залежнасьці ад прызнаньня іх новымі дзяржавамі. Усюды, дзе ўтвараліся контр-рэволюцыйныя цэнтры, былі прадстаўнікі Рады.</br> {{Водступ|2|em}}Збліжэньне «ўраду БНР» з літоўскай Тарыбай рабілася ўсё больш цесным. Пры літоўскім урадзе было створана міністэрства па беларускіх справах, міністар якога Я. Варонка распачаў кампанію па вярбоўцы беларусаў у літоўскую армію. Яшчэ раней прадстаўніком Рады ўдалося сабраць зьезд сялян Горадзеншчыны, на якім была ўхвалена пастанова аб далучэньні Горадзеншчыны да Літвы супроць Польшчы.</br> {{Водступ|2|em}}Аднак, толькі падманам удаваліся Радзе такія пастановы. Калі ў Горадні быў створаны савет, то на першае-ж пасяджэньне савету — 27-га студзеня зьявіліся прадстаўнікі сялянскай сэкцыі беларускай Рады, якія заявілі аб сваім адзінстве з саветамі рабочых дэпутатаў.</br> {{Водступ|2|em}}«Урад БНР» зрабіўся групай эмігрантаў, якія спэкулявалі на нацыянальным пытаньні, пры поўным збанкрутаваньні ўсіх спроб пацягнуць за сабой масы.</br> {{Водступ|2|em}}Ад «радаўскай» орыентацыі пачалі паступова адыходзіць лепшыя прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі, якая ўставала на шлях сумеснай працы з саветамі.</br> {{Водступ|2|em}}25-га студзеня зрабілася вядомым, што міжнародны капітал парашыў перайсьці ў наступ супроць саветаў: маршал Фош запатрабаваў ад галоўнага нямецкага камандваньня вольнага пропуску польскіх легіянэраў праз Горадзеншчыну супроць бальшавікоў.</br> {{Водступ|2|em}}Барацьба за саветы ўваходзіла ў новую стадыю беспасрэднага нападу на саветы армій капіталу.</br> {{Водступ|2|em}}На Беларусь насунулася новая пагроза: польская армія, па загаду з Францыі, выконваючы ролю авангарду сусьветнай буржуазіі, пачала наступ. Па загаду Антанты немцы перадаюць легіянэрам Беласток. Польская армія захапляе Ваўкавыск, Слонім, 28-га красавіка займае Горадню.</br> {{Водступ|2|em}}У канцы красавіка пераапранутыя польскія легіянэры ўваходзяць у Вільню і займаюць яе. Язэп {{перанос пачатак|Піл|судзкі}}<noinclude></noinclude> atvkprclv5kipj4ig8t2eif9tdjp9ag 104 126951 293275 2026-07-21T18:26:23Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|Піл|судзкі}} выпушчае адозву, у якой заяўляе, што польская армія ідзе, каб вызваліць «забыты богам і людзьмі край» — Беларусь, што яго армія нясе вольнасьць і роўнасьць беларускаму народу. Захоп беларускіх тэрыторый польскімі легіёнамі п...» 293275 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|Піл|судзкі}} выпушчае адозву, у якой заяўляе, што польская армія ідзе, каб вызваліць «забыты богам і людзьмі край» — Беларусь, што яго армія нясе вольнасьць і роўнасьць беларускаму народу. Захоп беларускіх тэрыторый польскімі легіёнамі пазначыўся цэлай паласой экзэкуцый над сялянамі, з якімі паны разьлічваліся за панскую зямлю, лес і інш. Ня гледзячы на супраціўленьне рабочых і сялян Беларусі, дужэйшыя сілы Польшчы ішлі ўсё ўперад. 8-га жніўня палякамі быў захоплены Менск; польска-савецкі фронт стварыўся на рубяжох Полацак—Барысаў—Бабруйск.</br> {{Водступ|2|em}}Літоўска-беларускі савецкі ўрад, які выехаў раней у Бабруйск, эвакуаваўся потым у Смаленск, дзе ўсе сілы і сродкі былі перададзены Чырвонай арміі на барацьбу супроць палякаў.</br> {{Водступ|2|em}}Пачаўся самы цяжкі для Беларусі пэрыод — пэрыод польскай окупацыі. {{накіравальная рыса|5em|height=0.1px}}<noinclude></noinclude> 8dh57vb1qpibw9hn3smod7ofleenw0j 104 126952 293276 2026-07-21T18:36:19Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « <center>{{x-larger|'''Польская окупацыя</center> {{Водступ|2|em}}Напад польскай арміі на Савецкую Беларусь і Украіну быў зроблены ў мэтах барацьбы супроць саветаў па загаду і пры падтрыманьні краін Антанты, у першую чаргу Францыі. Але гэты напад польскай арміі быў у то...» 293276 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{x-larger|'''Польская окупацыя</center> {{Водступ|2|em}}Напад польскай арміі на Савецкую Беларусь і Украіну быў зроблены ў мэтах барацьбы супроць саветаў па загаду і пры падтрыманьні краін Антанты, у першую чаргу Францыі. Але гэты напад польскай арміі быў у той-жа самы час спробай польскай буржуазіі захапіць усе тэрыторыі, якія ўваходзілі ў склад гістарычнай Польшчы да яе падзелу ў 1772 годзе.</br> {{Водступ|2|em}}Польская окупацыя аднавіла для Беларусі самыя горшыя часы прыгону: расправа з сялянамі за захопленыя імі зямлю, лясы, за прагнаных паноў, пакараньне розгамі за самую малую віну, абкладаньне контрыбуцыямі і ўсякімі павіннасьцямі, — вось агульная неперабольшаная ацэнка становішча сялянства таго часу.</br> {{Водступ|2|em}}«Становішча насельніцтва зрабілася зусім нязносным. Цяжкое ярмо польскай окупацыі прыціснула ўсіх жыхароў. Амаль усе, апрача невялікай кучкі спэкулянтаў, напалову галадавалі. Польскія банды тэрорызавалі ўсё насельніцтва, лавілі на работу, рэзалі бароды і, як маглі, зьдзекваліся над беднымі безабароннымі яўрэямі», — так апісвае становішча ўцякач з окупацыі, дадаючы: «Няма нічога дзіўнага, што ўсё насельніцтва, як міласьці з неба, чакала вызваленьня з-пад гэтага нязноснага ярма».</br> {{Водступ|2|em}}Значыцца, калі барацьба на польска-савецкім фронце абазначала для рабочых і сялян усіх савецкіх рэспублік барацьбу супроць сусьветнай буржуазіі, дык для беларускіх рабочых і сялян гэтая барацьба, апрача таго, была яшчэ і барацьбой супроць свайго адвечнага гвалтаўніка — польскага пана.</br> {{Водступ|2|em}}У окупацыі рабоча-сялянскія масы ўсталі на шлях актыўнай барацьбы супроць окупантаў. Польская {{перанос пачатак|оку|пацыя}}<noinclude></noinclude> mao2xp5zjhtm1saamyntn3ngve4lpde 293277 293276 2026-07-21T18:36:55Z RAleh111 4658 293277 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{x-larger|'''Польская окупацыя}}</center> {{Водступ|2|em}}Напад польскай арміі на Савецкую Беларусь і Украіну быў зроблены ў мэтах барацьбы супроць саветаў па загаду і пры падтрыманьні краін Антанты, у першую чаргу Францыі. Але гэты напад польскай арміі быў у той-жа самы час спробай польскай буржуазіі захапіць усе тэрыторыі, якія ўваходзілі ў склад гістарычнай Польшчы да яе падзелу ў 1772 годзе.</br> {{Водступ|2|em}}Польская окупацыя аднавіла для Беларусі самыя горшыя часы прыгону: расправа з сялянамі за захопленыя імі зямлю, лясы, за прагнаных паноў, пакараньне розгамі за самую малую віну, абкладаньне контрыбуцыямі і ўсякімі павіннасьцямі, — вось агульная неперабольшаная ацэнка становішча сялянства таго часу.</br> {{Водступ|2|em}}«Становішча насельніцтва зрабілася зусім нязносным. Цяжкое ярмо польскай окупацыі прыціснула ўсіх жыхароў. Амаль усе, апрача невялікай кучкі спэкулянтаў, напалову галадавалі. Польскія банды тэрорызавалі ўсё насельніцтва, лавілі на работу, рэзалі бароды і, як маглі, зьдзекваліся над беднымі безабароннымі яўрэямі», — так апісвае становішча ўцякач з окупацыі, дадаючы: «Няма нічога дзіўнага, што ўсё насельніцтва, як міласьці з неба, чакала вызваленьня з-пад гэтага нязноснага ярма».</br> {{Водступ|2|em}}Значыцца, калі барацьба на польска-савецкім фронце абазначала для рабочых і сялян усіх савецкіх рэспублік барацьбу супроць сусьветнай буржуазіі, дык для беларускіх рабочых і сялян гэтая барацьба, апрача таго, была яшчэ і барацьбой супроць свайго адвечнага гвалтаўніка — польскага пана.</br> {{Водступ|2|em}}У окупацыі рабоча-сялянскія масы ўсталі на шлях актыўнай барацьбы супроць окупантаў. Польская {{перанос пачатак|оку|пацыя}}<noinclude></noinclude> onmbfntifu1q5nnlqxxxqw02dvzmt4g 104 126953 293278 2026-07-21T18:43:45Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|оку|пацыя}} пазначылася шырокім паўстанцкім рухам рабочых і сялян Беларусі. Комуністычныя ячэйкі зрабіліся кіруючымі штабамі партызанскага руху. Тыя, хто ня меў сувязі з комуністычнымі ячэйкамі, стваралі свае організацыі. Цікава адзнач...» 293278 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|оку|пацыя}} пазначылася шырокім паўстанцкім рухам рабочых і сялян Беларусі. Комуністычныя ячэйкі зрабіліся кіруючымі штабамі партызанскага руху. Тыя, хто ня меў сувязі з комуністычнымі ячэйкамі, стваралі свае організацыі. Цікава адзначыць, што беларуская сельская інтэлігенцыя, пераканаўшыся на практыцы, што для Беларусі дасьць зварот «дэмократычных» парадкаў, голасна дэкляраваных Пілсудзкім, таксама ўстала на шлях барацьбы супроць окупантаў і пачала ствараць беларускую комуністычную організацыю напоўмарксыцкага, напоўнародніцкага характару, якая паступова наладзіла контакт з компартыяй.</br> {{Водступ|2|em}}ЦК комуністычнай партыі (бальшавікоў) Літвы і Беларусі, знаходзячыся ў Смаленску, кіраваў усёй гэтай барацьбой, накіроўваючы яе ў організаванае рэчышча, даючы лёзунгі, пасылаючы кіраўнікоў-організатараў, задаваляючы літаратурай, рэгулюючы моманты выступленьняў.</br> {{Водступ|2|em}}Знайшліся, аднак, у окупацыі групы беларускіх шовіністычных дзеячоў, сярод якіх, у сувязі з адозвай Пілсудзкага, аджылі старыя надзеі на тое, што толькі адна Польшча здолее памагчы Беларусі зрабіцца «вольнай і роўнай» з іншымі народамі.</br> {{Водступ|2|em}}У кастрычніку 1919 году з дазволу польскай улады ў Менску была склікана сэсія Рады «Беларускай Народнай Рэспублікі» з прадстаўнікамі беларускіх організацый. Даючы дазвол на скліканьне Рады, польскі ўрад загадзя быў запэўнены некаторымі «раднымі», што Рада ўхваліць пастанову аб фэдэраваньні Беларусі з Польшчай. Аднак, панаваньне польскіх окупантаў у Беларусі пачало адкрываць вочы тым, хто да гэтага яшчэ памыляўся і романтычна верыў у «прыраджоны польскі дэмократызм». Дэлегаты Рады з месцаў сталі ў опозыцыю полёнафільскай частцы радаўскай галоўкі. Рада абрала новы ўрад «незалежніцкі» з У. Ластоўскім на чале. Тады правая частка Рады абвясьціла гэты ўрад незаконным і, сабраўшыся асобна, абрала так званую «Найвышэйшую Раду», з надзеяй пры дапамозе Пілсудзкага «вызваліць беларускі народ і стварыць аўтономную Беларусь у межах Польшчы 1772 году».</br><noinclude></noinclude> 1nyik1k7fdlvykemws472ipkydyat96 104 126954 293279 2026-07-21T18:56:54Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{Водступ|2|em}}«Найвышэйшая Рада» стварыла беларускую вайсковую камісію, якая павінна была вербаваць ахвотнікаў- беларусаў у польскую армію супроць Чырвонай арміі. Але ўсё гэта было ня больш, як бутафорыяй.</br> {{Водступ|2|em}}Увесну 1920 году, калі былі сконч...» 293279 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}«Найвышэйшая Рада» стварыла беларускую вайсковую камісію, якая павінна была вербаваць ахвотнікаў- беларусаў у польскую армію супроць Чырвонай арміі. Але ўсё гэта было ня больш, як бутафорыяй.</br> {{Водступ|2|em}}Увесну 1920 году, калі былі скончаны асноўныя ваенныя опэрацыі Чырвонай арміі на іншых фронтах, заключаны мір з Эстоніяй, Літвой, пачаліся перамаўленьні з Латвіяй, — камандваньнем Заходняга фронту пачалася падрыхтоўка да рашучых боек з польскай арміяй, тым больш, што, ня гледзячы на настойлівыя прапановы савецкай улады з абяцаньнем Польшчы вялікіх тэрыторыяльных уступак, Польшча адмаўлялася заключыць мір.</br> {{Водступ|2|em}}Чуючы бяду, польскае камандваньне загадзя рыхтавалася да адыходу, вывозячы ўсё найбольш каштоўнае ў Польшчу. Усё, чаго не магла захапіць польская армія, нішчылася. Беларусь была абхоплена пажарамі: гарэлі падпаленыя палякамі лясы, гарады і інш. Окупанты паказалі свой сапраўдны твар: «8-та траўня а трэцяй гадзіне раніцы вораг стралянінай з гармат пачаў руйнаваць горад Барысаў. А дзевятай гадзіне раніцы палякі пачалі па Барысаву ўраганавы артылерыйскі агонь, страляючы хэмічнымі і падпальнымі снарадамі». Барысаў быў не адзінай афяраю: гарэў і руйнаваўся Менск, па загаду генэрала Шаптыцкага быў падпалены Слуцак, каб зрабіць віднай дарогу адыходзіўшым абозам.</br> {{Водступ|2|em}}Магутным націскам Чырвонай арміі, якая пад гураганавым агнём ворага перайшла праз Бярэзіну, пры дапамозе беларускіх партызан, ударыўшых у тыл польскай арміі, 10-га ліпня польскі фронт быў разарваны, і пачаўся нястрымны адыход польскай арміі. Не памаглі гістарычныя крыкі беларускай Рады аб тым, што кожны беларус павінен устаць на абарону супроць «маскоўскіх гвалтаўнікоў» за культурную Польшчу. Рада змушана была ўцякаць разам з окупантамі.</br> {{Водступ|2|em}}10-га ліпня быў адабраны Барысаў, 11-га ліпня — вызвалены Менск. За кароткі час уся Беларусь была вызвалена ад окупацыі. Чырвоная армія перайшла на тэрыторыю карэннай Польшчы. Рабочыя і сяляне {{перанос пачатак|вызва|леных}}<noinclude></noinclude> qqxxvxy22rrcqgzpz0dry481n4xufxd 104 126955 293283 2026-07-21T18:59:48Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|вызва|леных}} тэрыторый спатыкалі Чырвоную армію з хлебам і сольлю.</br> {{Водступ|2|em}}11-га ліпня ў Менску ўтварыўся Ваенна-Рэволюцыйны Камітэт у складзе т.т. Чарвякова, Кнорына і Адамовіча.</br> {{Водступ|2|em}}Менск зрабіўся савецкім.</br> {{Водступ...» 293283 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|вызва|леных}} тэрыторый спатыкалі Чырвоную армію з хлебам і сольлю.</br> {{Водступ|2|em}}11-га ліпня ў Менску ўтварыўся Ваенна-Рэволюцыйны Камітэт у складзе т.т. Чарвякова, Кнорына і Адамовіча.</br> {{Водступ|2|em}}Менск зрабіўся савецкім.</br> {{Водступ|2|em}}Перамога 1920 году над польскай арміяй абазначала перамогу саветаў над капіталістычным сьветам.</br> {{Водступ|2|em}}Перамогай 1920 г. рабочыя і сяляне Беларусі замацавалі Кастрычнікавую рэволюцыю, скончылі доўгую барацьбу за саветы, якая пачалася ў 1917 годзе. 1-га жніўня 1920 году рэволюцыйныя організацыі Беларусі ўрачыста дэкляравалі аднаўленьне Беларускай Савецкай Соцыялістычнай Рэспублікі, вылучыўшы Ваенна-Рэволюцыйны Камітэт Беларусі ў складзе т.т. Чарвякова (старшыня), Кнорына, Адамовіча, Ігнатоўскага і Вайнштэйна.</br> {{Водступ|2|em}}З 1920 году Савецкая Беларусь вядзе свой каляндар мірнага соцыялістычнага будаўніцтва. {{накіравальная рыса|5em|height=0.1px}}<noinclude></noinclude> pojoost2ss7xe9jj98eckx8w8z03lx8 0 126956 293285 2026-07-21T19:05:14Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = Прадмова | безаўтара = | год = 1929 год | пераклад = | секцыя = Публіцыстыка | папярэдні = | наступны = [[Беларусь (1927)/Беларусь перад рэволюцыяй|Беларусь перад рэволюцыяй]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Беларусь...» 293285 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Прадмова | безаўтара = | год = 1929 год | пераклад = | секцыя = Публіцыстыка | папярэдні = | наступны = [[Беларусь (1927)/Беларусь перад рэволюцыяй|Беларусь перад рэволюцыяй]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Беларусь (1927).pdf" from="5" to="5" /> {{Выроўніваньне-канец}} [[Катэгорыя:Публіцыстыка невядомых аўтараў]] k9oru9dgcl37u1ky1ci5twy38uasgu6 293297 293285 2026-07-21T19:15:17Z Gleb Leo 2440 293297 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Прадмова | безаўтара = | год = 1927 год | пераклад = | секцыя = Публіцыстыка | папярэдні = | наступны = [[Беларусь (1927)/Беларусь перад рэволюцыяй|Беларусь перад рэволюцыяй]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Беларусь (1927).pdf" from="5" to="5" /> {{Выроўніваньне-канец}} [[Катэгорыя:Публіцыстыка невядомых аўтараў]] 81pp14hs4rn6k46h2laqwu2gjxngvoo 0 126957 293286 2026-07-21T19:08:26Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = Беларусь перад рэволюцыяй | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1929 год | пераклад = | секцыя = Публіцыстыка | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Прадмова|Прадмова]] | наступны = Беларусь (1927)/Кастрычнікавы пераварот|Кастрычнікавы пера...» 293286 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Беларусь перад рэволюцыяй | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1929 год | пераклад = | секцыя = Публіцыстыка | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Прадмова|Прадмова]] | наступны = [[Беларусь (1927)/Кастрычнікавы пераварот|Кастрычнікавы пераварот]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Беларусь (1927).pdf" from="7" to="16" /> ----------- {{Крыніцы}} {{Выроўніваньне-канец}} t9v542rixhwacoxmix2m8nqwc9wje6a 293287 293286 2026-07-21T19:09:07Z Gleb Leo 2440 293287 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Беларусь перад рэволюцыяй | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1929 год | пераклад = | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Прадмова|Прадмова]] | наступны = [[Беларусь (1927)/Кастрычнікавы пераварот|Кастрычнікавы пераварот]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Беларусь (1927).pdf" from="7" to="16" /> ----------- {{Крыніцы}} {{Выроўніваньне-канец}} ptgjuw3jw4bqa58ihjuzplr1o19k6zn 293296 293287 2026-07-21T19:15:04Z Gleb Leo 2440 293296 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Беларусь перад рэволюцыяй | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1927 год | пераклад = | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Прадмова|Прадмова]] | наступны = [[Беларусь (1927)/Кастрычнікавы пераварот|Кастрычнікавы пераварот]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Беларусь (1927).pdf" from="7" to="16" /> ----------- {{Крыніцы}} {{Выроўніваньне-канец}} c5jqjbqmjw58g25zpyxsm0ahauclc7c 104 126958 293288 2026-07-21T19:10:26Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « <center>{{x-larger|'''Соцыялістычнае будаўніцтва Савецкай Беларусі}}</center> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:2em; padding-left:0em" |<center>'''Тэрыторыя і лік</br>насельніцтва.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Пасьля сканчэньня Савецка-Польскай вайны, Савецкая Беларусь пачала...» 293288 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <center>{{x-larger|'''Соцыялістычнае будаўніцтва Савецкай Беларусі}}</center> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:2em; padding-left:0em" |<center>'''Тэрыторыя і лік</br>насельніцтва.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Пасьля сканчэньня Савецка-Польскай вайны, Савецкая Беларусь пачала мірную працу ў складзе 6-ці паветаў быўшай Менскай губэрні, на тэрыторыі звыш 52.000 кв. клм. з насельніцтвам звыш 1.500.000 чалавек. Гэты оклад Савецкай Беларусі далёка не ахапляў усяе тэрыторыі Беларусі. Аднак, да 1924 году Савецкая Беларусь, ня гледзячы на прапановы з боку Ўраду РСФСР, не магла ўключыць у свой склад суседнія беларускія раёны, бо трэ’ было раней хаця крыху стаць на ногі пасьля вайны. У красавіку 1924 году па згодзе ўрадаў РСФСР і БССР да Савецкай Беларусі быў далучаны шэраг беларускіх паветаў Віцебскай, Гомельскай і Смаленскай губэрань. Дзякуючы гэтаму, БССР заняла абшару 109.764 кв. клм. з насельніцтвам 4.200.000 чалавек. Разам з гэтым далучэньнем да Беларусі беларускіх тэрыторый, урады БССР і РСФСР, выходзячы з патрэбы стварыць найбольш спрыяючыя ўмовы для свайго далейшага плянавага соцыялістычнага будаўніцтва — гаспадарчага і культурнага, — пачалі больш падрабязнае выўчэньне ўсіх суседніх тэрыторый, каб на падставе гэтага зрабіць канчатковае раёнаваньне, выдзеліўшы ў склад Беларусі ўсе аднастайныя з боку гаспадарчага, этнографічнага і культурнага тэрыторыі. У выніку гэтай працы 6-га сьнежня 1926 году Прэзыдыум ЦВК РСФСР пастанавіў перадаць Савецкай Беларусі Гомельскі і Рэчыцкі паветы б. Гомельскай губ. Гэта пастанова далучыла да БССР яшчэ 15.752 кв. км. тэрыторыі і 649.000 чалавек насельніцтва.</br><noinclude></noinclude> fyvz5s57sd9ynsc9945w7igydf1ufci 0 126959 293289 2026-07-21T19:11:39Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = Кастрычнікавы пераварот | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1929 год | пераклад = | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Беларусь перад рэволюцыяй|Беларусь перад рэволюцыяй]] | наступны = Беларусь (1927)/Нямец...» 293289 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Кастрычнікавы пераварот | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1929 год | пераклад = | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Беларусь перад рэволюцыяй|Беларусь перад рэволюцыяй]] | наступны = [[Беларусь (1927)/Нямецкая окупацыя|Нямецкая окупацыя]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Беларусь (1927).pdf" from="17" to="23" /> {{Выроўніваньне-канец}} egctiv5vbasmvkb6iourexyn08qrm6o 293295 293289 2026-07-21T19:14:55Z Gleb Leo 2440 293295 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Кастрычнікавы пераварот | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1927 год | пераклад = | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Беларусь перад рэволюцыяй|Беларусь перад рэволюцыяй]] | наступны = [[Беларусь (1927)/Нямецкая окупацыя|Нямецкая окупацыя]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Беларусь (1927).pdf" from="17" to="23" /> {{Выроўніваньне-канец}} eve4yceud20enidxkkla4h46ynmgm8w 0 126960 293290 2026-07-21T19:12:26Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = Нямецкая окупацыя | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1929 год | пераклад = | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Кастрычнікавы пераварот|Кастрычнікавы пераварот]] | наступны = Беларусь (1927)/Агалашэньне БСС...» 293290 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Нямецкая окупацыя | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1929 год | пераклад = | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Кастрычнікавы пераварот|Кастрычнікавы пераварот]] | наступны = [[Беларусь (1927)/Агалашэньне БССР|Агалашэньне БССР]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Беларусь (1927).pdf" from="24" to="28" /> {{Выроўніваньне-канец}} l9qyqt1jl0oxnow9soy0kmqtosha8ts 293294 293290 2026-07-21T19:14:44Z Gleb Leo 2440 293294 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Нямецкая окупацыя | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1927 год | пераклад = | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Кастрычнікавы пераварот|Кастрычнікавы пераварот]] | наступны = [[Беларусь (1927)/Агалашэньне БССР|Агалашэньне БССР]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Беларусь (1927).pdf" from="24" to="28" /> {{Выроўніваньне-канец}} k4stdgxybl7xpfytzrfx033jf5n73dl 0 126961 293291 2026-07-21T19:13:22Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = Агалашэньне БССР | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1929 год | пераклад = | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Нямецкая окупацыя|Нямецкая окупацыя]] | наступны = Беларусь (1927)/Польская окупацыя|Польская ок...» 293291 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Агалашэньне БССР | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1929 год | пераклад = | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Нямецкая окупацыя|Нямецкая окупацыя]] | наступны = [[Беларусь (1927)/Польская окупацыя|Польская окупацыя]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Беларусь (1927).pdf" from="29" to="33" /> {{Выроўніваньне-канец}} 1p1sh1nh2ocaguhdkw7rrglty9kptq7 293293 293291 2026-07-21T19:14:34Z Gleb Leo 2440 293293 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Агалашэньне БССР | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1927 год | пераклад = | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Нямецкая окупацыя|Нямецкая окупацыя]] | наступны = [[Беларусь (1927)/Польская окупацыя|Польская окупацыя]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Беларусь (1927).pdf" from="29" to="33" /> {{Выроўніваньне-канец}} swbmqtmv03qzp6ih1ewkks10a00r4nt 0 126962 293292 2026-07-21T19:14:23Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = Польская окупацыя | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1927 год | пераклад = | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Агалашэньне БССР|Агалашэньне БССР]] | наступны = Беларусь (1927)/Соцыялістычнае будаўніцтва Са...» 293292 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Польская окупацыя | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1927 год | пераклад = | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Агалашэньне БССР|Агалашэньне БССР]] | наступны = [[Беларусь (1927)/Соцыялістычнае будаўніцтва Савецкай Беларусі|Соцыялістычнае будаўніцтва Савецкай Беларусі]] | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Беларусь (1927).pdf" from="34" to="37" /> {{Выроўніваньне-канец}} gflr9ohqcdjxwt0unt9az3ankp18hbu 104 126963 293299 2026-07-21T19:31:08Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{Водступ|2|em}}Так паступова, пры дапамозе сваёй старэйшай сястры РСФСР, БССР канчаткова аформілася, як дзяржаўная адзінка з насельніцтвам у 5.000.000 чалавек. Частка задачы па аб’яднаньні беларускіх тэрыторый у складзе БССР такім чынам ужо выканана. Гэта д...» 293299 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{Водступ|2|em}}Так паступова, пры дапамозе сваёй старэйшай сястры РСФСР, БССР канчаткова аформілася, як дзяржаўная адзінка з насельніцтвам у 5.000.000 чалавек. Частка задачы па аб’яднаньні беларускіх тэрыторый у складзе БССР такім чынам ужо выканана. Гэта дае ўпэўненасьць, што будзе выканана і далейшае аб’яднаньне ў складзе БССР тых тэрыторый, што часова, з прычыны няспрыяльных політычных умоў, дагэтуль падпарадкаваны суседнім дзяржавам.</br> {{Водступ|2|em}}Адрыў ад Беларусі часткі заходніх тэрыторый моцна адбіваецца на будаўніцтве Беларусі, бо Беларусь падзелена, як гаспадарчая адзінка, што не дае магчымасьці дасканала распрацаваць пляны будаўніцтва і выкарыстаць усе тыя сілы і сродкі, якія мае Беларусь. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right: 5px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0em" |<center>'''Скасаваньне</br>царскіх даўгоў</br>і падаткаў.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Але і цяпер ужо Савецкая Беларусь мае магчымасьць будаваць сваю гаспадарку, культуру і ўзмацняць сваю політычную моц.</br> {{Водступ|2|em}}Кастрычнікавая рэволюцыя разарвала путы, якімі царскі ўрад апутаў працоўных. Такімі путамі былі даўгі, што нарабіў царскі ўрад заграніцай, а таксама вялізарныя падаткі, якія падалі, галоўным чынам, на сялянства.</br> {{Водступ|2|em}}Паводле падлічэньня амэрыканскіх вучоных, усяго даўгоў у царскага ўраду было 13.823.000.000 (трынаццаць мільярдаў восемсот дваццаць тры мільёны руб.). Процантаў за гэты доўг трэба плаціць 640.000.000 руб. (шэсьцьсот сорак мільёнаў руб.). На Беларусь прыпадае з гэтага ліку ўсяго доўгу 552 мільёны рублёў, або на кожную душу звыш 130 рублёў, а на кожны год процантаў усяго 25.600 тысяч рублёў, або 6 руб. на 1 душу. Што гэта значыць — тлумачыць ня трэба.</br> {{Водступ|2|em}}Падаткі ды іншыя выплаты сялянства Савецкага Саюзу у 1924-25 годзе былі меншыя, чым да вайны, на 2 мільярды рублёў.</br> {{Водступ|2|em}}Дзякуючы таму, што Кастрычнік усё гэта зьнішчыў, адраджэньне і разьвіцьцё народнай гаспадаркі Савецкай Беларусі ідзе больш шпарка, яна дуже і расьце, а разам з гэтым матар’яльны стан рабочых і сялян паступова паляпшаецца.</br><noinclude></noinclude> mjtyk9f57x08c95s0tx6ubr0abr3rso 104 126964 293300 2026-07-21T19:57:31Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {|style="font-size:92%; float:left; margin: 10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Надзел сялян</br>зямлёй.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Да рэволюцыі ў сярэднім на 1 сялянскі двор прыпадала 8 дзесяцін усяе зямлі, бо ў сялянскім уладаньні амаль ня было зямлі ня сельска-гаспадарчага...» 293300 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {|style="font-size:92%; float:left; margin: 10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Надзел сялян</br>зямлёй.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Да рэволюцыі ў сярэднім на 1 сялянскі двор прыпадала 8 дзесяцін усяе зямлі, бо ў сялянскім уладаньні амаль ня было зямлі ня сельска-гаспадарчага карыстаньня. На 1 душу вясковага насельніцтва прыпадала 1,25 дзесяціны. Гэтыя лічбы зьяўляюцца яскравым прыкладам недахвату зямлі ў сялянства. Стан пагаршаўся яшчэ і тым, што шмат зямлі на Беларусі забалочана, і што, у залежнасьці ад гэтага, выходзіла на 1 гаспадарку ня 8, але 5–6 дзесяцін ужытковае зямлі. Наогул, Беларусь зьяўлялася краінай з найбольш шчыльным насельніцтвам, бо на 100 дзесяцін ужытковае зямлі прыпадала: {|style="font-size:92%; line-height: 1.3; margin:auto; margin-top:-0.5em" |На</br>{{gap|0.3em}}У</br>{{gap|0.3em}}„</br>{{gap|0.3em}}„ |Беларусі{{gap|1.5em}}.{{gap|2em}}.{{gap|2em}}.</br>Паўночна-Ўсходняй Расіі{{gap|1em}}</br>Паўночна-Заходняй{{gap|1em}}„</br>Украіне{{gap|2em}}.{{gap|2em}}.{{gap|2em}}. |.{{gap|2em}}</br>.</br>.</br>. |.{{gap|2em}}</br>.</br>.</br>. |.{{gap|2em}}</br>.</br>.</br>. |.{{gap|1em}}</br>.</br>.</br>. |69,6{{gap|0.5em}}чалавек</br>64,5{{gap|2em}}„</br>45,3{{gap|2em}}„</br>65,2{{gap|2em}}„ |} {{Водступ|2|em}}Зямля была разьмеркавана сярод сялянства вельмі няроўна. Калі, з аднаго боку, было шмат малых карлікавых гаспадарак, у якіх далёка ня старчыла зямлі да сярэдняй нормы, дык, з другога боку, было досыць і такіх, якія па колькасьці зямлі перавышалі значна гэту норму.</br> {{Водступ|2|em}}У залежнасьці ад зазначаных дзьвюх асаблівасьцяй — агульнага недахвату зямлі і няроўнага яе разьмеркаваньня сярод сялянства — перад Савецкай уладай стаялі задачы: 1) зьнішчыць малазямельле наогул, 2) так перабудаваць сялянскія гаспадаркі, каб кожная сялянская гаспадарка ня толькі задавальняла спажывецкія патрэбы самой гаспадаркі, але мела магчымасьць па сваім разьмеры разьвіцца і пашырацца, 3) гэтыя дзьве задачы, у сваю чаргу, павінны былі вырашацца так, каб забясьпечваць магчымасьць найбольш шпаркага коопэраваньня сялянскіх гаспадарак і праз коопэраваньне замацоўваць пераход сельскае гаспадаркі на соцыялістычны шлях разьвіцьця.</br> {{Водступ|2|em}}''Кастрычнікавая рэволюцыя перадала сялянству Беларусі каля'' 1.300.000 дзесяцін зямлі, павялічыўшы, такім чынам, сялянскае зямлякарыстаньне на 32,3 проц.</br> {{Водступ|2|em}}Толькі 209.115 дзесяцін або 3,7 проц. ужыткоўнае зямлі пакінута ў якасьці дзяржаўнае маемасьці, а рэшта падзелена між сялянамі.</br><noinclude></noinclude> ntporr5vwlb8cbipw4rko2wv0w6u2tp 293301 293300 2026-07-21T20:02:23Z RAleh111 4658 293301 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Надзел сялян</br>зямлёй.'''</center> |} {{Водступ|2|em}}Да рэволюцыі ў сярэднім на 1 сялянскі двор прыпадала 8 дзесяцін усяе зямлі, бо ў сялянскім уладаньні амаль ня было зямлі ня сельска-гаспадарчага карыстаньня. На 1 душу вясковага насельніцтва прыпадала 1,25 дзесяціны. Гэтыя лічбы зьяўляюцца яскравым прыкладам недахвату зямлі ў сялянства. Стан пагаршаўся яшчэ і тым, што шмат зямлі на Беларусі забалочана, і што, у залежнасьці ад гэтага, выходзіла на 1 гаспадарку ня 8, але 5–6 дзесяцін ужытковае зямлі. Наогул, Беларусь зьяўлялася краінай з найбольш шчыльным насельніцтвам, бо на 100 дзесяцін ужытковае зямлі прыпадала: {|style="font-size:92%; line-height: 1.3; margin:auto; margin-top:-0.5em" |На</br>{{gap|0.3em}}У</br>{{gap|0.3em}}„</br>{{gap|0.3em}}„ |Беларусі{{gap|1.5em}}.{{gap|2em}}.{{gap|2em}}.</br>Паўночна-Ўсходняй Расіі{{gap|1em}}</br>Паўночна-Заходняй{{gap|1em}}„</br>Украіне{{gap|2em}}.{{gap|2em}}.{{gap|2em}}. |.{{gap|2em}}</br>.</br>.</br>. |.{{gap|2em}}</br>.</br>.</br>. |.{{gap|2em}}</br>.</br>.</br>. |.{{gap|1em}}</br>.</br>.</br>. |69,6{{gap|0.5em}}чалавек</br>64,5{{gap|2em}}„</br>45,3{{gap|2em}}„</br>65,2{{gap|2em}}„ |} {{Водступ|2|em}}Зямля была разьмеркавана сярод сялянства вельмі няроўна. Калі, з аднаго боку, было шмат малых карлікавых гаспадарак, у якіх далёка ня старчыла зямлі да сярэдняй нормы, дык, з другога боку, было досыць і такіх, якія па колькасьці зямлі перавышалі значна гэту норму.</br> {{Водступ|2|em}}У залежнасьці ад зазначаных дзьвюх асаблівасьцяй — агульнага недахвату зямлі і няроўнага яе разьмеркаваньня сярод сялянства — перад Савецкай уладай стаялі задачы: 1) зьнішчыць малазямельле наогул, 2) так перабудаваць сялянскія гаспадаркі, каб кожная сялянская гаспадарка ня толькі задавальняла спажывецкія патрэбы самой гаспадаркі, але мела магчымасьць па сваім разьмеры разьвіцца і пашырацца, 3) гэтыя дзьве задачы, у сваю чаргу, павінны былі вырашацца так, каб забясьпечваць магчымасьць найбольш шпаркага коопэраваньня сялянскіх гаспадарак і праз коопэраваньне замацоўваць пераход сельскае гаспадаркі на соцыялістычны шлях разьвіцьця.</br> {{Водступ|2|em}}''Кастрычнікавая рэволюцыя перадала сялянству Беларусі каля'' 1.300.000 дзесяцін зямлі, павялічыўшы, такім чынам, сялянскае зямлякарыстаньне на 32,3 проц.</br> {{Водступ|2|em}}Толькі 209.115 дзесяцін або 3,7 проц. ужыткоўнае зямлі пакінута ў якасьці дзяржаўнае маемасьці, а рэшта падзелена між сялянамі.</br><noinclude></noinclude> hzakns94e85au3kc3nu1mp652vz5q77 104 126965 293308 2026-07-22T07:20:25Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}У 1907 годзе, купляючы зямлю праз так званы «Крестьянский банк», плацілі звычайна за 1 дзесяціну ў сярэднім 127 р. Калі мы падлічым па гэтай цане кошт пераданай сялянам зямлі, дык убачым, што гэта складае вялізарную суму: 127×1.300.000=165.100.000 рублёў.</br> {{gap|2em}...» 293308 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}У 1907 годзе, купляючы зямлю праз так званы «Крестьянский банк», плацілі звычайна за 1 дзесяціну ў сярэднім 127 р. Калі мы падлічым па гэтай цане кошт пераданай сялянам зямлі, дык убачым, што гэта складае вялізарную суму: 127×1.300.000=165.100.000 рублёў.</br> {{gap|2em}}Кастрычнікавая рэволюцыя перадала сялянству абшарніцкае зямлі на суму звыш 165 мільёнаў рублёў.</br> {{gap|2em}}У 1925 г. налічвалася звыш 100.000 новых сельскіх гаспадарак, якія пабудаваліся за часы рэволюцыі.</br> {{gap|2em}}Рэволюцыйны падзел абшарніцкае зямлі часткова палепшыў стан сялянства, зьменшыўшы малазямельле.</br> {{gap|2em}}На падставе экономічных падрахункаў выходзіць, што ў Беларусі мінімальная норма зямлі на адну гаспадарку павінна быць 4,6 або 6,8 дзесяціны ўжыткаў.</br> {{gap|2em}}Сельская гаспадарка, маючая зямлі менш, існаваць ня можа.</br> {{gap|2em}}Максымальная норма зямлі на 1 гаспадарку вызначаецца ў 9,2 або 13,7 дзесяціны.</br> {{gap|2em}}Гаспадарка, маючая звыш гэтае нормы, ужо патрабуе наёмнай працы і траціць свой чыста працоўны склад. Маючы на ўвазе паказаныя нормы, вызначаныя для сярэдняе сялянскае гаспадаркі ў 4 душы, было падлічана ў 1925 годзе, што звыш 258.000 сялянскіх гаспадарак мела зямлі менш нормы і каля 30.000 гаспадарак — звыш нормы. Такім чынам, 38 проц. гаспадарак патрабуюць далейшае прырэзкі зямлі.</br> {{gap|2em}}Недахват зямлі, які вызначыўся, патрабаваў ад улады далейшага вышукваньня зямельных фондаў, каб задаволіць зямельны голад.</br> {{gap|2em}}Пастановай Цэнтральнага Выканаўчага Камітэту дадатковыя зямельныя фонды былі створаны:</br> <div style="font-size:92%"> {{gap|2em}}а){{gap|0.5em}}шляхам пераводу часткі зямлі з-пад лесу{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}}368.000{{gap|0.5em}}дзес.</br> {{gap|2em}}б){{gap|0.5em}}з дзяржаўнай зямлі{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1.0em}}.{{gap|0.5em}}100.000{{gap|1.5em}}„</br> {{gap|2em}}в){{gap|0.5em}}„ акінутай зямлі{{gap|1.2em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1.0em}}50.000{{gap|1.5em}}„</br> {{gap|2em}}г){{gap|0.5em}}„ абрэзкаў ад напоўпрацоўных гаспадарак{{gap|1.2em}}.{{gap|0.5em}}170.000{{gap|1.5em}}„</br> {{gap|2em}}д) апрача гэтага ёсьць на мэце дадаць 800—900 тысяч дзесяцін зямлі пасьля мэліорацыі. </div> {{gap|2em}}Такім чынам, пытаньне задаваленьня зямельнага голаду ў асноўным вырашаецца. Гэта пытаньне дадаткова вырашаецца таксама шляхам пераезду беларускага<noinclude></noinclude> i2wdl0x3uavi19lmgvj9n5tjxd4m6ws 293309 293308 2026-07-22T07:22:24Z RAleh111 4658 293309 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}У 1907 годзе, купляючы зямлю праз так званы «Крестьянский банк», плацілі звычайна за 1 дзесяціну ў сярэднім 127 р. Калі мы падлічым па гэтай цане кошт пераданай сялянам зямлі, дык убачым, што гэта складае вялізарную суму: 127×1.300.000=165.100.000 рублёў.</br> {{gap|2em}}Кастрычнікавая рэволюцыя перадала сялянству абшарніцкае зямлі на суму звыш 165 мільёнаў рублёў.</br> {{gap|2em}}У 1925 г. налічвалася звыш 100.000 новых сельскіх гаспадарак, якія пабудаваліся за часы рэволюцыі.</br> {{gap|2em}}Рэволюцыйны падзел абшарніцкае зямлі часткова палепшыў стан сялянства, зьменшыўшы малазямельле.</br> {{gap|2em}}На падставе экономічных падрахункаў выходзіць, што ў Беларусі мінімальная норма зямлі на адну гаспадарку павінна быць 4,6 або 6,8 дзесяціны ўжыткаў.</br> {{gap|2em}}Сельская гаспадарка, маючая зямлі менш, існаваць ня можа.</br> {{gap|2em}}Максымальная норма зямлі на 1 гаспадарку вызначаецца ў 9,2 або 13,7 дзесяціны.</br> {{gap|2em}}Гаспадарка, маючая звыш гэтае нормы, ужо патрабуе наёмнай працы і траціць свой чыста працоўны склад. Маючы на ўвазе паказаныя нормы, вызначаныя для сярэдняе сялянскае гаспадаркі ў 4 душы, было падлічана ў 1925 годзе, што звыш 258.000 сялянскіх гаспадарак мела зямлі менш нормы і каля 30.000 гаспадарак — звыш нормы. Такім чынам, 38 проц. гаспадарак патрабуюць далейшае прырэзкі зямлі.</br> {{gap|2em}}Недахват зямлі, які вызначыўся, патрабаваў ад улады далейшага вышукваньня зямельных фондаў, каб задаволіць зямельны голад.</br> {{gap|2em}}Пастановай Цэнтральнага Выканаўчага Камітэту дадатковыя зямельныя фонды былі створаны:</br> <div style="font-size:92%"> {{gap|1.5em}}а){{gap|0.5em}}шляхам пераводу часткі зямлі з-пад лесу{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}}368.000{{gap|0.5em}}дзес.</br> {{gap|1.5em}}б){{gap|0.5em}}з дзяржаўнай зямлі{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1.0em}}.{{gap|0.5em}}100.000{{gap|1.5em}}„</br> {{gap|1.5em}}в){{gap|0.5em}}„ акінутай зямлі{{gap|1.2em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1.0em}}50.000{{gap|1.5em}}„</br> {{gap|1.5em}}г){{gap|0.5em}}„ абрэзкаў ад напоўпрацоўных гаспадарак{{gap|1.2em}}.{{gap|0.5em}}170.000{{gap|1.5em}}„</br> {{gap|1.5em}}д) апрача гэтага ёсьць на мэце дадаць 800—900 тысяч дзесяцін зямлі пасьля мэліорацыі. </div> {{gap|2em}}Такім чынам, пытаньне задаваленьня зямельнага голаду ў асноўным вырашаецца. Гэта пытаньне дадаткова вырашаецца таксама шляхам пераезду беларускага<noinclude></noinclude> d608nlwobois0auran5hdc95q5ug4i7 104 126966 293310 2026-07-22T07:29:28Z Gabix 3485 /* Не правераная */ Новая старонка: «пахнець! — «А нѣ, кажець: дай-ку ключи!» Отчинивъ ёнъ скрыню, а солдатъ яго якъ дась по̀ головѣ — отразу ўси голо́вы знёсъ! Погосцивъ енъ у яѐ три дни, и пошовъ дальшъ. Идзець енъ, идзець, ажны стоиць золотэй домикъ. Уходзиць енъ туды — ажны тамъ ме́ньшая ца...» 293310 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Gabix" /></noinclude>пахнець! — «А нѣ, кажець: дай-ку ключи!» Отчинивъ ёнъ скрыню, а солдатъ яго якъ дась по̀ головѣ — отразу ўси голо́вы знёсъ! Погосцивъ енъ у яѐ три дни, и пошовъ дальшъ. Идзець енъ, идзець, ажны стоиць золотэй домикъ. Уходзиць енъ туды — ажны тамъ ме́ньшая царевна живець, и змѣй зъ дзевяцьми головами ляжѝць на койцы. Солдатъ п....ло, суконное рыло, схвацивъ скорѣй яго мечъ дзевяцисотный пудовый и кажець: «мой мечъ, табѣ голова съ плечъ!» И рубанувъ яго по̀ головѣ. И знёсъ уси головы. Тоды ўзявъ енъ царевну за руку̀, и хоцѣвъ ици къ сяредьней сястрѣ. А яна гово́риць: «можа табѣ гэтый домокъ упонора́ви? На, перакинь яйцо черазъ яго, и енъ останетца въ яйцы!» Енъ такъ и здзѣлавъ. Узявъ тое яйцо и перакинувъ черазъ хату, — яна й пропала. Поднявъ енъ яйцо и пошли. Пришли къ сяредьней сястрѣ. Дала и сяредьняя яйцо. Ёнъ перакинувъ яйцо черазъ сяребраный домокъ, и домокъ остався ў тымъ яйцы. Поднявъ енъ яйцо и пошли яны къ бо́льшой сястрѣ. Пришли туды, узяли и тэй домокъ, и пошли дали. Ишли, ишли, пришли къ ланцугу. Приковавъ енъ перви одну царевну, яны выцягнули; тоды другую, а тоды третьцюю. Тольки ёнъ хоцѣвъ самъ прико́вуватца, ажъ яны ланцугъ и подхвацили. Оставили яго у норѣ, а сами и пошли домовъ къ цару. А солдатъ п....ло, суконное рыло, заплакавъ и пошовъ. {{Водступ|2|em}}Ишовъ, ишовъ, ажны живець дзѣдъ зъ бабой. Зайшовъ ёнъ туды, а яны сляпэя. «А! кажуць: стань ты ў насъ воловъ пасциць, а то ў насъ змѣя вочи повыпила!» Вотъ енъ й ставъ пасциць. Одзинъ разъ ''пропавъ'' (т. е. издохъ) у ихъ волъ. Солдатъ узявъ, скуру злупивъ, а мясо покинувъ. Унадзилиси туды круки. Вотъ, солдатъ разъ и поймавъ одного крука. Крукъ гэтый ставъ проситца, кабъ енъ яго пусцивъ. — «А вотъ, говориць солдатъ: коли суповнишъ гэту службу, дыкъ я цябе пущу: скажи другому круку, хай принясѐць живэй и мяртвой воды!» Тэй такъ и здзѣлавъ. Поляцѣвъ крукъ, принесъ у двухъ пузурахъ воды живэй и мяртвой, и отдавъ солдату. Вотъ, солдатъ пусцивъ крука гэтаго, што ўловивъ, и пошовъ домовъ. Пришовъ къ дзѣду, брызнувъ яму у вочи разъ мяртвой водой, — у дзѣда вочи отжили. Ёнъ брызнувъ другей разъ живэй водой — дзѣдъ ставъ видзѣць. Подыйшовъ енъ тоды къ бабѣ, здзѣлавъ енъ и ёй тое жъ самое — и баба стала видзѣць. Тоды енъ гово́риць: «ну, дайця-жъ мнѣ што за труды!» — А вотъ, возьми сабѣ двананцать воловъ и двананцать бочакъ воды. Ёнъ узявъ, подзяковавъ, и пошовъ. Идзець енъ, идзець, ажны найшла хмара, пошовъ дожджъ. Подыйшовъ енъ къ дубу и ставъ подъ имъ. Полядзѣвъ уго́ру, ажъ тамъ гняздо, а на тымъ гняздзѣ сидзяць дзѣци жаръ-пцицы. Вотъ енъ узлѣзъ на дуба и накрывъ ихъ своёй шинельлю. Вотъ прилетаець жаръ-пцица; видзиць, што солдатъ п....ло, суконное рыло, схувавъ яѐ дзяцей отъ дожджу, — вотъ яна и говориць: «ну, чимъ-жа мнѣ за гэто табѣ отслужиць?» Ёнъ кажець: «а вотъ чимъ ты мнѣ за гэто отслужи: заняси мяне у мой край!» — До́бро, тольки приготуй ты мнѣ што нибу̀дзь ѣсци ды пиць! Вотъ, солдатъ узявъ, привязавъ ёй подъ правое крыло двананцаць воловъ, ды привязавъ ёй подъ лѣвое крыло двананцать бочакъ воды. Тоды яна гово́риць: «ну, садзись мнѣ на плечи! Тольки, говориць: якъ я махну головой направо, дыкъ ты давай мнѣ ѣсци, а коли налѣво, дыкъ ты давай пиць!» Ну, енъ сѣвъ ёй на плечи, и понясла яна яго. Вотъ яна ляцѣла, ляцѣла, ляцѣла, ляцѣла, и поѣла ўсихъ воловъ.<noinclude></noinclude> nsq2pe2j3ow0uugppa79pin41p1qp4g 104 126967 293311 2026-07-22T07:51:05Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «сялянства ў Сібір, на Волгу, на Каўказ, у Крым, дзе для Беларусі адводзяцца значныя абшары вольнай зямлі. Справа перасяленьня ідзе тым больш добра, што беларускія пасяленцы з давён-даўна знаёмы з Сібірай. Паводле матар’ялаў Галоўнага Перасяленцкага Кам...» 293311 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>сялянства ў Сібір, на Волгу, на Каўказ, у Крым, дзе для Беларусі адводзяцца значныя абшары вольнай зямлі. Справа перасяленьня ідзе тым больш добра, што беларускія пасяленцы з давён-даўна знаёмы з Сібірай. Паводле матар’ялаў Галоўнага Перасяленцкага Камітэту, з 1896 па 1910 год перасялілася з Беларусі ў Сібір каля 500.000 чал. І цяпер гэта справа наладжваецца так, што кожны год выпраўляецца з Беларусі на новую зямлю ня менш як 10.000 чал., хаця жадаючых, трэба сказаць, ёсьць значна больш. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Зямляўпарадка-</br>ваньне.'''</center> |} {{gap|2em}}Зьмяншэньне цераспалосіцы, зьнішчэньне вузкапалосіцы і дальнязямельля дый наогул прыбліжэньне зямлі да зямляроба зьяўляецца канечнай патрэбай у пабудове новае сялянскае гаспадаркі.</br> {{gap|2em}}Організаванае і сыстэматычнае ажыцьцяўленьне гэтай рэформы ў зямлякарыстаньні выконваецца зямляўпарадчымі органамі ў парадку ўнутрыпасельнага зямлябудаўніцтва. Пры гэтым ва ўмовах БССР такое ўнутрыпасельнае зямлябудаўніцтва зьвязана з поўным гаспадарчым абсталяваньнем зямляўпарадкаваных сялян, з разьбіўкай зямлі на палі, а палёў на палосы, прызначаныя кожнай вызначанай гаспадарцы, і нават з пераводам зямляўпарадкаваных на шматпольле.</br> {{gap|2em}}Ажыцьцяўленьне ўнутрыпасельнага зямляўпарадкаваньня палягчае ўвядзеньне больш інтэнсыўных спосабаў гаспадараньня і ў той-жа час спрыяе ўцягваньню ў асноўны гаспадарчы зварот тых больш дальніх ды нявыгадных па месцы свайго знаходжаньня зямельных вучасткаў, што, з прычыны гэтага палажэньня, пакідаліся сялянствам або выкарыстоўваліся вельмі экстэнсыўна. У такім стане знаходзіцца, паводле падліку Народнага Камісарыяту Зямляробства, да 15 проц. усяе зямлі прапоўнага карыстаньня.</br> {{gap|2em}}Што да формы зямлякарыстаньня, дык урад БССР пераважна спыняецца на такой форме яе, пры якой у найбольшай меры забясьпечваецца магчымасьць палепшаньня сельска-гаспадарчага будаўніцтва на падставе коопэраваньня і колектывізацыі серадняцкіх ды бядняцкіх гаспадарак.</br><noinclude></noinclude> o0f64qjheb72wdojw6f010g8bkmso4r 104 126968 293312 2026-07-22T08:18:03Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}Такой формай ва ўмовах БССР зьяўляецца высялковая, якую ўрад БССР, не адбіраючы ад насельніцтва свабоды выбару, імкнецца пераважна праводзіць мерамі ўгавору ды экономічнымі. Але-ж зьяўляецца патрэбным дапусьціць у паасобных выпадках правядзен...» 293312 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}Такой формай ва ўмовах БССР зьяўляецца высялковая, якую ўрад БССР, не адбіраючы ад насельніцтва свабоды выбару, імкнецца пераважна праводзіць мерамі ўгавору ды экономічнымі. Але-ж зьяўляецца патрэбным дапусьціць у паасобных выпадках правядзеньне хутарской і часткай адрубной формы там, дзе такая форма больш прыдатная па топографічных ды іншых мясцовых умовах і дзе насельніцтва не знаходзіць магчымым адмовіцца ад яе.</br> {{gap|2em}}Згодна практыкі, высялковае зямлябудаўніцтва займае 78 проц., а хутарское і адрубное 22 проц. усіх гаспадарак.</br> {{gap|2em}}Попыт на зямлябудаўніцтва вялізны, але яго задаволіць цалкам нельга з-за браку тэхнічных сіл.</br> {{gap|2em}}Агульны падлік зямляўпарадчых работ такі: {|style="font-size:92%; line-height: 1.3; margin:auto; margin-top:-0.5em; margin-bottom:-0.5em;" |Усяго трэба зямляў парадкаваць{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}}5.432.321{{gap|0.5em}}дз. |- |Было зямля ўпарадкавана да рэволюцыі{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1.3em}}784.529{{gap|0.8em}}„ |- |Зямляўпарадкавана ў часе рэволюцыі да 1925 году{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}}1.045.315{{gap|0.8em}}„ |- |Зямля ўпарадкавана за 1925 г.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1.3em}}182.186{{gap|0.8em}}„ |- |Засталося, такім чынам, зямляўпарадкаваць{{gap|0.9em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}}3.430.301{{gap|0.8em}}„ |} {{gap|2em}}Усю працу па зямляўпарадкаваньні маецца на мэце скончыць праз 10 год. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Агрономічныя ме-</br>рапрыемствы.'''</center> |} {{gap|2em}}Праца па зямляўпарадкаваньні ідзе побач з шырокімі агрономічнымі мерапрыемствамі. Каморніку, кажа наша вёсска, няма чаго рабіць у вёсцы без агронома — і наадварот.</br> {{gap|2em}}У 1-ым паўгодзьдзі 1925–26 году шматпольле праводзілася на 2.124 пунктах, захапіўшы 11.329 гаспадарак. Патрэба на агронома расьце. Разам з гэтым расьце патрэба на насеньне, на машыны.</br> {{gap|2em}}Селянін заводзіць шматпалёўку, разводзіць скаціну, наогул імкнецца зрабіць сваю гаспадарку больш зыскоўнай. Калі раней галоўную ўвагу селянін зварачаў на тое, каб больш пасеяць жыта, дык цяпер селянін імкнецца жыта сеяць ня больш, але лепш, каб атрымаць большы ўраджай. Ён імкнецца замяніць жыта больш выгоднымі культурамі, як лён, бульба, ды інш. Прадаўшы іх на рынку, селянін купляе сабе хлеб, бо гэта выгадней. Увоз<noinclude></noinclude> ivnnv0sko1eifc3ynxfzb9zgb5sbq6i 293313 293312 2026-07-22T08:18:36Z RAleh111 4658 293313 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}Такой формай ва ўмовах БССР зьяўляецца высялковая, якую ўрад БССР, не адбіраючы ад насельніцтва свабоды выбару, імкнецца пераважна праводзіць мерамі ўгавору ды экономічнымі. Але-ж зьяўляецца патрэбным дапусьціць у паасобных выпадках правядзеньне хутарской і часткай адрубной формы там, дзе такая форма больш прыдатная па топографічных ды іншых мясцовых умовах і дзе насельніцтва не знаходзіць магчымым адмовіцца ад яе.</br> {{gap|2em}}Згодна практыкі, высялковае зямлябудаўніцтва займае 78 проц., а хутарское і адрубное 22 проц. усіх гаспадарак.</br> {{gap|2em}}Попыт на зямлябудаўніцтва вялізны, але яго задаволіць цалкам нельга з-за браку тэхнічных сіл.</br> {{gap|2em}}Агульны падлік зямляўпарадчых работ такі: {|style="font-size:92%; line-height: 1.3; margin:auto; margin-top:-0.5em; margin-bottom:-0.5em;" |Усяго трэба зямляў парадкаваць{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}}5.432.321{{gap|0.5em}}дз. |- |Было зямля ўпарадкавана да рэволюцыі{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1.3em}}784.529{{gap|0.8em}}„ |- |Зямляўпарадкавана ў часе рэволюцыі да 1925 году{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}}1.045.315{{gap|0.8em}}„ |- |Зямля ўпарадкавана за 1925 г.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1.3em}}182.186{{gap|0.8em}}„ |- |Засталося, такім чынам, зямляўпарадкаваць{{gap|0.8em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}}3.430.301{{gap|0.8em}}„ |} {{gap|2em}}Усю працу па зямляўпарадкаваньні маецца на мэце скончыць праз 10 год. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Агрономічныя ме-</br>рапрыемствы.'''</center> |} {{gap|2em}}Праца па зямляўпарадкаваньні ідзе побач з шырокімі агрономічнымі мерапрыемствамі. Каморніку, кажа наша вёсска, няма чаго рабіць у вёсцы без агронома — і наадварот.</br> {{gap|2em}}У 1-ым паўгодзьдзі 1925–26 году шматпольле праводзілася на 2.124 пунктах, захапіўшы 11.329 гаспадарак. Патрэба на агронома расьце. Разам з гэтым расьце патрэба на насеньне, на машыны.</br> {{gap|2em}}Селянін заводзіць шматпалёўку, разводзіць скаціну, наогул імкнецца зрабіць сваю гаспадарку больш зыскоўнай. Калі раней галоўную ўвагу селянін зварачаў на тое, каб больш пасеяць жыта, дык цяпер селянін імкнецца жыта сеяць ня больш, але лепш, каб атрымаць большы ўраджай. Ён імкнецца замяніць жыта больш выгоднымі культурамі, як лён, бульба, ды інш. Прадаўшы іх на рынку, селянін купляе сабе хлеб, бо гэта выгадней. Увоз<noinclude></noinclude> 5sb0g1y7ys1tpkwqn2e8i86nmvgqruk 104 126969 293314 2026-07-22T10:41:39Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:0em; padding-left:0.5em" |<center>'''Тэхнічныя куль-</br>туры.'''</center> |} {{gap|2em}}Тэхнічныя культуры і засеўныя травы займаюць усё большае месца, што відаць з наступнай табліцы (у проц.): {|style="margin:auto; font-size:92%" |colspan="9"; style="border-style: solid; bo...» 293314 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:0em; padding-left:0.5em" |<center>'''Тэхнічныя куль-</br>туры.'''</center> |} {{gap|2em}}Тэхнічныя культуры і засеўныя травы займаюць усё большае месца, што відаць з наступнай табліцы (у проц.): {|style="margin:auto; font-size:92%" |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0px 3px 0" | |- |style="vertical-align:middle; text-align:center; padding:10px" |{{разьбіўка|КУЛЬТУРЫ}} |style="border-style: solid; border-width: 0px 0.5px 0 0.5px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1923 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1924 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1925г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1926 г. |- |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0.1px 0px 0.1px 0" | |- |style="padding-top:10px" |Зернавыя{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0.1px 0 0.1px" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}82,7 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}82,1{{gap|1em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}79,1 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}77,3 |- |Бульба{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|0.5em}}11,4 |{{gap|0.5em}}10,3 |{{gap|0.5em}}11,3 |{{gap|0.5em}}11,7 |- |Тэхнічныя{{gap|0.9em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}3,1 |{{gap|1em}}3,4 |{{gap|1em}}4,6 |{{gap|1em}}4,6 |- |Пасевы траў{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}2,8 |{{gap|1em}}4,1 |{{gap|1em}}5,0 |{{gap|1em}}5,4 |} {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:1em" |<center>'''Гадоўля жы-</br>вёлы.'''</center> |} {{gap|2em}}Гадоўля жывёлы хутка аднаўляецца, даўшы за мінулыя гады значны рост. У процантах мы маем наступны малюнак параўнаньня з мінулым годам: {|style="margin:auto; font-size:92%" |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0px 3px 0" | |- |style="vertical-align:middle; text-align:center; padding:10px" | |style="border-style: solid; border-width: 0px 0.5px 0 0.5px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1923 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1924 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1925г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1926 г. |- |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0.1px 0px 0.1px 0" | |- |style="padding-top:10px" |Коні{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0.1px 0 0.1px" | |style="padding-top:10px" |{{gap|1em}}100 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}102,7 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}112,9 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}102,8 |- |Быдла{{gap|0.8em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}100 |{{gap|0.5em}}106,0 |{{gap|0.5em}}118,2 |{{gap|0.5em}}100,6 |- |Авечкі{{gap|0.8em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}100 |{{gap|0.5em}}102,0 |{{gap|0.5em}}121,1 |{{gap|1em}}95,8 |- |Сьвіньні{{gap|0.3em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}100 |{{gap|0.5em}}116,9 |{{gap|0.5em}}129,3 |{{gap|0.5em}}106,3 |} {{gap|2em}}Такім чынам, мы бачым, што сельская гаспадарка Беларусі ўжо паднялася да ўзроўню даваеннага часу, а ў некаторых выпадках нават яго перавышае. Разам з агульны ростам народнай гаспадаркі будзе ісьці ў далейшым разьвіцьцё і сельскай гаспадаркі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:20px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:1.5em" |<center>'''Далейшыя</br>задачы.'''</center> |} {{gap|2em}}У сучасны момант Урад БССР злажыў пяцігадовы плян разьвіцьця народнай гаспадаркі, у якім у стасунку да сельскай гаспадаркі прадбачыцца наступны шлях разьвіцьця: {{gap|2em}}1. Далейшае пашырэньне засеўнае плошчы і зьмяншэньне няўжыткаў. Вялікае значэньне пры гэтым набывае праца па мэліорацыі і зямляўпарадкаваньні.</br><noinclude></noinclude> 5rjszmlh7xp8xvm5kijxl7qbu3wee0b 293315 293314 2026-07-22T10:43:34Z RAleh111 4658 293315 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:0em; padding-left:0.5em" |<center>'''Тэхнічныя куль-</br>туры.'''</center> |} {{gap|2em}}Тэхнічныя культуры і засеўныя травы займаюць усё большае месца, што відаць з наступнай табліцы (у проц.): {|style="margin:auto; font-size:92%" |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0px 3px 0" | |- |style="vertical-align:middle; text-align:center; padding:10px" |{{разьбіўка|КУЛЬТУРЫ}} |style="border-style: solid; border-width: 0px 0.5px 0 0.5px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1923 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1924 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1925г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1926 г. |- |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0.1px 0px 0.1px 0" | |- |style="padding-top:10px" |Зернавыя{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0.1px 0 0.1px" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}82,7 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}82,1{{gap|1em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}79,1 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}77,3 |- |Бульба{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|0.5em}}11,4 |{{gap|0.5em}}10,3 |{{gap|0.5em}}11,3 |{{gap|0.5em}}11,7 |- |Тэхнічныя{{gap|0.9em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}3,1 |{{gap|1em}}3,4 |{{gap|1em}}4,6 |{{gap|1em}}4,6 |- |Пасевы траў{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}2,8 |{{gap|1em}}4,1 |{{gap|1em}}5,0 |{{gap|1em}}5,4 |} {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:15px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:1em" |<center>'''Гадоўля жы-</br>вёлы.'''</center> |} {{gap|2em}}Гадоўля жывёлы хутка аднаўляецца, даўшы за мінулыя гады значны рост. У процантах мы маем наступны малюнак параўнаньня з мінулым годам: {|style="margin:auto; font-size:92%" |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0px 3px 0" | |- |style="vertical-align:middle; text-align:center; padding:10px" | |style="border-style: solid; border-width: 0px 0.5px 0 0.5px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1923 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1924 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1925г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1926 г. |- |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0.1px 0px 0.1px 0" | |- |style="padding-top:10px" |Коні{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0.1px 0 0.1px" | |style="padding-top:10px" |{{gap|1em}}100 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}102,7 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}112,9 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}102,8 |- |Быдла{{gap|0.8em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}100 |{{gap|0.5em}}106,0 |{{gap|0.5em}}118,2 |{{gap|0.5em}}100,6 |- |Авечкі{{gap|0.8em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}100 |{{gap|0.5em}}102,0 |{{gap|0.5em}}121,1 |{{gap|1em}}95,8 |- |Сьвіньні{{gap|0.3em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}100 |{{gap|0.5em}}116,9 |{{gap|0.5em}}129,3 |{{gap|0.5em}}106,3 |} {{gap|2em}}Такім чынам, мы бачым, што сельская гаспадарка Беларусі ўжо паднялася да ўзроўню даваеннага часу, а ў некаторых выпадках нават яго перавышае. Разам з агульны ростам народнай гаспадаркі будзе ісьці ў далейшым разьвіцьцё і сельскай гаспадаркі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:20px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:1.5em" |<center>'''Далейшыя</br>задачы.'''</center> |} {{gap|2em}}У сучасны момант Урад БССР злажыў пяцігадовы плян разьвіцьця народнай гаспадаркі, у якім у стасунку да сельскай гаспадаркі прадбачыцца наступны шлях разьвіцьця: {{gap|2em}}1. Далейшае пашырэньне засеўнае плошчы і зьмяншэньне няўжыткаў. Вялікае значэньне пры гэтым набывае праца па мэліорацыі і зямляўпарадкаваньні.</br><noinclude></noinclude> opu3ge2u7zdr6e411vn0fykrvr2skp2 293316 293315 2026-07-22T10:46:15Z RAleh111 4658 293316 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:0em; padding-left:0.5em" |<center>'''Тэхнічныя куль-</br>туры.'''</center> |} {{gap|2em}}Тэхнічныя культуры і засеўныя травы займаюць усё большае месца, што відаць з наступнай табліцы (у проц.): {|style="margin:auto; font-size:92%" |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0px 3px 0" | |- |style="vertical-align:middle; text-align:center; padding:10px" |{{разьбіўка|КУЛЬТУРЫ}} |style="border-style: solid; border-width: 0px 0.5px 0 0.5px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1923 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1924 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1925г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1926 г. |- |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0.1px 0px 0.1px 0" | |- |style="padding-top:10px" |Зернавыя{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0.1px 0 0.1px" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}82,7 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}82,1{{gap|1em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}79,1 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}77,3 |- |Бульба{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|0.5em}}11,4 |{{gap|0.5em}}10,3 |{{gap|0.5em}}11,3 |{{gap|0.5em}}11,7 |- |Тэхнічныя{{gap|0.9em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}3,1 |{{gap|1em}}3,4 |{{gap|1em}}4,6 |{{gap|1em}}4,6 |- |Пасевы траў{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}2,8 |{{gap|1em}}4,1 |{{gap|1em}}5,0 |{{gap|1em}}5,4 |} {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:20px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:1.5em" |<center>'''Гадоўля жы-</br>вёлы.'''</center> |} {{gap|2em}}Гадоўля жывёлы хутка аднаўляецца, даўшы за мінулыя гады значны рост. У процантах мы маем наступны малюнак параўнаньня з мінулым годам: {|style="margin:auto; font-size:92%" |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0px 3px 0" | |- |style="vertical-align:middle; text-align:center; padding:10px" | |style="border-style: solid; border-width: 0px 0.5px 0 0.5px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1923 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1924 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1925г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1926 г. |- |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0.1px 0px 0.1px 0" | |- |style="padding-top:10px" |Коні{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0.1px 0 0.1px" | |style="padding-top:10px" |{{gap|1em}}100 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}102,7 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}112,9 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}102,8 |- |Быдла{{gap|0.8em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}100 |{{gap|0.5em}}106,0 |{{gap|0.5em}}118,2 |{{gap|0.5em}}100,6 |- |Авечкі{{gap|0.8em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}100 |{{gap|0.5em}}102,0 |{{gap|0.5em}}121,1 |{{gap|1em}}95,8 |- |Сьвіньні{{gap|0.3em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}100 |{{gap|0.5em}}116,9 |{{gap|0.5em}}129,3 |{{gap|0.5em}}106,3 |} {{gap|2em}}Такім чынам, мы бачым, што сельская гаспадарка Беларусі ўжо паднялася да ўзроўню даваеннага часу, а ў некаторых выпадках нават яго перавышае. Разам з агульны ростам народнай гаспадаркі будзе ісьці ў далейшым разьвіцьцё і сельскай гаспадаркі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:20px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:1.5em" |<center>'''Далейшыя</br>задачы.'''</center> |} {{gap|2em}}У сучасны момант Урад БССР злажыў пяцігадовы плян разьвіцьця народнай гаспадаркі, у якім у стасунку да сельскай гаспадаркі прадбачыцца наступны шлях разьвіцьця: {{gap|2em}}1. Далейшае пашырэньне засеўнае плошчы і зьмяншэньне няўжыткаў. Вялікае значэньне пры гэтым набывае праца па мэліорацыі і зямляўпарадкаваньні.</br><noinclude></noinclude> 1urdyrucxh484wd74oot2zkw73dcx9y 293317 293316 2026-07-22T10:47:39Z RAleh111 4658 293317 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:0em; padding-left:0.5em" |<center>'''Тэхнічныя куль-</br>туры.'''</center> |} {{gap|2em}}Тэхнічныя культуры і засеўныя травы займаюць усё большае месца, што відаць з наступнай табліцы (у проц.): {|style="margin:auto; font-size:92%" |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0px 3px 0" | |- |style="vertical-align:middle; text-align:center; padding:10px" |{{разьбіўка|КУЛЬТУРЫ}} |style="border-style: solid; border-width: 0px 0.5px 0 0.5px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1923 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1924 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1925г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1926 г. |- |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0.1px 0px 0.1px 0" | |- |style="padding-top:10px" |Зернавыя{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0.1px 0 0.1px" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}82,7 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}82,1{{gap|1em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}79,1 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}77,3 |- |Бульба{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|0.5em}}11,4 |{{gap|0.5em}}10,3 |{{gap|0.5em}}11,3 |{{gap|0.5em}}11,7 |- |Тэхнічныя{{gap|0.9em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}3,1 |{{gap|1em}}3,4 |{{gap|1em}}4,6 |{{gap|1em}}4,6 |- |Пасевы траў{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}2,8 |{{gap|1em}}4,1 |{{gap|1em}}5,0 |{{gap|1em}}5,4 |} {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:20px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:1.5em" |<center>'''Гадоўля жы-</br>вёлы.'''</center> |} {{gap|2em}}Гадоўля жывёлы хутка аднаўляецца, даўшы за мінулыя гады значны рост. У процантах мы маем наступны малюнак параўнаньня з мінулым годам: {|style="margin:auto; font-size:92%" |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0px 3px 0" | |- |style="vertical-align:middle; text-align:center; padding:10px" | |style="border-style: solid; border-width: 0px 0.5px 0 0.5px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1923 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1924 г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1925г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1926 г. |- |colspan="9"; style="border-style: solid; border-width: 0.1px 0px 0.1px 0" | |- |style="padding-top:10px" |Коні{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0.1px 0 0.1px" | |style="padding-top:10px" |{{gap|1em}}100 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}102,7 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}112,9 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}102,8 |- |Быдла{{gap|0.8em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}100 |{{gap|0.5em}}106,0 |{{gap|0.5em}}118,2 |{{gap|0.5em}}100,6 |- |Авечкі{{gap|0.8em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}100 |{{gap|0.5em}}102,0 |{{gap|0.5em}}121,1 |{{gap|1em}}95,8 |- |Сьвіньні{{gap|0.3em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}100 |{{gap|0.5em}}116,9 |{{gap|0.5em}}129,3 |{{gap|0.5em}}106,3 |} {{gap|2em}}Такім чынам, мы бачым, што сельская гаспадарка Беларусі ўжо паднялася да ўзроўню даваеннага часу, а ў некаторых выпадках нават яго перавышае. Разам з агульны ростам народнай гаспадаркі будзе ісьці ў далейшым разьвіцьцё і сельскай гаспадаркі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:20px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:1.5em" |<center>'''Далейшыя</br>задачы.'''</center> |} {{gap|2em}}У сучасны момант Урад БССР злажыў пяцігадовы плян разьвіцьця народнай гаспадаркі, у якім у стасунку да сельскай гаспадаркі прадбачыцца наступны шлях разьвіцьця: {{gap|2em}}1. Далейшае пашырэньне засеўнае плошчы і зьмяншэньне няўжыткаў. Вялікае значэньне пры гэтым набывае праца па мэліорацыі і зямляўпарадкаваньні.</br><noinclude></noinclude> n74c0htifblndvovrepvh2roz3y831o 104 126970 293318 2026-07-22T10:57:40Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}2. Не зьмяншаць, але павялічваць агульны лік збору зярна, і ў той-жа час зьвярнуць асаблівую ўвагу на павялічэньне тэхнічных культур, як найбольш зыскоўных.</br> {{gap|2em}}3. Разьвіцьцё жывёлагадоўлі, дзякуючы чаму будзе расьці таварнасьць сельскай гасп...» 293318 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}2. Не зьмяншаць, але павялічваць агульны лік збору зярна, і ў той-жа час зьвярнуць асаблівую ўвагу на павялічэньне тэхнічных культур, як найбольш зыскоўных.</br> {{gap|2em}}3. Разьвіцьцё жывёлагадоўлі, дзякуючы чаму будзе расьці таварнасьць сельскай гаспадаркі і будзе магчымасьць пашыраць прамысловасьць па пераапрацоўцы сельска-гаспадарчай сыравіны (бульбы, маслабойнай, ільнянай, гарбарнай). {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Сельска-гаспадар-</br>чая коопэрацыя.'''</center> |} {{gap|2em}}Аднаўленьне і разьвіцьцё сельскай гаспадаркі ідзе пры дапамозе Савецкай улады, якая ўкладае ў гэту справу вялікія сродкі як шляхам бюджэтных асыгнаваньняў, так і праз сельска-гаспадарчы крэдыт ды сельска-гаспадарчую коопэрацыю.</br> {{gap|2em}}Асаблівая ўвага ўвесь час зварачаецца на пашыраньне коопэрацыі.</br> {{gap|2em}}На 1-ае кастрычніка 1925 году сельска-гаспадарчая коопэрацыя лічыла 122.000 сяброў.</br> {{gap|2em}}На 1-ае красавіка 1926 году ўжо было 168.000 сяброў, што дае павялічэньне на 37,4 проц. На 1-ае кастрычніка было коопэравана 17,5 проц. усіх сялянскіх гаспадарак, а на 1-ае красавіка — 22,5 проц.</br> {{gap|2em}}Цэнтральнымі Савецкімі ўстановамі Беларусі выдана летам 1926 году 270.000 руб. доўгатэрміновай пазыкі. Апрача гэтага, выдана яшчэ з фонду гаспадарчага аднаўленьня 265.000 рублёў.</br> {{gap|2em}}Вельмі важна адзначыць, што ідзе значнае пашырэньне і ўмацаваньне розных відаў коопэраваньня ў сельскай гаспадарцы. Колгасы, арцелі, таварыствы машынныя, па жывёлагадоўлі, малочныя і т. далей. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Сельска-гаспадар-</br>чы крэдыт.'''</center> |} {{gap|2em}}Сельска-гаспадарчы крэдыт, організаваны ўладай, галоўным чынам, за кошт дзяржаўных сродкаў, служыць для грашовай дапамогі сельскай гаспадарцы.</br> {{gap|2em}}IX Зьезд Компартыі (бальшавікоў) Беларусі кажа пра гэта так: «Усе мерапрыемствы па разьвіцьці сельскай гаспадаркі і гаспадарчая праца (чыннасьць) самога сялянства ўпіраюцца ў недахват капіталу ў сельскай гаспадарцы. Бяз шырокага дзяржаўнага сельска-гаспадарчага<noinclude></noinclude> 455q4r2qgv5az3uy84eyghrt2py1zh5 104 126971 293319 2026-07-22T12:35:37Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «і вываз збожжа за апошнія гады зьмяніўся (у тысячах пудоў) так<ref>Усе лічбы ўзяты з кніжкі „Контрольные цифры нар. хоз. БССР на 1926-27 г.“, выданьне Дзяржпляну БССР. 1926 г.</ref>: {|style="margin:auto; font-size:92%" |colspan="7"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0px 3px 0" | |- |style="vertical-align:middle; text-alig...» 293319 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>і вываз збожжа за апошнія гады зьмяніўся (у тысячах пудоў) так<ref>Усе лічбы ўзяты з кніжкі „Контрольные цифры нар. хоз. БССР на 1926-27 г.“, выданьне Дзяржпляну БССР. 1926 г.</ref>: {|style="margin:auto; font-size:92%" |colspan="7"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0px 3px 0" | |- |style="vertical-align:middle; text-align:center; padding:10px" |{{разьбіўка|Гады}} |style="border-style: solid; border-width: 0px 0.5px 0 0.5px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |Увоз |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |Вываз |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |Сальдо |- |colspan="7"; style="border-style: solid; border-width: 0.1px 0px 0.1px 0" | |- |style="padding-top:10px" |1923-24{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0.1px 0 0.1px" | |style="padding-top:10px" |{{gap|1em}}1.675{{gap|1em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|1.5em}}738{{gap|1em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}<nowiki>+</nowiki>{{gap|0.5em}}937{{gap|0.5em}} |- |1924-25{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}1.723 |{{gap|0.8em}}2.610 |{{gap|0.7em}}<nowiki>–</nowiki>{{gap|0.5em}}887{{gap|0.5em}} |- |1925-26{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}6.716 |{{gap|1.7em}}<nowiki>—</nowiki> |{{gap|0.5em}}<nowiki>+</nowiki>6.716{{gap|0.5em}} |- |1926-27{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}9.185 |{{gap|1.5em}}439 |{{gap|0.5em}}<nowiki>+</nowiki>8.746{{gap|0.5em}} |} {{gap|2em}}Значыць, яшчэ ў 1924-25 годзе вывезьлі з Беларусі збожжа на 887 тыс. пудоў больш, чым увезьлі. Але далей, разам са зьменай у характары сельскай гаспадаркі, ідзе вельмі значнае павялічэньне ўвозу. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Засеўная плошча.'''</center> |} {{gap|2em}}Засеўная плошча ў 1924-25 годзе перавысіла даваенную на 13 проц., дайшоўшы да 2.493 тысяч дзесяцін. За апошнія гады ідзе далейшы паступовы рост засеўнай плошчы. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Ураджай збожжа.'''</center> |} {{gap|2em}}Расьце ўраджай збожжа, ён перавысіў сярэднюю даваенную норму. Так, збор з дзесяціны ў пудох быў: {|style="margin:auto; font-size:92%" |colspan="7"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0px 3px 0" | |- |style="vertical-align:middle; text-align:center; padding:10px" | |style="border-style: solid; border-width: 0px 0.5px 0 0.5px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |Сярэдн.</br>1905-13 |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1923-24г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1924-25г. |- |colspan="7"; style="border-style: solid; border-width: 0.1px 0px 0.1px 0" | |- |style="padding-top:10px" |Жыта-азіміна{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0.1px 0 0.1px" | |style="padding-top:10px" |{{gap|1.5em}}42,4{{gap|1em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|1.5em}}41 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|1.5em}}48,1 |- |Ячмень{{gap|0.8em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1.5em}}74,1 |{{gap|1.5em}}45 |{{gap|1.5em}}51,2 |- |Авёс{{gap|0.9em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1.5em}}48,3 |{{gap|1.5em}}51 |{{gap|1.5em}}55,7 |- |Льняное семя{{gap|0.3em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1.5em}}22,2 |{{gap|1.5em}}22,4 |{{gap|1.5em}}26,4 |- |Бульба{{gap|0.3em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}432,2 |{{gap|1em}}432,2 |{{gap|1em}}548,2 |} {{gap|2em}}''Агульны'' збор жыта з году ў год павялічваецца: сабрана было збажыны ў 1923 годзе — 84.735,7 тыс. пудоў, у 1924 — 92.703,2 тыс. пудоў, у 1925 г. — 100.982 тыс. пудоў.<noinclude></noinclude> j3mu31nd6dnudvrw5iqq5r6jgawyx5f 293320 293319 2026-07-22T12:37:27Z RAleh111 4658 293320 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>і вываз збожжа за апошнія гады зьмяніўся (у тысячах пудоў) так<ref>Усе лічбы ўзяты з кніжкі „Контрольные цифры нар. хоз. БССР на 1926-27 г.“, выданьне Дзяржпляну БССР. 1926 г.</ref>: {|style="margin:auto; font-size:92%" |colspan="7"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0px 3px 0" | |- |style="vertical-align:middle; text-align:center; padding:10px" |{{разьбіўка|Гады}} |style="border-style: solid; border-width: 0px 0.5px 0 0.5px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |Увоз |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |Вываз |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |Сальдо |- |colspan="7"; style="border-style: solid; border-width: 0.1px 0px 0.1px 0" | |- |style="padding-top:10px" |1923-24{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0.1px 0 0.1px" | |style="padding-top:10px" |{{gap|1em}}1.675{{gap|1em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|1.5em}}738{{gap|1em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|0.5em}}<nowiki>+</nowiki>{{gap|0.5em}}937{{gap|0.5em}} |- |1924-25{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}1.723 |{{gap|0.8em}}2.610 |{{gap|0.7em}}<nowiki>–</nowiki>{{gap|0.5em}}887{{gap|0.5em}} |- |1925-26{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}6.716 |{{gap|1.7em}}<nowiki>—</nowiki> |{{gap|0.5em}}<nowiki>+</nowiki>6.716{{gap|0.5em}} |- |1926-27{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}9.185 |{{gap|1.5em}}439 |{{gap|0.5em}}<nowiki>+</nowiki>8.746{{gap|0.5em}} |} {{gap|2em}}Значыць, яшчэ ў 1924-25 годзе вывезьлі з Беларусі збожжа на 887 тыс. пудоў больш, чым увезьлі. Але далей, разам са зьменай у характары сельскай гаспадаркі, ідзе вельмі значнае павялічэньне ўвозу. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Засеўная плошча.'''</center> |} {{gap|2em}}Засеўная плошча ў 1924-25 годзе перавысіла даваенную на 13 проц., дайшоўшы да 2.493 тысяч дзесяцін. За апошнія гады ідзе далейшы паступовы рост засеўнай плошчы. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Ураджай збожжа.'''</center> |} {{gap|2em}}Расьце ўраджай збожжа, ён перавысіў сярэднюю даваенную норму. Так, збор з дзесяціны ў пудох быў: {|style="margin:auto; font-size:92%" |colspan="7"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0px 3px 0" | |- |style="vertical-align:middle; text-align:center; padding:10px" | |style="border-style: solid; border-width: 0px 0.5px 0 0.5px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |Сярэдн.</br>1905-13 |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1923-24г. |style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0 0px;" | |style="vertical-align:middle; text-align:center;" |1924-25г. |- |colspan="7"; style="border-style: solid; border-width: 0.1px 0px 0.1px 0" | |- |style="padding-top:10px" |Жыта-азіміна{{gap|0.5em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 0.1px 0 0.1px" | |style="padding-top:10px" |{{gap|1.5em}}42,4{{gap|1em}} |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|1.5em}}41 |rowspan="5"; style="border-style: solid; border-width: 0px 1px 0px 0" | |style="padding-top:10px" |{{gap|1.5em}}48,1 |- |Ячмень{{gap|0.8em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1.5em}}74,1 |{{gap|1.5em}}45 |{{gap|1.5em}}51,2 |- |Авёс{{gap|0.9em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1.5em}}48,3 |{{gap|1.5em}}51 |{{gap|1.5em}}55,7 |- |Льняное семя{{gap|0.3em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1.5em}}22,2 |{{gap|1.5em}}22,4 |{{gap|1.5em}}26,4 |- |Бульба{{gap|1.1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|1em}}.{{gap|0.5em}} |{{gap|1em}}432,2 |{{gap|1em}}432,2 |{{gap|1em}}548,2 |} {{gap|2em}}''Агульны'' збор жыта з году ў год павялічваецца: сабрана было збажыны ў 1923 годзе — 84.735,7 тыс. пудоў, у 1924 — 92.703,2 тыс. пудоў, у 1925 г. — 100.982 тыс. пудоў.<noinclude></noinclude> mr3r8mkg4zyy0qiv1hhzfcjrmh6g5cc 104 126972 293321 2026-07-22T12:55:24Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «крэдыту сельскія гаспадары наогул, а асабліва беднякі ды сераднякі, ня здолеюць пабудаваць культурнае гаспадаркі. Трэба павялічыць капіталы с.-г. банку і палегчыць умовы крэдытаваньня»… Па гэтым пытаньні зроблена наступнае: {|style="font-size:92%; margin:auto" |На 1-е...» 293321 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>крэдыту сельскія гаспадары наогул, а асабліва беднякі ды сераднякі, ня здолеюць пабудаваць культурнае гаспадаркі. Трэба павялічыць капіталы с.-г. банку і палегчыць умовы крэдытаваньня»… Па гэтым пытаньні зроблена наступнае: {|style="font-size:92%; margin:auto" |На 1-е кастрычніка 1924 г. асноўны капітал с.-г. банку быў{{gap|1em}}349 т. р. |- |На 1-е{{gap|3em}}„{{gap|2.8em}}1925 г.{{gap|1.5em}}.{{gap|3em}}.{{gap|3em}}.{{gap|3em}}.{{gap|3em}}.{{gap|0.5em}}1.193{{gap|0.5em}}„{{gap|0.5em}}„ |- |На 1-е ліпня 1926 г.{{gap|4.7em}}.{{gap|3em}}.{{gap|3em}}.{{gap|3em}}.{{gap|3em}}.{{gap|0.5em}}1.796{{gap|0.5em}}„{{gap|0.5em}}„ |} {{gap|2em}}Па пяцігадоваму пляну аднаўленьня сельскай гаспадаркі, асноўны капітал с.-г. крэдыту павялічваецца ў 1925-26 годзе на 1.527 тыс. рублёў, а ў 1926-27 г. — на 3.743.000 рублёў.</br> {{gap|2em}}Галоўная ўвага, як відаць з пастановы IX зьезду КП(б)Б, зварачаецца на абслугоўваньне бяднейшага і сярэдняга сялянства.</br> {{gap|2em}}З усіх гэтых лічбаў яскрава відаць, як расьце сельская гаспадарка Беларусі. Гэта служыць асновай дзеля абнаўленьня і разьвіцьця нашай гаспадаркі. Гэта таксама паляпшае матар’яльнае палажэньне сялянства, якое, атрымаўшы зямлю, пакладае свае сілы на найбольш выгаднае выкарыстаньне гэтай зямлі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0.5em" |<center>'''Прамысловасьць.'''</center> |} {{gap|2em}}Прамысловасьць Беларусі набывае ўсё большую адносную вагу ў экономіцы краіны.</br> {{gap|2em}}У даваенныя часы яна ў большасьці насіла выпадковы характар, бо ня было спрыяючых умоў, экономічных і політычных, для яе існаваньня ды разьвіцьця.</br> {{gap|2em}}За часы вайны прамысловасьць была разбурана, машыны вывезены. Тым большае значэньне маюць дасягненьні Беларусі ў гэтай галіне гаспадарчага жыцьця.</br> {{gap|2em}}Галоўныя даныя, якія малююць стан прамысловасьці, такія:</br> {{gap|2em}}1. За 1924-25 год асноўны капітал дзяржаўнай прамысловасьці, падпарадкаванай Вышэйшаму Савету Народнай Гаспадаркі, павялічыўся з 9.891,5 тыс. да 11.434,7 тыс. руб., або на 11,6 проц.; уласныя зваротныя сродкі дасягнулі 9.282,8 тыс. руб., павялічыўшыся на 41,5 проц.</br><noinclude></noinclude> huqck3lyhxbch1wq4tzfhzii24y2i1r 104 126973 293322 2026-07-22T15:36:00Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}2. Агульны выраб цэнзавай прамысловасьці павялічыўся ў 1924-25 годзе да 51.311,2 тыс. рублёў, ці на 59,5 проц.</br> {{gap|2em}}У 1925-26 годзе было страчана каля 8.000.000 рублёў на пабудову новых прадпрыемстваў і аднаўленьня старых. У 1926-27 годзе проектуецца выканаць розн...» 293322 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}2. Агульны выраб цэнзавай прамысловасьці павялічыўся ў 1924-25 годзе да 51.311,2 тыс. рублёў, ці на 59,5 проц.</br> {{gap|2em}}У 1925-26 годзе было страчана каля 8.000.000 рублёў на пабудову новых прадпрыемстваў і аднаўленьня старых. У 1926-27 годзе проектуецца выканаць рознай будаўнічай работы прыблізна на 12.000.000 рублёў.</br> {{gap|2em}}Урад БССР ставіць перад сабой мэту — значна павялічыць тэмп разьвіцьця прамысловасьці Беларусі. Усяго, паводле пяцігадовага пляну, пачынаючы з 1926-27 году па 1930-31 год, будзе ўложана ў цэнзавую прамысловасьць каля 95.000.000 рублёў. Дзякуючы гэтаму, значна павялічыцца лік рабочых у прадпрыемствах, будзе зьмяншацца цана на тавары, а разам з гэтым палепшыцца матар’яльны стан рабочых. Разьвіцьцё прамысловасьці Беларусі знаходзіцца ў цеснай сувязі з разьвіцьцём электрыфікацыі. Колькасьць электрычнай энэргіі за будучыя пяць год (1925- 1926—1930-31) павінна падняцца з 21 мільёна кілёватгадзін да 102 мільёнаў. Ужо распачалася пабудова вялікай электрычнай станцыі на Асінаўскім тарфяным балоце — «Асінабуд», на што будзе страчана каля 15.000.000 р. і што дасьць вялікі запас электрычнае энэргіі для Віцебскай, Аршанскай і нават Магілеўскай акруг.</br> {{gap|2em}}Як вынік мерапрыемстваў Савецкае ўлады, накірованых у бок разьвіцьця прамысловасьці, паступова пачынае зьмяняцца роля прамысловасьці ў экономіцы Беларусі. Калі раней прамысловасьць Беларусі насіла выпадковы характар, дык цяпер яна пачынае займаць пачэснае месца, як штурхач гаспадарчага разьвіцьця краіны.</br> {{gap|2em}}Павялічваецца разам з гэтым лік рабочых у Беларусі, і іх матар’яльнае становішча паляпшаецца.</br> {{gap|2em}}Колькасьць рабочых, занятых у прамысловай вытворчасьці, была ў 1923-24 г. — 11.552 чал., у 1924-25 г. — 14.738 чал.</br> {{gap|2em}}Сярэдняя месячная заработная плата паступова павышаецца: у 1924-25 годзе — 41,5 руб., 1925-26 — 46,1 руб. і ў 1926-27 г. будзе — 48,6 руб.</br><noinclude></noinclude> bpez65gtk778wpcpvnahpl4dxenndt7 104 126974 293323 2026-07-22T16:06:57Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0em" |<center>'''Саматужная ра-</br>месьніцкая пра-</br>мысловасьць.'''</center> |} {{gap|2em}}Трэба тут-жа адзначыць, што ўся больш-менш буйная прамысловасьць Беларусі зьяўляецца дзяржаўнай і што прыватны капітал жадн...» 293323 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0em" |<center>'''Саматужная ра-</br>месьніцкая пра-</br>мысловасьць.'''</center> |} {{gap|2em}}Трэба тут-жа адзначыць, што ўся больш-менш буйная прамысловасьць Беларусі зьяўляецца дзяржаўнай і што прыватны капітал жаднае ролі ў прамысловасьці ня грае.</br> {{gap|2em}}Агульны лік прыватных прадпрыемстваў — 39.348 з 55.000 рабочых. Пераважная большасьць прадпрыемстваў прыпадае на долю адзінак саматужнікаў і рамесьнікаў (32.516). {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0em" |<center>'''Соцыялістычныя</br>элемэнты гаспа-</br>даркі.'''</center> |} {{gap|2em}}З нашага вельмі кароткага агляду сельскай гаспадаркі і прамысловасьці відаць, што гаспадарчая праца пасьля перамогі Кастрычніка ў Беларусі мае значныя посьпехі, што адбіваецца на палепшаньні стану насельніцтва гораду і вёскі. Замацаваньне гаспадарчага стану Беларусі паступова замацоўвае соцыялістычныя элемэнты нашай гаспадаркі.</br> {{gap|2em}}Наша прамысловасьць ёсьць соцыялістычная па тыпу, і ў гэтым напрамку яна ўсё больш разьвіваецца.</br> {{gap|2em}}У нашай сельскай гаспадарцы таксама ідзе павялічэньне коопэраваньня, пашырэньне ролі дзяржаўнага крэдыту, падцягваньне бяднейшых на больш высокую ступень, і ўсё гэта, разам узятае, накіроўвае сельскую гаспадарку на соцыялістычны шлях. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:10px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:1em" |<center>'''Культурнае</br>будаўніцтва.'''</center> |} {{gap|2em}}Разам з гаспадарчым разьвіцьцём Савецкай Беларусі можна адзначыць значныя дасягненьні і ў барацьбе за культурнае, у шырокім сэнсе слова, разьвіцьцё Беларусі.</br> {{gap|2em}}Пры вырашэньні пытаньня аб культурным будаўніцтве Савецкая ўлада мае на ўвазе два бакі задачы: першы — барацьба за граматнасьць наогул, другі — барацьба за адраджэньне і разьвіцьцё беларускай культуры, як культуры большасьці насельніцтва Беларусі.</br> {{gap|2em}}Царызм пакінуў вельмі цяжкую спадчыну. Беларусь апынулася ў стане самай няпісьменнай часткай царскай Расіі.</br> {{gap|2em}}Царызм сьвядома трымаў насельніцтва няпісьменным, бо баяўся, што пісьменны, сьвядомы чалавек, не захоча цярпець свайго гаротнага жыцьця.</br> {{gap|2em}}Калі-ж і рабіліся якія захады для адчыненьня ў Беларусі школ, дык пры гэтым ставілася мэта зрабіць з {{перанос пачатак|гэ|тых}}<noinclude></noinclude> 00gncjshl35pw0wtmjx29hv6ke41gv8 104 126975 293324 2026-07-22T17:54:28Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{перанос канец|гэ|тых}} школ пляцоўкі русыфікацыі і выхаваньня насельніцтва ў духу адданасьці «вере, царю и отечеству».</br> {{gap|2em}}У Беларусі ня было аніводнай вышэйшай школы, і ўсе захады мясцовых людзей дабіцца організацыі ў Беларусі такой школы заста...» 293324 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{перанос канец|гэ|тых}} школ пляцоўкі русыфікацыі і выхаваньня насельніцтва ў духу адданасьці «вере, царю и отечеству».</br> {{gap|2em}}У Беларусі ня было аніводнай вышэйшай школы, і ўсе захады мясцовых людзей дабіцца організацыі ў Беларусі такой школы заставаліся без задаволеньня.</br> {{gap|2em}}Затое досыць значна пашыраны былі ў Беларусі духоўныя і настаўніцкія сэмінарыі, настаўніцкія інстытуты — мэта якіх была выхаваць з мясцовай моладзі адданых «русской идее» напоўпісьменных інтэлігентаў, барацьбітоў супраць мясцовага сэпаратызму.</br> {{gap|2em}}Усё нярускае нішчылася, перасьледвалася, забаранялася. Беларуская мова была прызнана «мужыцкай, хамскай», і супраць яе вялася самая рашучая барацьба. Вучня з малых гадоў прыўчалі да думкі, што «благародны» чалавек, «інтэлігент» можа і павінен гаварыць толькі на рускай мове.</br> {{gap|2em}}Да 1905 году друк беларускіх кніжок быў забаронены, а з 1905 году ішоў вельмі слаба з прычыны адсутнасьці сродкаў і прычэпак цэнзуры.</br> {{gap|2em}}Русыфікатарская хваля павялічвалася праз казарму, царкву, дзяржаўныя ўстановы.</br> {{gap|2em}}З другога боку, беларускае насельніцтва знаходзілася пад вельмі моцным уплывам польскае культуры і каталіцкага касьцёлу. Большая частка беларускага дваранства — шляхты фактычна полёнізавалася, і кожны панскі двор, кожны шляхоцкі фольварак быў пляцоўкай, адкуль ішлі наўкола хвалі польскіх экономічных і культурных уплываў. Каталіцкая царква ў сваёй барацьбе супраць ваяўнічага праваслаўя і расійскага імпэрыялізму лучыла пад сваім дахам усіх каталікоў. Католік рабіўся сынонімам паляка. Беларус — селянін-каталік уцягваўся ў змаганьне за каталіцызм, за польскасьць. Каталіцкая беларуская моладзь, атрымаўшы адукацыю, пераходзіла ў стан польскага нацыяналізму.</br> {{gap|2em}}Усе гэтыя прычыны і зрабілі тое, што Беларусь, асабліва сялянская, заставалася няпісьменнай, някультурнай. Нават тыя адзінкі, якім удавалася тым ці іншым спосабам атрымаць асьвету, ня мелі ўплываў на шырокія масы рабочых і сялян з тэй прычыны, што яны зусім адрываліся ад народных мас і разам «з какардамі, зьвёздачкамі, чынамі і ордэнамі» пераймалі ўсе адзнакі і {{перанос пачатак|аса|блівасьці}}<noinclude></noinclude> gdmqkwxfq7e0rowfcys7tlukg6wp004 104 126976 293325 2026-07-22T17:58:54Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|аса|блівасьці}} расійскага чыноўніка, уваходзячы ў шэрагі расійскіх чыноўнікаў. Калі-ж яны хацелі шчыра працаваць на карысьць народу, то царызм вёў супроць іх рашучую барацьбу.</br> {{gap|2em}}Усё гэта мела сваім вынікам тое, што расійскія культ...» 293325 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|аса|блівасьці}} расійскага чыноўніка, уваходзячы ў шэрагі расійскіх чыноўнікаў. Калі-ж яны хацелі шчыра працаваць на карысьць народу, то царызм вёў супроць іх рашучую барацьбу.</br> {{gap|2em}}Усё гэта мела сваім вынікам тое, што расійскія культурныя ўплывы мелі больш-менш вялікае значэньне ў горадзе, але толькі павярхоўна закранулі вёску. Вёска, яе жыхар-селянін, жыў сваім асобным жыцьцём, захоўваў свой асобны быт, захаваў і сваю мову.</br> {{gap|2em}}''Беларуская жанчына захавала некранутай беларускую мову, і цяпер яшчэ той, хто хоча наўчыцца, якой мовай трэба гаварыць з народам, з селянінам, дык няхай часьцей заглядвае на вёску і вучыцца прыгожай, мілагучнай, жывой беларускай мове ў беларускай жанчыны.'' Уплывы жанчыны з боку мовы маюць рашучае значэньне на дзяцей і на дарослых. Дзеці гавораць на матчынай мове. Дарослы мужчына, прыехаўшы з гораду, дзе ён наўчаўся гарадзкой мове, праз тыдзень-другі ізноў пачынае гаварыць на матчынай мове.</br> {{gap|2em}}Вельмі цікава тое, што ў рашучыя гістарычныя моманты буржуазія ўсіх нацыянальнасьцяй, а ў тым ліку і расійская, прызнавала існаваньне беларускай мовы і пачынала зварачацца да сялян пабеларуску. Так, у 1812 годзе і францускае камандаваньне, і расійскі ўрад пісалі адозвы да беларускіх сялян пабеларуску, каб гэтым лепш схіліць сялян на свой бок.</br> {{gap|2em}}Тое сама было ў часы паўстаньня 1831, 1863 гадоў. У 1905 годзе расійскія ўрадовыя ўстановы выдалі шэраг кніг, адозваў і інш. на беларускай мове.</br> {{gap|2em}}Але ўсё гэта рабілася толькі ў мінуты небясьпекі для ўлады. Бяда праходзіла, і ўсё ізноў пачыналася пастараму…</br> {{gap|2em}}Цяжкую спадчыну пакінуў на Беларусі царызм.</br> {{gap|2em}}Вось чаму Комуністычная партыя патрабуе «рашучых мерапрыемстваў, каб хутчэй падняць культурнасьць краіны, дапамагчы адраджэньню і разьвіцьцю беларускай культуры».</br> {{gap|2em}}Галоўным пытаньнем у справе культурнага будаўніцтва зьяўляецца зьнішчэньне няпісьменнасьці. Дзеля гэтага з кожным годам павялічваецца лік школ для дзяцей. Калі ў даваенныя часы ў школах вучылася толькі<noinclude></noinclude> cr9if1dxgzgn4oiaeu6ul6nhbdltq8i 104 126977 293326 2026-07-22T18:05:07Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «38 проц. усіх дзяцей, дык цяпер школы ахопліваюць 68 проц. дзяцей узростам ад 8 да 11 гадоў. Паводле пляну, зацьверджанага ўрадам, няпісьменнасьць будзе канчаткова зьліквідавана праз 10 год, пачынаючы з 1920 г.</br> {{gap|2em}}Профэсыянальна-тэхнічная асьвета ўзьнікл...» 293326 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>38 проц. усіх дзяцей, дык цяпер школы ахопліваюць 68 проц. дзяцей узростам ад 8 да 11 гадоў. Паводле пляну, зацьверджанага ўрадам, няпісьменнасьць будзе канчаткова зьліквідавана праз 10 год, пачынаючы з 1920 г.</br> {{gap|2em}}Профэсыянальна-тэхнічная асьвета ўзьнікла толькі пры Савецкай уладзе, апрача пэдагогічнай. Цяпер з профэсыянальна-тэхнічных школ існуе: пэдагогічных тэхнікумаў — 10, сельска-гаспадарчых — 6, мэдычных — 2, коопэрацыйных — 1, індустрыяльных (прамысловых) — 2, музычных — 1 і мастацкіх — 1.</br> {{gap|2em}}Вялікай заваёвай Кастрычнікавай рэволюцыі трэба лічыць утварэньне ў Беларусі 4-х вышэйшых школ: Беларускага Дзяржаўнага Унівэрсытэту ў Менску, Комуністычнага Унівэрсытэту ў Менску, Беларускай Сельска-Гаспадарчай Акадэміі ў Горках і Беларускага Вэтэрынарнага Інстытуту ў Віцебску.</br> {{gap|2em}}Вядома, што справа культурнага будаўніцтва не абмяжоўваецца толькі асьветнымі ўстановамі. Культурнае будаўніцтва абнімае сабою ўсё жыцьцё ва ўсіх яго праявах і таму павінна разумецца ня толькі як організацыя асьветных устаноў, але як вынік усяго соцыялістычнага будаўніцтва. Выходзячы з гэтага, мы зразумеем, што тэмп культурнага росту Беларусі ідзе ўперад значна хутчэй, як гэта можна было-б думаць па ліку асьветных устаноў. Расьце політычная сьвядомасьць насельніцтва, рабочых і сялян, бо яны прымаюць шырокі ўдзел у соцыялістычным будаўніцтве. Саветы — ёсьць кузьня політычнай сьвядомасьці рабочых і сялян.</br> {{gap|2em}}Газэта шырака распаўсюджваецца па гарадох ды па вёсках і таксама спрыяе культурна-політычнаму росту. Паводле падлікаў, у Беларусі 1 газэта прыпадае на 25,7 чалавек.</br> {{gap|2em}}Шырокая сетка дзяржаўных і грамадзкіх організацый, як Чырвоная армія, профсаюзы, Комсамол, Камітэты Ўзаемадапамогі, «Прэч няпісьменнасьць», сябры дзяцей, Авіахім, сельска-гаспадарчыя гурткі, шэфствы, дэлегацкія сходы жанчын, піонэры і іншае, усё гэта таксама служыць культурнаму росту.</br> {{gap|2em}}Мы зьяўляемся сьведкамі і ўдзельнікамі таго, як разам з экономічным ростам, разам з умацаваньнем і разьвіцьцём соцыялістычнай гаспадаркі, нараджаецца,<noinclude></noinclude> mfdcl625sr8s07tn2mkpxslqqnvi5jb 104 126978 293327 2026-07-22T18:14:42Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «умацоўваецца і расьце соцыялістычная культура, паднімаецца ў шырокім сэнсе слова культурнасьць краіны.</br> {{gap|2em}}Спрыяючай умовай пасьпешнаму культурнаму будаўніцтву зьяўляецца тое, што культурнае будаўніцтва, атрымаўшы, адпаведна агульнаму будаўні...» 293327 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>умацоўваецца і расьце соцыялістычная культура, паднімаецца ў шырокім сэнсе слова культурнасьць краіны.</br> {{gap|2em}}Спрыяючай умовай пасьпешнаму культурнаму будаўніцтву зьяўляецца тое, што культурнае будаўніцтва, атрымаўшы, адпаведна агульнаму будаўніцтву, соцыялістычны зьмест і кірунак, набыло ў той-жа час нацыянальную форму, форму культурнага жыцьця большасьці насельніцтва Беларусі.</br> {{gap|2em}}Чаму ''наогул'' узьнікла патрэба адраджэньня і разьвіцьця беларускае культуры? Ці ня можна было-б абыйсьціся рускай формай культуры?</br> {{gap|2em}}Гэта пытаньне зусім вычарпаў т. Сталін на X зьезьдзе РКП(б). Ён кажа: «Тут я маю запіску аб тым, што мы, комуністыя, быццам насаджаем беларускую нацыянальнасьць штучна. Гэта няправільна, таму што ''існуе беларуская нацыянальнасьць, у якой ёсьць свой язык (мова), іншы, чым рускі, дзеля чаго падняць культуру беларускага народу можна толькі на роднай яго мове.'' Такія-ж прамовы раздаваліся год пяць таму назад аб Украіне, аб украінскай нацыянальнасьці. А нядаўна яшчэ гаварылася, што украінская рэспубліка і украінская нацыянальнасьць — выдумка немцаў. Тымчасам, ясна, што украінская нацыянальнасьць існуе, і разьвіцьцё яе культуры ёсьць абавязак комуністых. Ясна, што калі ў гарадох Украіны дагэтуль яшчэ ў большасьці рускія элемэнты, дык з часам гэтыя гарады будуць няўхільна украінізаваны. Гадоў 40 таму назад Рыга была чыста нямецкім горадам, але таму, што гарады растуць за кошт вёскі, а вёска зьяўляецца перахавальнікам нацыянальнасьці, дык цяпер Рыга чыста латыскі горад. Гадоў 50 таму назад усе гарады Вэнгрыі мелі нямецкі характар, цяпер яны мад’ярызаваны.</br> {{gap|2em}}''Тое-ж самае будзе з Беларусьсю, у гарадох якой усё яшчэ пераважаюць небеларусы».</br> {{gap|2em}}X зьезд Расійскай Комуністычнай партыі, прыняўшы сваю пастанову па нацыянальным пытаньні, гэтым самым падмацаваў словы т. Сталіна, што «падняць культуру беларускага народу можна толькі на роднай яго мове». Комуністычная партыя Беларусі, Савецкі ўрад Беларусі, выходзячы з такога правільнага разуменьня<noinclude></noinclude> clmnp5541okibnp4gk21zjzxsb6dql0 104 126979 293328 2026-07-22T18:19:49Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «задач культурнага будаўніцтва, вялі сваю працу па шляху адраджэньня ды разьвіцьця беларускае культуры.</br> {{gap|2em}}У гэтым кірунку ёсьць шэраг дасягненьняў.</br> {{gap|2em}}Праца дзяржаўных устаноў паступова і няўхільна пераводзіцца на беларускую мову. Устано...» 293328 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>задач культурнага будаўніцтва, вялі сваю працу па шляху адраджэньня ды разьвіцьця беларускае культуры.</br> {{gap|2em}}У гэтым кірунку ёсьць шэраг дасягненьняў.</br> {{gap|2em}}Праца дзяржаўных устаноў паступова і няўхільна пераводзіцца на беларускую мову. Установа павінна працаваць на мове насельніцтва, каб ляпей яго абслугоўваць, — вось што паложана ў аснову пераводу ўстаноў на беларускую мову. «Не народ для ўстановы, але ўстанова для народу».</br> {{gap|2em}}Ідзе шпаркая праца па пераводу асьветных устаноў на беларускую мову.</br> {{gap|2em}}Прымаецца шэраг мерапрыемстваў у Чырвонай арміі, профэсыянальных саюзах ды інш. організацыях, каб забясьпечыць найбольш пасьпешнае разьвязаньне задачы разьвіцьця беларускай культуры.</br> {{gap|2em}}Паступова і няўхільна ідзе беларусізацыя вышэйшых асьветных устаноў.</br> {{gap|2em}}Значнай перашкодай зьяўляецца брак літаратуры, настаўнікаў і наогул інтэлігенцыі, якая-б ведала мову.</br> {{gap|2em}}Але значнасьць дасягненьняў будзе зразумелай, калі мы скажам, што беларуская граматыка была ўкладзена толькі ў 1917 годзе і што праца па адчыненьні новых асьветных устаноў ідзе поруч з утварэньнем і друкаваньнем патрэбных падручнікаў, літаратуры, з падрыхтоўкай працаўнікоў.</br> {{gap|2em}}Надзвычай важную ролю ў такім выпадку набывае выдавецкая праца. І тут ідзе паступовае разьвіцьцё працы. З 1-га кастрычніка 1922 году па 1-е кастрычніка 1926 году выдана на беларускай мове кніг 306 назваў, на 3.137 друкаваных аркушоў, звыш 2.700.000 экзэмпляраў. Газэты, як цэнтральныя, так і акруговыя або цалкам, або часткай пераведзены на беларускую мову.</br> {{gap|2em}}''Вялікая работа праводзіцца ў Чырвонай арміі.'' Заснавана аб’яднаная Беларуская школа камандзіраў сярэдняга складу, у задачы якой уваходзіць падрыхтоўка камандзіраў для беларускіх войск. Адна пяхотная дывізія блізка цалкам праводзіць сваю політычную, а часткай і спэцыяльна вайсковую працу на беларускай мове. Друкуюцца статуты, падручнікі на беларускай мове.</br><noinclude></noinclude> tmkum395ud1nw4gwnwuiyc64tceegc6 104 126980 293329 2026-07-22T18:26:42Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}Канчатковым заканчэньнем і замацаваньнем усіх мерапрыемстваў па адраджэньні і разьвіцьці беларускай культуры трэба лічыць заснаваньне Інстытуту Беларускай культуры, або будучай Беларускай Акадэміі Навук.</br> {{gap|2em}}Посьпехі Савецкай Беларус...» 293329 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}Канчатковым заканчэньнем і замацаваньнем усіх мерапрыемстваў па адраджэньні і разьвіцьці беларускай культуры трэба лічыць заснаваньне Інстытуту Беларускай культуры, або будучай Беларускай Акадэміі Навук.</br> {{gap|2em}}Посьпехі Савецкай Беларусі ў галіне культурнай працы наогул і ў справе адраджэньня ды разьвіцьця беларускай культуры вырысоўваюцца асабліва ярка на фоне заняпаду, прыгнечаньня і зьдзекаў над беларускай мовай, беларускай культурай у Заходняй Беларусі з боку Польшчы. Там для беларускага народу нічога не зьмянілася ў параўнаньні з былым царскім панаваньнем. Розьніца толькі тая, што раней зьдзекваўся губарнатар, а цяпер ваявода, раней беларускае насельніцтва імкнуліся зрусыфікаваць, а цяпер пахваляюцца сполёнізаваць, раней прышчаплялі «рускі язык», а цяпер — «польскую мову». Там барацьба за школу на роднай мове, за мову ў урадовых установах пакуль вынікаў не дае і выклікае толькі новыя кары з боку адміністрацыі, якая ў кожным барацьбіце за беларускую культуру бачыць бальшавіка. Тым большае значэньне мае праца Савецкай Беларусі ў галіне культуры, бо яна на справе паказвае нават ворагам соцыялістычнай рэволюцыі, што толькі Кастрычнік вырашае да канца нацыянальнае пытаньне. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:5px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Праца сярод на-</br>цыянальных мен-</br>шасьцяй.'''</center> |} {{gap|2em}}З першых-жа дзён усталяваньня ў Беларусі Савецкае ўлады, Комуністычная партыя пачала дамагацца практычнага забясьпечаньня роўных праў для ўсіх нацыянальнасьцяй Беларусі.</br> {{gap|2em}}Усе пастановы і мерапрыемствы Комуністычнае партыі ды Савецкае ўлады ў першыя гады былі накіраваны, у першую чаргу, у бок забясьпечаньня для ўсіх нацыянальнасьцяй роднае мовы ў школах і дзяржаўных установах. Гэта рэч зразумелая. Абставіны папярэдняга гістарычнага разьвіцьця Беларусі паставілі мясцовыя мовы (беларускую, польскую, яўрэйскую) у стан няроўнапраўных, няпрызнаных, перасьледваных. Гэтыя адносіны вельмі моцна ўкараніліся ў галовах расійскіх шовіністычных элемэнтаў. Увядзеньне ды замацаваньне роднай мовы ў школе, а тым больш у дзяржаўным апараце, сустракала<noinclude></noinclude> skn1v1cn7r19anosbfwk3cxhm6esf8e 104 126981 293330 2026-07-22T18:32:57Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «неспачуваньне, а часта і варожасьць з боку часткі настаўнікаў і былых чыноўнікаў, якія перайшлі ў Савецкі апарат. Трэба было частку такіх людзей пераканаць у канечнасьці фактычнага ажыцьцяўленьня роўнапраўнасьці мовы ў школе і ў установах, частку пры...» 293330 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>неспачуваньне, а часта і варожасьць з боку часткі настаўнікаў і былых чыноўнікаў, якія перайшлі ў Савецкі апарат. Трэба было частку такіх людзей пераканаць у канечнасьці фактычнага ажыцьцяўленьня роўнапраўнасьці мовы ў школе і ў установах, частку прымусіць больш рашучымі мерамі. І гэта рабілася на працягу ўсяго часу.</br> {{gap|2em}}У сувязі з разьвіцьцём гаспадарчага будауніцтва Беларусі перад Комуністычнаю партыяй паўстала другое, яшчэ больш важнае пытаньне гэта пытаньне аб тым, каб даць магчымасьць працоўным усіх нацыянальнасьцяй карыстацца заваёвамі рэволюцыі для палепшаньня свайго матар’яльнага стану, каб дапамагчы ўсім нацыянальным меншасьцям падняць свой матар’яльны і культурны стан і прыняць удзел у працы на экономічным і культурным адраджэньні Беларусі.</br> {{gap|2em}}Праца ў гэтай галіне накіроўваецца па трох галоўных кірунках: а) культурнае абслугоўваньне, б) савецкае будаўніцтва, в) асобныя гаспадарчыя мерапрыемствы.</br> {{gap|2em}}1. ''Культурнае абслугоўваньне. Яўрэі.'' У 1925-26 годзе існавала 176 яўрэйскіх школ з лікам вучняў звыш 22.500. Такім чынам, яўрэйскімі школамі ахоплівалася 45 проц. дзяцей, а рэшта былі ў беларускіх або рускіх школах. Усе 63 школы рабочай моладзі пераведзены на дзяржаўны бюджэт. У мацованы матар’яльна Пэдагогічны Тэхнікум. Скончана організацыя яўрэйскага аддзяленьня ў Беларускім Дзяржаўным Унівэрсытэце. Вырашана пытаньне аб організацыі яўрэйскай катэдры пры Горацкай Сельска-Гападарчай Акадэміі. Шырокую працу разьвінуў яўрэйскі аддзел Інстытуту Беларускай Культуры, які падзяліўся на сэкцыі: 1) яўрэйскай мовы, 2) літаратуры і мастацтва і 3) гісторыі; аддзел залажыў Камісіі: а) слоўніку яўрэйскай жывой мовы, б) яўрэйскай мовы, в) літаратурную, г) па выучэньні рэволюцыйнага работніцкага руху сярод яўрэяў, д) гістарычную.</br> {{gap|2em}}У 1925 годзе пачало працу пасьля пяцігадовай навукі ў Маскве яўрэйскае аддзяленьне Беларускага Акадэмічнага Тэатру.</br> {{gap|2em}}Выданьне яўрэйскіх кніг, часопісаў, газэт займае значнае месца ў агульнай выдавецкай працы Беларусі. Так, з 1-га кастрычніка 1922 году па 1-ае кастрычніка 1926 году Дзяржаўным Выдавецтвам выдана 29 назваў<noinclude></noinclude> o6r0cz3c86jxkg88pupu1zdl143d111 104 126982 293331 2026-07-22T18:37:59Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «кніг, на 202 друкаваныя аркушы, што дае 7 проц. усіх выданьняў. Выдаюцца газэты: «Акцябр», «Юнгэр арбэйтэр», «Юнгэр піонэр» і штомесячнік «Стэрн».</br> {{gap|2em}}''Палякі.'' Польскімі школамі ахоплена звыш 38 проц. дзяцей, а рэшта вучыцца ў няпольскіх школах. Пры пол...» 293331 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>кніг, на 202 друкаваныя аркушы, што дае 7 проц. усіх выданьняў. Выдаюцца газэты: «Акцябр», «Юнгэр арбэйтэр», «Юнгэр піонэр» і штомесячнік «Стэрн».</br> {{gap|2em}}''Палякі.'' Польскімі школамі ахоплена звыш 38 проц. дзяцей, а рэшта вучыцца ў няпольскіх школах. Пры польскіх школах організаваны курсы (лікпункты) для дарослых. Ідзе рост культасьветных устаноў: хат-чыталень, чырвоных куткоў. Выдаецца сялянская часопісь «Орка» і комсамольская газэта «Гвязда млодзежы». Лік настаўнікаў з кожным годам павялічваецца праз Пэдагогічны Тэхнікум. Сярод рабочых і сялян палякаў праводзіцца шырокая політычная праца на польскай мове, для чаго склікаюцца зьезды, конфэрэнцыі, мітынгі, сходы, гутаркі. Польскі аддзел Інстытуту Беларускае Культуры вядзе значную навуковую працу ў Камісіях: а) польскае мовы і літаратуры, б) этнографіі, в) гісторыі. Камісіяй мовы і літаратуры апрацоўваецца польска-беларускі і беларуска-польскі слоўнік (па 60.000 слоў у кожнай частцы). Выданьні на польскай мове за тэрмін з 1-га кастрычніка 1922 году па 1-ае кастрычніка 1926 г. складаюць 4,2 проц. ад агульнага ліку выданых кніг.</br> {{gap|2em}}''Латышы.'' Латыскія школы абслугоўваюць 35 проц. дзяцей школьнага ўзросту. 55 проц. дзяцей ходзяць у беларускія школы і рэшта школай не ахоплена. Значна пашыраецца сетка політасьветных устаноў пры ўдзеле самога насельніцтва. Пры Інстытуце Беларускае Культуры організуецца латыскі аддзел.</br> {{gap|2em}}У сучасны момант ставіцца праца сярод ліцьвіноў.</br> {{gap|2em}}Наладжана абслугоўваньне немцаў, эстонцаў, для якіх таксама адчынены школы.</br> {{gap|2em}}2. ''Савецкае будаўніцтва.'' У гэтай галіне мерапрыемствы былі накірованы на тое, каб, з аднаго боку, прыстасаваць савецкі апарат да абслугоўваньня нацыянальных меншасьцяй, а з другога — уцягнуць рабочых ды сялян усіх нацыянальнасьцяй у дзяржаўнае будаўніцтва.</br> {{gap|2em}}Першая задача — прыстасаваньне савецкага апарату — забясьпечваецца абавязкам усіх устаноў Беларусі падбіраць такі склад супрацоўнікаў, каб сярод іх былі добра ведаючыя мясцовыя мовы. Кожны адказны супрацоўнік Беларусі павінен ведаць ня менш як 3 мясцовыя мовы. У Савецкай установе, на сходзе, на зьезьдзе, у<noinclude></noinclude> 4krt13d0njtgm3osxdmzqbq7vg1zwh3 104 126983 293332 2026-07-22T18:43:19Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «профэсыянальных саюзах кожны грамадзянін мае права ўжываць сваю родную мову, а ўрадовыя ўстановы павінны забясьпечыць магчымасьць тлумачэньня, калі гэта будзе патрэбна. Там, дзе нацыянальныя меншасьці жывуць значным лікам, уся праца савецкіх ды іншы...» 293332 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>профэсыянальных саюзах кожны грамадзянін мае права ўжываць сваю родную мову, а ўрадовыя ўстановы павінны забясьпечыць магчымасьць тлумачэньня, калі гэта будзе патрэбна. Там, дзе нацыянальныя меншасьці жывуць значным лікам, уся праца савецкіх ды іншых устаноў пераводзіцца на родную мову. Калі агульны парадак стварэньня сельскіх саветаў грунтуецца на тым, што сельскі савет яднае ня менш 2.000 жыхароў, дык для нацыянальных меншасьцяй гэта норма зьніжаецца да 500, а то і ніжэй.</br> {{gap|2em}}Другая задача — уцягваньне ў агульную працу соцыялістычнага будаўніцтва рабочых і сялян усіх нацыянальнасьцяй — мае сваёй мэтай канчатковае зьнішчэньне нацыянальнай адарванасьці, недавер’я шляхам супольнага ўдзелу ў кіраваньні дзяржавай.</br> {{gap|2em}}3. ''Экономічныя мерапрыемствы.'' Зусім зразумелая рэч, што ня ўсе нацыянальныя меншасьці патрабавалі з боку Савецкага ўраду асаблівых экономічных мерапрыемстваў, бо яны фактычна знаходзіліся ў абставінах, аднолькавых з беларускім насельніцтвам. Рабочыя і сяляне, палякі, латышы, ліцьвіны, русіны, беларусы, мала чым адрозьніваліся ў гэтым сэнсе адны ад другіх, і таму агульныя мерапрыемствы Савецкае ўлады аднолькава задавальнялі іхныя патрэбы. Сярод гэтых нацыянальнасьцяй патрэбна была, галоўным чынам, політычная праца, каб растлумачыць, што калі панам на Беларусі быў пераважна паляк, дык гэта ня значыць, што ўсе палякі паны, а што рабочы-паляк, селянін-паляк — гэта браты рабочаму і селяніну-беларусу. Таксама трэба было правільна паставіць пытаньне аб рускіх сялянах, аб рускіх рабочых, каб не дапусьціць абвінавачаньня іх (рускіх рабочых і сялян) за грахі расійскага царскага ўраду.</br> {{gap|2em}}Затое зусім іначай паставіла рэволюцыя пытаньне адносна яўрэяў. Мы ведаем, што ў дні царызму яўрэю было забаронена ўсё, апрача выплаты казьне падаткаў. Яўрэі былі абмяжованы правам жыць у мястэчках і гарадох «черты оседлости». Дробны гандаль, рамесьніцкая і саматужная вытворчасьць складалі заняткі вялізарнай часткі яўрэйскага насельніцтва. Рэволюцыя разьбіла путы царскага зьдзеку над яўрэйствам і зрабіла яго роўным і вольным сярод роўных і вольных. Але рэволюцыя<noinclude></noinclude> 0xnimoxu7kqgr0n4lobtln1vc9n5k1b 104 126984 293333 2026-07-22T18:49:05Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «зламала старыя капіталістычныя формы жыцьця і паставіла ў парадак дня пытаньне аб пабудове соцыялістычнай гаспадаркі. Перад Комуністычнай партыяй востра стала пытаньне аб тым, каб вывесьці яўрэйскую беднату на цьвёрды шлях, каб прыстасаваць яўрэя да...» 293333 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>зламала старыя капіталістычныя формы жыцьця і паставіла ў парадак дня пытаньне аб пабудове соцыялістычнай гаспадаркі. Перад Комуністычнай партыяй востра стала пытаньне аб тым, каб вывесьці яўрэйскую беднату на цьвёрды шлях, каб прыстасаваць яўрэя да вытворчай працы, каб даць гаротнаму яўрэю ня толькі політычныя правы, але разам з гэтым дапамагчы яўрэю падняць свой матар’яльны стан і замацаваць права рэволюцыі фактычнай магчымасьцю карыстацца гэтым правам. Дзеля гэтага Савецкі ўрад Беларусі ажыцьцяўляе шэраг спэцыяльных экономічных мерапрыемстваў.</br> {{gap|2em}}''Першае.'' У 1921 годзе быў выданы дэкрэт, паводле якога ўсе доўгатэрміновыя арандатары млыноў 3 катэгорыі (з 1 паставам) замацоўваюцца ў якасьці ўласьнікаў гэтых млыноў. Гэта мерапрыемства мела на ўвазе, у першую чаргу, яўрэяў і вось чаму: мы ведаем, што царскія законы забаранялі яўрэю жыць у сельскіх мясцовасьцях і мець там сваю ўласнасьць. Таму яўрэі рабілі ўмовы, на падставе якіх яўрэй будаваў на панскай зямлі млын, але ня лічыўся гаспадаром, а толькі арандатарам. Ёсьць шмат выпадкаў, што такі арандатар плаціў пану арэнду больш як 40 год. Гэта несправядлівасьць была скасована, як толькі Савецкі ўрад стаў на шлях прызнаньня права ўласнасьці на падобныя млыны.</br> {{gap|2em}}''Другое.'' Па Беларусі праводзіцца шырокі надзел яўрэяў зямлёй і прыстасаваньне яўрэяў да сельскай гаспадаркі. Яўрэй-бядняк разам з усімі беднякамі змагаўся супраць царызму і сваім горам, сваімі ахвярамі заяваў сабе роўнае з усімі права на зямлю. Яўрэй ня жыў і не працаваў на зямлі не таму, што ён гэтага хацеў, а таму, што гэта яму забаранялася. Вось чаму, калі прымаўся зямельны закон, то яўрэі былі пастаўлены ў першую катэгорыю разам з безьзямельнымі і малазямельнымі сялянамі, бо гэтым выпраўлялася гістарычная несправядлівасьць адносна яўрэяў.</br> {{gap|2em}}Справа надзелу яўрэяў зямлёй мае шэраг дасягненьняў, ня гледзячы на значныя труднасьці яе вырашэньня. Так, да лютага 1927 году, апрача тых яўрэйскіх сямей, што выехалі з Беларусі на зямлю ў Крым, на Украіну і Каўказ, у самой Беларусі асела на зямлю 7.330 яўрэйскіх сямей (каля 40.000 душ), якія маюць 42.200 дзесяцін {{перанос пачатак|зям|лі}}<noinclude></noinclude> 70gkaeiqh832usldpgpndrwrgwi33ql 104 126985 293334 2026-07-22T18:57:19Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{{перанос канец|зям|лі}}, і мы маем цяпер новага селяніна-яўрэя. Усяго надзелена зямлёй 15 проц. местачковага насельніцтва або 8,6 проц. усяго яўрэйскага насельніцтва Беларусі. Гэта праца вядзецца і ў далейшым поруч з надзелам зямлёй бяднейшага сялянства.</b...» 293334 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{{перанос канец|зям|лі}}, і мы маем цяпер новага селяніна-яўрэя. Усяго надзелена зямлёй 15 проц. местачковага насельніцтва або 8,6 проц. усяго яўрэйскага насельніцтва Беларусі. Гэта праца вядзецца і ў далейшым поруч з надзелам зямлёй бяднейшага сялянства.</br> {{gap|2em}}''Трэцяе.'' Ужыты рашучыя захады, каб палепшыць стан рамесьнікаў і саматужнікаў. Ідзе організацыя і ўзмацненьне вытворча-суполкавага коопэраваньня саматужнікаў.</br> {{gap|2em}}''Чацьвертае.'' Пастаўлена і вырашаецца пытаньне аб уцягваньні яўрэйскай моладзі ў прамысловыя прадпрыемствы.</br> {{gap|2em}}Усё гэта, калі і ня зусім, дык значна палягчае стан местачковай яўрэйскай беднаты. Ясна, што тут яшчэ шмат чаго трэба зрабіць. Але ўжо зробленае зьяўляецца лепшым паказальнікам для працоўных мас яўрэйства, што толькі Комуністычная партыя вядзе па правільнаму шляху, што толькі праз Савецкую ўладу, праз соцыяльную рэволюцыю працоўныя масы яўрэйства здолеюць канчаткова выйсьці з свайго цяжкага нялюдзкага стану. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:10px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0.5em" |<center>'''Заходняя Бела-</br>русь.'''</center> |} {{gap|2em}}Дасягненьні Савецкай Беларусі ў справе соцыялістычнага экономічнага і культурнага будаўніцтва становяцца асабліва яскравымі, калі параўнаць сучасны стан Савецкай Беларусі і Беларусі Заходняй, уваходзячай у склад буржуазнай Польшчы.</br> {{gap|2em}}Тут, у Савецкай Беларусі, гаспадаром зьяўляецца рабочы і селянін, — там пануе абшарнік, капіталісты і наводзіць «дэмократычныя» парадкі жандар.</br> {{gap|2em}}Тут з боку дзяржавы дапамога бяднейшаму і сярэдняму сялянству ў справе адбудовы сельскай гаспадаркі, разьвіцьця сельскай гаспадаркі, палепшаньня стану сялян, там — палёгкі даюцца багацейшым, паном-абшарнікам, якіх вызваляюць ад падаткаў, якім даюць крэдыты, якія маюць свой лес і ім спэкулююць; сялянам-жа зямлі не далі, у адбудове гаспадарак пасьля вайны дапамогі няма, падаткі душаць, гаспадарка занепадае, насельніцтва вёскі знаходзіцца на парозе да выміраньня. Тут ідзе шпаркае разьвіцьцё прамысловасьці, павялічэньне ліку рабочых на прадпрыемствах, зьмяншэньне беспрацоўя, дапамога<noinclude></noinclude> 0gs2b30jxah57khx68ri7r9fcnjkmhx 104 126986 293335 2026-07-22T19:04:24Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «беспрацоўным, палепшаньне стану рабочых; там — фабрыкі зачыняюцца або працуюць 2-3 дні на тыдзень, беспрацоўе расьце, капіталістыя імкнуцца зьменшыць заработную плату, павялічыць рабочы дзень.</br> {{gap|2em}}Калі экономічны стан Савецкай Беларусі разам з ус...» 293335 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>беспрацоўным, палепшаньне стану рабочых; там — фабрыкі зачыняюцца або працуюць 2-3 дні на тыдзень, беспрацоўе расьце, капіталістыя імкнуцца зьменшыць заработную плату, павялічыць рабочы дзень.</br> {{gap|2em}}Калі экономічны стан Савецкай Беларусі разам з усім Савецкім Саюзам паляпшаецца, дык экономічны стан Заходняй Беларусі робіцца ўсё горшым ды горшым, бо Заходняя Беларусь уваходзіць у склад буржуазна-паралітычнай Польшчы, якая выйсьця сабе з сучаснага стану ня знойдзе, яго не палепшыць без пролетарскай рэволюцыі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:0px; line-height: 1.3; padding-top:0.5em; padding-left:0em" |<center>'''Савецкая Бела-</br>русь — дзяржава</br>рабочых ды сялян.'''</center> |} {{gap|2em}}Савецкая Беларусь экономічна і культурна расьце, гаспадарка яе мацнее, бо праз Кастрычнікавую рэволюцыю яна скінула ўсе перашкоды на сваім шляху і мае магчымасьць сама, уласнымі рукамі, рукамі рабочых і сялян будаваць сваё жыцьцё.</br> {{gap|2em}}Усе гады існаваньня Савецкай Беларусі, асабліва пасьля сканчэньня вайны ў 1920 годзе, ішло паступовае паглыбленьне ды разьвіцьцё савецкага будаўніцтва, шляхам уцягваньня ў беспасрэдную працу кіраваньня дзяржавай шырокіх колаў рабочых і сялян. Рабочыя разам з сялянамі, пад кіраўніцтвам Комуністычнай партыі, зьяўляюцца фактычнымі кіраўнікамі дзяржаўнага жыцьця Савецкай Беларусі, яе соцыялістычнага, экономічнага і культурнага будаўніцтва.</br> {{gap|2em}}Лічбы аб ходзе перавыбарчай кампаніі ў саветы 1925-26 г. красамоўна сьцьвярджаюць вышэйсказанае. На выбарныя сходы ўсюды зьявілася большасьць абіральнікаў. Былі вучасткі, дзе на выбары зьявілася 83 проц. і больш абіральнікаў, усюды на сходах вельмі ўважліва абгаварваліся даклады-справаздачы, задавалася шмат запытаньняў, актыўна распрацоўваліся наказы. Гэта сьведчыць аб надзвычайнай зацікаўленасьці сялян у працы сельскіх саветаў.</br> {{gap|2em}}У сельскія саветы абрана 18.163 сябры, у тым ліку: сераднякоў сялян — 14.140, бясконных і вызваленых ад падатку — 2.300, рабочых і батракоў — 381, саматужнікаў і рамесьнікаў — 150, служачых — 750.</br><noinclude></noinclude> as5rhy8wuqxhl7i6nsu2751vrc1d0pg 293336 293335 2026-07-22T19:04:49Z RAleh111 4658 293336 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>беспрацоўным, палепшаньне стану рабочых; там — фабрыкі зачыняюцца або працуюць 2-3 дні на тыдзень, беспрацоўе расьце, капіталістыя імкнуцца зьменшыць заработную плату, павялічыць рабочы дзень.</br> {{gap|2em}}Калі экономічны стан Савецкай Беларусі разам з усім Савецкім Саюзам паляпшаецца, дык экономічны стан Заходняй Беларусі робіцца ўсё горшым ды горшым, бо Заходняя Беларусь уваходзіць у склад буржуазна-паралітычнай Польшчы, якая выйсьця сабе з сучаснага стану ня знойдзе, яго не палепшыць без пролетарскай рэволюцыі. {|style="font-size:92%; float:left; margin-right:0px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0em" |<center>'''Савецкая Бела-</br>русь — дзяржава</br>рабочых ды сялян.'''</center> |} {{gap|2em}}Савецкая Беларусь экономічна і культурна расьце, гаспадарка яе мацнее, бо праз Кастрычнікавую рэволюцыю яна скінула ўсе перашкоды на сваім шляху і мае магчымасьць сама, уласнымі рукамі, рукамі рабочых і сялян будаваць сваё жыцьцё.</br> {{gap|2em}}Усе гады існаваньня Савецкай Беларусі, асабліва пасьля сканчэньня вайны ў 1920 годзе, ішло паступовае паглыбленьне ды разьвіцьцё савецкага будаўніцтва, шляхам уцягваньня ў беспасрэдную працу кіраваньня дзяржавай шырокіх колаў рабочых і сялян. Рабочыя разам з сялянамі, пад кіраўніцтвам Комуністычнай партыі, зьяўляюцца фактычнымі кіраўнікамі дзяржаўнага жыцьця Савецкай Беларусі, яе соцыялістычнага, экономічнага і культурнага будаўніцтва.</br> {{gap|2em}}Лічбы аб ходзе перавыбарчай кампаніі ў саветы 1925-26 г. красамоўна сьцьвярджаюць вышэйсказанае. На выбарныя сходы ўсюды зьявілася большасьць абіральнікаў. Былі вучасткі, дзе на выбары зьявілася 83 проц. і больш абіральнікаў, усюды на сходах вельмі ўважліва абгаварваліся даклады-справаздачы, задавалася шмат запытаньняў, актыўна распрацоўваліся наказы. Гэта сьведчыць аб надзвычайнай зацікаўленасьці сялян у працы сельскіх саветаў.</br> {{gap|2em}}У сельскія саветы абрана 18.163 сябры, у тым ліку: сераднякоў сялян — 14.140, бясконных і вызваленых ад падатку — 2.300, рабочых і батракоў — 381, саматужнікаў і рамесьнікаў — 150, служачых — 750.</br><noinclude></noinclude> n4srhbpn8ijxp8bbcmt8jte5g7637du 104 126987 293337 2026-07-22T19:12:05Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{gap|2em}}У раённыя выканаўчыя камітэты абрана — 1.474 сябры, з якіх рабочых і батракоў — 158, сялян — 602, саматужнікаў і рамесьнікаў — 48, рабочых і сялян, заўжды працуючых у савецкіх установах, — 575, інтэлігентаў — 91.</br> {{gap|2em}}У гарадзкія саветы акруговых гара...» 293337 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{gap|2em}}У раённыя выканаўчыя камітэты абрана — 1.474 сябры, з якіх рабочых і батракоў — 158, сялян — 602, саматужнікаў і рамесьнікаў — 48, рабочых і сялян, заўжды працуючых у савецкіх установах, — 575, інтэлігентаў — 91.</br> {{gap|2em}}У гарадзкія саветы акруговых гарадоў абрана — 1.718 сяброў, у якім ліку: рабочых — 628, сялян — 182, саматужнікаў і рамесьнікаў — 100, рабочых і сялян, заўжды працуючых у Саветах, — 463, настаўнікаў ды інш. — 75, чырвонаармейцаў — 402.</br> {{gap|2em}}Выбары ў акруговыя выканаўчыя камітэты, а таксама ў Цэнтральны Выканаўчы Камітэт наладжаны так, каб ад кожнага самастойнага ў экономічным або нацыянальным сэнсе раёну быў абраны прадстаўнік.</br> {{gap|2em}}На кіруючую працу раённых, акруговых і Цэнтральнага Выканаўчага Камітэту высунуты больш здольныя рабочыя і сяляне, якія, не разрываючы сувязь са сваёй гаспадаркай і заводам, у той-жа час займаюць адказныя пасады ў аддзелах Выканкому або Народных Камісарыятаў.</br> {{gap|2em}}Цэнтральны Выканаўчы Камітэт, водле соцыяльнага складу сяброў, падзяляецца: рабочых — 33 проц., сялян — 33 проц., служачых, г. зн. тых, што даўно ўжо адышлі ад непасрэднай працы на фабрыцы або зямлі, — 32 проц., інтэлігентаў — 2 проц.</br> {{gap|2em}}Савет Народных Камісараў складаецца: рабочага пахаджэньня — 20 проц., сялянскага — 66 проц., інтэлігентаў — 14 проц.</br> {{gap|2em}}Жанчына — работніца і сялянка — таксама паступова ўсё больш ды больш прымае ўдзел у дзяржаўнай працы. На выбарах жанчыны складалі каля 30 проц. усіх абіральнікаў. Жанчына абрана і ва ўсе кіруючыя ўстановы. Шэраг жанчын работніц і сялянак займае адказныя пасады ў савецкіх установах. ''Усё гэта сьведчыць аб тым, што ўлада ў Савецкай Беларусі знаходзіцца ў руках рабочага і селяніна.'' Рабочая кляса вядзе за сабою бяднейшае і сярэдняе сялянства, і гэты саюз рабочых ды сялян служыць моцнай падставай перамог у барацьбе за соцыялізм. Верным правадыром рабочых ды сялян у гэтай іх барацьбе зьяўляецца Комуністычная партыя.</br><noinclude></noinclude> 6ub2o2ilp0fksk9h1s9wy6yw0puvsfz 104 126988 293338 2026-07-22T19:21:07Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «{|style="font-size:92%; float:left; margin-right:10px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0.5em" |<center>'''Савецкая Бела-</br>русь — частка</br>CCCP.'''</center> |} {{gap|2em}}Савецкая Беларусь напружыла ўсе свае сілы для свайго гаспадарчага адраджэньня і культурнага разьвіцьця і дасягнула вельмі значных вы...» 293338 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude>{|style="font-size:92%; float:left; margin-right:10px; line-height: 1.3; padding-top:1em; padding-left:0.5em" |<center>'''Савецкая Бела-</br>русь — частка</br>CCCP.'''</center> |} {{gap|2em}}Савецкая Беларусь напружыла ўсе свае сілы для свайго гаспадарчага адраджэньня і культурнага разьвіцьця і дасягнула вельмі значных вынікаў. Іх яна дасягнула таму, што ў сваёй працы, у сваёй барацьбе мела ўвесь час падтрыманьне і дапамогу з боку Саюзу Савецкіх Соцыялістычных Рэспублік, неразрыўную частку, якога яна складае. Сваіх сродкаў, сваіх сіл Савецкая Беларусь мае замала. Патрэбы Савецкай Беларусі вялізарныя ў параўнаньні з уласнымі сродкамі. Савецкай Беларусі без дапамогі з боку было-б цяжка падняцца на ногі. Калі-ж бы Савецкая Беларусь залежала з матар’яльнага боку ад якой-небудзь буржуазнай дзяржавы, дык цяжкі стан Савецкай Беларусі быў-бы выкарыстаны буржуазіяй, каб забраць сабе багацьце Беларусі, каб запрыгоніць рабочых і сялян.</br> {{gap|2em}}У першыя гады існаваньня Савецкай Беларусі {{абмылка|дыплёмату|дыплёматы}} буржуазных дзяржаў (Польшчы, Нямеччыны) рабілі захады, каб дагаварыцца з Беларусьсю з вока на вока, без «Масквы». Гэта значыць, буржуазныя дзяржавы хацелі разьбіць адзіны фронт Савецкіх Рэспублік, каб потым лягчэй было справіцца з кожнай Савецкай Рэспублікай паасобку. Але сувязь паміж Савецкімі Рэспублікамі такая моцная, што ніякія хітрыкі буржуазіі ня здолеюць яе разьбіць. Вось гэта сувязь Беларусі з Савецкімі Рэспублікамі, існаваньне СССР, далі магчымасьць Беларусі атрымаць сваячасную дапамогу для свайго гаспадарчага і культурнага будаўніцтва.</br> {{gap|2em}}Саюз ССР дапамагае Савецкай Беларусі ў стварэньні ўмоў для фактычнага выкарыстаньня рабочымі і сялянамі магчымасьці цьвёрда стаць і пайсьці па шляху соцыялістычнага будаўніцтва.</br> {{gap|2em}}Савецкая Беларусь атрымлівае з боку Саюзу ССР дапамогу і дзякуючы гэтаму мае магчымасьць ажыцьцяўляць усе свае мерапрыемствы.</br> {{gap|2em}}Значыць, тыя посьпехі, якія мае Савецкая Беларусь у гаспадарчым соцыялістычным будаўніцтве, зьяўляюцца вынікам упартай працы самых рабочых і сялян Беларусі, пад кіраўніцтвам Комуністычнае партыі, працы сваімі ўласнымі сіламі і сродкамі пры ''сталай дапамозе і падтрыманьне з боку СССР.</br><noinclude></noinclude> pd528auouc4vfyr9cqoyouii0fmfwjo 0 126989 293343 2026-07-22T23:43:29Z Gleb Leo 2440 Новая старонка: «{{загаловак | назва = Соцыялістычнае будаўніцтва Савецкай Беларусі | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1927 год | пераклад = | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Польская окупацыя|Польская окупацыя]] | наступны = | анатацыі = }}...» 293343 wikitext text/x-wiki {{загаловак | назва = Соцыялістычнае будаўніцтва Савецкай Беларусі | аўтар = Аляксандр Чарвякоў | год = 1927 год | пераклад = | секцыя = Гістарычная праца | папярэдні = [[Беларусь (1927)/Польская окупацыя|Польская окупацыя]] | наступны = | анатацыі = }} {{Выроўніваньне-пачатак}} <pages index="Беларусь (1927).pdf" from="38" to="64" /> ----------- {{Крыніцы}} {{Выроўніваньне-канец}} g6grddwqvu30e1yw38k6iwr7bk41inx 104 126990 293350 2026-07-23T09:20:38Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{block center/s}} <center>{{larger|АСОБЫ:}}</center> 1.{{gap|0.5em}}РУВА — рабочы</br> 2.{{gap|0.5em}}БЕЙЛЯ — яго жонка</br> 3.{{gap|0.5em}}ФАЙВЛ — іх сын</br> 4.{{gap|0.5em}}БЕРКА — рабочы</br> 5.{{gap|0.5em}}ГІТЛ — яго жонка</br> 6.{{gap|0.5em}}ЗАЛЯ — іх сын</br> 7.{{gap|0.5em}}АСЯ — іхняя дачка</br> 8.{{gap|0.5em}}ПІНЧЫК — бухгалтар {{block...» 293350 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{block center/s}} <center>{{larger|АСОБЫ:}}</center> 1.{{gap|0.5em}}РУВА — рабочы</br> 2.{{gap|0.5em}}БЕЙЛЯ — яго жонка</br> 3.{{gap|0.5em}}ФАЙВЛ — іх сын</br> 4.{{gap|0.5em}}БЕРКА — рабочы</br> 5.{{gap|0.5em}}ГІТЛ — яго жонка</br> 6.{{gap|0.5em}}ЗАЛЯ — іх сын</br> 7.{{gap|0.5em}}АСЯ — іхняя дачка</br> 8.{{gap|0.5em}}ПІНЧЫК — бухгалтар {{block center/e}}<noinclude></noinclude> 1246eao18er3x24w1bomvtnjo9riqqn 104 126991 293351 2026-07-23T09:21:03Z RAleh111 4658 /* Без тэксту */ 293351 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="0" user="RAleh111" /></noinclude><noinclude></noinclude> jtxrfs9kem9oppdha9tsz6kvyte33kd 104 126992 293352 2026-07-23T09:35:21Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « <div style="font-size:92%; margin-left:3em"> {{gap|2em}}Сад на падворку. Некалькі зэдлікаў. З абодвух бакоў сцэны дзверы.</br> {{gap|2em}}{{разьбіўка|Заля}} сядзіць на зэдліку і піша, {{разьбіўка|Файва}} стаіць каля яго. Чуваць, як {{разьбіўка|Пінчык}} грае на скрыпцы. </div> <div style="font-size:100%; margin...» 293352 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <div style="font-size:92%; margin-left:3em"> {{gap|2em}}Сад на падворку. Некалькі зэдлікаў. З абодвух бакоў сцэны дзверы.</br> {{gap|2em}}{{разьбіўка|Заля}} сядзіць на зэдліку і піша, {{разьбіўка|Файва}} стаіць каля яго. Чуваць, як {{разьбіўка|Пінчык}} грае на скрыпцы. </div> <div style="font-size:100%; margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Пінчык аглушыць мяне сваёй ігрой. Так і рэжа па сэрцу… (''Піша''.)</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ён бухгалтар, а бухгалтэрыі не любіць і дрэнны скрыпач, скрыпкай захапляецца… І чаму ён любіць гэта?.. Скажы, Заля, што такое любоў?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}} (''піша''). Ікс плюс ігрэк…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Я сур‘ёзна пытаюся, Заля, скажы…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Зэт…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што „зэт“, Заля?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Га?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што ты там балбочаш?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Я балбачу? (''Заглядае ў сшытак.'') Ты праў. Памылка…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Уяві сабе, што ты любіш дзяўчыну, а яна цябе наадварот…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}} (''піша''). Ікс квадрат мінус ігрэк квадрат…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}} (''торгае яго за рукаў''). Выслухаеш ты мяне ці не?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Што?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што такое любоў?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Адчапіся!.. (''Піша.''). Ікс мінус ігрэк, памножанае на ікс плюс ігрэк…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. З табой неабходна гаварыць алгебраічнымі формуламі… Уяві сабе, што ты, „Ікс“, закахаўся ў „Ігрэк“, а яна, „Ігрэк“, цябе, „Зэт“ — гэта значыць, не любіць…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Нічога не кумекаю.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што азначае гэта формула?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Вось яна гэта формула: ікс квадрат мінус ігрэк квадрат будзе ікс мінус іграк, памножанае на ікс плюс ігрэк…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Гэта і без цябе вядома. Але ты падай мне формулу любві.</br><noinclude></noinclude> 4m7i3vvulgf2ld36d6se5uj7vlh8tnq 293353 293352 2026-07-23T09:37:15Z RAleh111 4658 293353 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <div style="font-size:92%; line-height: 1.3; margin-left:3em"> {{gap|2em}}Сад на падворку. Некалькі зэдлікаў. З абодвух бакоў сцэны дзверы.</br> {{gap|2em}}{{разьбіўка|Заля}} сядзіць на зэдліку і піша, {{разьбіўка|Файва}} стаіць каля яго. Чуваць, як {{разьбіўка|Пінчык}} грае на скрыпцы. </div> <div style="font-size:100%; margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Пінчык аглушыць мяне сваёй ігрой. Так і рэжа па сэрцу… (''Піша''.)</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ён бухгалтар, а бухгалтэрыі не любіць і дрэнны скрыпач, скрыпкай захапляецца… І чаму ён любіць гэта?.. Скажы, Заля, што такое любоў?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}} (''піша''). Ікс плюс ігрэк…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Я сур‘ёзна пытаюся, Заля, скажы…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Зэт…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што „зэт“, Заля?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Га?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што ты там балбочаш?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Я балбачу? (''Заглядае ў сшытак.'') Ты праў. Памылка…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Уяві сабе, што ты любіш дзяўчыну, а яна цябе наадварот…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}} (''піша''). Ікс квадрат мінус ігрэк квадрат…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}} (''торгае яго за рукаў''). Выслухаеш ты мяне ці не?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Што?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што такое любоў?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Адчапіся!.. (''Піша.''). Ікс мінус ігрэк, памножанае на ікс плюс ігрэк…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. З табой неабходна гаварыць алгебраічнымі формуламі… Уяві сабе, што ты, „Ікс“, закахаўся ў „Ігрэк“, а яна, „Ігрэк“, цябе, „Зэт“ — гэта значыць, не любіць…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Нічога не кумекаю.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што азначае гэта формула?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Вось яна гэта формула: ікс квадрат мінус ігрэк квадрат будзе ікс мінус іграк, памножанае на ікс плюс ігрэк…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Гэта і без цябе вядома. Але ты падай мне формулу любві.</br><noinclude></noinclude> jpi35x3titpxsojom46jeb1hp0k93kc 293365 293353 2026-07-23T10:52:50Z RAleh111 4658 293365 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <div style="font-size:92%; line-height: 1.3; margin-left:4.5em"> {{gap|1.5em}}Сад на падворку. Некалькі зэдлікаў. З абодвух бакоў сцэны дзверы.</br> {{gap|1.5em}}{{разьбіўка|Заля}} сядзіць на зэдліку і піша, {{разьбіўка|Файва}} стаіць каля яго. Чуваць, як {{разьбіўка|Пінчык}} грае на скрыпцы. </div> <div style="font-size:100%; margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Пінчык аглушыць мяне сваёй ігрой. Так і рэжа па сэрцу… (''Піша''.)</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ён бухгалтар, а бухгалтэрыі не любіць і дрэнны скрыпач, скрыпкай захапляецца… І чаму ён любіць гэта?.. Скажы, Заля, што такое любоў?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}} (''піша''). Ікс плюс ігрэк…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Я сур‘ёзна пытаюся, Заля, скажы…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Зэт…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што „зэт“, Заля?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Га?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што ты там балбочаш?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Я балбачу? (''Заглядае ў сшытак.'') Ты праў. Памылка…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Уяві сабе, што ты любіш дзяўчыну, а яна цябе наадварот…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}} (''піша''). Ікс квадрат мінус ігрэк квадрат…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}} (''торгае яго за рукаў''). Выслухаеш ты мяне ці не?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Што?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што такое любоў?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Адчапіся!.. (''Піша.''). Ікс мінус ігрэк, памножанае на ікс плюс ігрэк…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. З табой неабходна гаварыць алгебраічнымі формуламі… Уяві сабе, што ты, „Ікс“, закахаўся ў „Ігрэк“, а яна, „Ігрэк“, цябе, „Зэт“ — гэта значыць, не любіць…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Нічога не кумекаю.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што азначае гэта формула?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Вось яна гэта формула: ікс квадрат мінус ігрэк квадрат будзе ікс мінус іграк, памножанае на ікс плюс ігрэк…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Гэта і без цябе вядома. Але ты падай мне формулу любві.</br><noinclude></noinclude> 1yts6h807nmjjs0560k763c9l43qls2 293366 293365 2026-07-23T10:53:13Z RAleh111 4658 293366 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> <div style="font-size:92%; line-height: 1.3; margin-left:5em"> {{gap|1.5em}}Сад на падворку. Некалькі зэдлікаў. З абодвух бакоў сцэны дзверы.</br> {{gap|1.5em}}{{разьбіўка|Заля}} сядзіць на зэдліку і піша, {{разьбіўка|Файва}} стаіць каля яго. Чуваць, як {{разьбіўка|Пінчык}} грае на скрыпцы. </div> <div style="font-size:100%; margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Пінчык аглушыць мяне сваёй ігрой. Так і рэжа па сэрцу… (''Піша''.)</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ён бухгалтар, а бухгалтэрыі не любіць і дрэнны скрыпач, скрыпкай захапляецца… І чаму ён любіць гэта?.. Скажы, Заля, што такое любоў?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}} (''піша''). Ікс плюс ігрэк…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Я сур‘ёзна пытаюся, Заля, скажы…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Зэт…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што „зэт“, Заля?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Га?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што ты там балбочаш?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Я балбачу? (''Заглядае ў сшытак.'') Ты праў. Памылка…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Уяві сабе, што ты любіш дзяўчыну, а яна цябе наадварот…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}} (''піша''). Ікс квадрат мінус ігрэк квадрат…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}} (''торгае яго за рукаў''). Выслухаеш ты мяне ці не?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Што?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што такое любоў?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Адчапіся!.. (''Піша.''). Ікс мінус ігрэк, памножанае на ікс плюс ігрэк…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. З табой неабходна гаварыць алгебраічнымі формуламі… Уяві сабе, што ты, „Ікс“, закахаўся ў „Ігрэк“, а яна, „Ігрэк“, цябе, „Зэт“ — гэта значыць, не любіць…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Нічога не кумекаю.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што азначае гэта формула?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Вось яна гэта формула: ікс квадрат мінус ігрэк квадрат будзе ікс мінус іграк, памножанае на ікс плюс ігрэк…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Гэта і без цябе вядома. Але ты падай мне формулу любві.</br><noinclude></noinclude> pf0wan9p2w1cyaqrmijz74qgw9gcqyq 104 126993 293354 2026-07-23T09:51:48Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Ты звар‘яцеў ці што? Можа Ася спыніла дыпламатычныя адносіны?..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Няпраўда! Ася любіць мяне, але што такое любоў, мы абодва не ведаем…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Любоў? Хай-бы адразу...» 293354 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="margin-left:2em"></noinclude> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Ты звар‘яцеў ці што? Можа Ася спыніла дыпламатычныя адносіны?..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Няпраўда! Ася любіць мяне, але што такое любоў, мы абодва не ведаем…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Любоў? Хай-бы адразу сказаў… Любоў гэта тое… Як гэта завецца… Калі адзін аднаго любяць… Любіш маю сястру? Любіш Асю? Так? Вось гэта і ёсць любоў.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Адкрыў, называецца, паўночны полюс… Гэта і без цябе ведаем. А ты, вось, будзь малайцом і знайдзі крытэрый любві і нянавісці. Га, ікс плюс ігрэк? Што скажаш цяпер? Тут формуламі нічога не зробіш. Электрычнасць, самалёты, дырыжаблі, радыё — усё мае сваю тэорыю, свой план, сваё мінулае і наступнае, а любоў?..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Чакай, чакай, ты збіў мяне…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ага!.. Што цяпер скажаш, ікс плюс ігрэк?.. Людзі страляюцца, вешаюцца, топяцца, людзі паміраюць з-за любві, а цябе гэта не турбуе… Бабка мая даўней яшчэ спявала (''спявае'') {|style="font-size:92%; margin:auto" |Ой, любоў гэта хвароба і сухоты,</br>Ой, любоў гэта няшчасце ў жыцці… |} І няхай бы гэта каго-небудзь турбавала… Няхай-бы хто-небудзь з нашых вучоных даследваў таямніцы любві… Чаму гэта людзі любяць адзін аднаго, чаму ненавідзяць? Чаму хлапец можа любіць дзяўчыну, якая яго ненавідзіць? Чаму? Няўжо ў бяскласавым грамадстве таксама будзе так? Уяві сабе, ты любіш бяскласавую дзяўчыну, а яна, бяскласавая дзяўчына, цябе, бяскласавага хлапца, не любіць… Чаму?.. Заля, чаму, га?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Што з табой здарылася сягоння, Файвл, скажы? Цябе выключылі з рабфака?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ніхто не выключыў мяне!..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Дык адкуль у цябе раптам з‘явіліся гэткія песімістычныя думкі? Ты пасварыўся з Асяй? Скажы, не саромся…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Не, так сабе… Можа мне і здалося… Нічога не гавары ёй… Сягоння мяне выклікалі да дошкі і я не мог адказаць…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Дык якое дачыненне гэта мае да любві?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Я адразу заўважыў, што Ася зірнула на мяне са злосцю… Яна зненавідзела мяне…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Пачынаю сумнявацца, з якога матэрыялу складаецца твой мозг… (''Мацае яго лоб.'') Тэмпература, безумоўна, высокая. <center>{{fine|З‘яўляецца {{разьбіўка|Пінчык}}.}}</center> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}} (''са скрыпкай у руцэ''). Чулі? Чулі ці не? Га?</br><noinclude></noinclude> hfdhntoocasoxhgd0ccnlycldn2tfou 293364 293354 2026-07-23T10:49:54Z RAleh111 4658 293364 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="margin-left:2em"></noinclude> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Ты звар‘яцеў ці што? Можа Ася спыніла дыпламатычныя адносіны?..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Няпраўда! Ася любіць мяне, але што такое любоў, мы абодва не ведаем…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Любоў? Хай-бы адразу сказаў… Любоў гэта тое… Як гэта завецца… Калі адзін аднаго любяць… Любіш маю сястру? Любіш Асю? Так? Вось гэта і ёсць любоў.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Адкрыў, называецца, паўночны полюс… Гэта і без цябе ведаем. А ты, вось, будзь малайцом і знайдзі крытэрый любві і нянавісці. Га, ікс плюс ігрэк? Што скажаш цяпер? Тут формуламі нічога не зробіш. Электрычнасць, самалёты, дырыжаблі, радыё — усё мае сваю тэорыю, свой план, сваё мінулае і наступнае, а любоў?..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Чакай, чакай, ты збіў мяне…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ага!.. Што цяпер скажаш, ікс плюс ігрэк?.. Людзі страляюцца, вешаюцца, топяцца, людзі паміраюць з-за любві, а цябе гэта не турбуе… Бабка мая даўней яшчэ спявала (''спявае'') {|style="font-size:92%; margin:auto" |Ой, любоў гэта хвароба і сухоты,</br>Ой, любоў гэта няшчасце ў жыцці… |} І няхай бы гэта каго-небудзь турбавала… Няхай-бы хто-небудзь з нашых вучоных даследваў таямніцы любві… Чаму гэта людзі любяць адзін аднаго, чаму ненавідзяць? Чаму хлапец можа любіць дзяўчыну, якая яго ненавідзіць? Чаму? Няўжо ў бяскласавым грамадстве таксама будзе так? Уяві сабе, ты любіш бяскласавую дзяўчыну, а яна, бяскласавая дзяўчына, цябе, бяскласавага хлапца, не любіць… Чаму?.. Заля, чаму, га?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Што з табой здарылася сягоння, Файвл, скажы? Цябе выключылі з рабфака?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ніхто не выключыў мяне!..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Дык адкуль у цябе раптам з‘явіліся гэткія песімістычныя думкі? Ты пасварыўся з Асяй? Скажы, не саромся…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Не, так сабе… Можа мне і здалося… Нічога не гавары ёй… Сягоння мяне выклікалі да дошкі і я не мог адказаць…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Дык якое дачыненне гэта мае да любві?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Я адразу заўважыў, што Ася зірнула на мяне са злосцю… Яна зненавідзела мяне…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Пачынаю сумнявацца, з якога матэрыялу складаецца твой мозг… (''Мацае яго лоб.'') Тэмпература, безумоўна, высокая. </div> <center>{{fine|З‘яўляецца {{разьбіўка|Пінчык}}.}}</center> <div style="margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}} (''са скрыпкай у руцэ''). Чулі? Чулі ці не? Га?</br><noinclude></noinclude> ixmt60qtjk1capy2mb2jx5pkqvir6x3 104 126994 293355 2026-07-23T10:06:38Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Абодва}}. Што?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Не чулі? Вы згубілі цяпер шчаслівую хвіліну ў жыцці… Вы слухалі калі-небудзь Мірона Палякіна? Не, га? Цяпер я граў, як Мірон Палякін, а можа яшчэ лепш… Калі хочаце, магу паўтарыць г...» 293355 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="margin-left:2em"></noinclude> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Абодва}}. Што?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Не чулі? Вы згубілі цяпер шчаслівую хвіліну ў жыцці… Вы слухалі калі-небудзь Мірона Палякіна? Не, га? Цяпер я граў, як Мірон Палякін, а можа яшчэ лепш… Калі хочаце, магу паўтарыць гэта…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Абодва}}. Не, не, не трэба… (''Хочуць пайсці. Пінчык затрымлівае іх.'')</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Чаго ўцякаеце? Я-ж не бяру ў вас платы за гэта… Я граю з-за любві да мастацтва… Гэта не мая прафесія, чуеце ці не? У бухгалтэрыі я таксама віртуоз, нікому не зраўняцца са мною… Я самы буйны бухгалтар у горадзе! Але я граю таксама на скрыпцы, чуеце ці не? У мінулы тыдзень я выступіў у нашым клубе на канцэрце, дык у зале самлела дванаццаць жанчын.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Так вы гралі?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. А што-ж? А трынаццатая сканала ў мужа на руках… Дзве гадзіны валаводзіліся з ёю, пакуль яна апрытомнела, чуеце ці не? У зале падняўся шум… Дырэктар апладыраваў — біс! біс!.. Каб я, значыцца, граў яшчэ…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ён сядзеў з жонкаю?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Так…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Мабыць, ён хацеў, каб яго жонка таксама сканала ў яго на руках…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Але слухайце… Гэтыя пятнаццаць самлелых жанчын…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Трынаццаць…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. За гэты час самлелі яшчэ дзве… Чуеце ці не? Ад шуму яны прачнуліся, падбеглі да сцэны і не іначай, каб я яшчэ раз сыграў ім „Музычны момант“… Калі не спяшаецеся, магу вам таксама сыграць, га?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Не, не, не… Не будзе каму прыводзіць нас да прытомнасці… <center>{{fine|Абодва выходзяць.}}</center> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Дурні! Ідыёты! Што вы разумееце ў музыцы? Прафаны!.. Хамы!.. За плату вам будзе смачна слухаць! Бясплатна, думаеце, граюць горш? Ха-ха-ха… Я граю толькі з-за любві да святога мастацтва! Так граў Паганіні! (''Грае на скрыпцы.'') <center>{{fine|З‘яўляецца Ася.</br>Яна садзіцца збоку на зэдліку. {{разьбіўка|Пінчык}} заўважае яе, пачынае граць мацней.</br>{{разьбіўка|Ася}} апускае галаву, задумліва. Раптам ён абрывае ігру. Пазірае на яе.}}</center> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Самлела… (''Падбягае да яе.'') Што з вамі, паненка?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Нічога.</br><noinclude></noinclude> n5tjmwb9fw9fwzuiqwza9qhh7sa073e 293356 293355 2026-07-23T10:07:25Z RAleh111 4658 293356 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="margin-left:2em"></noinclude> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Абодва}}. Што?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Не чулі? Вы згубілі цяпер шчаслівую хвіліну ў жыцці… Вы слухалі калі-небудзь Мірона Палякіна? Не, га? Цяпер я граў, як Мірон Палякін, а можа яшчэ лепш… Калі хочаце, магу паўтарыць гэта…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Абодва}}. Не, не, не трэба… (''Хочуць пайсці. Пінчык затрымлівае іх.'')</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Чаго ўцякаеце? Я-ж не бяру ў вас платы за гэта… Я граю з-за любві да мастацтва… Гэта не мая прафесія, чуеце ці не? У бухгалтэрыі я таксама віртуоз, нікому не зраўняцца са мною… Я самы буйны бухгалтар у горадзе! Але я граю таксама на скрыпцы, чуеце ці не? У мінулы тыдзень я выступіў у нашым клубе на канцэрце, дык у зале самлела дванаццаць жанчын.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Так вы гралі?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. А што-ж? А трынаццатая сканала ў мужа на руках… Дзве гадзіны валаводзіліся з ёю, пакуль яна апрытомнела, чуеце ці не? У зале падняўся шум… Дырэктар апладыраваў — біс! біс!.. Каб я, значыцца, граў яшчэ…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ён сядзеў з жонкаю?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Так…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Мабыць, ён хацеў, каб яго жонка таксама сканала ў яго на руках…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Але слухайце… Гэтыя пятнаццаць самлелых жанчын…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Трынаццаць…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. За гэты час самлелі яшчэ дзве… Чуеце ці не? Ад шуму яны прачнуліся, падбеглі да сцэны і не іначай, каб я яшчэ раз сыграў ім „Музычны момант“… Калі не спяшаецеся, магу вам таксама сыграць, га?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Не, не, не… Не будзе каму прыводзіць нас да прытомнасці… <center>{{fine|Абодва выходзяць.}}</center> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Дурні! Ідыёты! Што вы разумееце ў музыцы? Прафаны!.. Хамы!.. За плату вам будзе смачна слухаць! Бясплатна, думаеце, граюць горш? Ха-ха-ха… Я граю толькі з-за любві да святога мастацтва! Так граў Паганіні! (''Грае на скрыпцы.'') <center>{{fine|З‘яўляецца Ася.</br>Яна садзіцца збоку на зэдліку. {{разьбіўка|Пінчык}} заўважае яе, пачынае граць мацней. {{разьбіўка|Ася}} апускае галаву, задумліва. Раптам ён абрывае ігру. Пазірае на яе.}}</center> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Самлела… (''Падбягае да яе.'') Што з вамі, паненка?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Нічога.</br><noinclude></noinclude> p7gvxw9wh6iwszaup832w1aqb0b8hyu 293357 293356 2026-07-23T10:08:59Z RAleh111 4658 293357 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="margin-left:2em"></noinclude> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Абодва}}. Што?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Не чулі? Вы згубілі цяпер шчаслівую хвіліну ў жыцці… Вы слухалі калі-небудзь Мірона Палякіна? Не, га? Цяпер я граў, як Мірон Палякін, а можа яшчэ лепш… Калі хочаце, магу паўтарыць гэта…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Абодва}}. Не, не, не трэба… (''Хочуць пайсці. Пінчык затрымлівае іх.'')</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Чаго ўцякаеце? Я-ж не бяру ў вас платы за гэта… Я граю з-за любві да мастацтва… Гэта не мая прафесія, чуеце ці не? У бухгалтэрыі я таксама віртуоз, нікому не зраўняцца са мною… Я самы буйны бухгалтар у горадзе! Але я граю таксама на скрыпцы, чуеце ці не? У мінулы тыдзень я выступіў у нашым клубе на канцэрце, дык у зале самлела дванаццаць жанчын.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Так вы гралі?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. А што-ж? А трынаццатая сканала ў мужа на руках… Дзве гадзіны валаводзіліся з ёю, пакуль яна апрытомнела, чуеце ці не? У зале падняўся шум… Дырэктар апладыраваў — біс! біс!.. Каб я, значыцца, граў яшчэ…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ён сядзеў з жонкаю?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Так…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Мабыць, ён хацеў, каб яго жонка таксама сканала ў яго на руках…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Але слухайце… Гэтыя пятнаццаць самлелых жанчын…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Трынаццаць…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. За гэты час самлелі яшчэ дзве… Чуеце ці не? Ад шуму яны прачнуліся, падбеглі да сцэны і не іначай, каб я яшчэ раз сыграў ім „Музычны момант“… Калі не спяшаецеся, магу вам таксама сыграць, га?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Не, не, не… Не будзе каму прыводзіць нас да прытомнасці… <center>{{fine|Абодва выходзяць.}}</center> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Дурні! Ідыёты! Што вы разумееце ў музыцы? Прафаны!.. Хамы!.. За плату вам будзе смачна слухаць! Бясплатна, думаеце, граюць горш? Ха-ха-ха… Я граю толькі з-за любві да святога мастацтва! Так граў Паганіні! (''Грае на скрыпцы.'') <center>{{fine|З‘яўляецца {{разьбіўка|Ася}}.</br>Яна садзіцца збоку на зэдліку. {{разьбіўка|Пінчык}} заўважае яе, пачынае граць мацней. {{разьбіўка|Ася}} апускае галаву, задумліва. Раптам ён абрывае ігру. Пазірае на яе.}}</center> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Самлела… (''Падбягае да яе.'') Што з вамі, паненка?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Нічога.</br><noinclude></noinclude> lxkjuic6tvxrnv1wm83e57fi33bqvn4 293362 293357 2026-07-23T10:47:46Z RAleh111 4658 293362 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="margin-left:2em"></noinclude> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Абодва}}. Што?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Не чулі? Вы згубілі цяпер шчаслівую хвіліну ў жыцці… Вы слухалі калі-небудзь Мірона Палякіна? Не, га? Цяпер я граў, як Мірон Палякін, а можа яшчэ лепш… Калі хочаце, магу паўтарыць гэта…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Абодва}}. Не, не, не трэба… (''Хочуць пайсці. Пінчык затрымлівае іх.'')</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Чаго ўцякаеце? Я-ж не бяру ў вас платы за гэта… Я граю з-за любві да мастацтва… Гэта не мая прафесія, чуеце ці не? У бухгалтэрыі я таксама віртуоз, нікому не зраўняцца са мною… Я самы буйны бухгалтар у горадзе! Але я граю таксама на скрыпцы, чуеце ці не? У мінулы тыдзень я выступіў у нашым клубе на канцэрце, дык у зале самлела дванаццаць жанчын.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Так вы гралі?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. А што-ж? А трынаццатая сканала ў мужа на руках… Дзве гадзіны валаводзіліся з ёю, пакуль яна апрытомнела, чуеце ці не? У зале падняўся шум… Дырэктар апладыраваў — біс! біс!.. Каб я, значыцца, граў яшчэ…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ён сядзеў з жонкаю?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Так…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Мабыць, ён хацеў, каб яго жонка таксама сканала ў яго на руках…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Але слухайце… Гэтыя пятнаццаць самлелых жанчын…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Трынаццаць…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. За гэты час самлелі яшчэ дзве… Чуеце ці не? Ад шуму яны прачнуліся, падбеглі да сцэны і не іначай, каб я яшчэ раз сыграў ім „Музычны момант“… Калі не спяшаецеся, магу вам таксама сыграць, га?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Не, не, не… Не будзе каму прыводзіць нас да прытомнасці… </div> <center>{{fine|Абодва выходзяць.}}</center> <div style="margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Дурні! Ідыёты! Што вы разумееце ў музыцы? Прафаны!.. Хамы!.. За плату вам будзе смачна слухаць! Бясплатна, думаеце, граюць горш? Ха-ха-ха… Я граю толькі з-за любві да святога мастацтва! Так граў Паганіні! (''Грае на скрыпцы.'') </div> <center>{{fine|З‘яўляецца {{разьбіўка|Ася}}.</center> {{АРЦ|Яна садзіцца збоку на зэдліку. {{разьбіўка|Пінчык}} заўважае яе, пачынае граць мацней. {{разьбіўка|Ася}} апускае галаву, задумліва. Раптам ён абрывае ігру. Пазірае на яе.}}}} <div style="margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Самлела… (''Падбягае да яе.'') Што з вамі, паненка?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Нічога.</br><noinclude></noinclude> jyep1fcgrbm74gmbq11o6vo6bge88fc 293363 293362 2026-07-23T10:48:48Z RAleh111 4658 293363 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="margin-left:2em"></noinclude> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Абодва}}. Што?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Не чулі? Вы згубілі цяпер шчаслівую хвіліну ў жыцці… Вы слухалі калі-небудзь Мірона Палякіна? Не, га? Цяпер я граў, як Мірон Палякін, а можа яшчэ лепш… Калі хочаце, магу паўтарыць гэта…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Абодва}}. Не, не, не трэба… (''Хочуць пайсці. Пінчык затрымлівае іх.'')</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Чаго ўцякаеце? Я-ж не бяру ў вас платы за гэта… Я граю з-за любві да мастацтва… Гэта не мая прафесія, чуеце ці не? У бухгалтэрыі я таксама віртуоз, нікому не зраўняцца са мною… Я самы буйны бухгалтар у горадзе! Але я граю таксама на скрыпцы, чуеце ці не? У мінулы тыдзень я выступіў у нашым клубе на канцэрце, дык у зале самлела дванаццаць жанчын.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Так вы гралі?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. А што-ж? А трынаццатая сканала ў мужа на руках… Дзве гадзіны валаводзіліся з ёю, пакуль яна апрытомнела, чуеце ці не? У зале падняўся шум… Дырэктар апладыраваў — біс! біс!.. Каб я, значыцца, граў яшчэ…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ён сядзеў з жонкаю?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Так…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Мабыць, ён хацеў, каб яго жонка таксама сканала ў яго на руках…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Але слухайце… Гэтыя пятнаццаць самлелых жанчын…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Трынаццаць…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. За гэты час самлелі яшчэ дзве… Чуеце ці не? Ад шуму яны прачнуліся, падбеглі да сцэны і не іначай, каб я яшчэ раз сыграў ім „Музычны момант“… Калі не спяшаецеся, магу вам таксама сыграць, га?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Не, не, не… Не будзе каму прыводзіць нас да прытомнасці… </div> <center>{{fine|Абодва выходзяць.}}</center> <div style="margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Дурні! Ідыёты! Што вы разумееце ў музыцы? Прафаны!.. Хамы!.. За плату вам будзе смачна слухаць! Бясплатна, думаеце, граюць горш? Ха-ха-ха… Я граю толькі з-за любві да святога мастацтва! Так граў Паганіні! (''Грае на скрыпцы.'') </div> <center>{{fine|З‘яўляецца {{разьбіўка|Ася}}.}}</center> {{АРЦ|{{fine|Яна садзіцца збоку на зэдліку. {{разьбіўка|Пінчык}} заўважае яе, пачынае граць мацней. {{разьбіўка|Ася}} апускае галаву, задумліва. Раптам ён абрывае ігру. Пазірае на яе.}}}} <div style="margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Самлела… (''Падбягае да яе.'') Што з вамі, паненка?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Нічога.</br><noinclude></noinclude> avznoiewjn8yjqqioscwonj0n38l9in 104 126995 293358 2026-07-23T10:21:32Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. А я думаў, што вы сапраўды самлелі…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Я змарылася… Грайце яшчэ, таварыш Пінчык, вы граеце даволі добра…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Што вы сказалі? (''Выпростваецца. Становіцца ў по...» 293358 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="margin-left:2em"></noinclude> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. А я думаў, што вы сапраўды самлелі…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Я змарылася… Грайце яшчэ, таварыш Пінчык, вы граеце даволі добра…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Што вы сказалі? (''Выпростваецца. Становіцца ў позу.'')</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Сыграйце яшчэ што-небудзь…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}} (''далікатна кланяецца''). Дазвольце мне паціснуць вашу ручку, любая… Вы рэдкая жанчына і рэдкі крытык, чуеце ці не?.. Дазвольце мне, як чалавеку музычнага мастацтва, паціснуць вашу ручку… (''Паціскае яе руку.'') Не зважайце на тое, што я бухгалтар. Я — бухгалтар і віртуоз, чуеце ці не? Цяпер я сыграю так, як ніхто ніколі яшчэ не граў… Ах, каб цяпер жыў Паганіні… Ён зайздросціў-бы мне… Паслухайце вось… (''Хоча заграць.'') <center>{{fine|З‘яўляюцца {{разьбіўка|Берка}} і {{разьбіўка|Рува}}.}}</center> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Ты не меў права!..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}}. Супакойся! Супакойся, прашу цябе…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Ты зарабіў аплявуху!..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Выбачайце, дарагія другі, апладыраваць будзеце пасля канцэртнага нумару…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}} (''да Беркі''). Калі пачнеш такімі выхадкамі, я з табой зусім не буду гаварыць! Разумееш?..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Тата, што здарылася?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Не ўмешвайся, ідзі ў хату…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}} (''вельмі далікатна кланяецца Асі''). Дазвольце запрасіць вас да сябе ў пакой… Я сыграю вам найлепшую мелодыю, якую ўмею… Я граю ўсё „па слуху“, чуеце ці не?.. Хадзем прашу вас… <center>{{fine|Абодва выходзяць.}}</center> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Па якому праву ты так выступіў сягоння на сходзе?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}}. Па праву шчырага сябра, які любіць цябе…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Любіш? Манюка!.. Ты мне сябра? Хлусіш, агідна хлусіш!.. Я лічыў цябе сябрам, а ты сягоння перад усімі рабочымі, перад усім заводам так збэсціў мяне…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}}. Я расказаў праўду… Можа будзеш адмаўляцца, што кухня ў страшэнным становішчы? Масавая праца апошнім часам на заводзе не праводзіцца. Хто старшыня заўкому? Хто адказвае за гэта? Я, ці ты?..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Магу перадаць табе сваю працу… Я жыццё сваё аддаў!..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}}. Нікому не патрэбна тваё жыццё… Мы дабіваемся толькі лепшых рэзультатаў… і сваёй працай таксама не кідайся… Гэта я кажу табе, як сябра…</br><noinclude></noinclude> 1ya8mw2t693m28393o3gr58e124novt 293360 293358 2026-07-23T10:45:08Z RAleh111 4658 293360 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="margin-left:2em"></noinclude> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. А я думаў, што вы сапраўды самлелі…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Я змарылася… Грайце яшчэ, таварыш Пінчык, вы граеце даволі добра…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Што вы сказалі? (''Выпростваецца. Становіцца ў позу.'')</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Сыграйце яшчэ што-небудзь…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}} (''далікатна кланяецца''). Дазвольце мне паціснуць вашу ручку, любая… Вы рэдкая жанчына і рэдкі крытык, чуеце ці не?.. Дазвольце мне, як чалавеку музычнага мастацтва, паціснуць вашу ручку… (''Паціскае яе руку.'') Не зважайце на тое, што я бухгалтар. Я — бухгалтар і віртуоз, чуеце ці не? Цяпер я сыграю так, як ніхто ніколі яшчэ не граў… Ах, каб цяпер жыў Паганіні… Ён зайздросціў-бы мне… Паслухайце вось… (''Хоча заграць.'') <center>{{fine|З‘яўляюцца {{разьбіўка|Берка}} і {{разьбіўка|Рува}}.}}</center> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Ты не меў права!..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}}. Супакойся! Супакойся, прашу цябе…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Ты зарабіў аплявуху!..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Выбачайце, дарагія другі, апладыраваць будзеце пасля канцэртнага нумару…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}} (''да Беркі''). Калі пачнеш такімі выхадкамі, я з табой зусім не буду гаварыць! Разумееш?..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Тата, што здарылася?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Не ўмешвайся, ідзі ў хату…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}} (''вельмі далікатна кланяецца Асі''). Дазвольце запрасіць вас да сябе ў пакой… Я сыграю вам найлепшую мелодыю, якую ўмею… Я граю ўсё „па слуху“, чуеце ці не?.. Хадзем прашу вас… </div> <center>{{fine|Абодва выходзяць.}}</center> <div style="margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Па якому праву ты так выступіў сягоння на сходзе?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}}. Па праву шчырага сябра, які любіць цябе…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Любіш? Манюка!.. Ты мне сябра? Хлусіш, агідна хлусіш!.. Я лічыў цябе сябрам, а ты сягоння перад усімі рабочымі, перад усім заводам так збэсціў мяне…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}}. Я расказаў праўду… Можа будзеш адмаўляцца, што кухня ў страшэнным становішчы? Масавая праца апошнім часам на заводзе не праводзіцца. Хто старшыня заўкому? Хто адказвае за гэта? Я, ці ты?..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Магу перадаць табе сваю працу… Я жыццё сваё аддаў!..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}}. Нікому не патрэбна тваё жыццё… Мы дабіваемся толькі лепшых рэзультатаў… і сваёй працай таксама не кідайся… Гэта я кажу табе, як сябра…</br><noinclude></noinclude> lewbre3wnzr89bi2u9td272qp35628s 293361 293360 2026-07-23T10:45:48Z RAleh111 4658 293361 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="margin-left:2em"></noinclude> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. А я думаў, што вы сапраўды самлелі…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Я змарылася… Грайце яшчэ, таварыш Пінчык, вы граеце даволі добра…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Што вы сказалі? (''Выпростваецца. Становіцца ў позу.'')</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Сыграйце яшчэ што-небудзь…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}} (''далікатна кланяецца''). Дазвольце мне паціснуць вашу ручку, любая… Вы рэдкая жанчына і рэдкі крытык, чуеце ці не?.. Дазвольце мне, як чалавеку музычнага мастацтва, паціснуць вашу ручку… (''Паціскае яе руку.'') Не зважайце на тое, што я бухгалтар. Я — бухгалтар і віртуоз, чуеце ці не? Цяпер я сыграю так, як ніхто ніколі яшчэ не граў… Ах, каб цяпер жыў Паганіні… Ён зайздросціў-бы мне… Паслухайце вось… (''Хоча заграць.'') </div> <center>{{fine|З‘яўляюцца {{разьбіўка|Берка}} і {{разьбіўка|Рува}}.}}</center> <div style="margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Ты не меў права!..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}}. Супакойся! Супакойся, прашу цябе…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Ты зарабіў аплявуху!..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Выбачайце, дарагія другі, апладыраваць будзеце пасля канцэртнага нумару…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}} (''да Беркі''). Калі пачнеш такімі выхадкамі, я з табой зусім не буду гаварыць! Разумееш?..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Тата, што здарылася?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Не ўмешвайся, ідзі ў хату…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}} (''вельмі далікатна кланяецца Асі''). Дазвольце запрасіць вас да сябе ў пакой… Я сыграю вам найлепшую мелодыю, якую ўмею… Я граю ўсё „па слуху“, чуеце ці не?.. Хадзем прашу вас… </div> <center>{{fine|Абодва выходзяць.}}</center> <div style="margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Па якому праву ты так выступіў сягоння на сходзе?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}}. Па праву шчырага сябра, які любіць цябе…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Любіш? Манюка!.. Ты мне сябра? Хлусіш, агідна хлусіш!.. Я лічыў цябе сябрам, а ты сягоння перад усімі рабочымі, перад усім заводам так збэсціў мяне…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}}. Я расказаў праўду… Можа будзеш адмаўляцца, што кухня ў страшэнным становішчы? Масавая праца апошнім часам на заводзе не праводзіцца. Хто старшыня заўкому? Хто адказвае за гэта? Я, ці ты?..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Магу перадаць табе сваю працу… Я жыццё сваё аддаў!..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}}. Нікому не патрэбна тваё жыццё… Мы дабіваемся толькі лепшых рэзультатаў… і сваёй працай таксама не кідайся… Гэта я кажу табе, як сябра…</br><noinclude></noinclude> 1nd6f3xspr69iz8ofgo9es6oepfxzn3 104 126996 293359 2026-07-23T10:43:31Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Хлусня! во што!.. Я сапраўды верыў табе, як старому адданаму сябру…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}} (''абураецца''). Дый што мне сябра, калі гэты сябра перашкаджае!!! (''Доўгая паўза. Ён паволі апускаецца на зэдлік. Расшпіляе...» 293359 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="margin-left:2em"></noinclude> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Берка}}. Хлусня! во што!.. Я сапраўды верыў табе, як старому адданаму сябру…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Рува}} (''абураецца''). Дый што мне сябра, калі гэты сябра перашкаджае!!! (''Доўгая паўза. Ён паволі апускаецца на зэдлік. Расшпіляе каўнер. Моцна дыхае, пакуль па крысе не супакойваецца. Даносіцца Пінчыкава ігра на скрыпцы. Доўгая паўза. Ён закурвае. Насупроць, на другім зэдліку, сядзіць Берка. Ён сцірае хустачкай пот з шыі. На сцэне крыху цямнее. Грае скрыпка. Рува гаворыць вельмі ціха.'') Я не забыўся, Берка… Я добра памятаю, хоць ты мне гэтага ніколі не прыпамінаеш… Я памятаю, Берка… Памятаю… Каля Бярэзіны… Ляжым у акопах, запэцканыя ў балота… Тры дні пад агнём… Грымяць гарматы… Поблізу ад нас знарады вырываюць кавалкі зямлі… Кулі сыплюць, як град, і свісцяць каля нас, фффю-юю!.. Мы расстралялі ўсе патроны. Чакаем. Раптам, ціхая каманда: „Кінуць пазіцыі! І ты пачуў мой стогн… Я стагнаў балюча… Дык ты прыпоўз да мяне… Мая нага загразла ў балоце, акрываўленая… Памятаю, Берка. Чырвонаармейцы пачалі адыходзіць, а я застаўся ляжаць і, Берка, я гэта добра памятаю… Ты хуценька сцягнуў з маёй нагі бот, падраў кашулю, перавязаў нагу… А я ўсёроўна не магу крануцца… Ляжу і з месца не кратаюся… Я глядзеў смерці ў вочы… Кулі вішчаць над нашымі галовамі. Грымяць гарматы… Ты, відаць, вырашыў памерці разам са мною, толькі не кінуць мяне на полі… Ты ўзваліў мяне на плечы і папоўз па балоце… Цэлую вярсту, а можа і болей ты поўз са мною… Ты не адчуваў ні рук, ні ног. Цябе цяжка было пазнаць. Ты пасінеў… Ты можа быў яшчэ ў горшым становішчы за мяне… Ты прынёс мяне на месца… Выратаваў ад смерці. Так было гэта, Берка, га? </div> {{АРЦ|{{fine|Доўгая напружаная пауза. Скрыпка грае. {{разьбіўка|Берка}} кідае папяросу і топча яе нагамі. Ён паднімаецца змораны, маўклівы, заходзіць да сябе ў хату. {{разьбіўка|Рува}} застаецца з момант сядзець застыглы. Пазірае яму ўслед. Гукі скрыпкі абрываюцца. Ён паволі паднімаецца, ідзе дахаты.}}}} <center>{{fine|З‘яўляецца {{разьбіўка|Файвл}}.}}</center> <div style="margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}} (''уздыхае''). Ох-хо-хо… Яна сапраўды зненавідзела мяне. А што іншае? Хіба вядома, што такое любоў?.. То яна мяне любіць, а то ўжо ненавідзіць… Чаму яна мяне любіць, чаму ненавідзіць, ніхто не ведае… Я не прыгожы? Дык здаецца, што я не пабрыдчэў за адзін дзень… Не разумны? Ды не<noinclude></noinclude> 22rzib5qw2yn0cwxwjc4pto44ktnn0z 104 126997 293367 2026-07-23T11:08:19Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: «здурнеў-жа я за адзін дзень… Дык чаму?.. Я не ведаў, што адказаць настаўніку? Ёй было сорамна за мяне?.. </div> {{АРЦ|{{fine|З‘яўляецца {{разьбіўка|Ася}}. Яна становіцца ззаду {{разьбіўка|Файвала}}. Прыслухоўваецца да таго, што ён гаворыць.}}}} <div style="margin-left:2em"> {{водсту...» 293367 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="margin-left:2em"></noinclude>здурнеў-жа я за адзін дзень… Дык чаму?.. Я не ведаў, што адказаць настаўніку? Ёй было сорамна за мяне?.. </div> {{АРЦ|{{fine|З‘яўляецца {{разьбіўка|Ася}}. Яна становіцца ззаду {{разьбіўка|Файвала}}. Прыслухоўваецца да таго, што ён гаворыць.}}}} <div style="margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ці я вінаваты? Ці я сумысля не адказаў? Я проста не ведаў, што адказаць… На іншае пытанне я можа адказаў-бы з заплюшчанымі вачыма.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}} (''засланяе яму сваімі далонямі вочы, стоячы ззаду яго. Змяняе голас''). Адкажыце, таварыш, чаму вы не хочаце, як належыць, рыхтавацца да лекцыі?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Я пазнаю вас, прыміце рукі, і я адкажу вам…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Адказвайце.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Нічога не бачу ў цемры…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Вы сягоння з адкрытымі вачыма былі сляпы…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ася!..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}} (''прымае рукі''). Прыгожа? Як табе не сорамна?.. Я злосная на цябе…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Але ты любіш мяне?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. А ты як думаеш?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}} (''пасля паузы''). Ой… (''Спявае.'') {|style="margin:auto; font-size:92%" |Ой, любоў гэта хвароба і сухоты,</br>Ой, любоў гэта няшчасце ў жыцці… |} Асенька, любая, скажы, за што ты зненавідзела мяне? Ненавідзець трэба класавага ворага… Мяне ты павінна любіць… Я-ж… Ты-ж ведаеш…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Ведаю, ведаю… Ты сапраўдны пролетарый, ведаю… Ты каштуеш дзяржаве многа грошай… Пролетарскіх грошай… А вучыцца не хочаш…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Хто? Я? Я не хачу вучыцца?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Хочаш? Дык чаму не ведаеш?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што значыць, не ведаю? Разбудзі мяне апоўначы, і я адкажу табе на ўсе пытанні… Адно толькі пытанне застаецца для мяне пакуль што загадкай… Ніяк не магу адказаць на яго… Што такое любоў?.. На гэткае пытанне і сам настаўнік не адкажа… (''Падсядае бліжэй да яе.'') Асенька, абяцаю табе, я цябе ўжо ніколі больш не засаромлю, добра?..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Ніколі не станеш перад настаўнікам, як дурань?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Як дурань будзе стаяць настаўнік перада мною…</br><noinclude></noinclude> gn49gtbp7shgyjhxojtl62lnxe76a5u 293368 293367 2026-07-23T11:09:24Z RAleh111 4658 293368 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /><div style="margin-left:2em"></noinclude>здурнеў-жа я за адзін дзень… Дык чаму?.. Я не ведаў, што адказаць настаўніку? Ёй было сорамна за мяне?.. </div> {{АРЦ|{{fine|З‘яўляецца {{разьбіўка|Ася}}. Яна становіцца ззаду {{разьбіўка|Файвала}}. Прыслухоўваецца да таго, што ён гаворыць.}}}} <div style="margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ці я вінаваты? Ці я сумысля не адказаў? Я проста не ведаў, што адказаць… На іншае пытанне я можа адказаў-бы з заплюшчанымі вачыма.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}} (''засланяе яму сваімі далонямі вочы, стоячы ззаду яго. Змяняе голас''). Адкажыце, таварыш, чаму вы не хочаце, як належыць, рыхтавацца да лекцыі?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Я пазнаю вас, прыміце рукі, і я адкажу вам…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Адказвайце.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Нічога не бачу ў цемры…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Вы сягоння з адкрытымі вачыма былі сляпы…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Ася!..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}} (''прымае рукі''). Прыгожа? Як табе не сорамна?.. Я злосная на цябе…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Але ты любіш мяне?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. А ты як думаеш?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}} (''пасля паузы''). Ой… (''Спявае.'') {|style="margin:auto; font-size:92%" |Ой, любоў гэта хвароба і сухоты,</br>Ой, любоў гэта няшчасце ў жыцці… |} Асенька, любая, скажы, за што ты зненавідзела мяне? Ненавідзець трэба класавага ворага… Мяне ты павінна любіць… Я-ж… Ты-ж ведаеш…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Ведаю, ведаю… Ты сапраўдны пролетарый, ведаю… Ты каштуеш дзяржаве многа грошай… Пролетарскіх грошай… А вучыцца не хочаш…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Хто? Я? Я не хачу вучыцца?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Хочаш? Дык чаму не ведаеш?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Што значыць, не ведаю? Разбудзі мяне апоўначы, і я адкажу табе на ўсе пытанні… Адно толькі пытанне застаецца для мяне пакуль што загадкай… Ніяк не магу адказаць на яго… Што такое любоў?.. На гэткае пытанне і сам настаўнік не адкажа… (''Падсядае бліжэй да яе.'') Асенька, абяцаю табе, я цябе ўжо ніколі больш не засаромлю, добра?..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Ася}}. Ніколі не станеш перад настаўнікам, як дурань?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Файвл}}. Як дурань будзе стаяць настаўнік перада мною… </div><noinclude></noinclude> 1c3kkurn8228c7c83ypf9fdougnugzg 104 126998 293369 2026-07-23T11:25:18Z RAleh111 4658 /* Не правераная */ Новая старонка: « {{АРЦ|{{fine|З‘яўляецца {{разьбіўка|Пінчык}}. Ён пачынае граць на скрыпцы. Яны ўбачылі яго. {{разьбіўка|Файвл}} хапае {{разьбіўка|Асю}} пад руку і ўцякае з ёю.}}}} <div style="margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Прафаны!.. Дзе ім зразумець такое рэдкае мастацтва,...» 293369 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="RAleh111" /></noinclude> {{АРЦ|{{fine|З‘яўляецца {{разьбіўка|Пінчык}}. Ён пачынае граць на скрыпцы. Яны ўбачылі яго. {{разьбіўка|Файвл}} хапае {{разьбіўка|Асю}} пад руку і ўцякае з ёю.}}}} <div style="margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Прафаны!.. Дзе ім зразумець такое рэдкае мастацтва, як музыка?.. Яны ніколі ў вочы не бачылі гэтага… Фу!.. Не ведаю нават, як я жыву з імі на адным падворку. Яны думаюць, што я звычайны бухгалтар… Я віртуоз, чуеце ці не! Плюю на бухгалтэрыю! Я магу выступаць на канцэртах, як Мірон Палякін… Я скрыпач! Скрыпач — гэта чалавек свабоднай прафесіі… Я не буду болей працаваць з 9 гадзін раніцы да 4 гадзін дня, закопвацца ў канторскія кнігі, каб ніхто пра мяне не ведаў… Я хачу стаць славутым. </div> <center>{{fine|З‘яўляецца {{разьбіўка|Заля}}.}}</center> <div style="margin-left:2em"> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Вы ўсё яшчэ рыпаеце?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Заля, вы-ж больш-менш адукаваны чалавек, а пасміхаецеся з музыкі?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. 3 музыкі я не пасміхаюся…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Дык чаго смактаць маю кроў?.. Я скрыпач. Заля… Я віртуоз! Я магу выступаць на канцэртах, зрабіцца вядомым…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Вы-ж ужо выступілі на канцэрце, у сваім клубе?..</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Я схлусіў…</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. І жанчыны не самлелі?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Гэта я ўявіў сабе… Кроў маю псуюць! Выступаць не даюць! Заля, я гавару з вамі, як з братам… Я адчуваю нутраны талент, чуеце ці не? Ва мне спявае нутраны голас, толькі я не магу ніяк выцягнуць яго наповерх… Мяне не хацелі вучыць… Мой бацька быў кантар… Я яшчэ па сягонешні дзень злы на яго, чуеце ці не? Не таму, што ён быў кантар, але, калі чалавек мае дачыненне да музычнага мастацтва, ён павінен і сына вучыць музыцы, а не бухгалтэрыі… А мой бацька хацеў, каб я іменна бухгалтарам быў. Бухгалтар, казаў ён, больш прыстойная прафесія, чым катарыншчык… Катарыншчык!.. Чуеце, Заля, скрыпачоў ён называў катарыншчыкамі!.. Я разарваў-бы яго на кавалкі… Не глядзеў-бы, што ён мой бацька… Ён быў забойца!.. Ён хацеў, каб я стаў бухгалтарам, а я хачу быць толькі скрыпачом! Я скрыпач… Вось, паслухайце… (''Хоча зайграць.'')</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Не трэба, таварыш Пінчык. Я вам скажу праўду: вы граеце дрэнна, затое вас не хочуць слухаць.</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Пінчык}}. Я граю дрэнна?</br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|Заля}}. Вы не павінны крыўдзіцца, таварыш Пінчык, я-ж не кажу, што вы дрэнны бухгалтар…</br><noinclude></noinclude> g2s37gu48qvqqfa2jbio6k44hrywunt 104 126999 293370 2026-07-23T11:26:37Z RAleh111 4658 /* Праблематычная */ 293370 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="2" user="RAleh111" /><div style="margin-left:2em"> </br> {{водступ|-2|em}}{{разьбіўка|</noinclude>Пінчык. Скажыце лепей, што дрэнны бухгалтар, але што ты- чыцца музычнага мастацтва, гаварыце са мной інакш, чуеце ці не?.. (Ён абураецца, пачынае граць ўзбуджаную рэч.) Заля махнуў рукой, пайшоў. Пінчык. Не ўцякайце, чуеце ці не? Я яшчэ буду граць!.. (Пауза. Крычыць.) Разбойнік! Крывапіўца!.. (Шпурляе скрып- ку.) Самога сябе нагамі тапчу. (Пауза. Падымае скрыпку.) Скрыпачка, мая, скрыпачка!.. Ты ужо болей не зайграеш... Я застануся невядомым... Я памру, і ніхто маё імя не спа- мяне... Ніхто ведаць не будзе, што жыў скрыпач! Віртуоз, як Паганіні... Толькі без шчасця... Яго не хацелі слухаць... (Выкрыквае.) Адпомшчу!.. Я вас таксама буду нагамі тап- таць, як тапталі мяне... (Выходзіць.) Бейля. Гітл! Гітл. Што? З'яўляюцца Бейля і Гіта. Яны адначасова выходзяць са сваіх кватэр. Бейля. Чула? Гітл. Чула. Бейля. Што скажаш на гэта? Гітл. А што мне сказаць? Бейля. Як гэта табе падабаецца? Гітл. Вельмі падабаецца... Бейля. Ну? Гітл. Што, ну? Бейля. Які будзе канец? Гітл. А які канец павінен быць? Бейля. Яны ж пасварыліся... Гітл. Ведаю... Бейля. Ну, дык што будзе? Гітл. А што павінна быць? Твой Рува вінаваты... Бейля. Мой Рува? Гітл. Ён сягоння абразіў яго перад усімі рабочымі... Бейля. Абразіў? Ён толькі крытыкаваў яго працу... Гітл. Крытыкаваў, ведаем... Бейля. Што ты ведаеш? Гітл. Ён мог абыйсціся інакш, не выступаць на агульным за- водскім сходзе... Бейля. А самакрытыка? Гітл. 1 крытыкаваць трэба ўмець... Бейля. Абараняеш свайго мужа? 12<noinclude></noinclude> 83g6z7o8ygifkidgu6g30mdonxd2rgs