विकिपीडिया bhwiki https://bh.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE MediaWiki 1.47.0-wmf.9 first-letter मीडिया विशेष वार्तालाप प्रयोगकर्ता प्रयोगकर्ता वार्ता विकिपीडिया विकिपीडिया वार्ता चित्र चित्र वार्ता मीडियाविकि मीडियाविकि वार्ता टेम्पलेट टेम्पलेट वार्ता मदद मदद वार्ता श्रेणी श्रेणी वार्ता TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk शिव 0 5257 799011 798991 2026-07-05T12:07:57Z SM7 3953 फोटो बदलल गइल 799011 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]] | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''' चाहे '''शंकर''' (चाहे '''संकर''') एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास करे वाला, देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[वैदिक साहित्य]] में शिव के सीधा जिकिर कवनो ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा वैदिक युग से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि हड़प्पा से मिलल 'पशुपति' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। शैव मत के परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के शाक्त मत मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। हिंदू कथा सभ में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। पुराण जुग के शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ ''[[शिव पुराण]]'' हवे। {{clear}} ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] {{hinduism-stub}} ff2zijs2s967a90raq991r1t89ntxri 799025 799011 2026-07-05T16:59:30Z SM7 3953 +विकिकड़ी जोड़ल गइल 799025 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]] | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''' चाहे '''शंकर''' (चाहे '''संकर''') एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास करे वाला, देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[वैदिक साहित्य]] में शिव के सीधा जिकिर कवनो ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा वैदिक युग से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि हड़प्पा से मिलल 'पशुपति' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। शैव मत के परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के शाक्त मत मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। पुराण जुग के शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ ''[[शिव पुराण]]'' हवे। {{clear}} ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] {{hinduism-stub}} oid5awfrisq6ehn4okh8fgobo8a68gb 799026 799025 2026-07-05T17:02:14Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799026 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]] | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''' चाहे '''शंकर''' (चाहे '''संकर''') एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास करे वाला, देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। [[वैदिक साहित्य|वेद सभ]] में शिव के सीधा जिकिर कतहूँ ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा [[वैदिक युग]] से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि [[हड़प्पा]] से मिलल '[[पशुपति (हड़प्पा के मुर्ती)|पशुपति]]' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। शैव मत के परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के शाक्त मत मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। पुराण जुग के शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ ''[[शिव पुराण]]'' हवे। {{clear}} ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] {{hinduism-stub}} l76mu1dbpwrw5lptg2rmktbhcgv011x 799027 799026 2026-07-05T18:25:02Z SM7 3953 बिस्तार कइल गइल 799027 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]] | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''' चाहे '''शंकर''' (चाहे '''संकर''') एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास करे वाला, देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[हिंदू दर्शन]] में शिव के परम ज्ञान आ पूर्ण चेतना के मूर्त रूप मानल जाला। मान्यता बा कि ऊ मानव जाति के मार्गदर्शन करे खातिर मनुष्य रूप धारण कइले रहलें। एह कारण उनकरा के ''आदिगुरु'' आ ''आदियोगी'' (पहिला गुरु आ पहिला योगी) कहल जाला। [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। [[हिंदू कथा|हिंदू मिथक]]न के अनुसार, समुद्र मंथन के समय सृष्टि के रक्षा खातिर शिव विषपान कइले रहलें। एह विष के कारण उनकर कंठ नीला हो गइल, जवना से ऊ नीलकंठ के नाँव से प्रसिद्ध भइलें। उनकर गला में [[वासुकि नाग]] विराजमान रहेला। शिव के तीन आँख वाला (त्रिनेत्र) बतावल गइल बा। दू आँख सामान्य बाड़ी स, जबकि तिसरकि आँख उनकर ललाट (माथा) पर स्थित बा। शिव के कपूर नियन गोर, भस्म लेप वाला, मृगछाला धारण कइले आ कैलास परबत पर निवास करे वाला बतावल जाला। उनुकर असवारी नंदी बैल आ हथियार त्रिशूल हवे। इतिहासी रूप से देखल जाव त [[वैदिक साहित्य|वेद सभ]] में शिव के सीधा जिकिर कतहूँ ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। साइत एही चलते शिव के आजकाल्ह महारुद्र के नाँव से जानल जाला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा [[वैदिक युग]] से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि [[हड़प्पा]] से मिलल ''[[पशुपति (हड़प्पा के मुर्ती)|पशुपति]]'' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। भैरव भा [[कालभैरव]] के शिव के अवतार मानल जाला। रामायण के प्रसिद्ध पात्र आ आजकाल्ह प्रमुख हिंदू देवता [[हनुमान]] के इगारहवाँ रुद्र होखे के मान्यता हवे। नाथ संत [[गोरखनाथ|गुरु गोरखनाथ]] के कुछ लोग शिव के अवतार माने ला। [[शैव मत]] हिंदू धर्म के एगो प्रमुख शाखा हवे। एही मत के भीतर शैव दर्शन पैदा भइल। आजकाल्ह के समय में एकर परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के शाक्त मत मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। शिव के पूजा परंपरागत चलन में मुर्ती के रूप में ना बलुक [[शिवलिंग]] के रूप में होखे ला। [[बारह ज्योतिर्लिंग]] के अलावा लगभग मय भारत आ नेपाल में आ आसपास के इलाका में इनकर बहुत सारा मंदिर मिले लें। शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ, आगम सभ में 28 गो ''शिवागम'' आ पुराण जुग के ''[[शिव पुराण]]'' हवें। इनहना के अलावे ''भैरव तंत्र'', ''शिव गीता'' आ तमिल में ''तिरुमुराई'' शिव से संबंधित प्रमुख ग्रंथ बाड़ें। {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[शैव मत]] * [[शक्ति]] * [[बारह ज्योतिर्लिंग]] * [[त्रिमूर्ति]] * [[कालभैरव]] * ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] {{hinduism-stub}} pp9nwbdtgge6wiwvcnyhzaxdiohqufp 799034 799027 2026-07-05T18:33:56Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799034 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = बिनास, ज्ञान, योग | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]] | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''' चाहे '''शंकर''' (चाहे '''संकर''') एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास करे वाला, देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[हिंदू दर्शन]] में शिव के परम ज्ञान आ पूर्ण चेतना के मूर्त रूप मानल जाला। मान्यता बा कि ऊ मानव जाति के मार्गदर्शन करे खातिर मनुष्य रूप धारण कइले रहलें। एह कारण उनकरा के ''आदिगुरु'' आ ''आदियोगी'' (पहिला गुरु आ पहिला योगी) कहल जाला। [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। [[हिंदू कथा|हिंदू मिथक]]न के अनुसार, समुद्र मंथन के समय सृष्टि के रक्षा खातिर शिव विषपान कइले रहलें। एह विष के कारण उनकर कंठ नीला हो गइल, जवना से ऊ नीलकंठ के नाँव से प्रसिद्ध भइलें। उनकर गला में [[वासुकि नाग]] विराजमान रहेला। शिव के तीन आँख वाला (त्रिनेत्र) बतावल गइल बा। दू आँख सामान्य बाड़ी स, जबकि तिसरकि आँख उनकर ललाट (माथा) पर स्थित बा। शिव के कपूर नियन गोर, भस्म लेप वाला, मृगछाला धारण कइले आ कैलास परबत पर निवास करे वाला बतावल जाला। उनुकर असवारी नंदी बैल आ हथियार त्रिशूल हवे। इतिहासी रूप से देखल जाव त [[वैदिक साहित्य|वेद सभ]] में शिव के सीधा जिकिर कतहूँ ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। साइत एही चलते शिव के आजकाल्ह महारुद्र के नाँव से जानल जाला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा [[वैदिक युग]] से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि [[हड़प्पा]] से मिलल ''[[पशुपति (हड़प्पा के मुर्ती)|पशुपति]]'' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। [[भैरव]] भा [[भैरव|कालभैरव]] आ [[महाकाल]] के शिव के अवतार भा रूप मानल जाला। रामायण के प्रसिद्ध पात्र आ आजकाल्ह प्रमुख हिंदू देवता [[हनुमान]] के इगारहवाँ रुद्र होखे के मान्यता हवे। [[नाथ पंथ|नाथ]] संत [[गोरखनाथ|गुरु गोरखनाथ]] के कुछ लोग शिव के अवतार माने ला। [[शैव मत]] हिंदू धर्म के एगो प्रमुख शाखा हवे। एही मत के भीतर शैव दर्शन पैदा भइल। आजकाल्ह के समय में एकर परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के शाक्त मत मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। शिव के पूजा परंपरागत चलन में मुर्ती के रूप में ना बलुक [[शिवलिंग]] के रूप में होखे ला। [[बारह ज्योतिर्लिंग]] के अलावा लगभग मय भारत आ नेपाल में आ आसपास के इलाका में इनकर बहुत सारा मंदिर मिले लें। शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ, आगम सभ में 28 गो ''शिवागम'' आ पुराण जुग के ''[[शिव पुराण]]'' हवें। इनहना के अलावे ''भैरव तंत्र'', ''शिव गीता'' आ [[तमिल]] में ''तिरुमुराई'' शिव से संबंधित प्रमुख ग्रंथ बाड़ें। {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[शैव मत]] * [[शक्ति]] * [[बारह ज्योतिर्लिंग]] * [[त्रिमूर्ति]] * [[कालभैरव]] * ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] {{hinduism-stub}} 0zgbltty7xbxrlwtl5hrkirxf70lc38 799035 799034 2026-07-05T18:35:39Z SM7 3953 /* इहो देखल जाय */ सुधार कइल गइल 799035 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = बिनास, ज्ञान, योग | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]] | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''' चाहे '''शंकर''' (चाहे '''संकर''') एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास करे वाला, देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[हिंदू दर्शन]] में शिव के परम ज्ञान आ पूर्ण चेतना के मूर्त रूप मानल जाला। मान्यता बा कि ऊ मानव जाति के मार्गदर्शन करे खातिर मनुष्य रूप धारण कइले रहलें। एह कारण उनकरा के ''आदिगुरु'' आ ''आदियोगी'' (पहिला गुरु आ पहिला योगी) कहल जाला। [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। [[हिंदू कथा|हिंदू मिथक]]न के अनुसार, समुद्र मंथन के समय सृष्टि के रक्षा खातिर शिव विषपान कइले रहलें। एह विष के कारण उनकर कंठ नीला हो गइल, जवना से ऊ नीलकंठ के नाँव से प्रसिद्ध भइलें। उनकर गला में [[वासुकि नाग]] विराजमान रहेला। शिव के तीन आँख वाला (त्रिनेत्र) बतावल गइल बा। दू आँख सामान्य बाड़ी स, जबकि तिसरकि आँख उनकर ललाट (माथा) पर स्थित बा। शिव के कपूर नियन गोर, भस्म लेप वाला, मृगछाला धारण कइले आ कैलास परबत पर निवास करे वाला बतावल जाला। उनुकर असवारी नंदी बैल आ हथियार त्रिशूल हवे। इतिहासी रूप से देखल जाव त [[वैदिक साहित्य|वेद सभ]] में शिव के सीधा जिकिर कतहूँ ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। साइत एही चलते शिव के आजकाल्ह महारुद्र के नाँव से जानल जाला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा [[वैदिक युग]] से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि [[हड़प्पा]] से मिलल ''[[पशुपति (हड़प्पा के मुर्ती)|पशुपति]]'' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। [[भैरव]] भा [[भैरव|कालभैरव]] आ [[महाकाल]] के शिव के अवतार भा रूप मानल जाला। रामायण के प्रसिद्ध पात्र आ आजकाल्ह प्रमुख हिंदू देवता [[हनुमान]] के इगारहवाँ रुद्र होखे के मान्यता हवे। [[नाथ पंथ|नाथ]] संत [[गोरखनाथ|गुरु गोरखनाथ]] के कुछ लोग शिव के अवतार माने ला। [[शैव मत]] हिंदू धर्म के एगो प्रमुख शाखा हवे। एही मत के भीतर शैव दर्शन पैदा भइल। आजकाल्ह के समय में एकर परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के शाक्त मत मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। शिव के पूजा परंपरागत चलन में मुर्ती के रूप में ना बलुक [[शिवलिंग]] के रूप में होखे ला। [[बारह ज्योतिर्लिंग]] के अलावा लगभग मय भारत आ नेपाल में आ आसपास के इलाका में इनकर बहुत सारा मंदिर मिले लें। शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ, आगम सभ में 28 गो ''शिवागम'' आ पुराण जुग के ''[[शिव पुराण]]'' हवें। इनहना के अलावे ''भैरव तंत्र'', ''शिव गीता'' आ [[तमिल]] में ''तिरुमुराई'' शिव से संबंधित प्रमुख ग्रंथ बाड़ें। {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[शैव मत]] * [[शक्ति]] * [[बारह ज्योतिर्लिंग]] * [[त्रिमूर्ति]] * [[भैरो बाबा|कालभैरव]] * ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] {{hinduism-stub}} httxqnukegszfwjpo3l6edrtjxfoy0y 799036 799035 2026-07-05T18:40:34Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799036 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = बिनास, ज्ञान, योग के देवता | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]] | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''' चाहे '''शंकर''' (चाहे '''संकर''') एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास करे वाला, देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[हिंदू दर्शन]] में शिव के परम ज्ञान आ पूर्ण चेतना के मूर्त रूप मानल जाला। मान्यता बा कि ऊ मानव जाति के मार्गदर्शन करे खातिर मनुष्य रूप धारण कइले रहलें। एह कारण उनकरा के ''आदिगुरु'' आ ''आदियोगी'' (पहिला गुरु आ पहिला योगी) कहल जाला। [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। [[हिंदू कथा|हिंदू मिथक]]न के अनुसार, समुद्र मंथन के समय सृष्टि के रक्षा खातिर शिव विषपान कइले रहलें। एह विष के कारण उनकर कंठ नीला हो गइल, जवना से ऊ नीलकंठ के नाँव से प्रसिद्ध भइलें। उनकर गला में [[वासुकि नाग]] विराजमान रहेला। शिव के तीन आँख वाला (त्रिनेत्र) बतावल गइल बा। दू आँख सामान्य बाड़ी स, जबकि तिसरकि आँख उनकर ललाट (माथा) पर स्थित बा। शिव के कपूर नियन गोर, भस्म लेप वाला, बाघंबर धारण कइले आ [[कैलास परबत]] पर निवास करे वाला बतावल जाला। उनुकर असवारी [[नंदी]] बैल आ हथियार [[त्रिशूल]] हवे। इतिहासी रूप से देखल जाव त [[वैदिक साहित्य|वेद सभ]] में शिव के सीधा जिकिर कतहूँ ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। साइत एही चलते शिव के आजकाल्ह महारुद्र के नाँव से जानल जाला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा [[वैदिक युग]] से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि [[हड़प्पा]] से मिलल ''[[पशुपति (हड़प्पा के मुर्ती)|पशुपति]]'' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। [[भैरव]] भा [[भैरव|कालभैरव]] आ [[महाकाल]] के शिव के अवतार भा रूप मानल जाला। रामायण के प्रसिद्ध पात्र आ आजकाल्ह प्रमुख हिंदू देवता [[हनुमान]] के इगारहवाँ रुद्र होखे के मान्यता हवे। [[नाथ पंथ|नाथ]] संत [[गोरखनाथ|गुरु गोरखनाथ]] के कुछ लोग शिव के अवतार माने ला। [[शैव मत]] हिंदू धर्म के एगो प्रमुख शाखा हवे। एही मत के भीतर शैव दर्शन पैदा भइल। आजकाल्ह के समय में एकर परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। शिव के पूजा परंपरागत चलन में मुर्ती के रूप में ना बलुक [[शिवलिंग]] के रूप में होखे ला। [[बारह ज्योतिर्लिंग]] के अलावा लगभग मय भारत आ नेपाल में आ आसपास के इलाका में इनकर बहुत सारा मंदिर मिले लें। शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ, आगम सभ में 28 गो ''शिवागम'' आ पुराण जुग के ''[[शिव पुराण]]'' हवें। इनहना के अलावे ''भैरव तंत्र'', ''शिव गीता'' आ [[तमिल]] में ''तिरुमुराई'' शिव से संबंधित प्रमुख ग्रंथ बाड़ें। {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[शैव मत]] * [[शक्ति]] * [[बारह ज्योतिर्लिंग]] * [[त्रिमूर्ति]] * [[भैरो बाबा|कालभैरव]] * ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] {{hinduism-stub}} 1cn6cou6w7mexrwxj3ykrjxf1vk2d04 799038 799036 2026-07-05T20:59:44Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799038 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = बिनास, ज्ञान, योग के देवता | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]] | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''', '''शंकर''' चाहे '''भोलेनाथ''' एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास भा अंत, करे वाला देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। हिंदू धरम के प्रमुख शाखा [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[हिंदू दर्शन]] में शिव के परम ज्ञान आ पूर्ण चेतना के मूर्त रूप मानल जाला। मान्यता बा कि ऊ मानव जाति के मार्गदर्शन करे खातिर मनुष्य रूप धारण कइले रहलें। एह कारण उनकरा के ''आदिगुरु'' आ ''आदियोगी'' (पहिला गुरु आ पहिला योगी) कहल जाला। [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। [[हिंदू कथा|हिंदू मिथक]]न के अनुसार, समुद्र मंथन के समय सृष्टि के रक्षा खातिर शिव विषपान कइले रहलें। एह विष के कारण उनकर कंठ नीला हो गइल, जवना से ऊ नीलकंठ के नाँव से प्रसिद्ध भइलें। उनकर गला में [[वासुकि नाग]] विराजमान रहेला। शिव के तीन आँख वाला (त्रिनेत्र) बतावल गइल बा। दू आँख सामान्य बाड़ी स, जबकि तिसरकि आँख उनकर ललाट (माथा) पर स्थित बा। शिव के कपूर नियन गोर, भस्म लेप वाला, बाघंबर धारण कइले आ [[कैलास परबत]] पर निवास करे वाला बतावल जाला। उनुकर असवारी [[नंदी]] बैल आ हथियार [[त्रिशूल]] हवे। इतिहासी रूप से देखल जाव त [[वैदिक साहित्य|वेद सभ]] में शिव के सीधा जिकिर कतहूँ ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। साइत एही चलते शिव के आजकाल्ह महारुद्र के नाँव से जानल जाला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा [[वैदिक युग]] से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि [[हड़प्पा]] से मिलल ''[[पशुपति (हड़प्पा के मुर्ती)|पशुपति]]'' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। [[भैरव]] भा [[भैरव|कालभैरव]] आ [[महाकाल]] के शिव के अवतार भा रूप मानल जाला। रामायण के प्रसिद्ध पात्र आ आजकाल्ह प्रमुख हिंदू देवता [[हनुमान]] के इगारहवाँ रुद्र होखे के मान्यता हवे। [[नाथ पंथ|नाथ]] संत [[गोरखनाथ|गुरु गोरखनाथ]] के कुछ लोग शिव के अवतार माने ला। [[शैव मत]] हिंदू धर्म के एगो प्रमुख शाखा हवे। एही मत के भीतर शैव दर्शन पैदा भइल। आजकाल्ह के समय में एकर परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। शिव के पूजा परंपरागत चलन में मुर्ती के रूप में ना बलुक [[शिवलिंग]] के रूप में होखे ला। [[बारह ज्योतिर्लिंग]] के अलावा लगभग मय भारत आ नेपाल में आ आसपास के इलाका में इनकर बहुत सारा मंदिर मिले लें। शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ, आगम सभ में 28 गो ''शिवागम'' आ पुराण जुग के ''[[शिव पुराण]]'' हवें। इनहना के अलावे ''भैरव तंत्र'', ''शिव गीता'' आ [[तमिल]] में ''तिरुमुराई'' शिव से संबंधित प्रमुख ग्रंथ बाड़ें। {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[शैव मत]] * [[शक्ति]] * [[बारह ज्योतिर्लिंग]] * [[त्रिमूर्ति]] * [[भैरो बाबा|कालभैरव]] * ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] {{hinduism-stub}} gd13rxz6ile9bbynmumlamhinoq0uzk 799049 799038 2026-07-05T21:51:30Z SM7 3953 सुधार कइल गइल, संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल 799049 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = बिनास, ज्ञान, योग के देवता | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]]<ref name=jones492>{{cite book|author1=Constance Jones|author2=James D. Ryan|title=Encyclopedia of Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC |year=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7564-5|pages=491–492}}</ref> | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''', '''शंकर''' चाहे '''भोलेनाथ''' एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास भा अंत, करे वाला देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। हिंदू धरम के प्रमुख शाखा [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[हिंदू दर्शन]] में शिव के परम ज्ञान आ पूर्ण चेतना के मूर्त रूप मानल जाला। मान्यता बा कि ऊ मानव जाति के मार्गदर्शन करे खातिर मनुष्य रूप धारण कइले रहलें। एह कारण उनकरा के ''आदिगुरु'' आ ''आदियोगी'' (पहिला गुरु आ पहिला योगी) कहल जाला। शिव के अक्सर 'भोलानाथ' भा 'भोले बाबा' कहल जाला। ई नाँव उनकर दयालु, सरल आ जल्दी प्रसन्न हो जाए वाला स्वभाव के चीन्हा हवे। एही कारण हिंदू धर्म में शिव के सबसे सहज रूप से प्रसन्न होखे वाला देवता सभ में से एक मानल जाला।<ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2018-05-29|title=Bholanatha, Bhōḷānātha, Bholānātha: 8 definitions|url=https://www.wisdomlib.org/definition/bholanatha|access-date=2025-03-28|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। [[हिंदू कथा|हिंदू मिथक]]न के अनुसार, समुद्र मंथन के समय सृष्टि के रक्षा खातिर शिव विषपान कइले रहलें। एह विष के कारण उनकर कंठ नीला हो गइल, जवना से ऊ नीलकंठ के नाँव से प्रसिद्ध भइलें। उनकर गला में [[वासुकि नाग]] विराजमान रहेला। शिव के तीन आँख वाला (त्रिनेत्र) बतावल गइल बा। दू आँख सामान्य बाड़ी स, जबकि तिसरकि आँख उनकर ललाट (माथा) पर स्थित बा। शिव के कपूर नियन गोर, भस्म लेप वाला, बाघंबर धारण कइले आ [[कैलास परबत]] पर निवास करे वाला बतावल जाला। उनुकर असवारी [[नंदी]] बैल आ हथियार [[त्रिशूल]] हवे। इतिहासी रूप से देखल जाव त [[वैदिक साहित्य|वेद सभ]] में शिव के सीधा जिकिर कतहूँ ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। साइत एही चलते शिव के आजकाल्ह महारुद्र के नाँव से जानल जाला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा [[वैदिक युग]] से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि [[हड़प्पा]] से मिलल ''[[पशुपति (हड़प्पा के मुर्ती)|पशुपति]]'' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। [[भैरव]] भा [[भैरव|कालभैरव]] आ [[महाकाल]] के शिव के अवतार भा रूप मानल जाला। रामायण के प्रसिद्ध पात्र आ आजकाल्ह प्रमुख हिंदू देवता [[हनुमान]] के इगारहवाँ रुद्र होखे के मान्यता हवे। [[नाथ पंथ|नाथ]] संत [[गोरखनाथ|गुरु गोरखनाथ]] के कुछ लोग शिव के अवतार माने ला। [[शैव मत]] हिंदू धर्म के एगो प्रमुख शाखा हवे। एही मत के भीतर शैव दर्शन पैदा भइल। आजकाल्ह के समय में एकर परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। शिव के पूजा परंपरागत चलन में मुर्ती के रूप में ना बलुक [[शिवलिंग]] के रूप में होखे ला। [[बारह ज्योतिर्लिंग]] के अलावा लगभग मय भारत आ नेपाल में आ आसपास के इलाका में इनकर बहुत सारा मंदिर मिले लें। शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ, आगम सभ में 28 गो ''शिवागम'' आ पुराण जुग के ''[[शिव पुराण]]'' हवें। इनहना के अलावे ''भैरव तंत्र'', ''शिव गीता'' आ [[तमिल]] में ''तिरुमुराई'' शिव से संबंधित प्रमुख ग्रंथ बाड़ें। {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[शैव मत]] * [[शक्ति]] * [[बारह ज्योतिर्लिंग]] * [[त्रिमूर्ति]] * [[भैरो बाबा|कालभैरव]] * ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] {{hinduism-stub}} 4n0lc8t5iumd40w7r7iajgv5ty89qmo 799050 799049 2026-07-05T21:55:22Z SM7 3953 संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल 799050 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = बिनास, ज्ञान, योग के देवता | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]]<ref name=jones492>{{cite book|author1=Constance Jones|author2=James D. Ryan|title=Encyclopedia of Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC |year=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7564-5|pages=491–492}}</ref> | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''', '''शंकर''' चाहे '''भोलेनाथ''' एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास भा अंत, करे वाला देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। हिंदू धरम के प्रमुख शाखा [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[हिंदू दर्शन]] में शिव के परम ज्ञान आ पूर्ण चेतना के मूर्त रूप मानल जाला। मान्यता बा कि ऊ मानव जाति के मार्गदर्शन करे खातिर मनुष्य रूप धारण कइले रहलें। एह कारण उनकरा के ''आदिगुरु'' आ ''आदियोगी'' (पहिला गुरु आ पहिला योगी) कहल जाला। शिव के अक्सर 'भोलानाथ' भा 'भोले बाबा' कहल जाला। ई नाँव उनकर दयालु, सरल आ जल्दी प्रसन्न हो जाए वाला स्वभाव के चीन्हा हवे। एही कारण हिंदू धर्म में शिव के सबसे सहज रूप से प्रसन्न होखे वाला देवता सभ में से एक मानल जाला।<ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2018-05-29|title=Bholanatha, Bhōḷānātha, Bholānātha: 8 definitions|url=https://www.wisdomlib.org/definition/bholanatha|access-date=2025-03-28|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। [[हिंदू कथा|हिंदू मिथक]]न के अनुसार, समुद्र मंथन के समय सृष्टि के रक्षा खातिर शिव विषपान कइले रहलें। एह विष के कारण उनकर कंठ नीला हो गइल, जवना से ऊ नीलकंठ के नाँव से प्रसिद्ध भइलें। उनकर गला में [[वासुकि नाग]] विराजमान रहेला। शिव के तीन आँख वाला (त्रिनेत्र) बतावल गइल बा। दू आँख सामान्य बाड़ी स, जबकि तिसरकि आँख उनकर ललाट (माथा) पर स्थित बा। शिव के कपूर नियन गोर, भस्म लेप वाला, बाघंबर धारण कइले आ [[कैलास परबत]] पर निवास करे वाला बतावल जाला। उनुकर असवारी [[नंदी]] बैल आ हथियार [[त्रिशूल]] हवे। इतिहासी रूप से देखल जाव त [[वैदिक साहित्य|वेद सभ]] में शिव के सीधा जिकिर कतहूँ ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। साइत एही चलते शिव के आजकाल्ह महारुद्र के नाँव से जानल जाला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा [[वैदिक युग]] से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि [[हड़प्पा]] से मिलल ''[[पशुपति (हड़प्पा के मुर्ती)|पशुपति]]'' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। [[भैरव]] भा [[भैरव|कालभैरव]] आ [[महाकाल]] के शिव के अवतार भा रूप मानल जाला। रामायण के प्रसिद्ध पात्र आ आजकाल्ह प्रमुख हिंदू देवता [[हनुमान]] के इगारहवाँ रुद्र होखे के मान्यता हवे। [[नाथ पंथ|नाथ]] संत [[गोरखनाथ|गुरु गोरखनाथ]] के कुछ लोग शिव के अवतार माने ला।{{sfn|Syāla|2008|p=251}} [[शैव मत]] हिंदू धर्म के एगो प्रमुख शाखा हवे। एही मत के भीतर शैव दर्शन पैदा भइल। आजकाल्ह के समय में एकर परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। शिव के पूजा परंपरागत चलन में मुर्ती के रूप में ना बलुक [[शिवलिंग]] के रूप में होखे ला। [[बारह ज्योतिर्लिंग]] के अलावा लगभग मय भारत आ नेपाल में आ आसपास के इलाका में इनकर बहुत सारा मंदिर मिले लें। शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ, आगम सभ में 28 गो ''शिवागम'' आ पुराण जुग के ''[[शिव पुराण]]'' हवें। इनहना के अलावे ''भैरव तंत्र'', ''शिव गीता'' आ [[तमिल]] में ''तिरुमुराई'' शिव से संबंधित प्रमुख ग्रंथ बाड़ें। {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[शैव मत]] * [[शक्ति]] * [[बारह ज्योतिर्लिंग]] * [[त्रिमूर्ति]] * [[भैरो बाबा|कालभैरव]] * ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} == ग्रंथ आ किताब == <!-- {{sfn|Syāla|2008|p=}}--> * {{cite book |last=Syāla |first=Śānti Kumāra |title=Devadhāma Himācala |publisher=Atmaram & Sons |date=2008 |isbn=978-81-7043-720-8 |url=https://books.google.co.in/books?id=lWKnWWW3n6wC&newbks=0&lpg=PA251&dq=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&pg=PA251#v=onepage&q=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&f=false |language=hi |access-date=5 July 2026}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] {{hinduism-stub}} sqh3ricm2sfwrjbdlsyxvxq8ickyr2x 799052 799050 2026-07-05T22:13:26Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:हिंदू कथा]] जोड़ल गइल 799052 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = बिनास, ज्ञान, योग के देवता | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]]<ref name=jones492>{{cite book|author1=Constance Jones|author2=James D. Ryan|title=Encyclopedia of Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC |year=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7564-5|pages=491–492}}</ref> | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''', '''शंकर''' चाहे '''भोलेनाथ''' एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास भा अंत, करे वाला देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। हिंदू धरम के प्रमुख शाखा [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[हिंदू दर्शन]] में शिव के परम ज्ञान आ पूर्ण चेतना के मूर्त रूप मानल जाला। मान्यता बा कि ऊ मानव जाति के मार्गदर्शन करे खातिर मनुष्य रूप धारण कइले रहलें। एह कारण उनकरा के ''आदिगुरु'' आ ''आदियोगी'' (पहिला गुरु आ पहिला योगी) कहल जाला। शिव के अक्सर 'भोलानाथ' भा 'भोले बाबा' कहल जाला। ई नाँव उनकर दयालु, सरल आ जल्दी प्रसन्न हो जाए वाला स्वभाव के चीन्हा हवे। एही कारण हिंदू धर्म में शिव के सबसे सहज रूप से प्रसन्न होखे वाला देवता सभ में से एक मानल जाला।<ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2018-05-29|title=Bholanatha, Bhōḷānātha, Bholānātha: 8 definitions|url=https://www.wisdomlib.org/definition/bholanatha|access-date=2025-03-28|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। [[हिंदू कथा|हिंदू मिथक]]न के अनुसार, समुद्र मंथन के समय सृष्टि के रक्षा खातिर शिव विषपान कइले रहलें। एह विष के कारण उनकर कंठ नीला हो गइल, जवना से ऊ नीलकंठ के नाँव से प्रसिद्ध भइलें। उनकर गला में [[वासुकि नाग]] विराजमान रहेला। शिव के तीन आँख वाला (त्रिनेत्र) बतावल गइल बा। दू आँख सामान्य बाड़ी स, जबकि तिसरकि आँख उनकर ललाट (माथा) पर स्थित बा। शिव के कपूर नियन गोर, भस्म लेप वाला, बाघंबर धारण कइले आ [[कैलास परबत]] पर निवास करे वाला बतावल जाला। उनुकर असवारी [[नंदी]] बैल आ हथियार [[त्रिशूल]] हवे। इतिहासी रूप से देखल जाव त [[वैदिक साहित्य|वेद सभ]] में शिव के सीधा जिकिर कतहूँ ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। साइत एही चलते शिव के आजकाल्ह महारुद्र के नाँव से जानल जाला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा [[वैदिक युग]] से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि [[हड़प्पा]] से मिलल ''[[पशुपति (हड़प्पा के मुर्ती)|पशुपति]]'' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। [[भैरव]] भा [[भैरव|कालभैरव]] आ [[महाकाल]] के शिव के अवतार भा रूप मानल जाला। रामायण के प्रसिद्ध पात्र आ आजकाल्ह प्रमुख हिंदू देवता [[हनुमान]] के इगारहवाँ रुद्र होखे के मान्यता हवे। [[नाथ पंथ|नाथ]] संत [[गोरखनाथ|गुरु गोरखनाथ]] के कुछ लोग शिव के अवतार माने ला।{{sfn|Syāla|2008|p=251}} [[शैव मत]] हिंदू धर्म के एगो प्रमुख शाखा हवे। एही मत के भीतर शैव दर्शन पैदा भइल। आजकाल्ह के समय में एकर परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। शिव के पूजा परंपरागत चलन में मुर्ती के रूप में ना बलुक [[शिवलिंग]] के रूप में होखे ला। [[बारह ज्योतिर्लिंग]] के अलावा लगभग मय भारत आ नेपाल में आ आसपास के इलाका में इनकर बहुत सारा मंदिर मिले लें। शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ, आगम सभ में 28 गो ''शिवागम'' आ पुराण जुग के ''[[शिव पुराण]]'' हवें। इनहना के अलावे ''भैरव तंत्र'', ''शिव गीता'' आ [[तमिल]] में ''तिरुमुराई'' शिव से संबंधित प्रमुख ग्रंथ बाड़ें। {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[शैव मत]] * [[शक्ति]] * [[बारह ज्योतिर्लिंग]] * [[त्रिमूर्ति]] * [[भैरो बाबा|कालभैरव]] * ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} == ग्रंथ आ किताब == <!-- {{sfn|Syāla|2008|p=}}--> * {{cite book |last=Syāla |first=Śānti Kumāra |title=Devadhāma Himācala |publisher=Atmaram & Sons |date=2008 |isbn=978-81-7043-720-8 |url=https://books.google.co.in/books?id=lWKnWWW3n6wC&newbks=0&lpg=PA251&dq=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&pg=PA251#v=onepage&q=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&f=false |language=hi |access-date=5 July 2026}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] [[श्रेणी:हिंदू कथा]] {{hinduism-stub}} 01sehsv68bzp1wmfcf5wjx81b8beyp5 799063 799052 2026-07-05T22:44:21Z SM7 3953 बिस्तार कइल गइल 799063 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = बिनास, ज्ञान, योग के देवता | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]]<ref name=jones492>{{cite book|author1=Constance Jones|author2=James D. Ryan|title=Encyclopedia of Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC |year=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7564-5|pages=491–492}}</ref> | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''', '''शंकर''' चाहे '''भोलेनाथ''' एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास भा अंत, करे वाला देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। हिंदू धरम के प्रमुख शाखा [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[हिंदू दर्शन]] में शिव के परम ज्ञान आ पूर्ण चेतना के मूर्त रूप मानल जाला। मान्यता बा कि ऊ मानव जाति के मार्गदर्शन करे खातिर मनुष्य रूप धारण कइले रहलें। एह कारण उनकरा के ''आदिगुरु'' आ ''आदियोगी'' (पहिला गुरु आ पहिला योगी) कहल जाला। शिव के अक्सर 'भोलानाथ' भा 'भोले बाबा' कहल जाला। ई नाँव उनकर दयालु, सरल आ जल्दी प्रसन्न हो जाए वाला स्वभाव के चीन्हा हवे। एही कारण हिंदू धर्म में शिव के सबसे सहज रूप से प्रसन्न होखे वाला देवता सभ में से एक मानल जाला।<ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2018-05-29|title=Bholanatha, Bhōḷānātha, Bholānātha: 8 definitions|url=https://www.wisdomlib.org/definition/bholanatha|access-date=2025-03-28|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। [[हिंदू कथा|हिंदू मिथक]]न के अनुसार, समुद्र मंथन के समय सृष्टि के रक्षा खातिर शिव विषपान कइले रहलें। एह विष के कारण उनकर कंठ नीला हो गइल, जवना से ऊ नीलकंठ के नाँव से प्रसिद्ध भइलें। उनकर गला में [[वासुकि नाग]] विराजमान रहेला। शिव के तीन आँख वाला (त्रिनेत्र) बतावल गइल बा। दू आँख सामान्य बाड़ी स, जबकि तिसरकि आँख उनकर ललाट (माथा) पर स्थित बा। शिव के कपूर नियन गोर, भस्म लेप वाला, बाघंबर धारण कइले आ [[कैलास परबत]] पर निवास करे वाला बतावल जाला। उनुकर असवारी [[नंदी]] बैल आ हथियार [[त्रिशूल]] हवे। इतिहासी रूप से देखल जाव त [[वैदिक साहित्य|वेद सभ]] में शिव के सीधा जिकिर कतहूँ ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। साइत एही चलते शिव के आजकाल्ह महारुद्र के नाँव से जानल जाला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा [[वैदिक युग]] से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि [[हड़प्पा]] से मिलल ''[[पशुपति (हड़प्पा के मुर्ती)|पशुपति]]'' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। [[भैरव]] भा [[भैरव|कालभैरव]] आ [[महाकाल]] के शिव के अवतार भा रूप मानल जाला। रामायण के प्रसिद्ध पात्र आ आजकाल्ह प्रमुख हिंदू देवता [[हनुमान]] के इगारहवाँ रुद्र होखे के मान्यता हवे। [[नाथ पंथ|नाथ]] संत [[गोरखनाथ|गुरु गोरखनाथ]] के कुछ लोग शिव के अवतार माने ला।{{sfn|Syāla|2008|p=251}} [[शैव मत]] हिंदू धर्म के एगो प्रमुख शाखा हवे। एही मत के भीतर शैव दर्शन पैदा भइल। आजकाल्ह के समय में एकर परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। शिव के पूजा परंपरागत चलन में मुर्ती के रूप में ना बलुक [[शिवलिंग]] के रूप में होखे ला। [[बारह ज्योतिर्लिंग]] के अलावा लगभग मय भारत आ नेपाल में आ आसपास के इलाका में इनकर बहुत सारा मंदिर मिले लें। शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ, आगम सभ में 28 गो ''शिवागम'' आ पुराण जुग के ''[[शिव पुराण]]'' हवें। इनहना के अलावे ''भैरव तंत्र'', ''शिव गीता'' आ [[तमिल]] में ''तिरुमुराई'' शिव से संबंधित प्रमुख ग्रंथ बाड़ें। == हिंदू धरम में अस्थान == === शैव परंपरा == {{main|शैव मत}} शैव मत हिंदू धर्म के चार प्रमुख मतन में से एगो हवे। बाकी तीन मत [[वैष्णव संप्रदाय|वैष्णव मत]], [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] आ स्मार्त मत बाड़ें। शैव मत के अनुयायी, जिनहन लोगन के शैव कहल जाला, भगवान शिव के सर्वोच्च सत्ता मानेलें। उनकर मान्यता बा कि शिव सभ कुछ में मौजूद बाड़ें आ सभ कुछ शिवे हउवें। ऊ सृष्टि के रचे वाला, पालन करे वाला, संहार करे वाला, कृपा देवे वाला आ कृपा के ओझल रखे वाला बाड़ें। शैव मत के अनुसार शिव खाली सृष्टिकर्ता ना, बलुक ई पूरा सृष्टि उनहीं के रूप हवे। ऊ आदि आत्मा, शुद्ध चेतना आ परम सत्य मानल जालें। शैव मत के धर्मशास्त्र के मोटा-मोटी दू भाग में बाँटल जाला। पहिलका, लोकप्रिय परंपरा, जे वेद, महाकाव्य आ पुराण में वर्णित शिव-रुद्र पर आधारित बा। दूसरका, गूढ़ (तांत्रिक) परंपरा, जे शिव आ शक्ति से संबंधित तांत्रिक ग्रंथन पर आधारित बा। वैदिक-शैव परंपरा में अद्वैत (एकत्ववाद) आ द्वैत (भक्तिपरक) दुनो प्रकार के विचारधारा मिलेली। एहमें शैव सिद्धांत आ लिंगायत मत प्रमुख बाड़ें। एह परंपरा के मंदिरन में शिवलिंग, शिव-पार्वती के मूर्ति, नंदी बैल, आ शिव से जुड़ल कथा आ रूपन के दर्शावे वाली मूर्तिकला देखे के मिले ला। तांत्रिक शैव परंपरा में शिव से जुड़ल पुराणिक कथा पर कम जोर दिहल गइल आ अलग-अलग उपशाखा अपना-अपना साधना पद्धति विकसित कइलस। उदाहरण खातिर, ऐतिहासिक स्रोत बतावेलन कि [[कापालिक संप्रदाय]] (अर्थात "खोपड़ी धारण करे वाला") के लोग [[वज्रयान बौद्ध]] परंपरा के कई अनुष्ठानन के साथे रहे आ कई समान तांत्रिक साधना भी करत रहे। एह साधना में खोपड़ी धारण करे, खोपड़ी में भिक्षा माँगे, शिव आ पार्वती के आराधना करे, आ पूजा में मांस, मदिरा आ यौन द्रव जइसन सामग्री अर्पित करे जइसन प्रथा शामिल रहल। कुछ ऐतिहासिक विवरण में नरबलि, अलग-अलग जाति के लोग के साथ यौन संबंध आ तांत्रिक अनुष्ठान के रूप में सामूहिक यौनाचार के भी उल्लेख मिलेला। एकरा विपरीत, [[काश्मीरी शैव मत]] के गूढ़ परंपरा में क्रम आ त्रिक नाम के दू प्रमुख उपपरंपरा विकसित भइली। क्रम परंपरा में शिव-पार्वती से जुड़ल गूढ़ साधना पर विशेष जोर रहल। जबकि त्रिक परंपरा शिव से संबंधित त्रिक सिद्धांत के विकसित कइलस आ व्यक्तिगत साधना, वैराग्य आ अद्वैत के माध्यम से आत्म-मुक्ति प्राप्त करे पर बल दिहलस। == इहो देखल जाय == * [[शैव मत]] * [[शक्ति]] * [[बारह ज्योतिर्लिंग]] * [[त्रिमूर्ति]] * [[भैरो बाबा|कालभैरव]] * ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} == ग्रंथ आ किताब == <!-- {{sfn|Syāla|2008|p=}}--> * {{cite book |last=Syāla |first=Śānti Kumāra |title=Devadhāma Himācala |publisher=Atmaram & Sons |date=2008 |isbn=978-81-7043-720-8 |url=https://books.google.co.in/books?id=lWKnWWW3n6wC&newbks=0&lpg=PA251&dq=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&pg=PA251#v=onepage&q=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&f=false |language=hi |access-date=5 July 2026}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] [[श्रेणी:हिंदू कथा]] {{hinduism-stub}} 2tfc51hgsncq8c00tuaq6oe9mpnslrq 799064 799063 2026-07-05T22:45:08Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799064 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = बिनास, ज्ञान, योग के देवता | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]]<ref name=jones492>{{cite book|author1=Constance Jones|author2=James D. Ryan|title=Encyclopedia of Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC |year=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7564-5|pages=491–492}}</ref> | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''', '''शंकर''' चाहे '''भोलेनाथ''' एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास भा अंत, करे वाला देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। हिंदू धरम के प्रमुख शाखा [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[हिंदू दर्शन]] में शिव के परम ज्ञान आ पूर्ण चेतना के मूर्त रूप मानल जाला। मान्यता बा कि ऊ मानव जाति के मार्गदर्शन करे खातिर मनुष्य रूप धारण कइले रहलें। एह कारण उनकरा के ''आदिगुरु'' आ ''आदियोगी'' (पहिला गुरु आ पहिला योगी) कहल जाला। शिव के अक्सर 'भोलानाथ' भा 'भोले बाबा' कहल जाला। ई नाँव उनकर दयालु, सरल आ जल्दी प्रसन्न हो जाए वाला स्वभाव के चीन्हा हवे। एही कारण हिंदू धर्म में शिव के सबसे सहज रूप से प्रसन्न होखे वाला देवता सभ में से एक मानल जाला।<ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2018-05-29|title=Bholanatha, Bhōḷānātha, Bholānātha: 8 definitions|url=https://www.wisdomlib.org/definition/bholanatha|access-date=2025-03-28|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। [[हिंदू कथा|हिंदू मिथक]]न के अनुसार, समुद्र मंथन के समय सृष्टि के रक्षा खातिर शिव विषपान कइले रहलें। एह विष के कारण उनकर कंठ नीला हो गइल, जवना से ऊ नीलकंठ के नाँव से प्रसिद्ध भइलें। उनकर गला में [[वासुकि नाग]] विराजमान रहेला। शिव के तीन आँख वाला (त्रिनेत्र) बतावल गइल बा। दू आँख सामान्य बाड़ी स, जबकि तिसरकि आँख उनकर ललाट (माथा) पर स्थित बा। शिव के कपूर नियन गोर, भस्म लेप वाला, बाघंबर धारण कइले आ [[कैलास परबत]] पर निवास करे वाला बतावल जाला। उनुकर असवारी [[नंदी]] बैल आ हथियार [[त्रिशूल]] हवे। इतिहासी रूप से देखल जाव त [[वैदिक साहित्य|वेद सभ]] में शिव के सीधा जिकिर कतहूँ ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। साइत एही चलते शिव के आजकाल्ह महारुद्र के नाँव से जानल जाला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा [[वैदिक युग]] से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि [[हड़प्पा]] से मिलल ''[[पशुपति (हड़प्पा के मुर्ती)|पशुपति]]'' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। [[भैरव]] भा [[भैरव|कालभैरव]] आ [[महाकाल]] के शिव के अवतार भा रूप मानल जाला। रामायण के प्रसिद्ध पात्र आ आजकाल्ह प्रमुख हिंदू देवता [[हनुमान]] के इगारहवाँ रुद्र होखे के मान्यता हवे। [[नाथ पंथ|नाथ]] संत [[गोरखनाथ|गुरु गोरखनाथ]] के कुछ लोग शिव के अवतार माने ला।{{sfn|Syāla|2008|p=251}} [[शैव मत]] हिंदू धर्म के एगो प्रमुख शाखा हवे। एही मत के भीतर शैव दर्शन पैदा भइल। आजकाल्ह के समय में एकर परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। शिव के पूजा परंपरागत चलन में मुर्ती के रूप में ना बलुक [[शिवलिंग]] के रूप में होखे ला। [[बारह ज्योतिर्लिंग]] के अलावा लगभग मय भारत आ नेपाल में आ आसपास के इलाका में इनकर बहुत सारा मंदिर मिले लें। शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ, आगम सभ में 28 गो ''शिवागम'' आ पुराण जुग के ''[[शिव पुराण]]'' हवें। इनहना के अलावे ''भैरव तंत्र'', ''शिव गीता'' आ [[तमिल]] में ''तिरुमुराई'' शिव से संबंधित प्रमुख ग्रंथ बाड़ें। == हिंदू धरम में अस्थान == === शैव परंपरा === {{main|शैव मत}} शैव मत हिंदू धर्म के चार प्रमुख मतन में से एगो हवे। बाकी तीन मत [[वैष्णव संप्रदाय|वैष्णव मत]], [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] आ स्मार्त मत बाड़ें। शैव मत के अनुयायी, जिनहन लोगन के शैव कहल जाला, भगवान शिव के सर्वोच्च सत्ता मानेलें। उनकर मान्यता बा कि शिव सभ कुछ में मौजूद बाड़ें आ सभ कुछ शिवे हउवें। ऊ सृष्टि के रचे वाला, पालन करे वाला, संहार करे वाला, कृपा देवे वाला आ कृपा के ओझल रखे वाला बाड़ें। शैव मत के अनुसार शिव खाली सृष्टिकर्ता ना, बलुक ई पूरा सृष्टि उनहीं के रूप हवे। ऊ आदि आत्मा, शुद्ध चेतना आ परम सत्य मानल जालें। शैव मत के धर्मशास्त्र के मोटा-मोटी दू भाग में बाँटल जाला। पहिलका, लोकप्रिय परंपरा, जे वेद, महाकाव्य आ पुराण में वर्णित शिव-रुद्र पर आधारित बा। दूसरका, गूढ़ (तांत्रिक) परंपरा, जे शिव आ शक्ति से संबंधित तांत्रिक ग्रंथन पर आधारित बा। वैदिक-शैव परंपरा में अद्वैत (एकत्ववाद) आ द्वैत (भक्तिपरक) दुनो प्रकार के विचारधारा मिलेली। एहमें शैव सिद्धांत आ लिंगायत मत प्रमुख बाड़ें। एह परंपरा के मंदिरन में शिवलिंग, शिव-पार्वती के मूर्ति, नंदी बैल, आ शिव से जुड़ल कथा आ रूपन के दर्शावे वाली मूर्तिकला देखे के मिले ला। तांत्रिक शैव परंपरा में शिव से जुड़ल पुराणिक कथा पर कम जोर दिहल गइल आ अलग-अलग उपशाखा अपना-अपना साधना पद्धति विकसित कइलस। उदाहरण खातिर, ऐतिहासिक स्रोत बतावेलन कि [[कापालिक संप्रदाय]] (अर्थात "खोपड़ी धारण करे वाला") के लोग [[वज्रयान बौद्ध]] परंपरा के कई अनुष्ठानन के साथे रहे आ कई समान तांत्रिक साधना भी करत रहे। एह साधना में खोपड़ी धारण करे, खोपड़ी में भिक्षा माँगे, शिव आ पार्वती के आराधना करे, आ पूजा में मांस, मदिरा आ यौन द्रव जइसन सामग्री अर्पित करे जइसन प्रथा शामिल रहल। कुछ ऐतिहासिक विवरण में नरबलि, अलग-अलग जाति के लोग के साथ यौन संबंध आ तांत्रिक अनुष्ठान के रूप में सामूहिक यौनाचार के भी उल्लेख मिलेला। एकरा विपरीत, [[काश्मीरी शैव मत]] के गूढ़ परंपरा में क्रम आ त्रिक नाम के दू प्रमुख उपपरंपरा विकसित भइली। क्रम परंपरा में शिव-पार्वती से जुड़ल गूढ़ साधना पर विशेष जोर रहल। जबकि त्रिक परंपरा शिव से संबंधित त्रिक सिद्धांत के विकसित कइलस आ व्यक्तिगत साधना, वैराग्य आ अद्वैत के माध्यम से आत्म-मुक्ति प्राप्त करे पर बल दिहलस। == इहो देखल जाय == * [[शैव मत]] * [[शक्ति]] * [[बारह ज्योतिर्लिंग]] * [[त्रिमूर्ति]] * [[भैरो बाबा|कालभैरव]] * ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} == ग्रंथ आ किताब == <!-- {{sfn|Syāla|2008|p=}}--> * {{cite book |last=Syāla |first=Śānti Kumāra |title=Devadhāma Himācala |publisher=Atmaram & Sons |date=2008 |isbn=978-81-7043-720-8 |url=https://books.google.co.in/books?id=lWKnWWW3n6wC&newbks=0&lpg=PA251&dq=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&pg=PA251#v=onepage&q=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&f=false |language=hi |access-date=5 July 2026}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] [[श्रेणी:हिंदू कथा]] {{hinduism-stub}} o2bqt7k8m14pvgrpvy5wf5rlatxhqjc 799065 799064 2026-07-05T22:49:57Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799065 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = बिनास, ज्ञान, योग के देवता | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]]<ref name=jones492>{{cite book|author1=Constance Jones|author2=James D. Ryan|title=Encyclopedia of Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC |year=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7564-5|pages=491–492}}</ref> | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''', '''शंकर''' चाहे '''भोलेनाथ''' एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास भा अंत, करे वाला देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। हिंदू धरम के प्रमुख शाखा [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[हिंदू दर्शन]] में शिव के परम ज्ञान आ पूर्ण चेतना के मूर्त रूप मानल जाला। मान्यता बा कि ऊ मानव जाति के मार्गदर्शन करे खातिर मनुष्य रूप धारण कइले रहलें। एह कारण उनकरा के ''आदिगुरु'' आ ''आदियोगी'' (पहिला गुरु आ पहिला योगी) कहल जाला। शिव के अक्सर 'भोलानाथ' भा 'भोले बाबा' कहल जाला। ई नाँव उनकर दयालु, सरल आ जल्दी प्रसन्न हो जाए वाला स्वभाव के चीन्हा हवे। एही कारण हिंदू धर्म में शिव के सबसे सहज रूप से प्रसन्न होखे वाला देवता सभ में से एक मानल जाला।<ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2018-05-29|title=Bholanatha, Bhōḷānātha, Bholānātha: 8 definitions|url=https://www.wisdomlib.org/definition/bholanatha|access-date=2025-03-28|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। [[हिंदू कथा|हिंदू मिथक]]न के अनुसार, समुद्र मंथन के समय सृष्टि के रक्षा खातिर शिव विषपान कइले रहलें। एह विष के कारण उनकर कंठ नीला हो गइल, जवना से ऊ नीलकंठ के नाँव से प्रसिद्ध भइलें। उनकर गला में [[वासुकि नाग]] विराजमान रहेला। शिव के तीन आँख वाला (त्रिनेत्र) बतावल गइल बा। दू आँख सामान्य बाड़ी स, जबकि तिसरकि आँख उनकर ललाट (माथा) पर स्थित बा। शिव के कपूर नियन गोर, भस्म लेप वाला, बाघंबर धारण कइले आ [[कैलास परबत]] पर निवास करे वाला बतावल जाला। उनुकर असवारी [[नंदी]] बैल आ हथियार [[त्रिशूल]] हवे। इतिहासी रूप से देखल जाव त [[वैदिक साहित्य|वेद सभ]] में शिव के सीधा जिकिर कतहूँ ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। साइत एही चलते शिव के आजकाल्ह महारुद्र के नाँव से जानल जाला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा [[वैदिक युग]] से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि [[हड़प्पा]] से मिलल ''[[पशुपति (हड़प्पा के मुर्ती)|पशुपति]]'' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। [[भैरव]] भा [[भैरव|कालभैरव]] आ [[महाकाल]] के शिव के अवतार भा रूप मानल जाला। रामायण के प्रसिद्ध पात्र आ आजकाल्ह प्रमुख हिंदू देवता [[हनुमान]] के इगारहवाँ रुद्र होखे के मान्यता हवे। [[नाथ पंथ|नाथ]] संत [[गोरखनाथ|गुरु गोरखनाथ]] के कुछ लोग शिव के अवतार माने ला।{{sfn|Syāla|2008|p=251}} [[शैव मत]] हिंदू धर्म के एगो प्रमुख शाखा हवे। एही मत के भीतर शैव दर्शन पैदा भइल। आजकाल्ह के समय में एकर परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। शिव के पूजा परंपरागत चलन में मुर्ती के रूप में ना बलुक [[शिवलिंग]] के रूप में होखे ला। [[बारह ज्योतिर्लिंग]] के अलावा लगभग मय भारत आ नेपाल में आ आसपास के इलाका में इनकर बहुत सारा मंदिर मिले लें। शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ, आगम सभ में 28 गो ''शिवागम'' आ पुराण जुग के ''[[शिव पुराण]]'' हवें। इनहना के अलावे ''भैरव तंत्र'', ''शिव गीता'' आ [[तमिल]] में ''तिरुमुराई'' शिव से संबंधित प्रमुख ग्रंथ बाड़ें। == हिंदू धरम में अस्थान == === शैव परंपरा === {{main|शैव मत}} शैव मत हिंदू धर्म के चार प्रमुख मतन में से एगो हवे। बाकी तीन मत [[वैष्णव संप्रदाय|वैष्णव मत]], [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] आ स्मार्त मत बाड़ें। शैव मत के अनुयायी, जिनहन लोगन के शैव कहल जाला, भगवान शिव के सर्वोच्च सत्ता मानेलें। उनकर मान्यता बा कि शिव सभ कुछ में मौजूद बाड़ें आ सभ कुछ शिवे हउवें। ऊ सृष्टि के रचे वाला, पालन करे वाला, संहार करे वाला, कृपा देवे वाला आ कृपा के ओझल रखे वाला बाड़ें। शैव मत के अनुसार शिव खाली सृष्टिकर्ते ना हवें, बलुक ई पूरा सृष्टिये उनहीं के रूप हवे। ऊ आदि आत्मा, शुद्ध चेतना आ परम सत्य मानल जालें। शैव मत के धर्मशास्त्र के मोटा-मोटी दू भाग में बाँटल जाला। पहिलका, लोकप्रिय परंपरा, जे वेद, महाकाव्य आ पुराण में वर्णित शिव-रुद्र पर आधारित बा। दूसरका, गूढ़ (तांत्रिक) परंपरा, जे शिव आ शक्ति से संबंधित तांत्रिक ग्रंथन पर आधारित बा। वैदिक-शैव परंपरा में अद्वैत (एकत्ववाद) आ द्वैत (भक्तिपरक) दुनो प्रकार के विचारधारा मिलेली। एहमें शैव सिद्धांत आ [[लिंगायत]] मत प्रमुख बाड़ें। एह परंपरा के मंदिरन में शिवलिंग, शिव-पार्वती के मूर्ति, नंदी बैल, आ शिव से जुड़ल कथा आ रूपन के दर्शावे वाली मूर्तिकला देखे के मिले ला। [[तंत्र|तांत्रिक]] शैव परंपरा में शिव से जुड़ल पुराणिक कथा पर कम जोर दिहल गइल आ अलग-अलग उपशाखा अपना-अपना साधना पद्धति विकसित कइलस। उदाहरण खातिर, ऐतिहासिक स्रोत बतावेलन कि [[कापालिक संप्रदाय]] (अर्थात "खोपड़ी धारण करे वाला") के लोग [[वज्रयान]] बौद्ध परंपरा के कई अनुष्ठानन के साथे रहे आ कई समान तांत्रिक साधना भी करत रहे। एह साधना में खोपड़ी धारण करे, खोपड़ी में भिक्षा माँगे, शिव आ पार्वती के आराधना करे, आ पूजा में मांस, मदिरा आ यौन द्रव जइसन सामग्री अर्पित करे जइसन प्रथा शामिल रहल। कुछ ऐतिहासिक विवरण में नरबलि, अलग-अलग जाति के लोग के साथ यौन संबंध आ तांत्रिक अनुष्ठान के रूप में सामूहिक यौनाचार के भी उल्लेख मिलेला। एकरा विपरीत, [[काश्मीरी शैव मत]] के गूढ़ परंपरा में क्रम आ त्रिक नाम के दू प्रमुख उपपरंपरा विकसित भइली। क्रम परंपरा में शिव-पार्वती से जुड़ल गूढ़ साधना पर विशेष जोर रहल। जबकि त्रिक परंपरा शिव से संबंधित त्रिक सिद्धांत के विकसित कइलस आ व्यक्तिगत साधना, वैराग्य आ अद्वैत के माध्यम से आत्म-मुक्ति प्राप्त करे पर बल दिहलस। == इहो देखल जाय == * [[शैव मत]] * [[शक्ति]] * [[बारह ज्योतिर्लिंग]] * [[त्रिमूर्ति]] * [[भैरो बाबा|कालभैरव]] * ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} == ग्रंथ आ किताब == <!-- {{sfn|Syāla|2008|p=}}--> * {{cite book |last=Syāla |first=Śānti Kumāra |title=Devadhāma Himācala |publisher=Atmaram & Sons |date=2008 |isbn=978-81-7043-720-8 |url=https://books.google.co.in/books?id=lWKnWWW3n6wC&newbks=0&lpg=PA251&dq=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&pg=PA251#v=onepage&q=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&f=false |language=hi |access-date=5 July 2026}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] [[श्रेणी:हिंदू कथा]] {{hinduism-stub}} k9z3kijhezsqal5x5mmjijyf3dx8b0m 799066 799065 2026-07-05T22:56:19Z SM7 3953 बिस्तार कइल गइल 799066 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = बिनास, ज्ञान, योग के देवता | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]]<ref name=jones492>{{cite book|author1=Constance Jones|author2=James D. Ryan|title=Encyclopedia of Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC |year=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7564-5|pages=491–492}}</ref> | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''', '''शंकर''' चाहे '''भोलेनाथ''' एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास भा अंत, करे वाला देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। हिंदू धरम के प्रमुख शाखा [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[हिंदू दर्शन]] में शिव के परम ज्ञान आ पूर्ण चेतना के मूर्त रूप मानल जाला। मान्यता बा कि ऊ मानव जाति के मार्गदर्शन करे खातिर मनुष्य रूप धारण कइले रहलें। एह कारण उनकरा के ''आदिगुरु'' आ ''आदियोगी'' (पहिला गुरु आ पहिला योगी) कहल जाला। शिव के अक्सर 'भोलानाथ' भा 'भोले बाबा' कहल जाला। ई नाँव उनकर दयालु, सरल आ जल्दी प्रसन्न हो जाए वाला स्वभाव के चीन्हा हवे। एही कारण हिंदू धर्म में शिव के सबसे सहज रूप से प्रसन्न होखे वाला देवता सभ में से एक मानल जाला।<ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2018-05-29|title=Bholanatha, Bhōḷānātha, Bholānātha: 8 definitions|url=https://www.wisdomlib.org/definition/bholanatha|access-date=2025-03-28|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। [[हिंदू कथा|हिंदू मिथक]]न के अनुसार, समुद्र मंथन के समय सृष्टि के रक्षा खातिर शिव विषपान कइले रहलें। एह विष के कारण उनकर कंठ नीला हो गइल, जवना से ऊ नीलकंठ के नाँव से प्रसिद्ध भइलें। उनकर गला में [[वासुकि नाग]] विराजमान रहेला। शिव के तीन आँख वाला (त्रिनेत्र) बतावल गइल बा। दू आँख सामान्य बाड़ी स, जबकि तिसरकि आँख उनकर ललाट (माथा) पर स्थित बा। शिव के कपूर नियन गोर, भस्म लेप वाला, बाघंबर धारण कइले आ [[कैलास परबत]] पर निवास करे वाला बतावल जाला। उनुकर असवारी [[नंदी]] बैल आ हथियार [[त्रिशूल]] हवे। इतिहासी रूप से देखल जाव त [[वैदिक साहित्य|वेद सभ]] में शिव के सीधा जिकिर कतहूँ ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। साइत एही चलते शिव के आजकाल्ह महारुद्र के नाँव से जानल जाला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा [[वैदिक युग]] से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि [[हड़प्पा]] से मिलल ''[[पशुपति (हड़प्पा के मुर्ती)|पशुपति]]'' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। [[भैरव]] भा [[भैरव|कालभैरव]] आ [[महाकाल]] के शिव के अवतार भा रूप मानल जाला। रामायण के प्रसिद्ध पात्र आ आजकाल्ह प्रमुख हिंदू देवता [[हनुमान]] के इगारहवाँ रुद्र होखे के मान्यता हवे। [[नाथ पंथ|नाथ]] संत [[गोरखनाथ|गुरु गोरखनाथ]] के कुछ लोग शिव के अवतार माने ला।{{sfn|Syāla|2008|p=251}} [[शैव मत]] हिंदू धर्म के एगो प्रमुख शाखा हवे। एही मत के भीतर शैव दर्शन पैदा भइल। आजकाल्ह के समय में एकर परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। शिव के पूजा परंपरागत चलन में मुर्ती के रूप में ना बलुक [[शिवलिंग]] के रूप में होखे ला। [[बारह ज्योतिर्लिंग]] के अलावा लगभग मय भारत आ नेपाल में आ आसपास के इलाका में इनकर बहुत सारा मंदिर मिले लें। शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ, आगम सभ में 28 गो ''शिवागम'' आ पुराण जुग के ''[[शिव पुराण]]'' हवें। इनहना के अलावे ''भैरव तंत्र'', ''शिव गीता'' आ [[तमिल]] में ''तिरुमुराई'' शिव से संबंधित प्रमुख ग्रंथ बाड़ें। == हिंदू धरम में अस्थान == === शैव परंपरा === {{main|शैव मत}} शैव मत हिंदू धर्म के चार प्रमुख मतन में से एगो हवे। बाकी तीन मत [[वैष्णव संप्रदाय|वैष्णव मत]], [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] आ स्मार्त मत बाड़ें। शैव मत के अनुयायी, जिनहन लोगन के शैव कहल जाला, भगवान शिव के सर्वोच्च सत्ता मानेलें। उनकर मान्यता बा कि शिव सभ कुछ में मौजूद बाड़ें आ सभ कुछ शिवे हउवें। ऊ सृष्टि के रचे वाला, पालन करे वाला, संहार करे वाला, कृपा देवे वाला आ कृपा के ओझल रखे वाला बाड़ें। शैव मत के अनुसार शिव खाली सृष्टिकर्ते ना हवें, बलुक ई पूरा सृष्टिये उनहीं के रूप हवे। ऊ आदि आत्मा, शुद्ध चेतना आ परम सत्य मानल जालें। शैव मत के धर्मशास्त्र के मोटा-मोटी दू भाग में बाँटल जाला। पहिलका, लोकप्रिय परंपरा, जे वेद, महाकाव्य आ पुराण में वर्णित शिव-रुद्र पर आधारित बा। दूसरका, गूढ़ (तांत्रिक) परंपरा, जे शिव आ शक्ति से संबंधित तांत्रिक ग्रंथन पर आधारित बा। वैदिक-शैव परंपरा में अद्वैत (एकत्ववाद) आ द्वैत (भक्तिपरक) दुनो प्रकार के विचारधारा मिलेली। एहमें शैव सिद्धांत आ [[लिंगायत]] मत प्रमुख बाड़ें। एह परंपरा के मंदिरन में शिवलिंग, शिव-पार्वती के मूर्ति, नंदी बैल, आ शिव से जुड़ल कथा आ रूपन के दर्शावे वाली मूर्तिकला देखे के मिले ला। [[तंत्र|तांत्रिक]] शैव परंपरा में शिव से जुड़ल पुराणिक कथा पर कम जोर दिहल गइल आ अलग-अलग उपशाखा अपना-अपना साधना पद्धति विकसित कइलस। उदाहरण खातिर, ऐतिहासिक स्रोत बतावेलन कि [[कापालिक संप्रदाय]] (अर्थात "खोपड़ी धारण करे वाला") के लोग [[वज्रयान]] बौद्ध परंपरा के कई अनुष्ठानन के साथे रहे आ कई समान तांत्रिक साधना भी करत रहे। एह साधना में खोपड़ी धारण करे, खोपड़ी में भिक्षा माँगे, शिव आ पार्वती के आराधना करे, आ पूजा में मांस, मदिरा आ यौन द्रव जइसन सामग्री अर्पित करे जइसन प्रथा शामिल रहल। कुछ ऐतिहासिक विवरण में नरबलि, अलग-अलग जाति के लोग के साथ यौन संबंध आ तांत्रिक अनुष्ठान के रूप में सामूहिक यौनाचार के भी उल्लेख मिलेला। एकरा विपरीत, [[काश्मीरी शैव मत]] के गूढ़ परंपरा में क्रम आ त्रिक नाम के दू प्रमुख उपपरंपरा विकसित भइली। क्रम परंपरा में शिव-पार्वती से जुड़ल गूढ़ साधना पर विशेष जोर रहल। जबकि त्रिक परंपरा शिव से संबंधित त्रिक सिद्धांत के विकसित कइलस आ व्यक्तिगत साधना, वैराग्य आ अद्वैत के माध्यम से आत्म-मुक्ति प्राप्त करे पर बल दिहलस। === त्रिमूर्ति === {{main|त्रिमूर्ति }} त्रिमूर्ति चाहे त्रिदेव हिंदू धर्म के एगो कांसेप्ट हवे, जवना हिसाब से सृष्टि के तीन ठे प्रमुख काम—सृष्टि, पालन आ संहार—तीन देवता द्वारा संपन्न कइल जाला। एहमें ब्रह्मा सृष्टि के रचयिता, विष्णु पालनकर्ता आ शिव संहारकर्ता मानल जालें। एह तीन देवतन के एक साथ "हिंदू त्रय" भा "महान त्रिमूर्ति" भी कहल जाला। हालाँकि, हिंदू धर्म के प्राचीन आ मध्यकालीन ग्रंथन में देवता आ देवी सभ के अउरी कई त्रय (तीन-देवता समूह) के जिकिर मिलेला। एह सभ में से कुछ अइसनो बाड़ें जिनका में ब्रह्मा, विष्णु आ शिव—तीनो एक साथ शामिल नइखन। == इहो देखल जाय == * [[शैव मत]] * [[शक्ति]] * [[बारह ज्योतिर्लिंग]] * [[त्रिमूर्ति]] * [[भैरो बाबा|कालभैरव]] * ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} == ग्रंथ आ किताब == <!-- {{sfn|Syāla|2008|p=}}--> * {{cite book |last=Syāla |first=Śānti Kumāra |title=Devadhāma Himācala |publisher=Atmaram & Sons |date=2008 |isbn=978-81-7043-720-8 |url=https://books.google.co.in/books?id=lWKnWWW3n6wC&newbks=0&lpg=PA251&dq=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&pg=PA251#v=onepage&q=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&f=false |language=hi |access-date=5 July 2026}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] [[श्रेणी:हिंदू कथा]] {{hinduism-stub}} k0fg7bhova3n21klb5x25ogq03xdkej 799074 799066 2026-07-06T00:02:25Z SM7 3953 बिस्तार कइल गइल 799074 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = बिनास, ज्ञान, योग के देवता | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]]<ref name=jones492>{{cite book|author1=Constance Jones|author2=James D. Ryan|title=Encyclopedia of Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC |year=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7564-5|pages=491–492}}</ref> | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''', '''शंकर''' चाहे '''भोलेनाथ''' एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास भा अंत, करे वाला देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। हिंदू धरम के प्रमुख शाखा [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[हिंदू दर्शन]] में शिव के परम ज्ञान आ पूर्ण चेतना के मूर्त रूप मानल जाला। मान्यता बा कि ऊ मानव जाति के मार्गदर्शन करे खातिर मनुष्य रूप धारण कइले रहलें। एह कारण उनकरा के ''आदिगुरु'' आ ''आदियोगी'' (पहिला गुरु आ पहिला योगी) कहल जाला। शिव के अक्सर 'भोलानाथ' भा 'भोले बाबा' कहल जाला। ई नाँव उनकर दयालु, सरल आ जल्दी प्रसन्न हो जाए वाला स्वभाव के चीन्हा हवे। एही कारण हिंदू धर्म में शिव के सबसे सहज रूप से प्रसन्न होखे वाला देवता सभ में से एक मानल जाला।<ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2018-05-29|title=Bholanatha, Bhōḷānātha, Bholānātha: 8 definitions|url=https://www.wisdomlib.org/definition/bholanatha|access-date=2025-03-28|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। [[हिंदू कथा|हिंदू मिथक]]न के अनुसार, समुद्र मंथन के समय सृष्टि के रक्षा खातिर शिव विषपान कइले रहलें। एह विष के कारण उनकर कंठ नीला हो गइल, जवना से ऊ नीलकंठ के नाँव से प्रसिद्ध भइलें। उनकर गला में [[वासुकि नाग]] विराजमान रहेला। शिव के तीन आँख वाला (त्रिनेत्र) बतावल गइल बा। दू आँख सामान्य बाड़ी स, जबकि तिसरकि आँख उनकर ललाट (माथा) पर स्थित बा। शिव के कपूर नियन गोर, भस्म लेप वाला, बाघंबर धारण कइले आ [[कैलास परबत]] पर निवास करे वाला बतावल जाला। उनुकर असवारी [[नंदी]] बैल आ हथियार [[त्रिशूल]] हवे। इतिहासी रूप से देखल जाव त [[वैदिक साहित्य|वेद सभ]] में शिव के सीधा जिकिर कतहूँ ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। साइत एही चलते शिव के आजकाल्ह महारुद्र के नाँव से जानल जाला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा [[वैदिक युग]] से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि [[हड़प्पा]] से मिलल ''[[पशुपति (हड़प्पा के मुर्ती)|पशुपति]]'' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। [[भैरव]] भा [[भैरव|कालभैरव]] आ [[महाकाल]] के शिव के अवतार भा रूप मानल जाला। रामायण के प्रसिद्ध पात्र आ आजकाल्ह प्रमुख हिंदू देवता [[हनुमान]] के इगारहवाँ रुद्र होखे के मान्यता हवे। [[नाथ पंथ|नाथ]] संत [[गोरखनाथ|गुरु गोरखनाथ]] के कुछ लोग शिव के अवतार माने ला।{{sfn|Syāla|2008|p=251}} [[शैव मत]] हिंदू धर्म के एगो प्रमुख शाखा हवे। एही मत के भीतर शैव दर्शन पैदा भइल। आजकाल्ह के समय में एकर परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। शिव के पूजा परंपरागत चलन में मुर्ती के रूप में ना बलुक [[शिवलिंग]] के रूप में होखे ला। [[बारह ज्योतिर्लिंग]] के अलावा लगभग मय भारत आ नेपाल में आ आसपास के इलाका में इनकर बहुत सारा मंदिर मिले लें। शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ, आगम सभ में 28 गो ''शिवागम'' आ पुराण जुग के ''[[शिव पुराण]]'' हवें। इनहना के अलावे ''भैरव तंत्र'', ''शिव गीता'' आ [[तमिल]] में ''तिरुमुराई'' शिव से संबंधित प्रमुख ग्रंथ बाड़ें। == हिंदू धरम में अस्थान == === शैव परंपरा === {{main|शैव मत}} शैव मत हिंदू धर्म के चार प्रमुख मतन में से एगो हवे। बाकी तीन मत [[वैष्णव संप्रदाय|वैष्णव मत]], [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] आ स्मार्त मत बाड़ें। शैव मत के अनुयायी, जिनहन लोगन के शैव कहल जाला, भगवान शिव के सर्वोच्च सत्ता मानेलें। उनकर मान्यता बा कि शिव सभ कुछ में मौजूद बाड़ें आ सभ कुछ शिवे हउवें। ऊ सृष्टि के रचे वाला, पालन करे वाला, संहार करे वाला, कृपा देवे वाला आ कृपा के ओझल रखे वाला बाड़ें। शैव मत के अनुसार शिव खाली सृष्टिकर्ते ना हवें, बलुक ई पूरा सृष्टिये उनहीं के रूप हवे। ऊ आदि आत्मा, शुद्ध चेतना आ परम सत्य मानल जालें। शैव मत के धर्मशास्त्र के मोटा-मोटी दू भाग में बाँटल जाला। पहिलका, लोकप्रिय परंपरा, जे वेद, महाकाव्य आ पुराण में वर्णित शिव-रुद्र पर आधारित बा। दूसरका, गूढ़ (तांत्रिक) परंपरा, जे शिव आ शक्ति से संबंधित तांत्रिक ग्रंथन पर आधारित बा। वैदिक-शैव परंपरा में अद्वैत (एकत्ववाद) आ द्वैत (भक्तिपरक) दुनो प्रकार के विचारधारा मिलेली। एहमें शैव सिद्धांत आ [[लिंगायत]] मत प्रमुख बाड़ें। एह परंपरा के मंदिरन में शिवलिंग, शिव-पार्वती के मूर्ति, नंदी बैल, आ शिव से जुड़ल कथा आ रूपन के दर्शावे वाली मूर्तिकला देखे के मिले ला। [[तंत्र|तांत्रिक]] शैव परंपरा में शिव से जुड़ल पुराणिक कथा पर कम जोर दिहल गइल आ अलग-अलग उपशाखा अपना-अपना साधना पद्धति विकसित कइलस। उदाहरण खातिर, ऐतिहासिक स्रोत बतावेलन कि [[कापालिक संप्रदाय]] (अर्थात "खोपड़ी धारण करे वाला") के लोग [[वज्रयान]] बौद्ध परंपरा के कई अनुष्ठानन के साथे रहे आ कई समान तांत्रिक साधना भी करत रहे। एह साधना में खोपड़ी धारण करे, खोपड़ी में भिक्षा माँगे, शिव आ पार्वती के आराधना करे, आ पूजा में मांस, मदिरा आ यौन द्रव जइसन सामग्री अर्पित करे जइसन प्रथा शामिल रहल। कुछ ऐतिहासिक विवरण में नरबलि, अलग-अलग जाति के लोग के साथ यौन संबंध आ तांत्रिक अनुष्ठान के रूप में सामूहिक यौनाचार के भी उल्लेख मिलेला। एकरा विपरीत, [[काश्मीरी शैव मत]] के गूढ़ परंपरा में क्रम आ त्रिक नाम के दू प्रमुख उपपरंपरा विकसित भइली। क्रम परंपरा में शिव-पार्वती से जुड़ल गूढ़ साधना पर विशेष जोर रहल। जबकि त्रिक परंपरा शिव से संबंधित त्रिक सिद्धांत के विकसित कइलस आ व्यक्तिगत साधना, वैराग्य आ अद्वैत के माध्यम से आत्म-मुक्ति प्राप्त करे पर बल दिहलस। === त्रिमूर्ति === {{main|त्रिमूर्ति }} त्रिमूर्ति चाहे त्रिदेव हिंदू धर्म के एगो कांसेप्ट हवे, जवना हिसाब से सृष्टि के तीन ठे प्रमुख काम—सृष्टि, पालन आ संहार—तीन देवता द्वारा संपन्न कइल जाला। एहमें ब्रह्मा सृष्टि के रचयिता, विष्णु पालनकर्ता आ शिव संहारकर्ता मानल जालें। एह तीन देवतन के एक साथ "हिंदू त्रय" भा "महान त्रिमूर्ति" भी कहल जाला। हालाँकि, हिंदू धर्म के प्राचीन आ मध्यकालीन ग्रंथन में देवता आ देवी सभ के अउरी कई त्रय (तीन-देवता समूह) के जिकिर मिलेला। एह सभ में से कुछ अइसनो बाड़ें जिनका में ब्रह्मा, विष्णु आ शिव—तीनो एक साथ शामिल नइखन। === अवतार === पुराण सभ में कहीं-कहीं अंश (यानी शिव के अंशावतार) के उल्लेख मिलेला, लेकिन शिव अवतार के कांसेप्ट के शैव मत में हरजगह मिले वाला रूप में स्वीकार नइखे कइल गइल। [[लिंग पुराण]] में शिव के अट्ठाईस रूप के वर्णन मिलेला। एहमें से कुछ रूपन के कई विद्वान लोग शिव के अवतार मानेलें, हालाँकि अइसन जिकिर बहुत जनरल आ आम नइखे। शैव मत में शिव के अवतार के अवधारणा, वैष्णव मत में विष्णु के अवतार के अवधारणा के तुलना में बहुते कम प्रमुख बा। वैष्णव साहित्य के कुछ ग्रंथ आदरपूर्वक शिव के अपना पौराणिक पात्रन से भी जोड़ेलें। उदाहरण खातिर, [[हनुमान चालीसा]] में [[हनुमान]] के शिव (रुद्र) के इगारहवाँ अवतार बतावल गइल बा। [[भागवत पुराण]] आ [[विष्णु पुराण]] में [[दुर्वासा ऋषि]] के शिव के अंश बतावल गइल बा। एकरे अलावा, मध्यकाल के कुछ विद्वान [[आदि शंकराचार्य]] के भगवान शिव के अवतार मानलें। == इहो देखल जाय == * [[शैव मत]] * [[शक्ति]] * [[बारह ज्योतिर्लिंग]] * [[त्रिमूर्ति]] * [[भैरो बाबा|कालभैरव]] * ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} == ग्रंथ आ किताब == <!-- {{sfn|Syāla|2008|p=}}--> * {{cite book |last=Syāla |first=Śānti Kumāra |title=Devadhāma Himācala |publisher=Atmaram & Sons |date=2008 |isbn=978-81-7043-720-8 |url=https://books.google.co.in/books?id=lWKnWWW3n6wC&newbks=0&lpg=PA251&dq=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&pg=PA251#v=onepage&q=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&f=false |language=hi |access-date=5 July 2026}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] [[श्रेणी:हिंदू कथा]] {{hinduism-stub}} qaobafyhgb1353mu59sqe9c5k4n7hh2 799075 799074 2026-07-06T00:04:50Z SM7 3953 सुधार कइल गइल, आधार टैग हटावल गइल 799075 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | name = शिव<br>{{nobold|<small>(शंकर, भोलेनाथ, भोला बाबा)</small>}} | type = हिंदू | image = Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg | caption = शिव आ उनुकर परिवार | mantra = ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' | deity_of = बिनास, ज्ञान, योग के देवता | affiliation = [[ब्रह्म]] ([[शैव मत]]), [[त्रिमूर्ति]], देव | weapon = [[त्रिशूल]]<ref name=jones492>{{cite book|author1=Constance Jones|author2=James D. Ryan|title=Encyclopedia of Hinduism |url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC |year=2006|publisher=Infobase Publishing|isbn=978-0-8160-7564-5|pages=491–492}}</ref> | symbols = [[शिवलिंग]] | consort = सती, [[पार्वती]]{{sfn|David Kinsley|1988|p=50, 103–104}} | children = [[गणेश]] आ [[कार्तिकेय]]<br>'''क्षेत्रीय:''' [[अय्यपन]] ([[ऐय्यनार]], शास्ता), | abode = [[कैलास परबत]] | mount = नंदी | festivals = [[शिवराति]], [[सावन|सावन के महीना]] }} '''शिव''', '''शंकर''' चाहे '''भोलेनाथ''' एगो प्रमुख [[हिंदू]] [[देवता]] हवें। [[हिंदू धर्म]] में शिव के [[बिष्णु]] आ [[ब्रह्मा]] के साथे [[त्रिमूर्ति]] (भा त्रिदेव) के रूप में पूजल जाला जहँवा इनके संहार, मने कि संसार के बिनास भा अंत, करे वाला देवता मानल जाला जबकि ब्रम्हा के रचना आ बिष्णु के पालन के देवता मानल जाला। हिंदू धरम के प्रमुख शाखा [[शैव मत]] में इनके सभसे बड़हन आ ऊँच देवता, [[ईश्वर|ईश्वरे]] मान लिहल जाला। [[हिंदू दर्शन]] में शिव के परम ज्ञान आ पूर्ण चेतना के मूर्त रूप मानल जाला। मान्यता बा कि ऊ मानव जाति के मार्गदर्शन करे खातिर मनुष्य रूप धारण कइले रहलें। एह कारण उनकरा के ''आदिगुरु'' आ ''आदियोगी'' (पहिला गुरु आ पहिला योगी) कहल जाला। शिव के अक्सर 'भोलानाथ' भा 'भोले बाबा' कहल जाला। ई नाँव उनकर दयालु, सरल आ जल्दी प्रसन्न हो जाए वाला स्वभाव के चीन्हा हवे। एही कारण हिंदू धर्म में शिव के सबसे सहज रूप से प्रसन्न होखे वाला देवता सभ में से एक मानल जाला।<ref>{{Cite web|last=www.wisdomlib.org|date=2018-05-29|title=Bholanatha, Bhōḷānātha, Bholānātha: 8 definitions|url=https://www.wisdomlib.org/definition/bholanatha|access-date=2025-03-28|website=www.wisdomlib.org|language=en}}</ref> [[हिंदू माइथोलॉजी]] में ई देवी [[पार्वती]] के पति हवें आ [[गणेश]] अउरी [[कार्तिकेय]] के पिता हवें। [[हिंदू कथा|हिंदू मिथक]]न के अनुसार, समुद्र मंथन के समय सृष्टि के रक्षा खातिर शिव विषपान कइले रहलें। एह विष के कारण उनकर कंठ नीला हो गइल, जवना से ऊ नीलकंठ के नाँव से प्रसिद्ध भइलें। उनकर गला में [[वासुकि नाग]] विराजमान रहेला। शिव के तीन आँख वाला (त्रिनेत्र) बतावल गइल बा। दू आँख सामान्य बाड़ी स, जबकि तिसरकि आँख उनकर ललाट (माथा) पर स्थित बा। शिव के कपूर नियन गोर, भस्म लेप वाला, बाघंबर धारण कइले आ [[कैलास परबत]] पर निवास करे वाला बतावल जाला। उनुकर असवारी [[नंदी]] बैल आ हथियार [[त्रिशूल]] हवे। इतिहासी रूप से देखल जाव त [[वैदिक साहित्य|वेद सभ]] में शिव के सीधा जिकिर कतहूँ ना मिले ला। हालाँकि, वैदिक देवता रूद्र के संघे बहुत समानता मिले ला। साइत एही चलते शिव के आजकाल्ह महारुद्र के नाँव से जानल जाला। कुछ बिद्वान लोग अइसनो माने ला कि शिव के पूजा [[वैदिक युग]] से पहिलहूँ होखत रहल; जइसे कि [[हड़प्पा]] से मिलल ''[[पशुपति (हड़प्पा के मुर्ती)|पशुपति]]'' के मुर्ती के शिव से जोड़ के देखल जाल। [[भैरव]] भा [[भैरव|कालभैरव]] आ [[महाकाल]] के शिव के अवतार भा रूप मानल जाला। रामायण के प्रसिद्ध पात्र आ आजकाल्ह प्रमुख हिंदू देवता [[हनुमान]] के इगारहवाँ रुद्र होखे के मान्यता हवे। [[नाथ पंथ|नाथ]] संत [[गोरखनाथ|गुरु गोरखनाथ]] के कुछ लोग शिव के अवतार माने ला।{{sfn|Syāla|2008|p=251}} [[शैव मत]] हिंदू धर्म के एगो प्रमुख शाखा हवे। एही मत के भीतर शैव दर्शन पैदा भइल। आजकाल्ह के समय में एकर परभाव काश्मीर आ दक्खिन भारत में खासतौर से देखे के मिले ला। एकरे अलावा जहाँ-जहाँ हिंदू धरम के [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] मुख्य बाटे, [[शक्ति]] के उपासना के जोर वाला ओह इलाका सभ में, शिव के पूजा महत्व के चीज हवे। शिव के पूजा परंपरागत चलन में मुर्ती के रूप में ना बलुक [[शिवलिंग]] के रूप में होखे ला। [[बारह ज्योतिर्लिंग]] के अलावा लगभग मय भारत आ नेपाल में आ आसपास के इलाका में इनकर बहुत सारा मंदिर मिले लें। शिव से जुड़ल प्रमुख ग्रंथ, आगम सभ में 28 गो ''शिवागम'' आ पुराण जुग के ''[[शिव पुराण]]'' हवें। इनहना के अलावे ''भैरव तंत्र'', ''शिव गीता'' आ [[तमिल]] में ''तिरुमुराई'' शिव से संबंधित प्रमुख ग्रंथ बाड़ें। == हिंदू धरम में अस्थान == === शैव परंपरा === {{main|शैव मत}} शैव मत हिंदू धर्म के चार प्रमुख मतन में से एगो हवे। बाकी तीन मत [[वैष्णव संप्रदाय|वैष्णव मत]], [[शाक्त संप्रदाय|शाक्त मत]] आ स्मार्त मत बाड़ें। शैव मत के अनुयायी, जिनहन लोगन के शैव कहल जाला, भगवान शिव के सर्वोच्च सत्ता मानेलें। उनकर मान्यता बा कि शिव सभ कुछ में मौजूद बाड़ें आ सभ कुछ शिवे हउवें। ऊ सृष्टि के रचे वाला, पालन करे वाला, संहार करे वाला, कृपा देवे वाला आ कृपा के ओझल रखे वाला बाड़ें। शैव मत के अनुसार शिव खाली सृष्टिकर्ते ना हवें, बलुक ई पूरा सृष्टिये उनहीं के रूप हवे। ऊ आदि आत्मा, शुद्ध चेतना आ परम सत्य मानल जालें। शैव मत के धर्मशास्त्र के मोटा-मोटी दू भाग में बाँटल जाला। पहिलका, लोकप्रिय परंपरा, जे वेद, महाकाव्य आ पुराण में वर्णित शिव-रुद्र पर आधारित बा। दूसरका, गूढ़ (तांत्रिक) परंपरा, जे शिव आ शक्ति से संबंधित तांत्रिक ग्रंथन पर आधारित बा। वैदिक-शैव परंपरा में अद्वैत (एकत्ववाद) आ द्वैत (भक्तिपरक) दुनो प्रकार के विचारधारा मिलेली। एहमें शैव सिद्धांत आ [[लिंगायत]] मत प्रमुख बाड़ें। एह परंपरा के मंदिरन में शिवलिंग, शिव-पार्वती के मूर्ति, नंदी बैल, आ शिव से जुड़ल कथा आ रूपन के दर्शावे वाली मूर्तिकला देखे के मिले ला। [[तंत्र|तांत्रिक]] शैव परंपरा में शिव से जुड़ल पुराणिक कथा पर कम जोर दिहल गइल आ अलग-अलग उपशाखा अपना-अपना साधना पद्धति विकसित कइलस। उदाहरण खातिर, ऐतिहासिक स्रोत बतावेलन कि [[कापालिक संप्रदाय]] (अर्थात "खोपड़ी धारण करे वाला") के लोग [[वज्रयान]] बौद्ध परंपरा के कई अनुष्ठानन के साथे रहे आ कई समान तांत्रिक साधना भी करत रहे। एह साधना में खोपड़ी धारण करे, खोपड़ी में भिक्षा माँगे, शिव आ पार्वती के आराधना करे, आ पूजा में मांस, मदिरा आ यौन द्रव जइसन सामग्री अर्पित करे जइसन प्रथा शामिल रहल। कुछ ऐतिहासिक विवरण में नरबलि, अलग-अलग जाति के लोग के साथ यौन संबंध आ तांत्रिक अनुष्ठान के रूप में सामूहिक यौनाचार के भी उल्लेख मिलेला। एकरा विपरीत, [[काश्मीरी शैव मत]] के गूढ़ परंपरा में क्रम आ त्रिक नाम के दू प्रमुख उपपरंपरा विकसित भइली। क्रम परंपरा में शिव-पार्वती से जुड़ल गूढ़ साधना पर विशेष जोर रहल। जबकि त्रिक परंपरा शिव से संबंधित त्रिक सिद्धांत के विकसित कइलस आ व्यक्तिगत साधना, वैराग्य आ अद्वैत के माध्यम से आत्म-मुक्ति प्राप्त करे पर बल दिहलस। === त्रिमूर्ति === {{main|त्रिमूर्ति }} त्रिमूर्ति चाहे त्रिदेव हिंदू धर्म के एगो कांसेप्ट हवे, जवना हिसाब से सृष्टि के तीन ठे प्रमुख काम—सृष्टि, पालन आ संहार—तीन देवता द्वारा संपन्न कइल जाला। एहमें ब्रह्मा सृष्टि के रचयिता, विष्णु पालनकर्ता आ शिव संहारकर्ता मानल जालें। एह तीन देवतन के एक साथ "हिंदू त्रय" भा "महान त्रिमूर्ति" भी कहल जाला। हालाँकि, हिंदू धर्म के प्राचीन आ मध्यकालीन ग्रंथन में देवता आ देवी सभ के अउरी कई त्रय (तीन-देवता समूह) के जिकिर मिलेला। एह सभ में से कुछ अइसनो बाड़ें जिनका में ब्रह्मा, विष्णु आ शिव—तीनो एक साथ शामिल नइखन। === अवतार === पुराण सभ में कहीं-कहीं अंश (यानी शिव के अंशावतार) के उल्लेख मिलेला, लेकिन शिव अवतार के कांसेप्ट के शैव मत में हरजगह मिले वाला रूप में स्वीकार नइखे कइल गइल। [[लिंग पुराण]] में शिव के अट्ठाईस रूप के वर्णन मिलेला। एहमें से कुछ रूपन के कई विद्वान लोग शिव के अवतार मानेलें, हालाँकि अइसन जिकिर बहुत जनरल आ आम नइखे। शैव मत में शिव के अवतार के अवधारणा, वैष्णव मत में विष्णु के अवतार के अवधारणा के तुलना में बहुते कम प्रमुख बा। वैष्णव साहित्य के कुछ ग्रंथ आदरपूर्वक शिव के अपना पौराणिक पात्रन से भी जोड़ेलें। उदाहरण खातिर, [[हनुमान चालीसा]] में [[हनुमान]] के शिव (रुद्र) के इगारहवाँ अवतार बतावल गइल बा। [[भागवत पुराण]] आ [[विष्णु पुराण]] में [[दुर्वासा ऋषि]] के शिव के अंश बतावल गइल बा। एकरे अलावा, मध्यकाल के कुछ विद्वान [[आदि शंकराचार्य]] के भगवान शिव के अवतार मानलें। == इहो देखल जाय == * [[शैव मत]] * [[शक्ति]] * [[बारह ज्योतिर्लिंग]] * [[त्रिमूर्ति]] * [[भैरो बाबा|कालभैरव]] * ''[[ॐ नमः शिवाय]]'' ==संदर्भ== {{Reflist|35em}} == ग्रंथ आ किताब == {{Refbegin|30em}} <!-- {{sfn|Syāla|2008|p=}}--> * {{cite book |last=Syāla |first=Śānti Kumāra |title=Devadhāma Himācala |publisher=Atmaram & Sons |date=2008 |isbn=978-81-7043-720-8 |url=https://books.google.co.in/books?id=lWKnWWW3n6wC&newbks=0&lpg=PA251&dq=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&pg=PA251#v=onepage&q=%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%2581%25E0%25A4%25B0%25E0%25A5%2581%2520%25E0%25A4%2597%25E0%25A5%258B%25E0%25A4%25B0%25E0%25A4%2596%25E0%25A4%25A8%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25A5%2520%2520%25E0%25A4%25B6%25E0%25A4%25BF%25E0%25A4%25B5%2520%25E0%25A4%2595%25E0%25A5%2587%2520%25E0%25A4%2585%25E0%25A4%25B5%25E0%25A4%25A4%25E0%25A4%25BE%25E0%25A4%25B0&f=false |language=hi |access-date=5 July 2026}} {{refend}} [[श्रेणी:शिव| ]] [[श्रेणी:शैव मत| ]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:भगवान]] [[श्रेणी:हिंदू कथा]] 88n65byv2q6b40esu0r0bmrh86c2x4o सिंधु घाटी सभ्यता 0 14692 799091 728938 2026-07-06T05:58:34Z SM7 3953 दोबारा से लिखल गइल 799091 wikitext text/x-wiki '''सिंधु घाटी सभ्यता''' ({{Langx|en|Indus Valley Civilization}}) चाहे '''सिंधु सभ्यता''', काँसा जुग (ब्रोंज एज) के एगो प्राचीन सभ्यता रहे। ई [[दक्खिन एशिया]] ([[भारतीय उपमहादीप]]) के उत्तर-पच्छिमी इलाका में करीबन 3300 ईसा पूर्व से 1300 ईसा पूर्व तक मौजूद रहल। एकर सबसे बिकसित (परिपक्व) काल 2600 ईसा पूर्व से 1900 ईसा पूर्व के बीच मानल जाला। प्राचीन मिस्र के सभ्यता आ मेसोपोटामिया की सभ्यता के साथे, सिंधु घाटी सभ्यता दुनिया के सबसे शुरुआती सभ्यतन में से एगो रहे। एह तीनों में सिंधु सभ्यता के बिस्तार सबसे बेसी रहे। ई आज के समय के [[पाकिस्तान]], उत्तर-पच्छिमी भारत आ उत्तर-पूर्वी अफ़गानिस्तान के बहुत बड़हन हिस्सा में फइलल रहे। ई सभ्यता मुख्य रूप से सिंधु नदी के जलोढ़ मैदान में बिकसित भइल आ अपना समृद्धी के ऊँचाई ले चहुँपल। एकरे अलावा, ई ओह स्थायी नदियन के तीरे बिकसित भइल, जिनहना के पानी मानसून से मिलत रहे आ जे कभी घग्घर-हकरा नदी के आसपास बहत रहलीं। आज घग्घर-हकरा उत्तर-पश्चिमी भारत आ पूर्वी पाकिस्तान के एगो मौसमी नदी के रूप में जानल जाले। == संदर्भ == {{reflist}} {{commonscat|Indus Valley Civilization|सिंधु घाटी सभ्यता}} [[श्रेणी:इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के इतिहास]] [[श्रेणी:सिंधु घाटी सभ्यता]] {{भारत-इति-आधार}} 6lkewanuk6m6vawxhosc9a9p9qp7ob4 799092 799091 2026-07-06T06:06:50Z SM7 3953 बिस्तार कइल गइल 799092 wikitext text/x-wiki '''सिंधु घाटी सभ्यता''' ({{Langx|en|Indus Valley Civilization}}) चाहे '''सिंधु सभ्यता''', काँसा जुग (ब्रोंज एज) के एगो प्राचीन सभ्यता रहे। ई [[दक्खिन एशिया]] ([[भारतीय उपमहादीप]]) के उत्तर-पच्छिमी इलाका में करीबन 3300 ईसा पूर्व से 1300 ईसा पूर्व तक मौजूद रहल। एकर सबसे बिकसित (परिपक्व) काल 2600 ईसा पूर्व से 1900 ईसा पूर्व के बीच मानल जाला। प्राचीन मिस्र के सभ्यता आ मेसोपोटामिया की सभ्यता के साथे, सिंधु घाटी सभ्यता दुनिया के सबसे शुरुआती सभ्यतन में से एगो रहे। एह तीनों में सिंधु सभ्यता के बिस्तार सबसे बेसी रहे। ई आज के समय के [[पाकिस्तान]], उत्तर-पच्छिमी [[भारत]] आ उत्तर-पूर्वी [[अफ़गानिस्तान]] के बहुत बड़हन हिस्सा में फइलल रहे। ई सभ्यता मुख्य रूप से [[सिंधु नदी]] के [[जलोढ़ मैदान]] में बिकसित भइल आ अपना समृद्धी के ऊँचाई ले चहुँपल। एकरे अलावा, ई ओह स्थायी नदियन के तीरे बिकसित भइल, जिनहना के पानी [[मानसून]] से मिलत रहे आ जे कभी घग्घर-हकरा नदी के आसपास बहत रहलीं। आज घग्घर-हकरा उत्तर-पश्चिमी भारत आ पूर्वी पाकिस्तान के एगो मौसमी नदी के रूप में जानल जाले। कई बेर [[हड़प्पा]] नाँव के आधार पर सिंधु घाटी सभ्यता के '''हड़प्पा सभ्यता''' कहल जाला। एह सभ्यता के ई नाम हड़प्पा से मिलल, जहाँ 20वीं सदी के शुरुआत में सबसे पहिले आर्कियोलोजिकल खोदाई कइल गइल। ओह समय ई स्थान [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश भारत]] के पंजाब प्रांत में रहे, जबकि आज ई पाकिस्तान के पंजाब प्रांत में स्थित बा। भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण के स्थापना 1861 में भइला के बाद शुरू भइल आर्कियोलोजिकल खोज के चलते हड़प्पा आ एकरा कुछ समय बाद [[मोहनजोदड़ो]] (मुअन-जो-दरो {{lit|मुर्दन के टीला}}) के खोज भइल। एही क्षेत्र में प्रारंभिक हड़प्पा आ उत्तरकालीन हड़प्पा संस्कृति भी मौजूद रहल। प्रारंभिक हड़प्पा संस्कृति के विकास नवपाषाण (नियोलिथिक) संस्कृति से भइल रहे। एह नवपाषाण संस्कृति में सबसे पुरान आ सबसे प्रसिद्ध संस्कृति मेहरगढ़ के नाम से जानल जाले। कई बेर हड़प्पा सभ्यता के मैच्योर हड़प्पा सभ्यता कहल जाला, ताकि एकरा के एहसे पहिले के हड़प्पा संस्कृति सभ से अलग पहचानल जा सके। == संदर्भ == {{reflist}} {{commonscat|Indus Valley Civilization|सिंधु घाटी सभ्यता}} [[श्रेणी:इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के इतिहास]] [[श्रेणी:सिंधु घाटी सभ्यता]] {{भारत-इति-आधार}} b1zzy6500lmkjd7ls010xunnk24rmiu 799093 799092 2026-07-06T06:09:22Z SM7 3953 फोटो जोड़ल गइल 799093 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb|अपना सभसे मैच्योर फेज में (2600-1900 BCE) सिंधु घाटी सभ्यता के बिस्तार]] '''सिंधु घाटी सभ्यता''' ({{Langx|en|Indus Valley Civilization}}) चाहे '''सिंधु सभ्यता''', काँसा जुग (ब्रोंज एज) के एगो प्राचीन सभ्यता रहे। ई [[दक्खिन एशिया]] ([[भारतीय उपमहादीप]]) के उत्तर-पच्छिमी इलाका में करीबन 3300 ईसा पूर्व से 1300 ईसा पूर्व तक मौजूद रहल। एकर सबसे बिकसित (परिपक्व) काल 2600 ईसा पूर्व से 1900 ईसा पूर्व के बीच मानल जाला। प्राचीन मिस्र के सभ्यता आ मेसोपोटामिया की सभ्यता के साथे, सिंधु घाटी सभ्यता दुनिया के सबसे शुरुआती सभ्यतन में से एगो रहे। एह तीनों में सिंधु सभ्यता के बिस्तार सबसे बेसी रहे। ई आज के समय के [[पाकिस्तान]], उत्तर-पच्छिमी [[भारत]] आ उत्तर-पूर्वी [[अफ़गानिस्तान]] के बहुत बड़हन हिस्सा में फइलल रहे। ई सभ्यता मुख्य रूप से [[सिंधु नदी]] के [[जलोढ़ मैदान]] में बिकसित भइल आ अपना समृद्धी के ऊँचाई ले चहुँपल। एकरे अलावा, ई ओह स्थायी नदियन के तीरे बिकसित भइल, जिनहना के पानी [[मानसून]] से मिलत रहे आ जे कभी घग्घर-हकरा नदी के आसपास बहत रहलीं। आज घग्घर-हकरा उत्तर-पश्चिमी भारत आ पूर्वी पाकिस्तान के एगो मौसमी नदी के रूप में जानल जाले। कई बेर [[हड़प्पा]] नाँव के आधार पर सिंधु घाटी सभ्यता के '''हड़प्पा सभ्यता''' कहल जाला। एह सभ्यता के ई नाम हड़प्पा से मिलल, जहाँ 20वीं सदी के शुरुआत में सबसे पहिले आर्कियोलोजिकल खोदाई कइल गइल। ओह समय ई स्थान [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश भारत]] के पंजाब प्रांत में रहे, जबकि आज ई पाकिस्तान के पंजाब प्रांत में स्थित बा। भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण के स्थापना 1861 में भइला के बाद शुरू भइल आर्कियोलोजिकल खोज के चलते हड़प्पा आ एकरा कुछ समय बाद [[मोहनजोदड़ो]] (मुअन-जो-दरो {{lit|मुर्दन के टीला}}) के खोज भइल। एही क्षेत्र में प्रारंभिक हड़प्पा आ उत्तरकालीन हड़प्पा संस्कृति भी मौजूद रहल। प्रारंभिक हड़प्पा संस्कृति के विकास नवपाषाण (नियोलिथिक) संस्कृति से भइल रहे। एह नवपाषाण संस्कृति में सबसे पुरान आ सबसे प्रसिद्ध संस्कृति मेहरगढ़ के नाम से जानल जाले। कई बेर हड़प्पा सभ्यता के मैच्योर हड़प्पा सभ्यता कहल जाला, ताकि एकरा के एहसे पहिले के हड़प्पा संस्कृति सभ से अलग पहचानल जा सके। == संदर्भ == {{reflist}} {{commonscat|Indus Valley Civilization|सिंधु घाटी सभ्यता}} [[श्रेणी:इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के इतिहास]] [[श्रेणी:सिंधु घाटी सभ्यता]] {{भारत-इति-आधार}} dyw2vg5ayh8rx048rxe3r1oveqsqjo0 799094 799093 2026-07-06T06:09:46Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:पाकिस्तान के इतिहास]] जोड़ल गइल 799094 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Indus Valley Civilization, Mature Phase (2600-1900 BCE).png|thumb|अपना सभसे मैच्योर फेज में (2600-1900 BCE) सिंधु घाटी सभ्यता के बिस्तार]] '''सिंधु घाटी सभ्यता''' ({{Langx|en|Indus Valley Civilization}}) चाहे '''सिंधु सभ्यता''', काँसा जुग (ब्रोंज एज) के एगो प्राचीन सभ्यता रहे। ई [[दक्खिन एशिया]] ([[भारतीय उपमहादीप]]) के उत्तर-पच्छिमी इलाका में करीबन 3300 ईसा पूर्व से 1300 ईसा पूर्व तक मौजूद रहल। एकर सबसे बिकसित (परिपक्व) काल 2600 ईसा पूर्व से 1900 ईसा पूर्व के बीच मानल जाला। प्राचीन मिस्र के सभ्यता आ मेसोपोटामिया की सभ्यता के साथे, सिंधु घाटी सभ्यता दुनिया के सबसे शुरुआती सभ्यतन में से एगो रहे। एह तीनों में सिंधु सभ्यता के बिस्तार सबसे बेसी रहे। ई आज के समय के [[पाकिस्तान]], उत्तर-पच्छिमी [[भारत]] आ उत्तर-पूर्वी [[अफ़गानिस्तान]] के बहुत बड़हन हिस्सा में फइलल रहे। ई सभ्यता मुख्य रूप से [[सिंधु नदी]] के [[जलोढ़ मैदान]] में बिकसित भइल आ अपना समृद्धी के ऊँचाई ले चहुँपल। एकरे अलावा, ई ओह स्थायी नदियन के तीरे बिकसित भइल, जिनहना के पानी [[मानसून]] से मिलत रहे आ जे कभी घग्घर-हकरा नदी के आसपास बहत रहलीं। आज घग्घर-हकरा उत्तर-पश्चिमी भारत आ पूर्वी पाकिस्तान के एगो मौसमी नदी के रूप में जानल जाले। कई बेर [[हड़प्पा]] नाँव के आधार पर सिंधु घाटी सभ्यता के '''हड़प्पा सभ्यता''' कहल जाला। एह सभ्यता के ई नाम हड़प्पा से मिलल, जहाँ 20वीं सदी के शुरुआत में सबसे पहिले आर्कियोलोजिकल खोदाई कइल गइल। ओह समय ई स्थान [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश भारत]] के पंजाब प्रांत में रहे, जबकि आज ई पाकिस्तान के पंजाब प्रांत में स्थित बा। भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण के स्थापना 1861 में भइला के बाद शुरू भइल आर्कियोलोजिकल खोज के चलते हड़प्पा आ एकरा कुछ समय बाद [[मोहनजोदड़ो]] (मुअन-जो-दरो {{lit|मुर्दन के टीला}}) के खोज भइल। एही क्षेत्र में प्रारंभिक हड़प्पा आ उत्तरकालीन हड़प्पा संस्कृति भी मौजूद रहल। प्रारंभिक हड़प्पा संस्कृति के विकास नवपाषाण (नियोलिथिक) संस्कृति से भइल रहे। एह नवपाषाण संस्कृति में सबसे पुरान आ सबसे प्रसिद्ध संस्कृति मेहरगढ़ के नाम से जानल जाले। कई बेर हड़प्पा सभ्यता के मैच्योर हड़प्पा सभ्यता कहल जाला, ताकि एकरा के एहसे पहिले के हड़प्पा संस्कृति सभ से अलग पहचानल जा सके। == संदर्भ == {{reflist}} {{commonscat|Indus Valley Civilization|सिंधु घाटी सभ्यता}} [[श्रेणी:इतिहास]] [[श्रेणी:भारत के इतिहास]] [[श्रेणी:सिंधु घाटी सभ्यता]] [[श्रेणी:पाकिस्तान के इतिहास]] {{भारत-इति-आधार}} cwccf3yk7qcy0xv0orazr2q295nu8km हिंदू कथा 0 23133 799016 799009 2026-07-05T16:33:24Z SM7 3953 बिस्तार कइल गइल 799016 wikitext text/x-wiki [[File:Brahma, Vishnu and Shiva seated on lotuses with their consorts, ca1770.jpg|thumb|upright=1.25|[[त्रिमूर्ति]] ([[ब्रह्मा]], [[विष्णु]], आ [[शिव]]) अपना अपना संगिनी लोग जिनहन लोगन के त्रिदेवी कहल जाला, ([[सरस्वती]], [[लक्ष्मी]], आ [[पार्वती]]) के साथे कमल पर।]] '''हिंदू कथा''' या '''हिंदू मिथक''' [[हिंदू धर्म]] में मानल जाए वाली पौराणिक [[मिथ|कथा-कहानी]], देसी संस्कृति के अंदर लोककथा सभ में बर्णित [[मिथ]] आ मान्यता-बिस्वास के संग्रह हवे जे अलग-अलग हिंदू ग्रंथन आ परंपरा सभ में मिले ला। ई मिथ [[वेद]], इतिहास ([[महाभारत]] आ [[रामायण]]) आ [[पुराण]] जइसन पवित्र ग्रंथन में मिलेला। एकरे अलावा, ई मिथ क्षेत्रीय आ जातीय-भाषाई ग्रंथन में पावल जालें। एहमें ''मंगल काव्य'' (बंगाली), ''पेरिया पुराणम्'' आ ''दिव्य प्रबन्धम्'' (तमिल) प्रमुख बाड़ें। अउरीयो हिंदू मिथ सभ ब्यापक रूप से अनुबाद कइल गइल नीति-कथा सभ, जइसे [[पंचतंत्र]] आ [[हितोपदेश]], में मिलेला। एकरे साथे, हिंदू परंपरा से प्रभावित [[दक्खिन पुरुब एशिया]] के बहुत सारा ग्रंथन में हिंदू मिथ सभ के वर्णन पावल जाला। {{clear}} ==इहो देखल जाय== * [[माइथोलॉजी|कथा]] ([[मिथ|मिथक]]) * [[धर्म]] ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ी== {{हिंदू देवी-देवता}} {{हिंदू धर्म बिसय}} [[श्रेणी:हिंदू धर्म]] [[श्रेणी:हिंदू कथा]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] {{हिंदू-कथा-आधार}} bg0jfq2payldt18zb5naaipi26f1wkf 799017 799016 2026-07-05T16:36:26Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799017 wikitext text/x-wiki [[File:Brahma, Vishnu and Shiva seated on lotuses with their consorts, ca1770.jpg|thumb|upright=1.25|[[त्रिमूर्ति]] ([[ब्रह्मा]], [[विष्णु]], आ [[शिव]]) अपना अपना संगिनी लोग जिनहन लोगन के त्रिदेवी कहल जाला, ([[सरस्वती]], [[लक्ष्मी]], आ [[पार्वती]]) के साथे कमल पर।]] '''हिंदू कथा''' या '''हिंदू मिथक''' [[हिंदू धर्म]] में मानल जाए वाली पौराणिक [[मिथ|कथा-कहानी]], देसी संस्कृति के अंदर लोककथा सभ में बर्णित [[मिथ]] आ मान्यता-बिस्वास के संग्रह हवे जे अलग-अलग हिंदू ग्रंथन आ परंपरा सभ में मिले ला।ई मिथ सभ मुख्य रूप से [[वेद]], इतिहास ([[महाभारत]] आ [[रामायण]]) आ [[पुराण]] जइसन पवित्र धार्मिक ग्रंथन में मिले लें। एकरे अलावा, अइसन मिथ क्षेत्रीय आ जातीय-भाषाई ग्रंथन में पावल जालें। जइसे कि, ''मंगल काव्य'' (बंगाली), ''पेरिया पुराणम्'' आ ''दिव्य प्रबन्धम्'' (तमिल) प्रमुख बाड़ें। अउरीयो हिंदू मिथ सभ ब्यापक रूप से अनुबाद कइल गइल नीति-कथा सभ, जइसे [[पंचतंत्र]] आ [[हितोपदेश]], में मिलेला। एकरे साथे, हिंदू परंपरा से प्रभावित [[दक्खिन पुरुब एशिया]] के बहुत सारा ग्रंथन में हिंदू मिथ सभ के वर्णन पावल जाला। {{clear}} ==इहो देखल जाय== * [[माइथोलॉजी|कथा]] ([[मिथ|मिथक]]) * [[धर्म]] ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ी== {{हिंदू देवी-देवता}} {{हिंदू धर्म बिसय}} [[श्रेणी:हिंदू धर्म]] [[श्रेणी:हिंदू कथा]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] {{हिंदू-कथा-आधार}} i0jyoo4067yo0jllgsoc6zf6n2rb9ad 799018 799017 2026-07-05T16:46:25Z SM7 3953 संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल 799018 wikitext text/x-wiki [[File:Brahma, Vishnu and Shiva seated on lotuses with their consorts, ca1770.jpg|thumb|upright=1.25|[[त्रिमूर्ति]] ([[ब्रह्मा]], [[विष्णु]], आ [[शिव]]) अपना अपना संगिनी लोग जिनहन लोगन के त्रिदेवी कहल जाला, ([[सरस्वती]], [[लक्ष्मी]], आ [[पार्वती]]) के साथे कमल पर।]] '''हिंदू कथा''', '''हिंदू मिथक''' चाहे '''हिंदू माइथोलॉजी''' ({{Langx|en|Hindu mythology}}) [[हिंदू धर्म]] में मानल जाए वाली पौराणिक [[मिथ|कथा-कहानी (मिथ)]], देसी संस्कृति के अंदर लोककथा सभ में बर्णित [[मिथ]] आ मान्यता-बिस्वास के संग्रह हवे जे अलग-अलग हिंदू ग्रंथन आ परंपरा सभ में मिले ला। ई मिथ सभ मुख्य रूप से [[वेद]],{{sfn|Macdonell|1978|pp=1–9}} इतिहास ([[महाभारत]] आ [[रामायण]]){{sfn|Washburn Hopkins|1986|pp=1–3}} आ [[पुराण]]{{sfn|Bonnefoy|1993|pp=90–101}} जइसन पबित्र धार्मिक ग्रंथन में मिले लें। एकरे अलावा, अइसन मिथ क्षेत्रीय आ जातीय-भाषाई ग्रंथन में पावल जालें। जइसे कि, ''मंगल काव्य'' (बंगाली), ''पेरिया पुराणम्'' आ ''दिव्य प्रबन्धम्'' (तमिल) प्रमुख बाड़ें। अउरीयो हिंदू मिथ सभ ब्यापक रूप से अनुबाद कइल गइल नीति-कथा सभ, जइसे [[पंचतंत्र]] आ [[हितोपदेश]], में मिलेला। एकरे साथे, हिंदू परंपरा से प्रभावित [[दक्खिन पुरुब एशिया]] के बहुत सारा ग्रंथन में हिंदू मिथ सभ के वर्णन पावल जाला।{{sfn|Olivelle|1999|p=xii–xiii}}{{sfn|Waldau|Patton|2009|pp=186, 680}} {{clear}} ==इहो देखल जाय== * [[माइथोलॉजी|कथा]] ([[मिथ|मिथक]]) * [[धर्म]] == फुटनोट आ संदर्भ == {{Reflist}} == ग्रंथ आ किताब == {{Refbegin|29em}} * {{cite book |last=Bonnefoy |first=Yves |year=1993 |title=Asian Mythologies |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-06456-7 |url=https://books.google.com/books?id=r4I-FsZCzJEC |access-date=28 December 2017 |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424033253/https://books.google.com/books?id=r4I-FsZCzJEC |url-status=live}} * {{cite book |last=Macdonell |first=Arthur Anthony |year=1978 |title=Vedic Mythology |publisher=Motilal Banarsidass |edition=(reprint) |isbn=978-81-208-1113-3 |url=https://books.google.com/books?id=b7Meabtj8mcC |access-date=28 December 2017 |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424033251/https://books.google.com/books?id=b7Meabtj8mcC |url-status=live}} * {{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |author-link= |year=1999 |title=Pañcatantra: The Book of India's Folk Wisdom |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-283988-6 |url=https://books.google.com/books?id=-BQj8cz0vvMC}} * {{cite book |last=Washburn Hopkins |first=Edward |year=1986 |title=Epic Mythology |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0227-8 |url=https://books.google.com/books?id=ingAMQAACAAJ |access-date=28 December 2017 |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424033307/https://books.google.com/books?id=ingAMQAACAAJ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Waldau |first1=Paul |last2=Patton |first2=Kimberley |year=2009 |title=A Communion of Subjects: Animals in Religion, Science, and Ethics |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-13643-3 |url=https://books.google.com/books?id=5k6rAgAAQBAJ}} {{refend}} ==बाहरी कड़ी== {{हिंदू देवी-देवता}} {{हिंदू धर्म बिसय}} [[श्रेणी:हिंदू धर्म]] [[श्रेणी:हिंदू कथा]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] {{हिंदू-कथा-आधार}} sopdkx712no3y8rb7mn4eeagp2p8j4b 799019 799018 2026-07-05T16:49:53Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799019 wikitext text/x-wiki [[File:Brahma, Vishnu and Shiva seated on lotuses with their consorts, ca1770.jpg|thumb|upright=1.25|[[त्रिमूर्ति]] ([[ब्रह्मा]], [[विष्णु]], आ [[शिव]]) अपना अपना संगिनी लोग जिनहन लोगन के त्रिदेवी कहल जाला, ([[सरस्वती]], [[लक्ष्मी]], आ [[पार्वती]]) के साथे कमल पर।]] '''हिंदू कथा''', '''हिंदू मिथक''' चाहे '''हिंदू माइथोलॉजी''' ({{Langx|en|Hindu mythology}}) [[हिंदू धर्म]] में मानल जाए वाली पौराणिक [[मिथ|कथा-कहानी (मिथ)]], देसी संस्कृति के अंदर लोककथा सभ में बर्णित [[मिथ]] आ मान्यता-बिस्वास के संग्रह हवे जे अलग-अलग हिंदू ग्रंथन आ परंपरा सभ में मिले ला। ई मिथ सभ मुख्य रूप से [[वेद]],{{sfn|Macdonell|1978|pp=1–9}} इतिहास ([[महाभारत]] आ [[रामायण]]){{sfn|Washburn Hopkins|1986|pp=1–3}} आ [[पुराण]]{{sfn|Bonnefoy|1993|pp=90–101}} जइसन पबित्र धार्मिक ग्रंथन में मिले लें। एकरे अलावा, अइसन मिथ क्षेत्रीय आ जातीय-भाषाई ग्रंथन में पावल जालें। जइसे कि, ''मंगल काव्य'' (बंगाली), ''पेरिया पुराणम्'' आ ''दिव्य प्रबन्धम्'' (तमिल) प्रमुख बाड़ें। अउरीयो हिंदू मिथ सभ ब्यापक रूप से अनुबाद कइल गइल नीति-कथा सभ, जइसे [[पंचतंत्र]] आ [[हितोपदेश]], में मिलेला। एकरे साथे, हिंदू परंपरा से प्रभावित [[दक्खिन पुरुब एशिया]] के बहुत सारा ग्रंथन में हिंदू मिथ सभ के वर्णन पावल जाला।{{sfn|Olivelle|1999|p=xii–xiii}}{{sfn|Waldau|Patton|2009|pp=186, 680}} <!-- Hide TOC -->__NOTOC__<!-- to be removed after actual paragraphs are expanded--> ==इहो देखल जाय== * [[माइथोलॉजी|कथा]] ([[मिथ|मिथक]]) * [[धर्म]] == फुटनोट आ संदर्भ == {{Reflist|29em}} == ग्रंथ आ किताब == {{Refbegin|29em}} * {{cite book |last=Bonnefoy |first=Yves |year=1993 |title=Asian Mythologies |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-06456-7 |url=https://books.google.com/books?id=r4I-FsZCzJEC |access-date=28 December 2017 |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424033253/https://books.google.com/books?id=r4I-FsZCzJEC |url-status=live}} * {{cite book |last=Macdonell |first=Arthur Anthony |year=1978 |title=Vedic Mythology |publisher=Motilal Banarsidass |edition=(reprint) |isbn=978-81-208-1113-3 |url=https://books.google.com/books?id=b7Meabtj8mcC |access-date=28 December 2017 |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424033251/https://books.google.com/books?id=b7Meabtj8mcC |url-status=live}} * {{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |author-link= |year=1999 |title=Pañcatantra: The Book of India's Folk Wisdom |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-283988-6 |url=https://books.google.com/books?id=-BQj8cz0vvMC}} * {{cite book |last=Washburn Hopkins |first=Edward |year=1986 |title=Epic Mythology |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0227-8 |url=https://books.google.com/books?id=ingAMQAACAAJ |access-date=28 December 2017 |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424033307/https://books.google.com/books?id=ingAMQAACAAJ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Waldau |first1=Paul |last2=Patton |first2=Kimberley |year=2009 |title=A Communion of Subjects: Animals in Religion, Science, and Ethics |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-13643-3 |url=https://books.google.com/books?id=5k6rAgAAQBAJ}} {{refend}} ==बाहरी कड़ी== {{हिंदू देवी-देवता}} {{हिंदू धर्म बिसय}} [[श्रेणी:हिंदू धर्म]] [[श्रेणी:हिंदू कथा]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] {{हिंदू-कथा-आधार}} te7yratj9e3lig6v2m4aahwe8law7t6 799024 799019 2026-07-05T16:54:46Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799024 wikitext text/x-wiki [[File:Brahma, Vishnu and Shiva seated on lotuses with their consorts, ca1770.jpg|thumb|upright=1.25|[[त्रिमूर्ति]] ([[ब्रह्मा]], [[विष्णु]], आ [[शिव]]) अपना अपना संगिनी लोग जिनहन लोगन के त्रिदेवी कहल जाला, ([[सरस्वती]], [[लक्ष्मी]], आ [[पार्वती]]) के साथे कमल पर।]] '''हिंदू कथा''', '''हिंदू मिथक''' चाहे '''हिंदू माइथोलॉजी''' ({{Langx|en|Hindu mythology}}) [[हिंदू धर्म]] में मानल जाए वाली पौराणिक [[मिथ|कथा-कहानी (मिथ)]], देसी संस्कृति के अंदर लोककथा सभ में बर्णित [[मिथ]] आ मान्यता-बिस्वास के संग्रह हवे जे अलग-अलग हिंदू ग्रंथन आ परंपरा सभ में मिले ला। ई मिथ सभ मुख्य रूप से [[वेद]],{{sfn|Macdonell|1978|pp=1–9}} इतिहास ([[महाभारत]] आ [[रामायण]]){{sfn|Washburn Hopkins|1986|pp=1–3}} आ [[पुराण]]{{sfn|Bonnefoy|1993|pp=90–101}} जइसन पबित्र धार्मिक ग्रंथन में मिले लें। एकरे अलावा, अइसन मिथ क्षेत्रीय आ जातीय-भाषाई ग्रंथन में पावल जालें। जइसे कि, ''मंगल काव्य'' (बंगाली), ''पेरिया पुराणम्'' आ ''दिव्य प्रबन्धम्'' (तमिल) प्रमुख बाड़ें। अउरीयो हिंदू मिथ सभ ब्यापक रूप से अनुबाद कइल गइल नीति-कथा सभ, जइसे ''[[पंचतंत्र]]'' आ ''[[हितोपदेश]]'', में मिलेला। एकरे साथे, हिंदू परंपरा से प्रभावित [[दक्खिन पुरुब एशिया]] के बहुत सारा ग्रंथन में हिंदू मिथ सभ के वर्णन पावल जाला।{{sfn|Olivelle|1999|p=xii–xiii}}{{sfn|Waldau|Patton|2009|pp=186, 680}} <!-- Hide TOC -->__NOTOC__<!-- to be removed after actual paragraphs are expanded--> ==इहो देखल जाय== * [[माइथोलॉजी|कथा]] ([[मिथ|मिथक]]) * [[धर्म]] == फुटनोट आ संदर्भ == {{Reflist|29em}} == ग्रंथ आ किताब == {{Refbegin|29em}} * {{cite book |last=Bonnefoy |first=Yves |year=1993 |title=Asian Mythologies |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0-226-06456-7 |url=https://books.google.com/books?id=r4I-FsZCzJEC |access-date=28 December 2017 |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424033253/https://books.google.com/books?id=r4I-FsZCzJEC |url-status=live}} * {{cite book |last=Macdonell |first=Arthur Anthony |year=1978 |title=Vedic Mythology |publisher=Motilal Banarsidass |edition=(reprint) |isbn=978-81-208-1113-3 |url=https://books.google.com/books?id=b7Meabtj8mcC |access-date=28 December 2017 |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424033251/https://books.google.com/books?id=b7Meabtj8mcC |url-status=live}} * {{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |author-link= |year=1999 |title=Pañcatantra: The Book of India's Folk Wisdom |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-283988-6 |url=https://books.google.com/books?id=-BQj8cz0vvMC}} * {{cite book |last=Washburn Hopkins |first=Edward |year=1986 |title=Epic Mythology |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0227-8 |url=https://books.google.com/books?id=ingAMQAACAAJ |access-date=28 December 2017 |archive-date=24 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424033307/https://books.google.com/books?id=ingAMQAACAAJ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Waldau |first1=Paul |last2=Patton |first2=Kimberley |year=2009 |title=A Communion of Subjects: Animals in Religion, Science, and Ethics |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-13643-3 |url=https://books.google.com/books?id=5k6rAgAAQBAJ}} {{refend}} ==बाहरी कड़ी== {{हिंदू देवी-देवता}} {{हिंदू धर्म बिसय}} [[श्रेणी:हिंदू धर्म]] [[श्रेणी:हिंदू कथा]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] {{हिंदू-कथा-आधार}} rwvy1jwxflofyw204m4zcbhky479lpx पार्वती 0 23162 799051 748645 2026-07-05T22:08:50Z SM7 3953 सुधार कइल गइल, ±श्रेणी सुधार कइल गइल 799051 wikitext text/x-wiki {{हिंदू धर्म}} '''पार्वती''', '''पार्बती''' या '''पारबती''' (संस्कृत:पार्वती) [[हिंदू धर्म]] में एगो [[देवी (हिंदू धर्म)|देवी]] हई। ई [[शिव]] के पत्नी मानल हई आ इनकरा के हिमालय आ मैना के बेटी मानल जाला। [[सरस्वती]] आ [[लक्ष्मी]] की साथ मिल के ई [[त्रिदेवी]] की रूप में पूजल जाली। ई [[कार्तिकेय]] आ [[गणेश]] के माई हई। इनके शिव जी के पहिली पत्नी [[सती (देवी)|सती]] के अवतार मानल जाला। शंकर-पारबती के जोड़ी भोजपुरी आ मैथिली में लोक जीवन के बहुत महत्वपूर्ण हिस्सा हा, काहें की ई अनगिनत लोकगीतन के बिसय बा आ बिबिध प्रकार के लोककथा में इनहन लोगन के अस्थान मिलल बा। ==इहो देखल जाय== * [[शक्ति]] * [[सरस्वती]] * [[लक्ष्मी]] * [[दुर्गा]] * [[आदि शक्ति]] ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ी== {{हिंदू देवी-देवता}} {{हिंदू धर्म बिसय}} [[श्रेणी:हिंदू धर्म]] [[श्रेणी:हिंदू कथा]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:शिव]] [[श्रेणी:शैव मत]] {{हिंदू-कथा-आधार}} 8i0hyxmh1ory9vikge711wzt5amomqf 799053 799051 2026-07-05T22:24:35Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799053 wikitext text/x-wiki {{हिंदू धर्म}} '''पार्वती''', '''पार्बती''' या '''पारबती''' ({{Langx|sa|पार्वती}}) [[हिंदू धर्म]] में एगो [[देवी (हिंदू धर्म)|देवी]] हई। ई भगवान [[शिव]] के पत्नी हई आ इनकरा के [[हिमवान]] आ मैना के बेटी मानल जाला। इनके अउरी नाँव '''उमा''' आ '''गौरी''' हवें। [[सरस्वती]] आ [[लक्ष्मी]] की साथ मिल के ई [[त्रिदेवी]] की रूप में पूजल जाली। ई [[कार्तिकेय]] आ [[गणेश]] के माई हई। इनके शिव जी के पहिली पत्नी [[सती (देवी)|सती]] के अवतार मानल जाला। शंकर-पारबती के जोड़ी भोजपुरी आ मैथिली में लोक जीवन के बहुत महत्वपूर्ण हिस्सा हा, काहें की ई अनगिनत लोकगीतन के बिसय बा आ बिबिध प्रकार के लोककथा में इनहन लोगन के अस्थान मिलल बा। ==इहो देखल जाय== * [[शक्ति]] * [[सरस्वती]] * [[लक्ष्मी]] * [[दुर्गा]] * [[आदि शक्ति]] ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ी== {{हिंदू देवी-देवता}} {{हिंदू धर्म बिसय}} [[श्रेणी:हिंदू धर्म]] [[श्रेणी:हिंदू कथा]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:शिव]] [[श्रेणी:शैव मत]] {{हिंदू-कथा-आधार}} pypwfw361ohxymj3fxa08jq9k786ppq 799054 799053 2026-07-05T22:25:42Z SM7 3953 /* बाहरी कड़ी */ +1 799054 wikitext text/x-wiki {{हिंदू धर्म}} '''पार्वती''', '''पार्बती''' या '''पारबती''' ({{Langx|sa|पार्वती}}) [[हिंदू धर्म]] में एगो [[देवी (हिंदू धर्म)|देवी]] हई। ई भगवान [[शिव]] के पत्नी हई आ इनकरा के [[हिमवान]] आ मैना के बेटी मानल जाला। इनके अउरी नाँव '''उमा''' आ '''गौरी''' हवें। [[सरस्वती]] आ [[लक्ष्मी]] की साथ मिल के ई [[त्रिदेवी]] की रूप में पूजल जाली। ई [[कार्तिकेय]] आ [[गणेश]] के माई हई। इनके शिव जी के पहिली पत्नी [[सती (देवी)|सती]] के अवतार मानल जाला। शंकर-पारबती के जोड़ी भोजपुरी आ मैथिली में लोक जीवन के बहुत महत्वपूर्ण हिस्सा हा, काहें की ई अनगिनत लोकगीतन के बिसय बा आ बिबिध प्रकार के लोककथा में इनहन लोगन के अस्थान मिलल बा। ==इहो देखल जाय== * [[शक्ति]] * [[सरस्वती]] * [[लक्ष्मी]] * [[दुर्गा]] * [[आदि शक्ति]] ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ी== * [https://www.ijcrt.org/papers/IJCRT2509487.pdf The Folk Songs Of Mithila: A Critical Analysis] {{हिंदू देवी-देवता}} {{हिंदू धर्म बिसय}} [[श्रेणी:हिंदू धर्म]] [[श्रेणी:हिंदू कथा]] [[श्रेणी:हिंदू देवी-देवता]] [[श्रेणी:शिव]] [[श्रेणी:शैव मत]] {{हिंदू-कथा-आधार}} hu5z7zz7iwsi3yqbvuy7mb8ho335x98 भागलपुर 0 24198 799076 762889 2026-07-06T03:14:10Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799076 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भागलपुर | native_name = | nickname = सिल्क सिटी (रेशम नगरी) | settlement_type = [[मेट्रो शहर]] | image_skyline = Ghantaghar_Bhagalpur.jpg | image_alt = | image_caption = घंटाघर, भागलपुर | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Bihar | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = बिहार में भागलपुर के लोकेशन | latd = 25 |latm = 15 |lats = |latNS = N | longd = 87 |longm = 0 |longs = |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देस | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = [[भागलपुर जिला|भागलपुर]] | subdivision_type3 = [[नगरीय झुंड]] | subdivision_name3 = भागलपुर | seat_type = [[नगर निगम]] | seat = भागलपुर नगर निगम | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_rank = 2सरा | area_total_km2 = 110 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes =<ref>{{cite web|title=भागलपुर के ऊँचाई|url=http://dateandtime.info/citycoordinates.php?id=1276300|website=http://dateandtime.info/}}</ref> | elevation_m = 52 | population_footnotes = <!-- UA --><ref name=UA1Lakhandabove>{{cite web | url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | format=PDF | title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above | publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India | accessdate=2 दिसंबर 2015}}</ref> | population_total = 410210 | population_rank = [[भारत के शहर, जनसंख्या अनुसार|115वाँ]] | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = 30000/ sq. km | population_demonym = भागलपुरिया | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = ऑफिशियल | demographics1_info1 = [[अंगिका]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | Official Language = हिंदी | population_note = | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 812001-81XXXX | area_code_type = [[भारत में टेलीफोन कोड|STD कोड]] | area_code = 0641 | registration_plate = BR 10 XXXX | iso_code = | website = {{URL|bhagalpur.bih.nic.in}} | footnotes | Literacy rate = 81.6% }} '''[[भागलपुर]]''' मंडल भारत के बिहार राज्य के एगो प्रशासनिक भौगोलिक इकाई हवे, जवना में भागलपुर एह मंडल के प्रशासनिक मुख्यालय हवे। साल 2005 के हिसाब से एह डिवीजन में भागलपुर जिला, बांका जिला आ गंडक नदी के किनारे स्थित बिक्रमशिला विश्वविद्यालय के नाँव से जानल जाए वाला परसिद्ध विश्वविद्यालय भी इहाँ बा। भागलपुर के "रेशम नगरी" कहल जाला आ इहाँ के "भागलपुरी चादर" मशहूर हउए। ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ी== *[http://www.bhagalpur.bih.nic.in Official भागलपुर जिला के वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180310093738/http://bhagalpur.bih.nic.in/ |date=2018-03-10 }} {{Commons category|Bhagalpur|भागलपुर}} {{भारत-भू-आधार}} [[श्रेणी:बिहार के शहर आ कस्बा]] [[श्रेणी:गंगा नदी के तीरे आबाद जगह]] 8lgu2m89ue8h7t69ah4gqr60g74ue6k 799077 799076 2026-07-06T03:16:03Z SM7 3953 सफाई कइल गइल 799077 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भागलपुर | native_name = | nickname = सिल्क सिटी (रेशम नगरी) | settlement_type = [[मेट्रो शहर]] | image_skyline = Ghantaghar_Bhagalpur.jpg | image_alt = | image_caption = घंटाघर, भागलपुर | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Bihar | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = बिहार में भागलपुर के लोकेशन | latd = 25 |latm = 15 |lats = |latNS = N | longd = 87 |longm = 0 |longs = |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देस | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = [[भागलपुर जिला|भागलपुर]] | subdivision_type3 = [[नगरीय झुंड]] | subdivision_name3 = भागलपुर | seat_type = [[नगर निगम]] | seat = भागलपुर नगर निगम | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_rank = 2सरा | area_total_km2 = 110 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes =<ref>{{cite web|title=भागलपुर के ऊँचाई|url=http://dateandtime.info/citycoordinates.php?id=1276300|website=dateandtime.info}}</ref> | elevation_m = 52 | population_footnotes = <!-- UA --><ref name=UA1Lakhandabove>{{cite web | url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | format=PDF | title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above | publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India | accessdate=2 दिसंबर 2015}}</ref> | population_total = 410210 | population_rank = [[भारत के शहर, जनसंख्या अनुसार|115वाँ]] | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = 30000/ sq. km | population_demonym = भागलपुरिया | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = ऑफिशियल | demographics1_info1 = [[अंगिका]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | Official Language = हिंदी | population_note = | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 812001-81XXXX | area_code_type = [[भारत में टेलीफोन कोड|STD कोड]] | area_code = 0641 | registration_plate = BR 10 XXXX | iso_code = | website = {{URL|bhagalpur.bih.nic.in}} | footnotes | Literacy rate = 81.6% }} '''[[भागलपुर]]''' मंडल भारत के बिहार राज्य के एगो प्रशासनिक भौगोलिक इकाई हवे, जवना में भागलपुर एह मंडल के प्रशासनिक मुख्यालय हवे। साल 2005 के हिसाब से एह डिवीजन में भागलपुर जिला, बांका जिला आ गंडक नदी के किनारे स्थित बिक्रमशिला विश्वविद्यालय के नाँव से जानल जाए वाला परसिद्ध विश्वविद्यालय भी इहाँ बा। भागलपुर के "रेशम नगरी" कहल जाला आ इहाँ के "भागलपुरी चादर" मशहूर हउए। ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ी== *[http://www.bhagalpur.bih.nic.in Official भागलपुर जिला के वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180310093738/http://bhagalpur.bih.nic.in/ |date=2018-03-10 }} {{Commons category|Bhagalpur|भागलपुर}} {{भारत-भू-आधार}} [[श्रेणी:बिहार के शहर आ कस्बा]] [[श्रेणी:गंगा नदी के तीरे आबाद जगह]] 5ussapy6ag5gehz2vu7cx7ylqdd7s11 799078 799077 2026-07-06T03:24:03Z SM7 3953 बिस्तार कइल गइल 799078 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भागलपुर | native_name = | nickname = सिल्क सिटी (रेशम नगरी) | settlement_type = [[मेट्रो शहर]] | image_skyline = Ghantaghar_Bhagalpur.jpg | image_alt = | image_caption = घंटाघर, भागलपुर | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Bihar | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = बिहार में भागलपुर के लोकेशन | latd = 25 |latm = 15 |lats = |latNS = N | longd = 87 |longm = 0 |longs = |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देस | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = [[भागलपुर जिला|भागलपुर]] | subdivision_type3 = [[नगरीय झुंड]] | subdivision_name3 = भागलपुर | seat_type = [[नगर निगम]] | seat = भागलपुर नगर निगम | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_rank = 2सरा | area_total_km2 = 110 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes =<ref>{{cite web|title=भागलपुर के ऊँचाई|url=http://dateandtime.info/citycoordinates.php?id=1276300|website=dateandtime.info}}</ref> | elevation_m = 52 | population_footnotes = <!-- UA --><ref name=UA1Lakhandabove>{{cite web | url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | format=PDF | title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above | publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India | accessdate=2 दिसंबर 2015}}</ref> | population_total = 410210 | population_rank = [[भारत के शहर, जनसंख्या अनुसार|115वाँ]] | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = 30000/ sq. km | population_demonym = भागलपुरिया | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = ऑफिशियल | demographics1_info1 = [[अंगिका]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | Official Language = हिंदी | population_note = | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 812001-81XXXX | area_code_type = [[भारत में टेलीफोन कोड|STD कोड]] | area_code = 0641 | registration_plate = BR 10 XXXX | iso_code = | website = {{URL|bhagalpur.bih.nic.in}} | footnotes | Literacy rate = 81.6% }} '''भागलपुर''', जेकरा इतिहास में '''चंपा नगरी''' के नाँव से जानल जाव, भारत के [[बिहार|बिहार राज्य]] के एगो प्रमुख शहर हवे, जे [[गंगा नदी]] के दक्खिनी तीरे पर बसल बा। आबादी के हिसाब से भागलपुर, बिहार के तीसरका सबसे बड़ा शहर हवे। ई भागलपुर जिला, भागलपुर प्रमंडल आ पूर्वी प्रक्षेत्र (ईस्टर्न रेंज) के मुख्यालय हवे। भागलपुर के "[[भागलपुरी सिल्क|सिल्क सिटी]]" (रेशम नगरी) के नाँव से जानल जाला। भारत सरकार के [[स्मार्ट सिटी मिशन]] के तहत एकरा के बिकसित करे खातिर चुनल गइल बा। बिहार में राजधानी [[]]के बाद भागलपुर एगो अइसन जिला बा, जहाँ तीन गो प्रमुख उच्च शिक्षण संस्थान—ट्रिपल आइटी, भागलपुर, तिलका मांझी भागलपुर यूनिवर्सिटी आ बिहार कृषि विश्वविद्यालय—स्थित बाड़ें। मध्यकालीन [[विक्रमशिला महाविहार]] के खंडहर के नगीचहीं नया [[विक्रमशिला सेंट्रल यूनिवर्सिटी]] के निर्माण चल रहल बा। [[भागलपुर जंक्शन रेलवे स्टेशन]] शहर के मेन रेलवे स्टेशन हवे। शहर के आसपास बहे वाली गंगा नदी में भारत के राष्ट्रीय जलीय जीव [[गंगा सूँस|गंगा डॉल्फिन]] पावल जाले। एह प्रजाति के संरक्षण खातिर शहर के नगीचे विक्रमशिला गंगा डॉल्फिन अभयारण्य स्थापित कइल गइल बा। भागलपुर में मनसा पूजा के सबसे बड़ा आयोजन होखेला। एकरे साथे काली पूजा के अवसर पर निकलल जुलूस भी देश के सबसे बड़ा जुलूसन में गिनल जाला। ई दुनो आयोजन एह क्षेत्र के सांस्कृतिक विरासत के महत्वपूर्ण हिस्सा हउवें। ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ी== {{Commons category|Bhagalpur|भागलपुर}} *[http://www.bhagalpur.bih.nic.in Official भागलपुर जिला के वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180310093738/http://bhagalpur.bih.nic.in/ |date=2018-03-10 }} [[श्रेणी:बिहार के शहर आ कस्बा]] [[श्रेणी:गंगा नदी के तीरे आबाद जगह]] {{भारत-भू-आधार}} 0z0lky2ezjb2x8ngprd7obl3ulnxs77 799079 799078 2026-07-06T04:22:21Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799079 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भागलपुर | native_name = | nickname = सिल्क सिटी (रेशम नगरी) | settlement_type = [[मेट्रो शहर]] | image_skyline = Ghantaghar_Bhagalpur.jpg | image_alt = | image_caption = घंटाघर, भागलपुर | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Bihar | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = बिहार में भागलपुर के लोकेशन | latd = 25 |latm = 15 |lats = |latNS = N | longd = 87 |longm = 0 |longs = |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = देस | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = [[बिहार]] | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = [[भागलपुर जिला|भागलपुर]] | subdivision_type3 = [[नगरीय झुंड]] | subdivision_name3 = भागलपुर | seat_type = [[नगर निगम]] | seat = भागलपुर नगर निगम | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_rank = 2सरा | area_total_km2 = 110 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = | elevation_footnotes =<ref>{{cite web|title=भागलपुर के ऊँचाई|url=http://dateandtime.info/citycoordinates.php?id=1276300|website=dateandtime.info}}</ref> | elevation_m = 52 | population_footnotes = <!-- UA --><ref name=UA1Lakhandabove>{{cite web | url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | format=PDF | title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above | publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India | accessdate=2 दिसंबर 2015}}</ref> | population_total = 410210 | population_rank = [[भारत के शहर, जनसंख्या अनुसार|115वाँ]] | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = 30000/ sq. km | population_demonym = भागलपुरिया | demographics_type1 = भाषा | demographics1_title1 = ऑफिशियल | demographics1_info1 = [[अंगिका]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | Official Language = हिंदी | population_note = | timezone1 = [[भारतीय मानक समय|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 812001-81XXXX | area_code_type = [[भारत में टेलीफोन कोड|STD कोड]] | area_code = 0641 | registration_plate = BR 10 XXXX | iso_code = | website = {{URL|bhagalpur.bih.nic.in}} | footnotes | Literacy rate = 81.6% }} '''भागलपुर''', जेकरा इतिहास में '''चंपा नगरी''' के नाँव से जानल जाव, भारत के [[बिहार|बिहार राज्य]] के एगो प्रमुख शहर हवे, जे [[गंगा नदी]] के दक्खिनी तीरे पर बसल बा। आबादी के हिसाब से भागलपुर, बिहार के तीसरका सबसे बड़ा शहर हवे। ई भागलपुर जिला, भागलपुर प्रमंडल आ पूर्वी प्रक्षेत्र (ईस्टर्न रेंज) के मुख्यालय हवे। भागलपुर के "[[भागलपुरी सिल्क|सिल्क सिटी]]" (रेशम नगरी) के नाँव से जानल जाला। भारत सरकार के [[स्मार्ट सिटी मिशन]] के तहत एकरा के बिकसित करे खातिर चुनल गइल बा। बिहार में राजधानी [[पटना]] के बाद भागलपुर एगो अइसन जिला बा, जहाँ तीन गो प्रमुख उच्च शिक्षण संस्थान—ट्रिपल आइटी, भागलपुर, तिलका मांझी भागलपुर यूनिवर्सिटी आ बिहार कृषि विश्वविद्यालय—स्थित बाड़ें। मध्यकालीन [[विक्रमशिला महाविहार]] के खंडहर के नगीचहीं नया [[विक्रमशिला सेंट्रल यूनिवर्सिटी]] के निर्माण चल रहल बा। [[भागलपुर जंक्शन रेलवे स्टेशन]] शहर के मेन रेलवे स्टेशन हवे। शहर के आसपास बहे वाली गंगा नदी में भारत के राष्ट्रीय जलीय जीव [[गंगा सूँस|गंगा डॉल्फिन]] पावल जाले। एह प्रजाति के संरक्षण खातिर शहर के नगीचे विक्रमशिला गंगा डॉल्फिन अभयारण्य स्थापित कइल गइल बा। भागलपुर में मनसा पूजा के सबसे बड़ा आयोजन होखेला। एकरे साथे काली पूजा के अवसर पर निकलल जुलूस भी देश के सबसे बड़ा जुलूसन में गिनल जाला। ई दुनो आयोजन एह क्षेत्र के सांस्कृतिक विरासत के महत्वपूर्ण हिस्सा हउवें। ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ी== {{Commons category|Bhagalpur|भागलपुर}} *[http://www.bhagalpur.bih.nic.in Official भागलपुर जिला के वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180310093738/http://bhagalpur.bih.nic.in/ |date=2018-03-10 }} [[श्रेणी:बिहार के शहर आ कस्बा]] [[श्रेणी:गंगा नदी के तीरे आबाद जगह]] {{भारत-भू-आधार}} 1c233ewxu3y3tltlh3hsvb93ndn8mfj 799080 799079 2026-07-06T04:32:42Z SM7 3953 अपडेट कइल गइल 799080 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = भागलपुर | settlement_type = शहर | image_skyline = Ghantaghar Bhagalpur.jpg | image_caption = भागलपुर घंटाघर | nickname = [[भागलपुरी सिल्क|सिल्क सिटी]] (रेशम नगरी)<ref>{{Cite news|url=https://www.outlookindia.com/traveller/ot-getaway-guides/bhagalpur-silk-city/|title=Bhagalpur: The Silk City|date=16 June 2017|work=Outlook India|access-date=29 September 2019}}</ref> | image_map = | map_caption = | pushpin_map_caption =भागलपुर के बिहार में लोकेशन | pushpin_map = India Bihar#India3 | coordinates = {{coord|25|15|N|87|0|E|display=inline,title}} | subdivision_type = देस | subdivision_name = {{flag|भारत}} | subdivision_type1 = राज्य | subdivision_name1 = {{flagicon image|Bihar Government Banner.png}} [[बिहार]] | subdivision_type2 = जिला | subdivision_name2 = [[भागलपुर जिला|भागलपुर]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_total_km2 = 218.28 | area_footnotes = <ref>{{cite web|title=Welcome to Bhagalpur Municipal Corporation(BMC)|url=https://bhagalpurnagarnigam.in/brief-history|website=bhagalpurnagarnigam.in|access-date=22 November 2020}}</ref> | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://dateandtime.info/citycoordinates.php?id=1276300 |title=Geographic coordinates of Bhagalpur, India. Latitude, longitude, and elevation above sea level of Bhagalpur |website=Dateandtime.info |access-date=7 May 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180511110951/http://dateandtime.info/citycoordinates.php?id=1276300 |archive-date=11 May 2018 }}</ref> | elevation_m = 52 | population_footnotes = <!-- UA --><ref name=UA1Lakhandabove>{{cite web | url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above | publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India | access-date=12 May 2014 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf | archive-date=17 October 2013 | df=dmy-all }}</ref> | population_total = 410210 | population_as_of = 2011 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = भागलपुरी | demographics_type1 = [[भाषा]] | demographics1_title1 = ऑफिशियल | demographics1_info1 = [[हिंदी भाषा|हिंदी]]<ref name="langoff">{{cite web|title=52nd REPORT OF THE COMMISSIONER FOR LINGUISTIC MINORITIES IN INDIA|url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|website=nclm.nic.in|publisher=Ministry of Minority Affairs|access-date=4 October 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525141614/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM52ndReport.pdf|archive-date=25 May 2017}}</ref> | demographics1_title2 = दूसर&nbsp;ऑफिशियल | demographics1_info2 = [[उर्दू]]<ref name="langoff"/> | demographics1_title3 = लोकल | demographics1_info3 = [[अंगिका]]<ref name="Angika">{{cite book |last1=Masica |first1=Colin P. |title=The Indo-Aryan Languages |date=9 September 1993 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29944-2 |page=12 |url=https://books.google.com/books?id=J3RSHWePhXwC&pg=PA12 |language=en}}</ref> | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[पिनकोड]] | postal_code = 812001-81XXXX<ref>{{cite news |title=BHAGALPUR Pin Code - 812001, Jagdishpur All Post Office Areas PIN Codes, Search BHAGALPUR Post Office Address |url=https://news.abplive.com/pincode/bihar/bhagalpur/bhagalpur-pincode-812001.html |access-date=18 July 2022 |work=ABP}}</ref> | area_code_type = फोन कोड | area_code = 0641 | registration_plate = | website = {{URL|https://bhagalpur.nic.in/}} | official_name = | other_name = चंपानगरी<br />चंपापुरी }} '''भागलपुर''', जेकरा इतिहास में '''चंपा नगरी''' के नाँव से जानल जाव, भारत के [[बिहार|बिहार राज्य]] के एगो प्रमुख शहर हवे, जे [[गंगा नदी]] के दक्खिनी तीरे पर बसल बा। आबादी के हिसाब से भागलपुर, बिहार के तीसरका सबसे बड़ा शहर हवे। ई भागलपुर जिला, भागलपुर प्रमंडल आ पूर्वी प्रक्षेत्र (ईस्टर्न रेंज) के मुख्यालय हवे। भागलपुर के "[[भागलपुरी सिल्क|सिल्क सिटी]]" (रेशम नगरी) के नाँव से जानल जाला। भारत सरकार के [[स्मार्ट सिटी मिशन]] के तहत एकरा के बिकसित करे खातिर चुनल गइल बा। बिहार में राजधानी [[पटना]] के बाद भागलपुर एगो अइसन जिला बा, जहाँ तीन गो प्रमुख उच्च शिक्षण संस्थान—ट्रिपल आइटी, भागलपुर, तिलका मांझी भागलपुर यूनिवर्सिटी आ बिहार कृषि विश्वविद्यालय—स्थित बाड़ें। मध्यकालीन [[विक्रमशिला महाविहार]] के खंडहर के नगीचहीं नया [[विक्रमशिला सेंट्रल यूनिवर्सिटी]] के निर्माण चल रहल बा। [[भागलपुर जंक्शन रेलवे स्टेशन]] शहर के मेन रेलवे स्टेशन हवे। शहर के आसपास बहे वाली गंगा नदी में भारत के राष्ट्रीय जलीय जीव [[गंगा सूँस|गंगा डॉल्फिन]] पावल जाले। एह प्रजाति के संरक्षण खातिर शहर के नगीचे विक्रमशिला गंगा डॉल्फिन अभयारण्य स्थापित कइल गइल बा। भागलपुर में मनसा पूजा के सबसे बड़ा आयोजन होखेला। एकरे साथे काली पूजा के अवसर पर निकलल जुलूस भी देश के सबसे बड़ा जुलूसन में गिनल जाला। ई दुनो आयोजन एह क्षेत्र के सांस्कृतिक विरासत के महत्वपूर्ण हिस्सा हउवें। ==संदर्भ== {{Reflist}} ==बाहरी कड़ी== {{Commons category|Bhagalpur|भागलपुर}} *[http://www.bhagalpur.bih.nic.in Official भागलपुर जिला के वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180310093738/http://bhagalpur.bih.nic.in/ |date=2018-03-10 }} [[श्रेणी:बिहार के शहर आ कस्बा]] [[श्रेणी:गंगा नदी के तीरे आबाद जगह]] {{भारत-भू-आधार}} acqmytkwiyj6v054bcglkwrpmfb6bip बौद्ध धर्म के इतिहास 0 28340 799068 762875 2026-07-05T23:43:04Z SM7 3953 हिज्जे/इस्पेलिंग सुधार 799068 wikitext text/x-wiki [[File:Buddhist Expansion.svg|thumb|right|320px|बौद्ध धर्म के बिस्तार, गहिरा नारंगी रंग में जन्म-स्थान (भारत आ नेपाल के तराई) के इलाका से छठवीं सदी ईपू में बिस्तार शुरू भइल; हलका पीला इलाका में बौद्ध धर्म अल्पसंख्यक बा आ गहिरा पीयर रंग वाला इलाका में मेजारिटी में बा। महायान (लाल तीर), थेरवाद (हरियर तीर) आ तांत्रिक-वज्रयान (नीला तीर)।]] {{Buddhism}} '''बौद्ध धर्म के इतिहास''' के सुरुआत [[गौतम बुद्ध]] के छठवीं सदी ईसा पूर्व में [[लुंबिनी]], [[नेपाल]] में जनम के समय से ले के वर्त्तमान समय ले बिस्तार लिहले बाटे। एही से ई [[बौद्ध धर्म|धरम]] संसार के कुछ सभसे पुरान धर्म में गिनल जा सकत बाटे। उत्तरी भारत आ नेपाल के सीमा वाला इलाका एह धर्म के जन्मभूमि बाटे जहाँ से ई धर्म समय के साथ [[एशिया]] महादीप के एगो बड़हन क्षेत्र पर बिस्तार लिहलस। एह बिस्तार के दौरान बौद्ध धर्म में कई बदलाव आ बिभाजन जैसे कि [[थेरवाद]], [[हीनयान]] आ [[महायान]] शाखा के निर्माण वगैरह भी भइल। ==गौतम बुद्ध== {{मुख्य|भगवान बुद्ध}} '''''बुद्ध''''' शब्द के अर्थ होला जेकरा के ''बोधि'', अर्थात सत्य के ज्ञान मिल चुकल होखे, जे जाग चुकल होखे। वर्तमान भारत आ नेपाल के तराई वाला इलाका में शाक्य कुल में [[लुम्बिनी]], जेवन शाक्य गणतंत्र क राजधानी रहे (वर्तमान में नेपाल में), नामक अस्थान पर राजा शुद्धोदन के बेटा के रूप में राजकुमार सिद्धार्थ के जन्म भइल। जज्ञान प्राप्त कइले के बाद उनके [[गौतम बुद्ध]] के नाँव से जानल गइल (गौतम गोत्र के नाँव रहल)। उहाँ की जन्म आ मरला क कौनो निश्चित समय आ तारीख़ नइखे मालूम ज्यादातर बिद्वान लोग गौतम बुद्ध के जीवनकाल 563 ईपू से 483 ईपू की बीच में मानेला।<ref>Cousins, L. S. (1996). "The dating of the historical Buddha: a review article", Journal of the Royal Asiatic Society (3)6(1): 57–63.</ref><ref>Prebish, Charles S. (2008). [https://web.archive.org/web/20120128200109/http://blogs.dickinson.edu/buddhistethics/files/2010/05/prebish-article.pdf Cooking the Buddhist Books: The Implications of the New Dating of the Buddha for the History of Early Indian Buddhism], Journal of Buddhist Ethics 15, p. 2</ref> ==सुरुआती बौद्ध धर्म== {{मुख्य|सुरुआती बौद्धमत}} सुरुआती बौद्ध धर्म के समय गौतम बुद्ध के समय से ले के दूसरी बौद्ध संगीति ले के मानल जाला। ;पहिली बौद्ध संगीति पाँचवीं सदी ईसा पूर्व में, महात्मा बुद्ध के महापरिनिर्वाण के बाद [[पहिली बौद्ध संगीति]], राजगृह में अजातशत्रु के समय में, बुद्ध के प्रमुख शिष्य महकस्सप के अध्यक्षता में भइल। एह संगीति (सम्मलेन या परिषद) में बुद्ध के उपदेश सभ के संकलन कइल गइल जवना के [[तिपिटक]] कहल जाला आ जवन शुरुआती बौद्ध धर्म बारे में जानकारी देला। ;दूसरी बौद्ध संगीति चउथी सदी ईसा पूर्व में, संघ में शामिल लोग के कुछ अनुशासन में ढिलाई के कारण उपजल बिबाद के सलटावे खातिर [[दूसरी बौद्ध संगीति]] बोलावल गइल। ई वैशाली में भइल रहे। ==अशोक के काल में== [[File:Maurya empire in 265 BCE.jpg|thumb|सम्राट [[अशोक]] के समय में [[मौर्य साम्राज्य]]]] [[File:Asoka Kaart.gif|thumb|अशोक के समय में बौद्ध धर्म के बिस्तार।]] [[सम्राट अशोक]] (273 ईपू - 232 ईपू) [[कलिंग युद्ध]] के बाद बौद्ध धर्म अपना लिहलें। उनुके समय में राज संरक्षण में बौद्ध धर्म के तेजी से आ ब्यापक परचार-प्रसार भइल। अशोक, [[साँची स्तूप]] बनववलें आ जगह-जगह अशोक स्तंभ लगवा के नैतिक शिक्षा के प्रसार कइलें। अशोके के समय में, लगभग 250 ईपू में [[तीसरी बौद्ध संगीति]] [[पाटलिपुत्र]] (वर्तमान [[पटना]] के पास) में भइल। एह सम्मलेन के बाद बौद्ध धर्म के ब्यापक परचार करे खातिर भिक्षु लोग के दूर दूर ले भेजल गइल। अशोक के लड़िका [[महिंद]] आ लइकी [[संघमित्रा]] खुद [[श्रीलंका]] में बौद्ध धर्म के प्रचार करे गइल लोग। संघमित्रा, उहाँ अपने साथ [[बोधि बृक्ष]] के कलम ले गइली जवना के [[अनुराधापुर]] में रोपल गइल। ==शुंग काल में== शुंग वंश (185-73 ईपू) के समय में बौद्ध धर्म पर संकट आ गइल आ बौद्ध ग्रंथन में मिले वाला बिबरण के आधार पर कहल जाला कि एह समय में सैकडन बौद्ध बिहार सभ के मटियामेट कइ दिहल गइल आ हजारन हजार बौद्ध भिक्षु लोग के हत्या करि दिहल गइल। बौद्ध ग्रंथन में इहो दावा कइल जाला की एह काल में बहुत सारा [[बौद्ध बिहार]] सभ के ऊपर हिंदू मंदिर बनवा दिहल गइल। हालाँकि, आदुनिक इतिहासकार लोग सबूत के आभाव में पुष्यमित्र शुंग के अइसन आरोप से बरी कर देला।<ref>{{Cite web |url=http://koenraadelst.bharatvani.org/books/acat/ch2.htm |title=Elst, Koneraad ''Ashoka and Pushyamitra, iconoclasts?'' |access-date=2016-05-13 |archive-date=2017-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170401171759/http://koenraadelst.bharatvani.org/books/acat/ch2.htm |url-status=dead }}</ref><ref>Aśoka and the Decline of the Mauryas by Romila Thapar, Oxford University Press, 1960 P200</ref> एही काल में बौद्ध लोग उत्तर आ दक्खिन दुनों ओर बिस्थापित भइल आ बौद्ध धर्म के कला केन्द्र मगध से हट के [[मथुरा]] आ [[गंधार]] हो गइल आ दक्किन में [[अमरावती स्तूप|अमरावती]] आ [[भरहुत स्तूप|भरहुत]] बौद्ध कला के केंद्र बनलें।<ref>"Gandhara", Francine Tissot, p128: "The monks, expelled from the Ganges valley, maybe by sectarian disputes, followed the northern road (Uttarapatha) or the northern road (Daksinapatha), which conducted them to the Northwest for some, and to the Occidental ocean for the others, with multiple artistic creations marking their respective roads"</ref> ==महायान के उपज (1<sup>ली</sup> सदी ईसा पूर्व से 2<sup>सरी</sup> सदी ईसवी)== {{मुख्य|महायान}} कुछ बिद्वान लोग के अनुसार महायान के आरंभिक पुस्तक [[प्रज्ञापारमिता सूत्र]] के रचना आंध्र देश में कृष्णा नदी के आसपास के महासांघिक लोग कइल। ई पहिली सदी ईसापूर्व के समय के दौरान भइल। ;चउथी बौद्ध संगीति [[कनिष्क]] के समय में (100 ई॰) [[काश्मीर]] में [[थेरवाद]] शाखा के लोग बौद्ध संगीति बोलावल। ई श्रीलंका में भइल बौद्ध संगीति से करीब 200 साल पहिले भइल रहे। श्रीलंका वाली बौद्ध संगीति में सभसे पहिली बेर तीनों पिटक के ''लिखित रूप में'' संकालित कइल गइल रहे। एही से [[पाली धर्मग्रंथ]] के पहिला रूप अस्तित्व में आइल। एह प्रकार से दू गो चउथी बौद्ध संगीति भइल, एगो काश्मीर में - थेरवाद के आ दूसरी श्रीलंका में ''सर्वास्तिवाद'' के माने वाला लोग के। ==महायान के बिस्तार (1<sup>ली</sup> सदी से 10<sup>वीं</sup> सदी ईसवी) == [[File:ExtentOfBuddhismAndTrade.jpg|thumb|250px|पहिली सदी ईसवी में ब्यापार के मार्ग आ बौद्ध धर्म के बिस्तार।]] पहिली सदी से ले के 10वीं सदी के बीच बौद्ध धर्म के महायान शाखा के फइलाव भइल आ ई मध्य एशिया, चीन आ पूर्ब एशिया ले चहुँपल आ दक्खिन पूर्ब एशिया के अधिकतर देससभ में चहुँप गइल। ==वज्रयान के उद्भव (5<small>वीं</small> सदी)== पांचवी सदी के दौरान बौद्ध धर्म में [[शैव मत]] के मिलावट होखे से आ वाममार्गी तन्त्र के आचरण के प्रवेश के बाद बौद्ध धर्म के एगो नयी शाखा के उत्पत्ती भइल जवना के वज्रयान नाँव हवे। ==थेरवाद के पुनर्जागरण (11<small>वीं</small> सदी)== मानल जाला की भारत में राजनीतिक उथल-पुथल से जमीनी रास्ता के कम चालू रह गइला के कारण समुन्द्री मार्ग से यातायात बढ़ल आ एही से लंका के [[पाली धर्मग्रंथ]], जवन थेरवाद के आधार हवें, अधिक प्रचलन बढ़ल। ==वर्त्तमान बौद्ध धर्म== वर्तमान समय में बौद्ध धर्म अपने जन्म-भूमि में एगो कम प्रचलित धर्म बाटे। हालाँकि, पूर्ब आ दक्खिन पूर्ब एशिया के देसवना में ई प्रमुख धर्म बा। तिब्बत पर चीन के शासन के अस्थापना के बाद तिब्बत के काफ़ी बौद्ध लोग पुरा दुनिया में फैल गइल बाटे। ==इहो देखल जाय== * [[बौद्ध धर्म के टाइमलाइन]] ==संदर्भ== {{Reflist}} {{बौद्ध धर्म बिसय}} [[श्रेणी:बौद्ध धर्म]] [[श्रेणी:बौद्ध धर्म के इतिहास| ]] 2a41zw21ee3efjto0ukgcx8nmrdch1k केदारनाथ मंदिर 0 33860 799060 773485 2026-07-05T22:29:36Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:मंदिर]] हटावल गइल; [[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]] जोड़ल गइल 799060 wikitext text/x-wiki {{Infobox temple | name = Kedarnath Temple | image = Kedarnath Temple.jpg | alt = | caption = | map_type = India Uttarakhand | map_caption = Location in Uttarakhand | latd = 30 | latm = 44 | lats = 6.7| latNS = N | longd = 79 | longm = 4 | longs = 0.9| longEW = E | coordinates_region = IN_scale:100000 | coordinates_display= title | other_names = | proper_name = Kedarnath | devanagari = | country = [[भारत]] | state = [[Uttarakhand]] | district = | location = [[Kedarnath]] | elevation_m = | primary_deity_God = Kedarnath, 'Lord of Kedar Khand' ([[Shiva]]) | primary_deity_Godess = | utsava_deity_God = | utsava_deity_Godess= | Direction_posture = | Pushakarani = | Vimanam = | Poets = | Prathyaksham = | important_festivals= |architecture = | number_of_temples = | number_of_monuments= | inscriptions = | date_built = | creator = | website = }} '''केदारनाथ मंदिर''' भारत के [[उत्तराखंड]] राज्य में [[केदारनाथ]] में मौजूद एक ठो प्रसिद्द [[शिव]] [[मंदिर]] बा आ [[हिंदू धर्म]] के माने वाला लोग खातिर एगो तीरथ बाटे। इहाँ शिव के [[पूजा]] केदारेश्वर (केदार खण्ड के स्वामी) के रूप में होले।<ref name="official">{{cite web|title=Kedarnath Temple|url=http://www.badarikedar.org/kedarnath.aspx|publisher=Kedarnath - The official website|year=2006|accessdate=2013-09-09|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029203923/http://www.badarikedar.org/kedarnath.aspx|url-status=dead}}</ref> {{Clear}} ==संदर्भ== {{Reflist}} {{हिंदू धर्म बिसय}} [[श्रेणी:हिंदू मंदिर]] [[श्रेणी:हिंदू तीरथ]] [[श्रेणी:उत्तराखंड के मंदिर]] [[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]] {{हिंदू-आधार}} 4xwkwhp0tpjjcc392v957w3ry6nujz0 799061 799060 2026-07-05T22:30:36Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:चार धाम मंदिर]] जोड़ल गइल 799061 wikitext text/x-wiki {{Infobox temple | name = Kedarnath Temple | image = Kedarnath Temple.jpg | alt = | caption = | map_type = India Uttarakhand | map_caption = Location in Uttarakhand | latd = 30 | latm = 44 | lats = 6.7| latNS = N | longd = 79 | longm = 4 | longs = 0.9| longEW = E | coordinates_region = IN_scale:100000 | coordinates_display= title | other_names = | proper_name = Kedarnath | devanagari = | country = [[भारत]] | state = [[Uttarakhand]] | district = | location = [[Kedarnath]] | elevation_m = | primary_deity_God = Kedarnath, 'Lord of Kedar Khand' ([[Shiva]]) | primary_deity_Godess = | utsava_deity_God = | utsava_deity_Godess= | Direction_posture = | Pushakarani = | Vimanam = | Poets = | Prathyaksham = | important_festivals= |architecture = | number_of_temples = | number_of_monuments= | inscriptions = | date_built = | creator = | website = }} '''केदारनाथ मंदिर''' भारत के [[उत्तराखंड]] राज्य में [[केदारनाथ]] में मौजूद एक ठो प्रसिद्द [[शिव]] [[मंदिर]] बा आ [[हिंदू धर्म]] के माने वाला लोग खातिर एगो तीरथ बाटे। इहाँ शिव के [[पूजा]] केदारेश्वर (केदार खण्ड के स्वामी) के रूप में होले।<ref name="official">{{cite web|title=Kedarnath Temple|url=http://www.badarikedar.org/kedarnath.aspx|publisher=Kedarnath - The official website|year=2006|accessdate=2013-09-09|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029203923/http://www.badarikedar.org/kedarnath.aspx|url-status=dead}}</ref> {{Clear}} ==संदर्भ== {{Reflist}} {{हिंदू धर्म बिसय}} [[श्रेणी:हिंदू मंदिर]] [[श्रेणी:हिंदू तीरथ]] [[श्रेणी:उत्तराखंड के मंदिर]] [[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]] [[श्रेणी:चार धाम मंदिर]] {{हिंदू-आधार}} 7hopuczzzt9ric673hbhduxvn8dswn2 799062 799061 2026-07-05T22:32:27Z SM7 3953 अपडेट कइल गइल, अनुबाद बाकी 799062 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple | name = Kedarnath Temple | image = Kedarnath Temple in Rainy season.jpg | alt = Kedarnath Temple | caption = Kedarnath Temple | map_type = India Uttarakhand | map_caption = Location in Uttarakhand | coordinates = {{coord|30|44|6.7|N|79|4|0.9|E|type:landmark_region:IN_scale:100000|display=inline}} | native_name = Kedarnath Jyotirliṅga | country = {{IND}} | state = [[Uttarakhand]] | district = [[Rudraprayag district|Rudraprayag]] | location = Kedarnath | elevation_m = 3583 | deity = [[Śiva]] | governing_body = Śrī Badrinath Kedarnath Temple Committee | Direction_posture = | Pushkarani = | Vimanam = | festivals = [[Maha Shivaratri]] | architecture = North-Indian Himalayan Architecture | temple_quantity = | monument_quantity = | inscriptions = | year_completed = | website = {{URL|badrinath-kedarnath.gov.in}} }} '''केदारनाथ मंदिर''' भारत के [[उत्तराखंड]] राज्य में [[केदारनाथ]] में मौजूद एक ठो प्रसिद्द [[शिव]] [[मंदिर]] बा आ [[हिंदू धर्म]] के माने वाला लोग खातिर एगो तीरथ बाटे। इहाँ शिव के [[पूजा]] केदारेश्वर (केदार खण्ड के स्वामी) के रूप में होले।<ref name="official">{{cite web|title=Kedarnath Temple|url=http://www.badarikedar.org/kedarnath.aspx|publisher=Kedarnath - The official website|year=2006|accessdate=2013-09-09|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029203923/http://www.badarikedar.org/kedarnath.aspx|url-status=dead}}</ref> {{Clear}} ==संदर्भ== {{Reflist}} {{हिंदू धर्म बिसय}} [[श्रेणी:हिंदू मंदिर]] [[श्रेणी:हिंदू तीरथ]] [[श्रेणी:उत्तराखंड के मंदिर]] [[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]] [[श्रेणी:चार धाम मंदिर]] {{हिंदू-आधार}} ijbiumq3kfqpovgy1jfvlalrlxi4pt5 टेम्पलेट:Saivism 10 52233 799043 665806 2026-07-05T21:35:28Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799043 wikitext text/x-wiki {{sidebar with collapsible lists |name = Saivism |pretitle = एगो [[:श्रेणी:शैव मत|कड़ी]] जवना के बिसय बा |title = [[शैव मत]] |titlestyle = background-color: #FFC569; padding:0.25em; |image = [[File:SaivismFlag.svg|150px]] | listtitlestyle = border-top:#FFC569 1px solid; border-bottom:#FFC569 1px solid; |listclass = hlist | liststyle = padding-top:0; |expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} |list2title= देवी-देवता |list2= '''[[शिव|शिवम्]]''' '''[[शक्ति]]''' *[[सदाशिव]] *[[रुद्र]] *[[भैरो बाबा|भैरव]] <br/> *[[पार्वती]] *[[दुर्गा]] *[[काली]] *[[गणेश]] *[[कार्तिकेय|मुरुगन]] *[[हिंदू देवी-देवता लोग के लिस्ट|अन्य]] |list3title= ग्रंथ |list3= *[[आगम (हिंदू धर्म)|आगम]] आ [[तंत्र]] *[[वेद]] *[[श्वेताश्वेतर उपनिषद|श्वेताश्वेतर]] *[[तिरुमुरइ]] *[[वसुगुप्त के शिवसूत्र|शिवसूत्र]] *[[वाचन साहित्य|वाचन]] |list4title= दर्शन |list4= :तीन अंग *[[पाशुपत|पती]] *[[आत्मन (हिंदू धर्म)|पशु]] *[[पसम (शैव मत)|पशम]] :त्रिबंध *[[अण्व]] *[[कर्म]] *[[माया]] <br/> *[[तत्व (शैव मत)|36 तत्व]] *[[योग]] |list5title = रिवाज |list5= *[[विभूति]] *[[रुद्राक्ष]] *[[ॐ नमः शिवाय|पंचाक्षर मंत्र]] <!-- *[[Aegle marmelos#Religious significance|Bilva]] --> *[[शिवराति|महाशिवरात्रि]] *[[यम (योग)|यम]]-[[नियम]] *[[गुरु]]-[[शिवलिंग]]-[[जंगम]] |list6title= संप्रदाय |list6= <hr> :'''आदि मार्ग''' *[[पाशुपत शैव मत|पाशुपत]] *[[कालमुख]] *[[कापालिक]] <hr> :'''मंत्र मार्ग''' ''सिद्धांतिका'' *[[शैव सिद्धांत|सिद्धांतवाद]] ''अ - सैद्धांतिक'' *[[काश्मीरी शैव मत]] **[[प्रत्यभिज्ञान]] **[[वामाचार|वाम]] **[[दक्षिण (शैव मत)|दक्षिण]] **[[कौल]]: [[त्रिक]]-[[यामल]]-[[कुब्जिक]]-[[नेत्र]] <hr> :'''अन्य''' *[[लिंगायत]] *[[नाथ]] *[[सिद्ध संप्रदाय|सिद्ध]] *[[श्रौत]] *[[इंडोनेशिया में हिंदू धर्म|नुसंतारा आगम शैव]] |list7title= चिंतक |list7= *[[लकुलीश]] *[[अभिनवगुप्त]] *[[वसुगुप्त]] *[[उत्पलदेव]] *[[नयनरस]] *[[मयकांतर]] *[[दांग ह्यांग निरर्थ|निरर्थ]] *[[बासव]] *[[शरण (हिंदू धर्म)|शरण]] *[[शिव अद्वैत|श्रीकांत]] *[[अप्पय दीक्षित|अप्पय]] *[[नवनाथ]] |list8title= संबंधित |list8= *[[नंदी|नंदी]] *[[तंत्र|तंत्रवाद]] *[[ज्योतिर्लिंग]] <!-- *[[Template:Shiva temples|Shiva Temples]] --> |belowstyle = border-top:#FFC569 1px solid; border-bottom:#FFC569 1px solid; |below = [[:श्रेणी:हिंदू धर्म|श्रेणी हिंदू धर्म]] }}<noinclude> [[श्रेणी:हिंदू धर्म टेम्पलेट]] [[श्रेणी:"कड़ी के हिस्सा" साइडबार टेम्पलेट|{{PAGENAME}}]] </noinclude> 7pw6hvhb3t1yr7lm7tc6z0xbtzaqbfd महाकालेश्वर 0 63510 799058 765198 2026-07-05T22:29:02Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]] जोड़ल गइल 799058 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mandir | name = महाकाल मंदिर | image = Mahakal Temple Ujjain.JPG | alt = | caption = | map_type = India Madhya Pradesh | map_caption = मध्य प्रदेश में लोकेशन | coordinates = {{coord|23|10|58|N|75|46|6|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | other_names = | country = [[भारत]] | state = [[मध्य प्रदेश]] | district = | location = [[उज्जैन]] | elevation_m = | deity = महाकालेश्वर ([[शिव]]) भा [[महाकाल]] | festivals = [[शिवरात]], [[सावन]] के महीना | architecture = | temple_quantity = | monument_quantity = | inscriptions = | year_completed = | creator = | website = http://www.mahakaleshwar.nic.in }} '''महाकाल मंदिर''' भारतीय राज्य [[मध्य प्रदेश]] के [[उज्जैन]] शहर में एगो हिंदू मंदिर बा। ई [[शिव]] के मंदिर हवे आ एकर मुख्य देवता '''महाकालेश्वर''' के नाँव से जानल जालें जबकि मंदिर में अस्थापित शिवलिंग बारह गो ज्योतिर्लिंग सभ में से एक हवे। देवता [[महाकाल]] के हिंदू, बौद्ध आ सिख धर्म में जिकिर मिले ला आ ई हिंदू धर्म में काली के संगी मानल गइल हवें। उज्जैन के महाकाल मंदिर एही हिंदू धर्म के महाकाल के सभसे परसिद्ध आ प्राथमिक मंदिर हवे। एह मंदिर के जिकिर प्राचीन साहित्य तक में मिले ला आ एकर बरनन कालिदास नियर कवी कइले बाने। आजकाल के समय में सालो भर इहाँ हिंदू तीर्थयात्री लोग आवे ला जबकि [[सावन]] के महीना में आ [[शिवरात]] के इहाँ खास भारी भीड़ होखे ले। भारतीय ज्योतिष के मोताबिक सुरुज के कर्क राशि से सिंह राशि में परवेश करे के समय, जेकरा सिंघस्थ कहल जाला, एह मंदिर क खास साजबाज कइल जाला। {{clear}} ==संदर्भ== {{Reflist|33em}} [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के पर्यटन स्थल]] [[श्रेणी:उज्जैन जिला]] [[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]] {{मंदिर-आधार}} pj9a2520vb1yxmqjml1zbxowzwmoult 799059 799058 2026-07-05T22:29:20Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:हिंदू मंदिर]] जोड़ल गइल 799059 wikitext text/x-wiki {{Infobox Mandir | name = महाकाल मंदिर | image = Mahakal Temple Ujjain.JPG | alt = | caption = | map_type = India Madhya Pradesh | map_caption = मध्य प्रदेश में लोकेशन | coordinates = {{coord|23|10|58|N|75|46|6|E|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | other_names = | country = [[भारत]] | state = [[मध्य प्रदेश]] | district = | location = [[उज्जैन]] | elevation_m = | deity = महाकालेश्वर ([[शिव]]) भा [[महाकाल]] | festivals = [[शिवरात]], [[सावन]] के महीना | architecture = | temple_quantity = | monument_quantity = | inscriptions = | year_completed = | creator = | website = http://www.mahakaleshwar.nic.in }} '''महाकाल मंदिर''' भारतीय राज्य [[मध्य प्रदेश]] के [[उज्जैन]] शहर में एगो हिंदू मंदिर बा। ई [[शिव]] के मंदिर हवे आ एकर मुख्य देवता '''महाकालेश्वर''' के नाँव से जानल जालें जबकि मंदिर में अस्थापित शिवलिंग बारह गो ज्योतिर्लिंग सभ में से एक हवे। देवता [[महाकाल]] के हिंदू, बौद्ध आ सिख धर्म में जिकिर मिले ला आ ई हिंदू धर्म में काली के संगी मानल गइल हवें। उज्जैन के महाकाल मंदिर एही हिंदू धर्म के महाकाल के सभसे परसिद्ध आ प्राथमिक मंदिर हवे। एह मंदिर के जिकिर प्राचीन साहित्य तक में मिले ला आ एकर बरनन कालिदास नियर कवी कइले बाने। आजकाल के समय में सालो भर इहाँ हिंदू तीर्थयात्री लोग आवे ला जबकि [[सावन]] के महीना में आ [[शिवरात]] के इहाँ खास भारी भीड़ होखे ले। भारतीय ज्योतिष के मोताबिक सुरुज के कर्क राशि से सिंह राशि में परवेश करे के समय, जेकरा सिंघस्थ कहल जाला, एह मंदिर क खास साजबाज कइल जाला। {{clear}} ==संदर्भ== {{Reflist|33em}} [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:मध्य प्रदेश के पर्यटन स्थल]] [[श्रेणी:उज्जैन जिला]] [[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]] [[श्रेणी:हिंदू मंदिर]] {{मंदिर-आधार}} bslvydk87h6sy0jju6isn9cjanetb6j कैलास परबत 0 84500 799045 781712 2026-07-05T21:40:37Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:परबत श्रेणी]] जोड़ल गइल 799045 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = माउंट कैलास | photo = Kailash-Barkha.jpg | photo_caption = दक्खिन ओर से देखे पर कैलास चोटी | map = China Tibet topography | location = [[बुरांग काउंटी]], [[तिब्बत]] | country = [[चीन]] | label_position = right | elevation_m = 6638 | elevation_ref = | prominence_m = 1319 | prominence_ref = | listing = | range = [[कैलास परबत श्रेणी|कैलास श्रेणी]] | coordinates = {{coord|31|4|0|N|81|18|45|E|region:CN-54|display=it}} | easiest_route = | map_size = 300 | first_ascent = बिना आरोहन (वर्तमान में प्रतिबंधित बा) }} '''कैलास परबत''' चाहे '''माउंट कैलास''' ({{Lang|en|Mount Kailas}}), [[कैलास परबत श्रेणी|कैलास श्रेणी]] के सभसे ऊँच [[चोटी (थलरूप)|चोटी]] हवे। [[समुंद्र तल]] से एह चोटी के ऊँचाई {{convert|6638|m|abbr=on}} बाटे आ ई [[चीन]] देस के खुदशासित इलाका [[तिब्बत]] के न्गारी प्रांत (प्रिफेक्चर) में पड़े ला। खुद कैलास परबत श्रेणी, जेकर ई सबसे ऊँच चोटी हवे, एह एशियाई पर्बतीय इलाका के [[ट्रांस हिमालय|ट्रांस हिमालय परबत माला]] में आवे ला आ एकर पच्छिमी हिस्सा हवे। {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[कैलास परबत श्रेणी]] * [[ट्रांस हिमालय]] * [[शिव]] - हिंदू देवता जिनके ई निवास अस्थान मानल जाला * [[कैलास-मानसरोवर जात्रा]] == संदर्भ == {{Reflist|33em}} [[श्रेणी:परबत श्रेणी]] 0l7l48045w6zo5msoi2hf3i6tkem47x 799046 799045 2026-07-05T21:41:00Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:परबत श्रेणी]] हटावल गइल; [[श्रेणी:परबत चोटी]] जोड़ल गइल 799046 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = माउंट कैलास | photo = Kailash-Barkha.jpg | photo_caption = दक्खिन ओर से देखे पर कैलास चोटी | map = China Tibet topography | location = [[बुरांग काउंटी]], [[तिब्बत]] | country = [[चीन]] | label_position = right | elevation_m = 6638 | elevation_ref = | prominence_m = 1319 | prominence_ref = | listing = | range = [[कैलास परबत श्रेणी|कैलास श्रेणी]] | coordinates = {{coord|31|4|0|N|81|18|45|E|region:CN-54|display=it}} | easiest_route = | map_size = 300 | first_ascent = बिना आरोहन (वर्तमान में प्रतिबंधित बा) }} '''कैलास परबत''' चाहे '''माउंट कैलास''' ({{Lang|en|Mount Kailas}}), [[कैलास परबत श्रेणी|कैलास श्रेणी]] के सभसे ऊँच [[चोटी (थलरूप)|चोटी]] हवे। [[समुंद्र तल]] से एह चोटी के ऊँचाई {{convert|6638|m|abbr=on}} बाटे आ ई [[चीन]] देस के खुदशासित इलाका [[तिब्बत]] के न्गारी प्रांत (प्रिफेक्चर) में पड़े ला। खुद कैलास परबत श्रेणी, जेकर ई सबसे ऊँच चोटी हवे, एह एशियाई पर्बतीय इलाका के [[ट्रांस हिमालय|ट्रांस हिमालय परबत माला]] में आवे ला आ एकर पच्छिमी हिस्सा हवे। {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[कैलास परबत श्रेणी]] * [[ट्रांस हिमालय]] * [[शिव]] - हिंदू देवता जिनके ई निवास अस्थान मानल जाला * [[कैलास-मानसरोवर जात्रा]] == संदर्भ == {{Reflist|33em}} [[श्रेणी:परबत चोटी]] 9qtwy497v4e9jdh54p45ujlcwo9texg 799047 799046 2026-07-05T21:41:58Z SM7 3953 [[User:SM7/stubsorter|Stubsorter]] के मदद से {{Topography-stub}} जोड़ल गइल। 799047 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = माउंट कैलास | photo = Kailash-Barkha.jpg | photo_caption = दक्खिन ओर से देखे पर कैलास चोटी | map = China Tibet topography | location = [[बुरांग काउंटी]], [[तिब्बत]] | country = [[चीन]] | label_position = right | elevation_m = 6638 | elevation_ref = | prominence_m = 1319 | prominence_ref = | listing = | range = [[कैलास परबत श्रेणी|कैलास श्रेणी]] | coordinates = {{coord|31|4|0|N|81|18|45|E|region:CN-54|display=it}} | easiest_route = | map_size = 300 | first_ascent = बिना आरोहन (वर्तमान में प्रतिबंधित बा) }} '''कैलास परबत''' चाहे '''माउंट कैलास''' ({{Lang|en|Mount Kailas}}), [[कैलास परबत श्रेणी|कैलास श्रेणी]] के सभसे ऊँच [[चोटी (थलरूप)|चोटी]] हवे। [[समुंद्र तल]] से एह चोटी के ऊँचाई {{convert|6638|m|abbr=on}} बाटे आ ई [[चीन]] देस के खुदशासित इलाका [[तिब्बत]] के न्गारी प्रांत (प्रिफेक्चर) में पड़े ला। खुद कैलास परबत श्रेणी, जेकर ई सबसे ऊँच चोटी हवे, एह एशियाई पर्बतीय इलाका के [[ट्रांस हिमालय|ट्रांस हिमालय परबत माला]] में आवे ला आ एकर पच्छिमी हिस्सा हवे। {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[कैलास परबत श्रेणी]] * [[ट्रांस हिमालय]] * [[शिव]] - हिंदू देवता जिनके ई निवास अस्थान मानल जाला * [[कैलास-मानसरोवर जात्रा]] == संदर्भ == {{Reflist|33em}} [[श्रेणी:परबत चोटी]] {{Topography-stub}} s7dio3j5g1nb0lildrx2oq2vzu2ti7f 799048 799047 2026-07-05T21:47:53Z SM7 3953 एक लाइन जोड़ल गइल 799048 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain | name = माउंट कैलास | photo = Kailash-Barkha.jpg | photo_caption = दक्खिन ओर से देखे पर कैलास चोटी | map = China Tibet topography | location = [[बुरांग काउंटी]], [[तिब्बत]] | country = [[चीन]] | label_position = right | elevation_m = 6638 | elevation_ref = | prominence_m = 1319 | prominence_ref = | listing = | range = [[कैलास परबत श्रेणी|कैलास श्रेणी]] | coordinates = {{coord|31|4|0|N|81|18|45|E|region:CN-54|display=it}} | easiest_route = | map_size = 300 | first_ascent = बिना आरोहन (वर्तमान में प्रतिबंधित बा) }} '''कैलास परबत''' चाहे '''माउंट कैलास''' ({{Lang|en|Mount Kailas}}), [[कैलास परबत श्रेणी|कैलास श्रेणी]] के सभसे ऊँच [[चोटी (थलरूप)|चोटी]] हवे। [[समुंद्र तल]] से एह चोटी के ऊँचाई {{convert|6638|m|abbr=on}} बाटे आ ई [[चीन]] देस के खुदशासित इलाका [[तिब्बत]] के न्गारी प्रांत (प्रिफेक्चर) में पड़े ला। खुद कैलास परबत श्रेणी, जेकर ई सबसे ऊँच चोटी हवे, एह एशियाई पर्बतीय इलाका के [[ट्रांस हिमालय|ट्रांस हिमालय परबत माला]] में आवे ला आ एकर पच्छिमी हिस्सा हवे। [[हिंदू धर्म]] में ई भगवान [[शिव]] के निवास अस्थान मानल जाला। {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[कैलास परबत श्रेणी]] * [[ट्रांस हिमालय]] * [[शिव]] - हिंदू देवता जिनके ई निवास अस्थान मानल जाला * [[कैलास-मानसरोवर जात्रा]] == संदर्भ == {{Reflist|33em}} [[श्रेणी:परबत चोटी]] {{Topography-stub}} jyksdegm7hxkmkc96f0re1lsg371jiq बौद्ध पोथी सभ 0 87504 799067 727384 2026-07-05T23:42:31Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799067 wikitext text/x-wiki '''बौद्ध पोथी सभ''' उ [[धार्मिक ग्रंथ]] हऽ जवन [[बौद्ध धर्म|बौद्ध परंपरा]] से जुड़ल बा। पुरान बौद्ध पोथी सभ [[गौतम बुद्ध]] के मुअला के कुछ स ताब्दी बाद ले लिखाइल ना रहे। सभसे पुरान बाचल बौद्ध पांडुलिपि [[गंधार के बौद्ध पोथी सभ]] बा, अफगानिस्तान मे मिलल आ [[गांधारी]] मे लिखाइल ई पोथी सभ, पहिलका सदी ईसा पूर्व से तीसरका सदी ईसा पूर्व ले के बा। पुरान पोथी सभ के मुह से बोल के लोग तक पहुचावल जात रहे बाकिर बादि मे एकनी के अलग अलग [[इंडो-आर्यन भाषा]] (जइसे की, [[पालि भासा|पालि]], [[गांधारी]] आ [[बौद्ध मेरवन संस्कृत]]) मे लिख लिहल गइल। जब बौद्ध धम्म के पसार भारत से बहरी हो गइल तऽ एकनी अउरी सभ भासा जइसे बौद्ध [[चीनी भाषा|चीनी]] ((फोजीआओ हान्यू, 佛教漢語)) आ तिब्बती मे उलथा कइल गइल। बौद्ध पोथी सभ के बहुते तरे बाँटल जा सकेला। बौद्ध परंपरा एकनी के अपना हिसाब से जइसे बुद्धवचन मे बहुते सभ के "सुत्त" कहल जाला आ अउरी सभ के "अभीधम्म"। पोथी सभ अलग अलग भासा, बिधा आ [[लिखाई]] मे रहे। कंठस्थ कइल, उच्चारन कइल आ फेर लिखल आध्यात्मिक रूप के नीमन मानल जात रहे। बौद्ध संस्थान सभ के छपाई अपनवला के बादो, बौद्ध सभ हाथ से लिखन बन ना कइलस। एह सभ पोथी के बचावे के परयास मे, एशिया के बौद्ध संस्थान सभ चीनी कला जइसे की किताब बनावे के, कागज बनावे आ छापे के सभ से पहिले सीखल आ बड़ पैमाना पे कामे लइलस। एहिसे पहिले छपाइल किताब बौद्ध सभ के वज्रच्छेदिकाप्रज्ञापारमितासूत्र (858 ई) हऽ आ पहिला रंगीन छपाई बौद्ध 947 के कुआनीन के चित्र हऽ। ==बुद्धवचन== बौद्ध लोग आपन पोथी सभ के केंगा बाँटेला एकरा बूझे ला बुद्धवचन के अवधारना बहुत जरूरी बा। बुद्धवचन के लेख सभ के पबित्तर आ [[गौतम बुद्ध]] के दिहल सीख मानल जाला। [[महासंघिक]] आ [[मुलसब्बअत्थिवाद]], बुद्ध आ उनकर चेला सभ, दून्नो के परवचन के बुद्धवचन मानेला। बुद्ध, उनकर चेला, रिसि आ देव लोग बुद्धवचन के सीख दे सकत रहे। [[श्रेणी:बौद्ध ग्रंथ]] [[श्रेणी:बौद्ध धर्म]] gfk08k8q5ge93qse5he5aprugw8ob6m ज्योतिर्लिंग 0 91217 799028 778080 2026-07-05T18:27:07Z SM7 3953 कड़ी 799028 wikitext text/x-wiki {{Saivism|expanded=Related}}  '''ज्योतिर्लिंग''' ({{Lang-sa|ज्योतिर्लिङ्ग}}) चाहे '''ज्योतिर्लिंगम्''', [[हिंदू धर्म|हिंदू]] देवता [[शिव]] के भक्ति-भरल निरूपण हवें। ई शब्द ''ज्योति'' ('प्रकाश') आ ''लिंग'' ('चीन्हा') के [[संस्कृत]] [[समास]] हवे। [[शिव महापुराण|शिव पुराण]] (जेकरा ''[[शिव पुराण|शिव महापुराणो]]'' कहल जाला) में [[भारत|भारत के]] 64 गो मूल ''ज्योतिर्लिंग'' तीर्थ सभ के जिकिर कइल गइल बा। {{clear}} == द्वादश ज्योतिर्लिंग == ''द्वादश ज्योतिर्लिंग''' (संस्कृत ''द्वादश'' माने बारह), बारह गो ज्योतिर्लिंग सभ, के नाँव आ स्थान के जिकिर [[शिव पुराण]] (शतरुद्र संहिता, अध्याय: 42/2-4) में दिहल गइल बा। विस्तृत कथा कोटिरुद्र संहिता, अध्याय 14 से 33 में दिहल गइल बा। ई मंदिर (क्रम में ना) बाड़ें: {| class="wikitable sortable" !# !ज्योतिर्लिंग !फोटो !राज्य !लोकेशन !बिबरन |- |1 |सोमनाथ |[[चित्र:Somnath-current.jpg|110x110px]] |[[गुजरात]] |[[वेरावल]], सौराष्ट्र | |- |2 |मल्लिकार्जुन |[[चित्र:Srisailam.jpg|146x146px]] |[[आंध्र प्रदेश]] |श्रीशैलम | |- |3 |[[महाकाल मंदिर|महाकालेश्वर]] |[[चित्र:Mahakal_Temple_Ujjain.JPG|161x161px]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[उज्जैन]] | |- |4 |ओंकारेश्वर |[[चित्र:Omkareshwar_Temple_01.jpg|110x110px]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[खंडवा]] | |- |11 |[[केदारनाथ मंदिर|केदारनाथ]] |[[चित्र:Kedarnath_Temple.jpg|110x110px]] |[[उत्तराखंड]] |[[केदारनाथ, शहर|केदारनाथ]] | |- |6 |भीमाशंकर |[[चित्र:Bhimashankar.jpg|110x110px]] |[[महाराष्ट्र]] |खेड़ तालुका, [[पुणे]] | |- |9 |[[काशी विश्वनाथ मंदिर]] |[[चित्र:Benares-_The_Golden_Temple,_India,_ca._1915_(IMP-CSCNWW33-OS14-66).jpg|132x132px]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[बनारस]] | |- |10 |त्र्यंबकेश्वर |[[चित्र:Trimbakeshwar_Shiva_Temple,_Trimbak,_Nashik_district.jpg|110x110px]] |[[महाराष्ट्र]] |त्र्यंबक, [[नासिक]] के लगे | |- |8 |नागेश्वर |[[चित्र:Aundha_nagnath_temple,_hingoli,_maharastra,_India.jpg|110x110px]] |[[महाराष्ट्र]] |हिंगोली के लगे | |- |5 |[[बाबा धाम|बैद्यनाथ]] |[[चित्र:Baba_Dham.jpg|110x110px]] |[[झारखंड]] |बाबा धाम, [[देवघर]] | |- |7 |रामेश्वरम |[[चित्र:Ramanathar-temple.jpg|121x121px]] |[[तमिलनाडु]] |[[रामेश्वरम नगर|रामेश्वरम]] | |- |12 |घृष्णेश्वर |[[चित्र:Grishneshwar_temple_in_Aurangabad_district.jpg|110x110px]] |[[महाराष्ट्र]] |[[औरंगाबाद, महाराष्ट्र]] | |} == बाहरी कड़ी == * [https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&msid=201323388399024282733.0004b960aacbe8febbaeb गूगल मैप पर ज्योतिर्लिंग] * [https://templeknowledge.com/about-jyotirlinga-in-india/ भारत में ज्योतिर्लिंग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230329025820/https://templeknowledge.com/about-jyotirlinga-in-india/ |date=2023-03-29 }} * {{Commons category-inline|Jyotirlingas}} [[श्रेणी:शैव मत]] [[श्रेणी:हिंदू धर्म संबंधी लिस्ट]] b4gegiifwq0kkdx4hia1gnfr6xegpb9 799029 799028 2026-07-05T18:29:24Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799029 wikitext text/x-wiki {{Saivism|expanded=Related}}  '''ज्योतिर्लिंग''' ({{Lang-sa|ज्योतिर्लिङ्ग}}) चाहे '''ज्योतिर्लिंगम्''', [[हिंदू धर्म|हिंदू]] देवता [[शिव]] के भक्ति-भरल निरूपण हवें। ई शब्द ''ज्योति'' ('प्रकाश') आ ''लिंग'' ('चीन्हा') के [[संस्कृत]] [[समास]] हवे। ''[[शिव पुराण]]'' (जेकरा ''[[शिव पुराण|शिव महापुराणो]]'' कहल जाला) में [[भारत|भारत के]] 64 गो मूल ''ज्योतिर्लिंग'' तीर्थ सभ के जिकिर कइल गइल बा। {{clear}} == द्वादश ज्योतिर्लिंग == ''द्वादश ज्योतिर्लिंग''' (संस्कृत ''द्वादश'' माने बारह), बारह गो ज्योतिर्लिंग सभ, के नाँव आ स्थान के जिकिर [[शिव पुराण]] (शतरुद्र संहिता, अध्याय: 42/2-4) में दिहल गइल बा। विस्तृत कथा कोटिरुद्र संहिता, अध्याय 14 से 33 में दिहल गइल बा। ई मंदिर (क्रम में ना) बाड़ें: {| class="wikitable sortable" !# !ज्योतिर्लिंग !फोटो !राज्य !लोकेशन !बिबरन |- |1 |सोमनाथ |[[चित्र:Somnath-current.jpg|110x110px]] |[[गुजरात]] |[[वेरावल]], सौराष्ट्र | |- |2 |मल्लिकार्जुन |[[चित्र:Srisailam.jpg|146x146px]] |[[आंध्र प्रदेश]] |श्रीशैलम | |- |3 |[[महाकाल मंदिर|महाकालेश्वर]] |[[चित्र:Mahakal_Temple_Ujjain.JPG|161x161px]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[उज्जैन]] | |- |4 |ओंकारेश्वर |[[चित्र:Omkareshwar_Temple_01.jpg|110x110px]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[खंडवा]] | |- |11 |[[केदारनाथ मंदिर|केदारनाथ]] |[[चित्र:Kedarnath_Temple.jpg|110x110px]] |[[उत्तराखंड]] |[[केदारनाथ, शहर|केदारनाथ]] | |- |6 |भीमाशंकर |[[चित्र:Bhimashankar.jpg|110x110px]] |[[महाराष्ट्र]] |खेड़ तालुका, [[पुणे]] | |- |9 |[[काशी विश्वनाथ मंदिर]] |[[चित्र:Benares-_The_Golden_Temple,_India,_ca._1915_(IMP-CSCNWW33-OS14-66).jpg|132x132px]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[बनारस]] | |- |10 |त्र्यंबकेश्वर |[[चित्र:Trimbakeshwar_Shiva_Temple,_Trimbak,_Nashik_district.jpg|110x110px]] |[[महाराष्ट्र]] |त्र्यंबक, [[नासिक]] के लगे | |- |8 |नागेश्वर |[[चित्र:Aundha_nagnath_temple,_hingoli,_maharastra,_India.jpg|110x110px]] |[[महाराष्ट्र]] |हिंगोली के लगे | |- |5 |[[बाबा धाम|बैद्यनाथ]] |[[चित्र:Baba_Dham.jpg|110x110px]] |[[झारखंड]] |बाबा धाम, [[देवघर]] | |- |7 |रामेश्वरम |[[चित्र:Ramanathar-temple.jpg|121x121px]] |[[तमिलनाडु]] |[[रामेश्वरम नगर|रामेश्वरम]] | |- |12 |घृष्णेश्वर |[[चित्र:Grishneshwar_temple_in_Aurangabad_district.jpg|110x110px]] |[[महाराष्ट्र]] |[[औरंगाबाद, महाराष्ट्र]] | |} == बाहरी कड़ी == * [https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&msid=201323388399024282733.0004b960aacbe8febbaeb गूगल मैप पर ज्योतिर्लिंग] * [https://templeknowledge.com/about-jyotirlinga-in-india/ भारत में ज्योतिर्लिंग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230329025820/https://templeknowledge.com/about-jyotirlinga-in-india/ |date=2023-03-29 }} * {{Commons category-inline|Jyotirlingas}} [[श्रेणी:शैव मत]] [[श्रेणी:हिंदू धर्म संबंधी लिस्ट]] pj23gs9i5vib1537n5jxlsljiyoxn3c 799057 799029 2026-07-05T22:28:51Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:शिव मंदिर]] जोड़ल गइल 799057 wikitext text/x-wiki {{Saivism|expanded=Related}}  '''ज्योतिर्लिंग''' ({{Lang-sa|ज्योतिर्लिङ्ग}}) चाहे '''ज्योतिर्लिंगम्''', [[हिंदू धर्म|हिंदू]] देवता [[शिव]] के भक्ति-भरल निरूपण हवें। ई शब्द ''ज्योति'' ('प्रकाश') आ ''लिंग'' ('चीन्हा') के [[संस्कृत]] [[समास]] हवे। ''[[शिव पुराण]]'' (जेकरा ''[[शिव पुराण|शिव महापुराणो]]'' कहल जाला) में [[भारत|भारत के]] 64 गो मूल ''ज्योतिर्लिंग'' तीर्थ सभ के जिकिर कइल गइल बा। {{clear}} == द्वादश ज्योतिर्लिंग == ''द्वादश ज्योतिर्लिंग''' (संस्कृत ''द्वादश'' माने बारह), बारह गो ज्योतिर्लिंग सभ, के नाँव आ स्थान के जिकिर [[शिव पुराण]] (शतरुद्र संहिता, अध्याय: 42/2-4) में दिहल गइल बा। विस्तृत कथा कोटिरुद्र संहिता, अध्याय 14 से 33 में दिहल गइल बा। ई मंदिर (क्रम में ना) बाड़ें: {| class="wikitable sortable" !# !ज्योतिर्लिंग !फोटो !राज्य !लोकेशन !बिबरन |- |1 |सोमनाथ |[[चित्र:Somnath-current.jpg|110x110px]] |[[गुजरात]] |[[वेरावल]], सौराष्ट्र | |- |2 |मल्लिकार्जुन |[[चित्र:Srisailam.jpg|146x146px]] |[[आंध्र प्रदेश]] |श्रीशैलम | |- |3 |[[महाकाल मंदिर|महाकालेश्वर]] |[[चित्र:Mahakal_Temple_Ujjain.JPG|161x161px]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[उज्जैन]] | |- |4 |ओंकारेश्वर |[[चित्र:Omkareshwar_Temple_01.jpg|110x110px]] |[[मध्य प्रदेश]] |[[खंडवा]] | |- |11 |[[केदारनाथ मंदिर|केदारनाथ]] |[[चित्र:Kedarnath_Temple.jpg|110x110px]] |[[उत्तराखंड]] |[[केदारनाथ, शहर|केदारनाथ]] | |- |6 |भीमाशंकर |[[चित्र:Bhimashankar.jpg|110x110px]] |[[महाराष्ट्र]] |खेड़ तालुका, [[पुणे]] | |- |9 |[[काशी विश्वनाथ मंदिर]] |[[चित्र:Benares-_The_Golden_Temple,_India,_ca._1915_(IMP-CSCNWW33-OS14-66).jpg|132x132px]] |[[उत्तर प्रदेश]] |[[बनारस]] | |- |10 |त्र्यंबकेश्वर |[[चित्र:Trimbakeshwar_Shiva_Temple,_Trimbak,_Nashik_district.jpg|110x110px]] |[[महाराष्ट्र]] |त्र्यंबक, [[नासिक]] के लगे | |- |8 |नागेश्वर |[[चित्र:Aundha_nagnath_temple,_hingoli,_maharastra,_India.jpg|110x110px]] |[[महाराष्ट्र]] |हिंगोली के लगे | |- |5 |[[बाबा धाम|बैद्यनाथ]] |[[चित्र:Baba_Dham.jpg|110x110px]] |[[झारखंड]] |बाबा धाम, [[देवघर]] | |- |7 |रामेश्वरम |[[चित्र:Ramanathar-temple.jpg|121x121px]] |[[तमिलनाडु]] |[[रामेश्वरम नगर|रामेश्वरम]] | |- |12 |घृष्णेश्वर |[[चित्र:Grishneshwar_temple_in_Aurangabad_district.jpg|110x110px]] |[[महाराष्ट्र]] |[[औरंगाबाद, महाराष्ट्र]] | |} == बाहरी कड़ी == * [https://maps.google.com/maps/ms?msa=0&msid=201323388399024282733.0004b960aacbe8febbaeb गूगल मैप पर ज्योतिर्लिंग] * [https://templeknowledge.com/about-jyotirlinga-in-india/ भारत में ज्योतिर्लिंग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230329025820/https://templeknowledge.com/about-jyotirlinga-in-india/ |date=2023-03-29 }} * {{Commons category-inline|Jyotirlingas}} [[श्रेणी:शैव मत]] [[श्रेणी:हिंदू धर्म संबंधी लिस्ट]] [[श्रेणी:शिव मंदिर]] q44fpv5ydnwjuuvfzs5vr1m32ye9bef पीएम किसान 0 93129 799095 799007 2026-07-06T08:39:49Z Lp0 on fire 39872 Reverted edits by [[Special:Contributions/Simoni.IBC24|Simoni.IBC24]] ([[User talk:Simoni.IBC24|talk]]) to last revision by [[User:LuniZunie|LuniZunie]]: cross-wiki spam 788024 wikitext text/x-wiki {{Infobox project | name = प्रधानमंत्री किसान सम्मान निधि | logo = | image = PradhanMantriKisanSammanNidhi.jpg | mission_statement = | type = सरकारी योजना | products = | country = [[भारत]] | key_people = | established = {{Start date and age|2019|02|01|df=y}} | funding = {{INRConvert|75000|c|year=2019}} | budget = Y | website= {{url|http://pmkisan.gov.in}} | ministry= खेती आ किसान कल्याण मंत्रालय }} '''प्रधानमंत्री किसान सम्मान निधि''', जेकरा के '''पीएम किसान''' (PMKISAN) संछेप नाँव से जानल जाला, [[भारत सरकार]] क एगो सुरुआत हवे जे किसानन के न्यूनतम आय के सहायता (मिनिमम इनकम सपोर्ट) के रूप में हर साल {{INRConvert|6000}} तक ले रकम देला।<ref name="Piyush Goyal announces PM Kisaan Samman Nidhi">{{cite news|title=Piyush Goyal announces PM Kisaan Samman Nidhi|publisher=[[CNBC TV18]]|access-date=1 February 2019|url=https://www.cnbctv18.com/economy/union-budget-2019-2020-finance-minister-piyush-goyal-to-present-modi-governments-last-budget-today-focus-on-farm-loan-waiver-income-tax-slabs-2140711.htm}}</ref><ref name="12 Crore farmers to get benefit">{{cite news|title=12 Crore farmers to get benefit|publisher=[[NewsX]]|access-date=1 February 2019|url=https://www.newsx.com/national/7th-pay-commission-interim-budget-2019-piyush-goyal-live-updates-will-narendra-modi-government-make-any-announcement-on-salary-hike|archive-date=1 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190201082157/https://www.newsx.com/national/7th-pay-commission-interim-budget-2019-piyush-goyal-live-updates-will-narendra-modi-government-make-any-announcement-on-salary-hike|url-status=dead}}</ref><ref name="Interim Budget">{{cite news|title=Interim Budget|publisher=[[Outlook India]]|access-date=1 February 2019|url=https://www.outlookindia.com/website/story/business-news-budget-2019-live-litmus-test-for-modi-govt-as-piyush-goyal-is-set-to-present-interim-budget-today/324674}}</ref><ref name="Interim Budget of 2019">{{cite news|title=Interim Budget 2019|publisher=[[Zee News]]|access-date=1 February 2019|url=https://zeenews.india.com/business/live-updates/interim-budget-2019-live-updates-2176100}}</ref> एह योजना के घोषणा पीयूष गोयल द्वारा 1 फरवरी 2019 के भारत के 2019 के अंतरिम संघ बजट के दौरान कइल गइल। एह योजना पर सालाना {{INRConvert|75000|c|year=2019}} के लागत आ रहल बा आ ई दिसंबर 2018 से लागू भइल।<ref name="Goyal announces">{{cite news|title=Goyal announces|publisher=dailyexcelsior.com|access-date=1 February 2019|url=http://www.dailyexcelsior.com/goyal-announces-a-mega-pension-yojana-hikes-gratuity-limit-sobs-for-farmer/}}</ref> {{clear}} == संदर्भ == {{Reflist|33em}} [[श्रेणी:भारत में सरकारी योजना]] jijblllwprg0yptq1gajh6rbj1tuq0j प्रयोगकर्ता वार्ता:Barnabascollins 3 100007 799014 787633 2026-07-05T14:06:09Z Ladsgroup 4545 Ladsgroup पन्ना [[प्रयोगकर्ता वार्ता:Hosseinnnnnpn]] के [[प्रयोगकर्ता वार्ता:Barnabascollins]] पर स्थानांतरण कइलें: प्रयोगकर्ता के नाँव बदलाव के दौरान पन्ना "[[Special:CentralAuth/Hosseinnnnnpn|Hosseinnnnnpn]]" से "[[Special:CentralAuth/Barnabascollins|Barnabascollins]]" पर ऑटोमेटिक रूप से स्थानांतरित भइल। 787633 wikitext text/x-wiki {| id="GeoPort-upper" width="100%" cellpadding="5" cellspacing="6" style="background:#FFFAFF; text-align: justify; border-style:ridge; border-width:1px; border-color:#A9A9A9;" |- |<div style="display:inline-block;margin-top:.1em; text-align:right; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-weight:bold;"><big>Welcome! स्वागतम्!</big> [[File:Crystal Clear app ksmiletris.png|25px]]&nbsp;</div> राउर बहुत-बहुत स्वागत बा '''{{BASEPAGENAME}}''' जी ! {{#if: | {{{1}}} | }}<br/> <div style="float:right; <!--background:#F5F5DC;--> width:30%"> <!-- दाहिना साइडबार --> {| border="5" cellspacing="10" cellpadding="5" height="50" align=center border=0 style="background: transparent" |- | <big>'''ई जरूर पढ़ल जाय:'''</big> |- | style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:विकिपीडिया का ना हवे|विकिपीडिया का ना हवे?]] |- | style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:भोजपुरी में कइसे टाइप करब?|भोजपुरी में टाइपिंग]] |- | style="background-color:#FFFFFF; border: solid 1px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:सत्यापन जोग|प्रमाणित बात लिखीं]] |- | style="background-color:#FFFFFF; border: solid 1px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[मदद:फुटनोट|संदर्भ कइसे जोड़ीं?]] |- | style="background-color:#FFFFFF; border: solid 1px #FFFFFF; padding:10px 20px;" | [[विकिपीडिया:नीति अउरी दिसानिर्देस|विकिनीति आ निर्देश]] |}</div> <!-- मुख्य पाठ --> '''{{#if: | {{{1}}} | {{BASEPAGENAME}} }} जी''', एह समय रउँआ [[विकिमीडिया फाउन्डेशन]] के परियोजना [[भोजपुरी]] [[विकिपीडिया]] पर बाड़ीं। भोजपुरी विकिपीडिया एगो मुक्त डिजिटल [[ज्ञानकोश]] हवे, जेवन अइसन भइया-बहिनी लोग मिल के लिखले बा जे ज्ञान बाँटे में बिस्वास करत बाटे। एह समय ए परियोजना में [[विशेष:ActiveUsers|{{NUMBEROFUSERS}} सदस्य]] लोग शामिल बाटे। ई बहुते खुशी क बाति बा कि रउँओं ए में शामिल हो गइल बाड़ीं। * पहिले से बनल [[विकिपीडिया:लेख|लेखवन]] में कौनो संपादन खाली टेस्ट करे खातिर मत करीं। कौनों तरह के परीक्षण <small>(प्रयोग या टेस्टिंग)</small> [[विकिपीडिया:अभ्यास पन्ना|अभ्यास पन्ना]] या [[Special:MyPage/sandbox|अपना अभ्यास पन्ना]] पर करीं। * [[विकिपीडिया:आपन परिचय कइसे देईं?|आपन परिचय]] आप संछेप में [[प्रयोगकर्ता:{{BASEPAGENAME}}|अपना सदस्य पन्ना]] पर दे सकत बानी। बहुत पर्सनल बात इहाँ मत लिखीं, न कौनों परचार वाली बात लिखीं। अपने खुद के बारे में लेख मत बनाईं। * दुसरा [[विकिपीडिया:चौपाल |सदस्य लोगन से बात]] करत समय, [[मदद:वार्ता पन्ना|बातचीत पन्ना]] पर सनेसा लिखले की बाद आपन [[विकिपीडिया:दसखत|दसखत]] <small>(हस्ताक्षर)</small> जरूर करीं। एकरा खातिर अंत में चार गो टेढ़का डैश (<nowiki>~~~~</nowiki>) लिख देंईं या टूलबार में [[File:Insert-signature2.svg|link=|alt=]] पर क्लिक करीं। * मदद चाहत होखीं त विकिपीडिया के [[विकिपीडिया:मदद|मदद पन्ना]] पर जाईं। <!-- फुटर के कड़ी सभ --> सीखे-समझे खातिर कुछ अउरी कड़ी नीचे दिहल जात बाटे: {| border="5" cellspacing="1" cellpadding="0" height="50" align=center border=0 style="background: transparent" | style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 10px;" | [[विकिपीडिया:स्वशिक्षा|शुरू से सीखीं]] |&nbsp;&nbsp; | style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[मदद:संपादन|संपादन सीखीं]] |&nbsp;&nbsp; | style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:नया लेख कइसे सुरू करीं?|नया लेख]] | style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:अइसन लेख मना बाटे|लेख मनाहीं]] |&nbsp;&nbsp; | style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:पंचशील|पंचशील]] | style="background-color:#FFFFFF; border: solid 2px #F2BDCD; padding:1px 20px;" | [[विकिपीडिया:समुदाय पोर्टल|सदस्य समाज पन्ना]] |} |} -- [[प्रयोगकर्ता:नया सदस्य स्वागतकर्ता|नया सदस्य स्वागतकर्ता]] ([[प्रयोगकर्ता वार्ता:नया सदस्य स्वागतकर्ता|बात करीं]]) 10:17, 31 जनवरी 2026 (UTC) jusjzqwd6dtjgjkvg4fkix151qx3267 रामेश्वरम 0 101060 799055 798695 2026-07-05T22:28:11Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]] जोड़ल गइल 799055 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple | name = Ramanathaswamy Temple | native_name = Arulmigu Sri Ramanathaswamy Tirukkoyil | native_name_lang = <!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --> | image = Ramanathaswamy temple7.JPG | image_upright = | alt = | caption = | map_type = India Tamil Nadu | map_caption = Location in Tamil Nadu | coordinates = {{coord|9.288106|79.317282|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | country = {{flagicon|IND}} [[India]] | state = [[Tamil Nadu]] | district = [[Ramanathapuram District|Ramanathapuram]] | location = [[Rameswaram]] | elevation_m = | deity = Ramanathaswamy ([[Shiva]]) Parvatavardhini ([[Parvati]])<br> [[Rama]] | primary_deity_Godess = | utsava_deity_God = | utsava_deity_Godess= | Direction_posture = | Pushakarani = | Vimanam = | Poets = | Prathyaksham = | festivals = | architecture = [[Tamil architecture]] | temple_quantity = | monument_quantity = | inscriptions = | established = | creator = Pandya and Jaffna kings | website = https://rameswaramramanathar.hrce.tn.gov.in/hrcehome/index_temple.php?tid=35671 }} {{Char Dham}} '''रामेश्वरम मंदिर''' भा '''रामेश्वरम तीर्थ''', जेकरा के तमिल में '''रामनाथस्वामी मंदिर''' भा '''रामनाथस्वामी कोयिल''' कहल जाला, एगो प्रसिद्ध हिंदू मंदिर हवे जे [[शिव]] के समर्पित बाटे। तमिलनाडु के [[रामेश्वरम दीप|रामेश्वरम द्वीप]] पर स्थित ई प्रमुख हिंदू मंदिर [[हिंदू धर्म]] के बारह गो [[ज्योतिर्लिंग]] मंदिरन में सामिल बाटे। ई मंदिर ''पादल पेत्र स्थलम'' कहल जाए वाला 276 पवित्र शैव तीर्थस्थलन में भी शामिल बा, जिनकर महिमा अप्पर, सुंदरर आ संबंदर जइसन [[नायनार संत]] लोग अपना भक्ति गीतन में गवले बाड़ें। परंपरा के अनुसार, [[राम]] [[लंका]] जाए से पहिले एह मंदिर में स्थापित शिवलिंग के पूजा कइले रहलें। मानल जाला कि लंका (आज के [[श्रीलंका]]) जाए खातिर राम जे पुल पार कइले रहलें, ओकरा के राम सेतु कहल जाला। एह कारण रामनाथस्वामी मंदिर के [[रामायण]] आ [[रामकथा]] परंपरा में बिसेस महत्त्व हासिल बा। ई मंदिर हिंदू धर्म के प्रसिद्ध [[चार धाम]] तीर्थस्थलन में भी सामिल बा, जिनहन के के दर्शन कइल बहुते पबित्र मानल जाला। मंदिर के विस्तार मुख्य रूप से 12वीं सदी में [[पांड्य वंश]] के शासनकाल में भइल। बाद में जाफना राज्य के शासक जयवीर सिंकैयारियन आ उनका उत्तराधिकारी गुणवीर सिंकैयारियन मंदिर के मुख्य गर्भगृह के जीर्णोद्धार करवले रहलें। रामनाथस्वामी मंदिर भारत के सभ हिंदू मंदिरन में सबसे लमहर परिकरमा गलियारा (कॉरिडोर) खातिर प्रसिद्ध बा। एकरे निर्माण आ बिकास में मुथुरामलिंग सेतुपति के योगदान महत्त्वपूर्ण मानल जाला। ई मंदिर [[शैव मत|शैव]], [[वैष्णव संप्रदाय|वैष्णव]] आ [[स्मार्त]]—तीनूँ प्रमुख हिंदू परंपरन के श्रद्धालुन खातिर महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थल मानल जाला। [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के बिल्डिंग]] [[श्रेणी:हिंदू मंदिर]] [[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]] n4lp7p4f2fajklehfd87s6bu5qdbr95 799056 799055 2026-07-05T22:28:25Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:चार धाम मंदिर]] जोड़ल गइल 799056 wikitext text/x-wiki {{Infobox Hindu temple | name = Ramanathaswamy Temple | native_name = Arulmigu Sri Ramanathaswamy Tirukkoyil | native_name_lang = <!-- Please do not add any Indic script in this infobox, per WP:INDICSCRIPT policy. --> | image = Ramanathaswamy temple7.JPG | image_upright = | alt = | caption = | map_type = India Tamil Nadu | map_caption = Location in Tamil Nadu | coordinates = {{coord|9.288106|79.317282|type:landmark_region:IN|display=inline,title}} | country = {{flagicon|IND}} [[India]] | state = [[Tamil Nadu]] | district = [[Ramanathapuram District|Ramanathapuram]] | location = [[Rameswaram]] | elevation_m = | deity = Ramanathaswamy ([[Shiva]]) Parvatavardhini ([[Parvati]])<br> [[Rama]] | primary_deity_Godess = | utsava_deity_God = | utsava_deity_Godess= | Direction_posture = | Pushakarani = | Vimanam = | Poets = | Prathyaksham = | festivals = | architecture = [[Tamil architecture]] | temple_quantity = | monument_quantity = | inscriptions = | established = | creator = Pandya and Jaffna kings | website = https://rameswaramramanathar.hrce.tn.gov.in/hrcehome/index_temple.php?tid=35671 }} {{Char Dham}} '''रामेश्वरम मंदिर''' भा '''रामेश्वरम तीर्थ''', जेकरा के तमिल में '''रामनाथस्वामी मंदिर''' भा '''रामनाथस्वामी कोयिल''' कहल जाला, एगो प्रसिद्ध हिंदू मंदिर हवे जे [[शिव]] के समर्पित बाटे। तमिलनाडु के [[रामेश्वरम दीप|रामेश्वरम द्वीप]] पर स्थित ई प्रमुख हिंदू मंदिर [[हिंदू धर्म]] के बारह गो [[ज्योतिर्लिंग]] मंदिरन में सामिल बाटे। ई मंदिर ''पादल पेत्र स्थलम'' कहल जाए वाला 276 पवित्र शैव तीर्थस्थलन में भी शामिल बा, जिनकर महिमा अप्पर, सुंदरर आ संबंदर जइसन [[नायनार संत]] लोग अपना भक्ति गीतन में गवले बाड़ें। परंपरा के अनुसार, [[राम]] [[लंका]] जाए से पहिले एह मंदिर में स्थापित शिवलिंग के पूजा कइले रहलें। मानल जाला कि लंका (आज के [[श्रीलंका]]) जाए खातिर राम जे पुल पार कइले रहलें, ओकरा के राम सेतु कहल जाला। एह कारण रामनाथस्वामी मंदिर के [[रामायण]] आ [[रामकथा]] परंपरा में बिसेस महत्त्व हासिल बा। ई मंदिर हिंदू धर्म के प्रसिद्ध [[चार धाम]] तीर्थस्थलन में भी सामिल बा, जिनहन के के दर्शन कइल बहुते पबित्र मानल जाला। मंदिर के विस्तार मुख्य रूप से 12वीं सदी में [[पांड्य वंश]] के शासनकाल में भइल। बाद में जाफना राज्य के शासक जयवीर सिंकैयारियन आ उनका उत्तराधिकारी गुणवीर सिंकैयारियन मंदिर के मुख्य गर्भगृह के जीर्णोद्धार करवले रहलें। रामनाथस्वामी मंदिर भारत के सभ हिंदू मंदिरन में सबसे लमहर परिकरमा गलियारा (कॉरिडोर) खातिर प्रसिद्ध बा। एकरे निर्माण आ बिकास में मुथुरामलिंग सेतुपति के योगदान महत्त्वपूर्ण मानल जाला। ई मंदिर [[शैव मत|शैव]], [[वैष्णव संप्रदाय|वैष्णव]] आ [[स्मार्त]]—तीनूँ प्रमुख हिंदू परंपरन के श्रद्धालुन खातिर महत्त्वपूर्ण तीर्थस्थल मानल जाला। [[श्रेणी:शिव मंदिर]] [[श्रेणी:तमिलनाडु के बिल्डिंग]] [[श्रेणी:हिंदू मंदिर]] [[श्रेणी:ज्योतिर्लिंग]] [[श्रेणी:चार धाम मंदिर]] sikox95nswq8ibgxvi963rqrijnizt6 विकिपीडिया:आँकड़ा सभ/२०२६/जुलाई 4 101100 799037 798995 2026-07-05T19:21:35Z NeechalBOT 7874 statistics 799037 wikitext text/x-wiki <!--- stats starts--->{{प्रयोगकर्ता:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%" |- ! Date(Time) ! Pages ! Articles ! Edits ! Users ! Files ! Activeusers {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =१-७-२०२६ |Pages = 81892 |dPages = 4 |Articles = 9097 |dArticles = 0 |Edits = 795873 |dEdits = 9 |Files = 54 |dFiles = 0 |Users = 40208 |dUsers = 5 |Ausers = 57 |dAusers = -4 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =२-७-२०२६ |Pages = 81895 |dPages = 3 |Articles = 9097 |dArticles = 0 |Edits = 795882 |dEdits = 9 |Files = 54 |dFiles = 0 |Users = 40218 |dUsers = 10 |Ausers = 57 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =३-७-२०२६ |Pages = 81895 |dPages = 0 |Articles = 9097 |dArticles = 0 |Edits = 795890 |dEdits = 8 |Files = 54 |dFiles = 0 |Users = 40227 |dUsers = 9 |Ausers = 57 |dAusers = 0 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =४-७-२०२६ |Pages = 81895 |dPages = 0 |Articles = 9096 |dArticles = -1 |Edits = 795904 |dEdits = 14 |Files = 54 |dFiles = 0 |Users = 40231 |dUsers = 4 |Ausers = 59 |dAusers = 2 }} {{User:Neechalkaran/template/daily |Date =५-७-२०२६ |Pages = 81902 |dPages = 7 |Articles = 9098 |dArticles = 2 |Edits = 795944 |dEdits = 40 |Files = 54 |dFiles = 0 |Users = 40236 |dUsers = 5 |Ausers = 59 |dAusers = 0 }} <!---Place new stats here---> |} <!--- stats ends---> fut2tazu56ufw0koppzbchgziqri6oe मिथ 0 101106 799012 799010 2026-07-05T12:12:49Z SM7 3953 फोटो जोड़ल गइल 799012 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg|thumb|alt=पेंटिंग जेह में एगो मरद आ मेहरारू, आ दू गो लरिका खेलत देखावल गइल बा। साथे सभका साथे एक्हक ठो जानवर। पिकनिक सीन|धार्मिक [[हिंदू माइथोलॉजी]] में [[शिव]] आ उनुके पूरा परिवार के चित्र। चित्र में शिव के साथे [[पार्वती]], गणेश आ [[कार्तिकेय]] अपना-अपना असवारी के साथे देखावल गइल बा लोग आ भाँग के पिसाई हो रहल बाटे। (मंडी शैली पेंटिंग, c.1810-20)]] '''मिथ''' ({{Langx|en|myth}}) भा '''मिथक''' लोकसाहित्य (फोकलोर) के एगो प्रमुख विधा हवे, जे मुख्य रूप से अइसन कथा सभ से मिलके बनल होले जिनकर कवनो [[समाज]] के सांस्कृतिक, धार्मिक भा सामाजिक जीवन में मौलिक महत्व होला। विद्वान लोग के अनुसार मिथ के अर्थ, अंग्रेजी में रोजाना के भाषा में इस्तेमाल होखे वाला "मिथ" (यानी अइसन बिस्वास जे सत्य ना होखे) से बिल्कुल अलगे बा। लोककथा के कवनो रचना मिथ ह कि ना, ई तय करे में ओकर ऐतिहासिक भा तथ्यात्मक सत्यता के कवनो बिसेस महत्व नइखे। मिथ के पहिचान ओकर [[समाज|सामाजिक]], [[संस्कृति|सांस्कृतिक]] आ [[धर्म|धार्मिक]] भूमिका के आधार पर कइल जाला, ना कि ई देख के कि ऊ कथा साँच बा कि झूठ।<ref>Deretic, Irina. "Why are myths true: Plato on the veracity of myths." Vestnik of Saint Petersburg University. Philosophy and Conflict Studies (2020): vol. 36, issue 3, pp. 441–451.</ref> {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[माइथोलॉजी]] * [[फोकलोर]] == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:संस्कृति]] {{culture-stub}} a3g9bjx9knaomwn12ap2ap6d8myl9nl 799013 799012 2026-07-05T12:13:22Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:कथा]] जोड़ल गइल 799013 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg|thumb|alt=पेंटिंग जेह में एगो मरद आ मेहरारू, आ दू गो लरिका खेलत देखावल गइल बा। साथे सभका साथे एक्हक ठो जानवर। पिकनिक सीन|धार्मिक [[हिंदू माइथोलॉजी]] में [[शिव]] आ उनुके पूरा परिवार के चित्र। चित्र में शिव के साथे [[पार्वती]], गणेश आ [[कार्तिकेय]] अपना-अपना असवारी के साथे देखावल गइल बा लोग आ भाँग के पिसाई हो रहल बाटे। (मंडी शैली पेंटिंग, c.1810-20)]] '''मिथ''' ({{Langx|en|myth}}) भा '''मिथक''' लोकसाहित्य (फोकलोर) के एगो प्रमुख विधा हवे, जे मुख्य रूप से अइसन कथा सभ से मिलके बनल होले जिनकर कवनो [[समाज]] के सांस्कृतिक, धार्मिक भा सामाजिक जीवन में मौलिक महत्व होला। विद्वान लोग के अनुसार मिथ के अर्थ, अंग्रेजी में रोजाना के भाषा में इस्तेमाल होखे वाला "मिथ" (यानी अइसन बिस्वास जे सत्य ना होखे) से बिल्कुल अलगे बा। लोककथा के कवनो रचना मिथ ह कि ना, ई तय करे में ओकर ऐतिहासिक भा तथ्यात्मक सत्यता के कवनो बिसेस महत्व नइखे। मिथ के पहिचान ओकर [[समाज|सामाजिक]], [[संस्कृति|सांस्कृतिक]] आ [[धर्म|धार्मिक]] भूमिका के आधार पर कइल जाला, ना कि ई देख के कि ऊ कथा साँच बा कि झूठ।<ref>Deretic, Irina. "Why are myths true: Plato on the veracity of myths." Vestnik of Saint Petersburg University. Philosophy and Conflict Studies (2020): vol. 36, issue 3, pp. 441–451.</ref> {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[माइथोलॉजी]] * [[फोकलोर]] == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:कथा]] {{culture-stub}} d030r10ee0auyl2t842ggbiwy3v46iw 799022 799013 2026-07-05T16:53:08Z SM7 3953 /* इहो देखल जाय */ +1 799022 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg|thumb|alt=पेंटिंग जेह में एगो मरद आ मेहरारू, आ दू गो लरिका खेलत देखावल गइल बा। साथे सभका साथे एक्हक ठो जानवर। पिकनिक सीन|धार्मिक [[हिंदू माइथोलॉजी]] में [[शिव]] आ उनुके पूरा परिवार के चित्र। चित्र में शिव के साथे [[पार्वती]], गणेश आ [[कार्तिकेय]] अपना-अपना असवारी के साथे देखावल गइल बा लोग आ भाँग के पिसाई हो रहल बाटे। (मंडी शैली पेंटिंग, c.1810-20)]] '''मिथ''' ({{Langx|en|myth}}) भा '''मिथक''' लोकसाहित्य (फोकलोर) के एगो प्रमुख विधा हवे, जे मुख्य रूप से अइसन कथा सभ से मिलके बनल होले जिनकर कवनो [[समाज]] के सांस्कृतिक, धार्मिक भा सामाजिक जीवन में मौलिक महत्व होला। विद्वान लोग के अनुसार मिथ के अर्थ, अंग्रेजी में रोजाना के भाषा में इस्तेमाल होखे वाला "मिथ" (यानी अइसन बिस्वास जे सत्य ना होखे) से बिल्कुल अलगे बा। लोककथा के कवनो रचना मिथ ह कि ना, ई तय करे में ओकर ऐतिहासिक भा तथ्यात्मक सत्यता के कवनो बिसेस महत्व नइखे। मिथ के पहिचान ओकर [[समाज|सामाजिक]], [[संस्कृति|सांस्कृतिक]] आ [[धर्म|धार्मिक]] भूमिका के आधार पर कइल जाला, ना कि ई देख के कि ऊ कथा साँच बा कि झूठ।<ref>Deretic, Irina. "Why are myths true: Plato on the veracity of myths." Vestnik of Saint Petersburg University. Philosophy and Conflict Studies (2020): vol. 36, issue 3, pp. 441–451.</ref> {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[माइथोलॉजी]] * [[फोकलोर]] * [[हिंदू कथा|हिंदू माइथोलॉजी]] == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:कथा]] {{culture-stub}} 3hq0q0pbbsk3zeyptu6kc4r0hzli6l0 799023 799022 2026-07-05T16:53:58Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:परंपरागत खीसा-कहनी]] जोड़ल गइल 799023 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Shiva and family, c.1810-20, Guler or Mandi style- Shiva and Parvati strain bhang for drinking.jpg|thumb|alt=पेंटिंग जेह में एगो मरद आ मेहरारू, आ दू गो लरिका खेलत देखावल गइल बा। साथे सभका साथे एक्हक ठो जानवर। पिकनिक सीन|धार्मिक [[हिंदू माइथोलॉजी]] में [[शिव]] आ उनुके पूरा परिवार के चित्र। चित्र में शिव के साथे [[पार्वती]], गणेश आ [[कार्तिकेय]] अपना-अपना असवारी के साथे देखावल गइल बा लोग आ भाँग के पिसाई हो रहल बाटे। (मंडी शैली पेंटिंग, c.1810-20)]] '''मिथ''' ({{Langx|en|myth}}) भा '''मिथक''' लोकसाहित्य (फोकलोर) के एगो प्रमुख विधा हवे, जे मुख्य रूप से अइसन कथा सभ से मिलके बनल होले जिनकर कवनो [[समाज]] के सांस्कृतिक, धार्मिक भा सामाजिक जीवन में मौलिक महत्व होला। विद्वान लोग के अनुसार मिथ के अर्थ, अंग्रेजी में रोजाना के भाषा में इस्तेमाल होखे वाला "मिथ" (यानी अइसन बिस्वास जे सत्य ना होखे) से बिल्कुल अलगे बा। लोककथा के कवनो रचना मिथ ह कि ना, ई तय करे में ओकर ऐतिहासिक भा तथ्यात्मक सत्यता के कवनो बिसेस महत्व नइखे। मिथ के पहिचान ओकर [[समाज|सामाजिक]], [[संस्कृति|सांस्कृतिक]] आ [[धर्म|धार्मिक]] भूमिका के आधार पर कइल जाला, ना कि ई देख के कि ऊ कथा साँच बा कि झूठ।<ref>Deretic, Irina. "Why are myths true: Plato on the veracity of myths." Vestnik of Saint Petersburg University. Philosophy and Conflict Studies (2020): vol. 36, issue 3, pp. 441–451.</ref> {{clear}} == इहो देखल जाय == * [[माइथोलॉजी]] * [[फोकलोर]] * [[हिंदू कथा|हिंदू माइथोलॉजी]] == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:संस्कृति]] [[श्रेणी:कथा]] [[श्रेणी:परंपरागत खीसा-कहनी]] {{culture-stub}} 21xphi4876z4b4vako9fkg51vyiwpjv प्रयोगकर्ता वार्ता:Hosseinnnnnpn 3 101107 799015 2026-07-05T14:06:09Z Ladsgroup 4545 Ladsgroup पन्ना [[प्रयोगकर्ता वार्ता:Hosseinnnnnpn]] के [[प्रयोगकर्ता वार्ता:Barnabascollins]] पर स्थानांतरण कइलें: प्रयोगकर्ता के नाँव बदलाव के दौरान पन्ना "[[Special:CentralAuth/Hosseinnnnnpn|Hosseinnnnnpn]]" से "[[Special:CentralAuth/Barnabascollins|Barnabascollins]]" पर ऑटोमेटिक रूप से स्थानांतरित भइल। 799015 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[प्रयोगकर्ता वार्ता:Barnabascollins]] aq4eqy60ymn6orodvuv25fy6viifzq6 हिंदू माइथोलॉजी 0 101108 799020 2026-07-05T16:50:58Z SM7 3953 पन्ना [[हिंदू कथा]] पर अनुप्रेषित कइल गइल 799020 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[हिंदू कथा]] 88m2rngkadj8ywbx8xmfio7vlitzyhj 799021 799020 2026-07-05T16:51:39Z SM7 3953 Added {{[[:Template:R from alternative name|R from alternative name]]}} tag to redirect 799021 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[हिंदू कथा]] {{Redirect category shell| {{R from alternative name}} }} sf9n1mt680d456z096op9dhpocanbz4 बारह ज्योतिर्लिंग 0 101109 799030 2026-07-05T18:29:43Z SM7 3953 पन्ना [[ज्योतिर्लिंग]] पर अनुप्रेषित कइल गइल 799030 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ज्योतिर्लिंग]] hncayhxjd49lib6nwj75dbn1esgumzu 799031 799030 2026-07-05T18:29:59Z SM7 3953 Added {{[[:Template:R from long name|R from long name]]}} tag to redirect 799031 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ज्योतिर्लिंग]] {{Redirect category shell| {{R from long name}} }} qgiw675hhgnj8wvwonv1cur1yz9bebn वैदिक युग 0 101110 799032 2026-07-05T18:30:38Z SM7 3953 पन्ना [[वैदिक काल]] पर अनुप्रेषित कइल गइल 799032 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[वैदिक काल]] tj1zrfjc7itz5u6q6ia5tkvl82q10va 799033 799032 2026-07-05T18:30:52Z SM7 3953 Added {{[[:Template:R from alternative name|R from alternative name]]}} tag to redirect 799033 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[वैदिक काल]] {{Redirect category shell| {{R from alternative name}} }} s97qtlhhnh17o2b7l7mc65ky5tns37s शिवलिंग 0 101111 799039 2026-07-05T21:22:04Z SM7 3953 नया आधार लेख 799039 wikitext text/x-wiki [[हिंदू धर्म]] के [[शैव मत|शैव परंपरा]] में '''शिवलिंग''' हिंदू देवता भगवान [[शिव]] के एगो चीन्हा-रूप (अमूर्त) आ निराकार (अनाइकोनिक) रूप ह। एकरा के '''लिंग''' भा '''लिंगम्''' के नाँव से जानल जाला आ [[शिव]] के प्राथमिक रूप से पूजा एही रूप में कइल जाला। लिंगम् (लिङ्ग) के शाब्दिक अर्थ "निशान", "चीन्हा", "प्रतीक" भा "लक्षण" होला। लिंगम् शब्द के जिकिर उपनिषद आ महाकाव्य साहित्य में मिलेला, जहाँ एकर अर्थ चिह्न, संकेत, प्रतीक, विशेषता, प्रमाण, साक्ष्य भा लक्षण बतावल गइल बा। शिव के संदर्भ में ई शब्द भगवान शिव आ उनकर दिव्य शक्ति के निशानी आ प्रमाण के रूप में इस्तेमाल होला। शैव परंपरा में शिवलिंग भगवान शिव के एगो छोट बेलनाकार (खंभा जइसन) चीन्हा हवे। ई पाथर, धातु, रत्न, लकड़ी, माटी भा कौनों दूसर कीमती पत्थर से बनावल जाला। शिवलिंग के आमतौर पर एगो गोलाकार आधार पर स्थापित कइल जाला, जेकरा के [[योनि]] कहल जाला। योनि, शिवलिंग के स्त्री-चीन्हा मानल जाले। ई आधार समतल आ गोलाकार होखेला, जबकि शिवलिंग एकरा बीचा में सीधा खड़ा रहेला। एह आधार के बनावट अइसन होले कि पूजा के समय चढ़ावल गइल जल, दूध आ अन्य अर्पित पदार्थ आसानी से बह के एक ओर निकल जास। शिवलिंग के सृजन (उत्पत्ति) आ संहार (विनाश) – दुनो शक्ति के प्रतीक मानल जाला। हालाँकि एकर संबंध पुरुष जननांग के प्रतीकात्मक रूप से भी जोड़ल गइल बा, लेकिन हिंदू दर्शन में शिवलिंग के मुख्य रूप से निराकार परम सत्य के बाहरी प्रतीक मानल जाला। दार्शनिक दृष्टि से, शिवलिंग प्रकृति (मूल पदार्थ) आ पुरुष (शुद्ध चेतना) के मिलन के प्रतीक हवे। लिंग-योनि के रूप सृष्टि के मूल सिद्धांत के दर्शावेला, जहाँ स्त्री आ पुरुष शक्ति के एकता से सृजन, पालन आ पुनःसृजन के अनंत प्रक्रिया चलत रहेला। एह प्रकार शिवलिंग आ योनि के संयुक्त रूप सूक्ष्म जगत (माइक्रोकोसम) आ विशाल ब्रह्मांड (मैक्रोकोसम) के एकता, सृष्टि के शाश्वत चक्र, आ स्त्री-पुरुष शक्ति के समन्वय के प्रतीक मानल जाला। {{clear}} == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:शिव]] [[श्रेणी:शैव मत]] [[श्रेणी:हिंदू धर्म]] {{hinduism-stub}} n4iuwyo0gqgml6ya9wr1duezq0d3r4l 799040 799039 2026-07-05T21:24:54Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799040 wikitext text/x-wiki [[हिंदू धर्म]] के [[शैव मत|शैव परंपरा]] में '''शिवलिंग''' हिंदू देवता भगवान [[शिव]] के एगो चीन्हा-रूप (अमूर्त) आ निराकार (अनाइकोनिक) रूप ह। एकरा के '''लिंग''' भा '''लिंगम्''' के नाँव से जानल जाला आ [[शिव]] के प्राथमिक रूप से पूजा एही रूप में कइल जाला। लिंगम् (लिङ्ग) के शाब्दिक अर्थ "निशान", "चीन्हा", "प्रतीक" भा "लक्षण" होला। लिंगम् शब्द के जिकिर उपनिषद आ महाकाव्य साहित्य में मिलेला, जहाँ एकर अर्थ चिह्न, संकेत, प्रतीक, विशेषता, प्रमाण, साक्ष्य भा लक्षण बतावल गइल बा। शिव के संदर्भ में ई शब्द भगवान शिव आ उनकर दिव्य शक्ति के निशानी आ प्रमाण के रूप में इस्तेमाल होला। शैव परंपरा में शिवलिंग भगवान शिव के एगो छोट बेलनाकार (खंभा जइसन) चीन्हा हवे। ई पाथर, धातु, रत्न, लकड़ी, माटी भा कौनों दूसर कीमती पत्थर से बनावल जाला। शिवलिंग के आमतौर पर एगो गोलाकार आधार पर स्थापित कइल जाला, जेकरा के [[योनि]] कहल जाला। योनि, शिवलिंग के स्त्री-चीन्हा मानल जाले। ई आधार समतल आ गोलाकार होखेला, जबकि शिवलिंग एकरा बीचा में सीधा खड़ा रहेला। एह आधार के बनावट अइसन होले कि पूजा के समय चढ़ावल गइल जल, दूध आ अन्य अर्पित पदार्थ आसानी से बह के एक ओर निकल जास। शिवलिंग सृजन (उत्पत्ति) आ संहार (विनाश) – दुनो शक्ति के चीन्हा मानल जाला। हालाँकि एकर संबंध [[शिश्न|पुरुष जननांग]] के रूप से भी जोड़ल गइल बा, लेकिन हिंदू दर्शन में शिवलिंग के मुख्य रूप से निराकार परम सत्य के बाहरी जगत में चीन्हा मानल जाला। दार्शनिक दृष्टि से, शिवलिंग प्रकृति (मूल पदार्थ) आ पुरुष (शुद्ध चेतना) के मिलन के चीन्हा हवे। लिंग-योनि के रूप सृष्टि के मूल सिद्धांत के दर्शावेला, जहाँ स्त्री आ पुरुष शक्ति के एकता से सृजन, पालन आ पुनःसृजन के शाश्वत प्रक्रिया चलत रहेला। एह प्रकार शिवलिंग आ योनि के संयुक्त रूप सूक्ष्म जगत (माइक्रोकोसम) आ विशाल ब्रह्मांड (मैक्रोकोसम) के एकता, सृष्टि के अनंत चक्र, आ स्त्री-पुरुष शक्ति के मिलन के चीन्हा मानल जाला। {{clear}} == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:शिव]] [[श्रेणी:शैव मत]] [[श्रेणी:हिंदू धर्म]] {{hinduism-stub}} 05iqctph3q2a3ahhwmltzkjlm4denls 799041 799040 2026-07-05T21:28:30Z SM7 3953 फोटो जोड़ल गइल 799041 wikitext text/x-wiki [[File:Shiv lingam Tripundra.jpg|thumb|right|योनी रुपी अथरा में शिवलिंग, त्रिपुंड के चीन्हा के साथे।]] {{Saivism}} [[हिंदू धर्म]] के [[शैव मत|शैव परंपरा]] में '''शिवलिंग''' हिंदू देवता भगवान [[शिव]] के एगो चीन्हा-रूप (अमूर्त) आ निराकार (अनाइकोनिक) रूप ह। एकरा के '''लिंग''' भा '''लिंगम्''' के नाँव से जानल जाला आ [[शिव]] के प्राथमिक रूप से पूजा एही रूप में कइल जाला। लिंगम् (लिङ्ग) के शाब्दिक अर्थ "निशान", "चीन्हा", "प्रतीक" भा "लक्षण" होला। लिंगम् शब्द के जिकिर उपनिषद आ महाकाव्य साहित्य में मिलेला, जहाँ एकर अर्थ चिह्न, संकेत, प्रतीक, विशेषता, प्रमाण, साक्ष्य भा लक्षण बतावल गइल बा। शिव के संदर्भ में ई शब्द भगवान शिव आ उनकर दिव्य शक्ति के निशानी आ प्रमाण के रूप में इस्तेमाल होला। शैव परंपरा में शिवलिंग भगवान शिव के एगो छोट बेलनाकार (खंभा जइसन) चीन्हा हवे। ई पाथर, धातु, रत्न, लकड़ी, माटी भा कौनों दूसर कीमती पत्थर से बनावल जाला। शिवलिंग के आमतौर पर एगो गोलाकार आधार पर स्थापित कइल जाला, जेकरा के [[योनि]] कहल जाला। योनि, शिवलिंग के स्त्री-चीन्हा मानल जाले। ई आधार समतल आ गोलाकार होखेला, जबकि शिवलिंग एकरा बीचा में सीधा खड़ा रहेला। एह आधार के बनावट अइसन होले कि पूजा के समय चढ़ावल गइल जल, दूध आ अन्य अर्पित पदार्थ आसानी से बह के एक ओर निकल जास। शिवलिंग सृजन (उत्पत्ति) आ संहार (विनाश) – दुनो शक्ति के चीन्हा मानल जाला। हालाँकि एकर संबंध [[शिश्न|पुरुष जननांग]] के रूप से भी जोड़ल गइल बा, लेकिन हिंदू दर्शन में शिवलिंग के मुख्य रूप से निराकार परम सत्य के बाहरी जगत में चीन्हा मानल जाला। दार्शनिक दृष्टि से, शिवलिंग प्रकृति (मूल पदार्थ) आ पुरुष (शुद्ध चेतना) के मिलन के चीन्हा हवे। लिंग-योनि के रूप सृष्टि के मूल सिद्धांत के दर्शावेला, जहाँ स्त्री आ पुरुष शक्ति के एकता से सृजन, पालन आ पुनःसृजन के शाश्वत प्रक्रिया चलत रहेला। एह प्रकार शिवलिंग आ योनि के संयुक्त रूप सूक्ष्म जगत (माइक्रोकोसम) आ विशाल ब्रह्मांड (मैक्रोकोसम) के एकता, सृष्टि के अनंत चक्र, आ स्त्री-पुरुष शक्ति के मिलन के चीन्हा मानल जाला। {{clear}} == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:शिव]] [[श्रेणी:शैव मत]] [[श्रेणी:हिंदू धर्म]] {{hinduism-stub}} bt2easdpdaf4twuwlex1mcix7jpdxzy 799042 799041 2026-07-05T21:33:15Z SM7 3953 संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल 799042 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Shiv lingam Tripundra.jpg|thumb|right|[[योनी]] रुपी अथरा में शिवलिंग, त्रिपुंड के चीन्हा के साथे।]] {{Saivism}} [[हिंदू धर्म]] के [[शैव मत|शैव परंपरा]] में '''शिवलिंग''' हिंदू देवता भगवान [[शिव]] के एगो चीन्हा-रूप (अमूर्त) आ निराकार (अनाइकोनिक) रूप ह।<ref name="Britannica">{{Cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/EBchecked/topic/342336/lingam |title= lingam |year= 2010 |encyclopedia= Encyclopædia Britannica |access-date= 23 June 2022 |archive-date= 4 May 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150504222257/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/342336/lingam |url-status= live }}</ref> एकरा के '''लिंग''' भा '''लिंगम्''' के नाँव से जानल जाला आ [[शिव]] के प्राथमिक रूप से पूजा एही रूप में कइल जाला। लिंगम् (लिङ्ग) के शाब्दिक अर्थ "निशान", "चीन्हा", "प्रतीक" भा "लक्षण" होला। लिंगम् शब्द के जिकिर उपनिषद आ महाकाव्य साहित्य में मिलेला, जहाँ एकर अर्थ चिह्न, संकेत, प्रतीक, विशेषता, प्रमाण, साक्ष्य भा लक्षण बतावल गइल बा। शिव के संदर्भ में ई शब्द भगवान शिव आ उनकर दिव्य शक्ति के निशानी आ प्रमाण के रूप में इस्तेमाल होला। शैव परंपरा में शिवलिंग भगवान शिव के एगो छोट बेलनाकार (खंभा जइसन) चीन्हा हवे। ई पाथर, धातु, रत्न, लकड़ी, माटी भा कौनों दूसर कीमती पत्थर से बनावल जाला। शिवलिंग के आमतौर पर एगो गोलाकार अथरा (आधार) पर स्थापित कइल जाला, जेकरा के [[योनी]] कहल जाला। योनी, शिवलिंग के स्त्री-चीन्हा मानल जाले। ई आधार समतल आ गोलाकार होखेला, जबकि शिवलिंग एकरा बीचा में सीधा खड़ा रहेला। एह आधार के बनावट अइसन होले कि पूजा के समय चढ़ावल गइल जल, दूध आ अन्य अर्पित पदार्थ आसानी से बह के एक ओर निकल जास। शिवलिंग सृजन (उत्पत्ति) आ संहार (विनाश) — दुनो शक्ति के चीन्हा मानल जाला। हालाँकि एकर संबंध [[शिश्न|पुरुष जननांग]] के रूप से भी जोड़ल गइल बा, लेकिन हिंदू दर्शन में शिवलिंग के मुख्य रूप से निराकार परम सत्य के बाहरी जगत में चीन्हा मानल जाला। दार्शनिक दृष्टि से, शिवलिंग प्रकृति (मूल पदार्थ) आ पुरुष (शुद्ध चेतना) के मिलन के चीन्हा हवे। लिंग-योनि के रूप सृष्टि के मूल सिद्धांत के दर्शावेला, जहाँ स्त्री आ पुरुष शक्ति के एकता से सृजन, पालन आ पुनःसृजन के शाश्वत प्रक्रिया चलत रहेला। एह प्रकार शिवलिंग आ योनि के संयुक्त रूप सूक्ष्म जगत (माइक्रोकोसम) आ विशाल ब्रह्मांड (मैक्रोकोसम) के एकता, सृष्टि के अनंत चक्र, आ स्त्री-पुरुष शक्ति के मिलन के चीन्हा मानल जाला। {{clear}} == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:शिव]] [[श्रेणी:शैव मत]] [[श्रेणी:हिंदू धर्म]] {{hinduism-stub}} tu5gh1vszf8bquqgo87d6ryanytohcv 799044 799042 2026-07-05T21:36:58Z SM7 3953 संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल 799044 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Shiv lingam Tripundra.jpg|thumb|right|[[योनी]] रुपी अथरा में शिवलिंग, त्रिपुंड के चीन्हा के साथे।]] {{Saivism}} [[हिंदू धर्म]] के [[शैव मत|शैव परंपरा]] में '''शिवलिंग''' हिंदू देवता भगवान [[शिव]] के एगो चीन्हा-रूप (अमूर्त) आ निराकार (अनाइकोनिक) रूप ह।<ref name="Britannica">{{Cite encyclopedia |url= https://www.britannica.com/EBchecked/topic/342336/lingam |title= lingam |year= 2010 |encyclopedia= Encyclopædia Britannica |access-date= 23 June 2022 |archive-date= 4 May 2015 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150504222257/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/342336/lingam |url-status= live }}</ref> एकरा के '''लिंग''' भा '''लिंगम्''' के नाँव से जानल जाला आ [[शिव]] के प्राथमिक रूप से पूजा एही रूप में कइल जाला। लिंगम् (लिङ्ग) के शाब्दिक अर्थ "निशान", "चीन्हा", "प्रतीक" भा "लक्षण" होला। लिंगम् शब्द के जिकिर उपनिषद आ महाकाव्य साहित्य में मिलेला, जहाँ एकर अर्थ चिह्न, संकेत, प्रतीक, विशेषता, प्रमाण, साक्ष्य भा लक्षण बतावल गइल बा। शिव के संदर्भ में ई शब्द भगवान शिव आ उनकर दिव्य शक्ति के निशानी आ प्रमाण के रूप में इस्तेमाल होला। शैव परंपरा में शिवलिंग भगवान शिव के एगो छोट बेलनाकार (खंभा जइसन) चीन्हा हवे। ई पाथर, धातु, रत्न, लकड़ी, माटी भा कौनों दूसर कीमती पत्थर से बनावल जाला। शिवलिंग के आमतौर पर एगो गोलाकार अथरा (आधार) पर स्थापित कइल जाला, जेकरा के [[योनी]] कहल जाला। योनी, शिवलिंग के स्त्री-चीन्हा मानल जाले।<ref name="Beltzp204">{{cite journal | last=Beltz | first=Johannes | title=The Dancing Shiva: South Indian Processional Bronze, Museum Artwork, and Universal Icon | journal=Journal of Religion in Europe | publisher=Brill Academic Publishers | volume=4 | issue=1 | date=2011-03-01 | doi=10.1163/187489210x553566 | pages=204–222 | s2cid=143631560 }}</ref> ई आधार समतल आ गोलाकार होखेला, जबकि शिवलिंग एकरा बीचा में सीधा खड़ा रहेला। एह आधार के बनावट अइसन होले कि पूजा के समय चढ़ावल गइल जल, दूध आ अन्य अर्पित पदार्थ आसानी से बह के एक ओर निकल जास। शिवलिंग सृजन (उत्पत्ति) आ संहार (विनाश) — दुनो शक्ति के चीन्हा मानल जाला। हालाँकि एकर संबंध [[शिश्न|पुरुष जननांग]] के रूप से भी जोड़ल गइल बा, लेकिन हिंदू दर्शन में शिवलिंग के मुख्य रूप से निराकार परम सत्य के बाहरी जगत में चीन्हा मानल जाला। दार्शनिक दृष्टि से, शिवलिंग प्रकृति (मूल पदार्थ) आ पुरुष (शुद्ध चेतना) के मिलन के चीन्हा हवे। लिंग-योनि के रूप सृष्टि के मूल सिद्धांत के दर्शावेला, जहाँ स्त्री आ पुरुष शक्ति के एकता से सृजन, पालन आ पुनःसृजन के शाश्वत प्रक्रिया चलत रहेला। एह प्रकार शिवलिंग आ योनि के संयुक्त रूप सूक्ष्म जगत (माइक्रोकोसम) आ विशाल ब्रह्मांड (मैक्रोकोसम) के एकता, सृष्टि के अनंत चक्र, आ स्त्री-पुरुष शक्ति के मिलन के चीन्हा मानल जाला। {{clear}} == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:शिव]] [[श्रेणी:शैव मत]] [[श्रेणी:हिंदू धर्म]] {{hinduism-stub}} 1xidmyjt7op597sewcibvl5rp05uhju गांधार कला 0 101112 799069 2026-07-05T23:49:05Z SM7 3953 नया आधार लेख 799069 wikitext text/x-wiki '''गांधार कला''' भा '''ग्रीको-बुद्धिस्ट कला''' ({{Langx|en|Greco-Buddhist art}}) प्राचीन यूनानी कला आ [[बौद्ध धर्म]] के सांस्कृतिक मेल-जोल के कलात्मक रूप हवे। एकर बिकास मुख्य रूप से प्राचीन [[गंधार क्षेत्र]] में भइल, जे [[भारतीय उपमहादीप]] के उत्तर-पच्छिमी भाग में रहे। गांधार कला के बिकास कई ऐतिहासिक घटना सभ के परिणाम रहे। एह प्रॉसेस के शुरुआत [[सिकंदर|सिकंदर महान]] के गंधार क्षेत्र में कुछ समय खातिर भइल अभियान से भइल। एकरा बाद [[अशोक|सम्राट अशोक]] एह क्षेत्र में बौद्ध धर्म के बढ़ावा दिहलें। बाद में इंडो-यूनानी राज्य सभ में बौद्ध धर्म प्रमुख धर्म बन गइल। हालाँकि, गांधार कला के असल बिकास [[कुषाण साम्राज्य]] के शासनकाल में भइल। पहिली से तीसरी सदी ईस्वी के बीच के बनल भगवान [[गौतम बुद्ध]] के, अबतक ले मिलल सबसे पुरान सुरक्षित, भक्तिपरक मूर्ति एही समय बनल। तीसरी से पाँचवीं सदी ईस्वी के बीच गांधार कला अपना चरम पर पहुँच गइल आ आज मौजूद अधिकतर प्रमुख कलाकृति आ कलात्मक रूप एही दौर के मानल जालें। [[श्रेणी:कला शैली]] te1n0q4b9fy7gicp4iomhz4uwoskuad 799070 799069 2026-07-05T23:50:09Z SM7 3953 [[User:SM7/stubsorter|Stubsorter]] के मदद से {{Art-stub}} जोड़ल गइल। 799070 wikitext text/x-wiki '''गांधार कला''' भा '''ग्रीको-बुद्धिस्ट कला''' ({{Langx|en|Greco-Buddhist art}}) प्राचीन यूनानी कला आ [[बौद्ध धर्म]] के सांस्कृतिक मेल-जोल के कलात्मक रूप हवे। एकर बिकास मुख्य रूप से प्राचीन [[गंधार क्षेत्र]] में भइल, जे [[भारतीय उपमहादीप]] के उत्तर-पच्छिमी भाग में रहे। गांधार कला के बिकास कई ऐतिहासिक घटना सभ के परिणाम रहे। एह प्रॉसेस के शुरुआत [[सिकंदर|सिकंदर महान]] के गंधार क्षेत्र में कुछ समय खातिर भइल अभियान से भइल। एकरा बाद [[अशोक|सम्राट अशोक]] एह क्षेत्र में बौद्ध धर्म के बढ़ावा दिहलें। बाद में इंडो-यूनानी राज्य सभ में बौद्ध धर्म प्रमुख धर्म बन गइल। हालाँकि, गांधार कला के असल बिकास [[कुषाण साम्राज्य]] के शासनकाल में भइल। पहिली से तीसरी सदी ईस्वी के बीच के बनल भगवान [[गौतम बुद्ध]] के, अबतक ले मिलल सबसे पुरान सुरक्षित, भक्तिपरक मूर्ति एही समय बनल। तीसरी से पाँचवीं सदी ईस्वी के बीच गांधार कला अपना चरम पर पहुँच गइल आ आज मौजूद अधिकतर प्रमुख कलाकृति आ कलात्मक रूप एही दौर के मानल जालें। [[श्रेणी:कला शैली]] {{Art-stub}} ahcv9v541q01proef84ax7t4i664btq 799071 799070 2026-07-05T23:55:15Z SM7 3953 फोटो जोड़ल गइल 799071 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Schist Buddha Gandhara.jpg|thumb|गांधार कला शैली में शिस्त के बनल बुद्ध के मुर्ती]] '''गांधार कला''' भा '''ग्रीको-बुद्धिस्ट कला''' ({{Langx|en|Greco-Buddhist art}}) प्राचीन यूनानी कला आ [[बौद्ध धर्म]] के सांस्कृतिक मेल-जोल के कलात्मक रूप हवे। एकर बिकास मुख्य रूप से प्राचीन [[गंधार क्षेत्र]] में भइल, जे [[भारतीय उपमहादीप]] के उत्तर-पच्छिमी भाग में रहे। गांधार कला के बिकास कई ऐतिहासिक घटना सभ के परिणाम रहे। एह प्रॉसेस के शुरुआत [[सिकंदर|सिकंदर महान]] के गंधार क्षेत्र में कुछ समय खातिर भइल अभियान से भइल। एकरा बाद [[अशोक|सम्राट अशोक]] एह क्षेत्र में बौद्ध धर्म के बढ़ावा दिहलें। बाद में इंडो-यूनानी राज्य सभ में बौद्ध धर्म प्रमुख धर्म बन गइल। हालाँकि, गांधार कला के असल बिकास [[कुषाण साम्राज्य]] के शासनकाल में भइल। पहिली से तीसरी सदी ईस्वी के बीच के बनल भगवान [[गौतम बुद्ध]] के, अबतक ले मिलल सबसे पुरान सुरक्षित, भक्तिपरक मूर्ति एही समय बनल। तीसरी से पाँचवीं सदी ईस्वी के बीच गांधार कला अपना चरम पर पहुँच गइल आ आज मौजूद अधिकतर प्रमुख कलाकृति आ कलात्मक रूप एही दौर के मानल जालें। [[श्रेणी:कला शैली]] {{Art-stub}} niw9pczoe6o1mhs6cmwktns250gnoqi 799072 799071 2026-07-05T23:57:32Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा +[[श्रेणी:बौद्ध कला]]; +[[श्रेणी:गांधार कला]]; ±[[श्रेणी:कला शैली]]→[[श्रेणी:प्राचीन भारतीय कला]] 799072 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Schist Buddha Gandhara.jpg|thumb|गांधार कला शैली में शिस्त के बनल बुद्ध के मुर्ती]] '''गांधार कला''' भा '''ग्रीको-बुद्धिस्ट कला''' ({{Langx|en|Greco-Buddhist art}}) प्राचीन यूनानी कला आ [[बौद्ध धर्म]] के सांस्कृतिक मेल-जोल के कलात्मक रूप हवे। एकर बिकास मुख्य रूप से प्राचीन [[गंधार क्षेत्र]] में भइल, जे [[भारतीय उपमहादीप]] के उत्तर-पच्छिमी भाग में रहे। गांधार कला के बिकास कई ऐतिहासिक घटना सभ के परिणाम रहे। एह प्रॉसेस के शुरुआत [[सिकंदर|सिकंदर महान]] के गंधार क्षेत्र में कुछ समय खातिर भइल अभियान से भइल। एकरा बाद [[अशोक|सम्राट अशोक]] एह क्षेत्र में बौद्ध धर्म के बढ़ावा दिहलें। बाद में इंडो-यूनानी राज्य सभ में बौद्ध धर्म प्रमुख धर्म बन गइल। हालाँकि, गांधार कला के असल बिकास [[कुषाण साम्राज्य]] के शासनकाल में भइल। पहिली से तीसरी सदी ईस्वी के बीच के बनल भगवान [[गौतम बुद्ध]] के, अबतक ले मिलल सबसे पुरान सुरक्षित, भक्तिपरक मूर्ति एही समय बनल। तीसरी से पाँचवीं सदी ईस्वी के बीच गांधार कला अपना चरम पर पहुँच गइल आ आज मौजूद अधिकतर प्रमुख कलाकृति आ कलात्मक रूप एही दौर के मानल जालें। [[श्रेणी:प्राचीन भारतीय कला]] [[श्रेणी:बौद्ध कला]] [[श्रेणी:गांधार कला| ]] {{Art-stub}} qhoq47hnijpvb8qzcns32zjht04w8rr 799073 799072 2026-07-05T23:57:56Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:बौद्ध धर्म]] जोड़ल गइल 799073 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Schist Buddha Gandhara.jpg|thumb|गांधार कला शैली में शिस्त के बनल बुद्ध के मुर्ती]] '''गांधार कला''' भा '''ग्रीको-बुद्धिस्ट कला''' ({{Langx|en|Greco-Buddhist art}}) प्राचीन यूनानी कला आ [[बौद्ध धर्म]] के सांस्कृतिक मेल-जोल के कलात्मक रूप हवे। एकर बिकास मुख्य रूप से प्राचीन [[गंधार क्षेत्र]] में भइल, जे [[भारतीय उपमहादीप]] के उत्तर-पच्छिमी भाग में रहे। गांधार कला के बिकास कई ऐतिहासिक घटना सभ के परिणाम रहे। एह प्रॉसेस के शुरुआत [[सिकंदर|सिकंदर महान]] के गंधार क्षेत्र में कुछ समय खातिर भइल अभियान से भइल। एकरा बाद [[अशोक|सम्राट अशोक]] एह क्षेत्र में बौद्ध धर्म के बढ़ावा दिहलें। बाद में इंडो-यूनानी राज्य सभ में बौद्ध धर्म प्रमुख धर्म बन गइल। हालाँकि, गांधार कला के असल बिकास [[कुषाण साम्राज्य]] के शासनकाल में भइल। पहिली से तीसरी सदी ईस्वी के बीच के बनल भगवान [[गौतम बुद्ध]] के, अबतक ले मिलल सबसे पुरान सुरक्षित, भक्तिपरक मूर्ति एही समय बनल। तीसरी से पाँचवीं सदी ईस्वी के बीच गांधार कला अपना चरम पर पहुँच गइल आ आज मौजूद अधिकतर प्रमुख कलाकृति आ कलात्मक रूप एही दौर के मानल जालें। [[श्रेणी:प्राचीन भारतीय कला]] [[श्रेणी:बौद्ध कला]] [[श्रेणी:गांधार कला| ]] [[श्रेणी:बौद्ध धर्म]] {{Art-stub}} pr0cxc9y18rb5srsojyqq3b8ei0t7go भागलपुरी रेशम 0 101113 799081 2026-07-06T04:34:11Z SM7 3953 पन्ना [[भागलपुरी सिल्क]] पर अनुप्रेषित कइल गइल 799081 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[भागलपुरी सिल्क]] f6cnj8v85fh1pxn5cn6qmcmbbsx75es भागलपुरी सिल्क 0 101114 799082 2026-07-06T04:39:46Z SM7 3953 नया आधार लेख 799082 wikitext text/x-wiki '''भागलपुरी सिल्क''' भा '''तसर रेशम''' एक किसिम के रेशम हवे जे भारतीय राज्य [[बिहार]] के [[भागलपुर]] में बनावल जाला। ई सिल्क पारंपरिक रेशमी साड़ी बनावे में इस्तमाल होला। एह रेशम से बनल साड़ी के [[भागलपुरी साड़ी]] कहल जाला। एही कारण भागलपुर के "सिल्क सिटी" (रेशम नगरी) के नाँव से जानल जाला। भागलपुरी रेशम Antheraea paphia नाम के रेशमकीट के कोया (कोकून) से बनावल जाला। एह प्रजाति के जंगली रेशमकीट भी कहल जाला आ ई भारत के मूल निवासी हवे। ई रेशमकीट जंगल में ''टर्मिनेलिया'' प्रजाति के पेड़न पर रहेला। भागलपुर के चंपानगर (नाथनगर) भागलपुरी रेशम के प्रोसेसिंग के प्रमुख केंद्र हवे। भागलपुरी रेशम से खाली साड़िये ना, बलुक शॉल, कुर्ती, चद्दर, कुर्ता, गमछा आ कई तरह के दूसर कपड़ो बनावल जालें। oditf9vrnoorqumkfz3euxhmua99tey 799083 799082 2026-07-06T04:40:34Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:बिहार के संस्कृति]] जोड़ल गइल 799083 wikitext text/x-wiki '''भागलपुरी सिल्क''' भा '''तसर रेशम''' एक किसिम के रेशम हवे जे भारतीय राज्य [[बिहार]] के [[भागलपुर]] में बनावल जाला। ई सिल्क पारंपरिक रेशमी साड़ी बनावे में इस्तमाल होला। एह रेशम से बनल साड़ी के [[भागलपुरी साड़ी]] कहल जाला। एही कारण भागलपुर के "सिल्क सिटी" (रेशम नगरी) के नाँव से जानल जाला। भागलपुरी रेशम Antheraea paphia नाम के रेशमकीट के कोया (कोकून) से बनावल जाला। एह प्रजाति के जंगली रेशमकीट भी कहल जाला आ ई भारत के मूल निवासी हवे। ई रेशमकीट जंगल में ''टर्मिनेलिया'' प्रजाति के पेड़न पर रहेला। भागलपुर के चंपानगर (नाथनगर) भागलपुरी रेशम के प्रोसेसिंग के प्रमुख केंद्र हवे। भागलपुरी रेशम से खाली साड़िये ना, बलुक शॉल, कुर्ती, चद्दर, कुर्ता, गमछा आ कई तरह के दूसर कपड़ो बनावल जालें। [[श्रेणी:बिहार के संस्कृति]] 4gbo42p6mehvp21desbp8rn5rhx3b50 799084 799083 2026-07-06T04:46:58Z SM7 3953 संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल 799084 wikitext text/x-wiki '''भागलपुरी सिल्क''' भा '''तसर रेशम''' एक किसिम के रेशम हवे जे भारतीय राज्य [[बिहार]] के [[भागलपुर]] में बनावल जाला।<ref name="i152">{{cite book |last1=Márquez |first1=F.P.G. |last2=Lev |first2=B. |last3=Liao |first3=H. |title=Outsourcing Using Operations Research and Management Science Methods: From Theory to Practice |publisher=Springer Nature Switzerland |series=International Series in Operations Research & Management Science |year=2025 |isbn=978-3-031-91845-2 |url=https://books.google.co.in/books?id=RjOKEQAAQBAJ&pg=PA259 |access-date=6 July 2026 |page=259}}</ref> ई सिल्क पारंपरिक रेशमी साड़ी बनावे में इस्तमाल होला। एह रेशम से बनल साड़ी के [[भागलपुरी साड़ी]] कहल जाला। एही कारण भागलपुर के "सिल्क सिटी" (रेशम नगरी) के नाँव से जानल जाला। भागलपुरी रेशम Antheraea paphia नाम के रेशमकीट के कोया (कोकून) से बनावल जाला।<ref name="n829">{{cite book |last=Malhotra |first=Nishi |title=Sustainable Pathways: The Role of Indigenous Tribes and Native Practices in India's Economic Model |publisher=Emerald Group Publishing |date=24 July 2024 |isbn=978-1-83549-490-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=QRATEQAAQBAJ&newbks=0&lpg=PA21&dq=Bhagalpuri%2520silk&pg=PA21#v=onepage&q=Bhagalpuri%2520silk&f=false |access-date=6 July 2026 |page=}}</ref> एह प्रजाति के जंगली रेशमकीट भी कहल जाला आ ई भारत के मूल निवासी हवे। ई रेशमकीट जंगल में ''टर्मिनेलिया'' प्रजाति के पेड़न पर रहेला। भागलपुर के चंपानगर (नाथनगर) भागलपुरी रेशम के प्रोसेसिंग के प्रमुख केंद्र हवे। भागलपुरी रेशम से खाली साड़िये ना, बलुक शॉल, कुर्ती, चद्दर, कुर्ता, गमछा आ कई तरह के दूसर कपड़ो बनावल जालें। {{clear}} == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:बिहार के संस्कृति]] fimsgc4t2jsve9sqaj8g8a031x7lvfe 799085 799084 2026-07-06T04:49:49Z SM7 3953 बिस्तार कइल गइल, संदर्भ जोड़ल/सुधारल गइल 799085 wikitext text/x-wiki '''भागलपुरी सिल्क''' भा '''तसर रेशम''' एक किसिम के रेशम हवे जे भारतीय राज्य [[बिहार]] के [[भागलपुर]] में बनावल जाला।<ref name="i152">{{cite book |last1=Márquez |first1=F.P.G. |last2=Lev |first2=B. |last3=Liao |first3=H. |title=Outsourcing Using Operations Research and Management Science Methods: From Theory to Practice |publisher=Springer Nature Switzerland |series=International Series in Operations Research & Management Science |year=2025 |isbn=978-3-031-91845-2 |url=https://books.google.co.in/books?id=RjOKEQAAQBAJ&pg=PA259 |access-date=6 July 2026 |page=259}}</ref> ई सिल्क पारंपरिक रेशमी साड़ी बनावे में इस्तमाल होला। एह रेशम से बनल साड़ी के [[भागलपुरी साड़ी]] कहल जाला। एही कारण भागलपुर के "सिल्क सिटी" (रेशम नगरी) के नाँव से जानल जाला। ईहे भर ना, एह रेशम से बनल साड़ी के "क्वीन ऑफ़ आल फैब्रिक्स" (सगरी परिधान सभ के रानी) के दर्जा दिहल गइल बाटे।<ref name="h605">{{cite book |last1=Yan |first1=Xinfeng |last2=Chen |first2=Lihong |last3=Memon |first3=Hafeezullah |title=Textile and Fashion Education Internationalization: A Promising Discipline from South Asia |publisher=Springer Nature |date=8 February 2022 |isbn=978-981-16-8854-6 |url=https://books.google.co.in/books?id=gr1dEAAAQBAJ&newbks=0&lpg=PA16&dq=Bhagalpuri%2520silk&pg=PA16#v=onepage&q=Bhagalpuri%2520silk&f=false |access-date=6 July 2026 |page=}}</ref> भागलपुरी रेशम Antheraea paphia नाम के रेशमकीट के कोया (कोकून) से बनावल जाला।<ref name="n829">{{cite book |last=Malhotra |first=Nishi |title=Sustainable Pathways: The Role of Indigenous Tribes and Native Practices in India's Economic Model |publisher=Emerald Group Publishing |date=24 July 2024 |isbn=978-1-83549-490-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=QRATEQAAQBAJ&newbks=0&lpg=PA21&dq=Bhagalpuri%2520silk&pg=PA21#v=onepage&q=Bhagalpuri%2520silk&f=false |access-date=6 July 2026 |page=}}</ref> एह प्रजाति के जंगली रेशमकीट भी कहल जाला आ ई भारत के मूल निवासी हवे। ई रेशमकीट जंगल में ''टर्मिनेलिया'' प्रजाति के पेड़न पर रहेला। भागलपुर के चंपानगर (नाथनगर) भागलपुरी रेशम के प्रोसेसिंग के प्रमुख केंद्र हवे। भागलपुरी रेशम से खाली साड़िये ना, बलुक शॉल, कुर्ती, चद्दर, कुर्ता, गमछा आ कई तरह के दूसर कपड़ो बनावल जालें। {{clear}} == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:बिहार के संस्कृति]] kbahs8pnb07m5or9r3c99oivkj5yl32 799086 799085 2026-07-06T04:50:55Z SM7 3953 [[User:SM7/stubsorter|Stubsorter]] के मदद से {{Bihar-geo-stub}} जोड़ल गइल। 799086 wikitext text/x-wiki '''भागलपुरी सिल्क''' भा '''तसर रेशम''' एक किसिम के रेशम हवे जे भारतीय राज्य [[बिहार]] के [[भागलपुर]] में बनावल जाला।<ref name="i152">{{cite book |last1=Márquez |first1=F.P.G. |last2=Lev |first2=B. |last3=Liao |first3=H. |title=Outsourcing Using Operations Research and Management Science Methods: From Theory to Practice |publisher=Springer Nature Switzerland |series=International Series in Operations Research & Management Science |year=2025 |isbn=978-3-031-91845-2 |url=https://books.google.co.in/books?id=RjOKEQAAQBAJ&pg=PA259 |access-date=6 July 2026 |page=259}}</ref> ई सिल्क पारंपरिक रेशमी साड़ी बनावे में इस्तमाल होला। एह रेशम से बनल साड़ी के [[भागलपुरी साड़ी]] कहल जाला। एही कारण भागलपुर के "सिल्क सिटी" (रेशम नगरी) के नाँव से जानल जाला। ईहे भर ना, एह रेशम से बनल साड़ी के "क्वीन ऑफ़ आल फैब्रिक्स" (सगरी परिधान सभ के रानी) के दर्जा दिहल गइल बाटे।<ref name="h605">{{cite book |last1=Yan |first1=Xinfeng |last2=Chen |first2=Lihong |last3=Memon |first3=Hafeezullah |title=Textile and Fashion Education Internationalization: A Promising Discipline from South Asia |publisher=Springer Nature |date=8 February 2022 |isbn=978-981-16-8854-6 |url=https://books.google.co.in/books?id=gr1dEAAAQBAJ&newbks=0&lpg=PA16&dq=Bhagalpuri%2520silk&pg=PA16#v=onepage&q=Bhagalpuri%2520silk&f=false |access-date=6 July 2026 |page=}}</ref> भागलपुरी रेशम Antheraea paphia नाम के रेशमकीट के कोया (कोकून) से बनावल जाला।<ref name="n829">{{cite book |last=Malhotra |first=Nishi |title=Sustainable Pathways: The Role of Indigenous Tribes and Native Practices in India's Economic Model |publisher=Emerald Group Publishing |date=24 July 2024 |isbn=978-1-83549-490-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=QRATEQAAQBAJ&newbks=0&lpg=PA21&dq=Bhagalpuri%2520silk&pg=PA21#v=onepage&q=Bhagalpuri%2520silk&f=false |access-date=6 July 2026 |page=}}</ref> एह प्रजाति के जंगली रेशमकीट भी कहल जाला आ ई भारत के मूल निवासी हवे। ई रेशमकीट जंगल में ''टर्मिनेलिया'' प्रजाति के पेड़न पर रहेला। भागलपुर के चंपानगर (नाथनगर) भागलपुरी रेशम के प्रोसेसिंग के प्रमुख केंद्र हवे। भागलपुरी रेशम से खाली साड़िये ना, बलुक शॉल, कुर्ती, चद्दर, कुर्ता, गमछा आ कई तरह के दूसर कपड़ो बनावल जालें। {{clear}} == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:बिहार के संस्कृति]] {{Bihar-stub}} {{culture-stub}} cfvmh17qffnvmr316zet6z5zhzlpnkf 799087 799086 2026-07-06T04:55:22Z SM7 3953 फोटो जोड़ल गइल 799087 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of India - 2018 - Colnect 802136 - Traditional Handloom Textiles - Bhagalpur Silk.jpeg|thumb|Stamp of India 2018 Traditional Handloom Textiles Bhagalpur Silk]] '''भागलपुरी सिल्क''' भा '''तसर रेशम''' एक किसिम के रेशम हवे जे भारतीय राज्य [[बिहार]] के [[भागलपुर]] में बनावल जाला।<ref name="i152">{{cite book |last1=Márquez |first1=F.P.G. |last2=Lev |first2=B. |last3=Liao |first3=H. |title=Outsourcing Using Operations Research and Management Science Methods: From Theory to Practice |publisher=Springer Nature Switzerland |series=International Series in Operations Research & Management Science |year=2025 |isbn=978-3-031-91845-2 |url=https://books.google.co.in/books?id=RjOKEQAAQBAJ&pg=PA259 |access-date=6 July 2026 |page=259}}</ref> ई सिल्क पारंपरिक रेशमी साड़ी बनावे में इस्तमाल होला। एह रेशम से बनल साड़ी के [[भागलपुरी साड़ी]] कहल जाला। एही कारण भागलपुर के "सिल्क सिटी" (रेशम नगरी) के नाँव से जानल जाला। ईहे भर ना, एह रेशम से बनल साड़ी के "क्वीन ऑफ़ आल फैब्रिक्स" (सगरी परिधान सभ के रानी) के दर्जा दिहल गइल बाटे।<ref name="h605">{{cite book |last1=Yan |first1=Xinfeng |last2=Chen |first2=Lihong |last3=Memon |first3=Hafeezullah |title=Textile and Fashion Education Internationalization: A Promising Discipline from South Asia |publisher=Springer Nature |date=8 February 2022 |isbn=978-981-16-8854-6 |url=https://books.google.co.in/books?id=gr1dEAAAQBAJ&newbks=0&lpg=PA16&dq=Bhagalpuri%2520silk&pg=PA16#v=onepage&q=Bhagalpuri%2520silk&f=false |access-date=6 July 2026 |page=}}</ref> भागलपुरी रेशम Antheraea paphia नाम के रेशमकीट के कोया (कोकून) से बनावल जाला।<ref name="n829">{{cite book |last=Malhotra |first=Nishi |title=Sustainable Pathways: The Role of Indigenous Tribes and Native Practices in India's Economic Model |publisher=Emerald Group Publishing |date=24 July 2024 |isbn=978-1-83549-490-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=QRATEQAAQBAJ&newbks=0&lpg=PA21&dq=Bhagalpuri%2520silk&pg=PA21#v=onepage&q=Bhagalpuri%2520silk&f=false |access-date=6 July 2026 |page=}}</ref> एह प्रजाति के जंगली रेशमकीट भी कहल जाला आ ई भारत के मूल निवासी हवे। ई रेशमकीट जंगल में ''टर्मिनेलिया'' प्रजाति के पेड़न पर रहेला। भागलपुर के चंपानगर (नाथनगर) भागलपुरी रेशम के प्रोसेसिंग के प्रमुख केंद्र हवे। भागलपुरी रेशम से खाली साड़िये ना, बलुक शॉल, कुर्ती, चद्दर, कुर्ता, गमछा आ कई तरह के दूसर कपड़ो बनावल जालें। {{clear}} == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:बिहार के संस्कृति]] {{Bihar-stub}} {{culture-stub}} rmqml87kqnnuc837hpmd3jdjutr7o7m 799088 799087 2026-07-06T04:57:26Z SM7 3953 सुधार कइल गइल 799088 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of India - 2018 - Colnect 802136 - Traditional Handloom Textiles - Bhagalpur Silk.jpeg|thumb|Stamp of India 2018 Traditional Handloom Textiles Bhagalpur Silk]] '''भागलपुरी सिल्क''' भा '''तसर रेशम''' एक किसिम के रेशम के साड़ी हवे जे भारतीय राज्य [[बिहार]] के [[भागलपुर]] में बनावल जाला।<ref name="i152">{{cite book |last1=Márquez |first1=F.P.G. |last2=Lev |first2=B. |last3=Liao |first3=H. |title=Outsourcing Using Operations Research and Management Science Methods: From Theory to Practice |publisher=Springer Nature Switzerland |series=International Series in Operations Research & Management Science |year=2025 |isbn=978-3-031-91845-2 |url=https://books.google.co.in/books?id=RjOKEQAAQBAJ&pg=PA259 |access-date=6 July 2026 |page=259}}</ref> ई सिल्क पारंपरिक रेशमी साड़ी बनावे के शैली हवे आ एह तरीका से बनल साड़ी के [[भागलपुरी साड़ी]] कहल जाला। एही कारण भागलपुर के "सिल्क सिटी" (रेशम नगरी) के नाँव से जानल जाला। ईहे भर ना, एह रेशम से बनल साड़ी के "क्वीन ऑफ़ आल फैब्रिक्स" (सगरी परिधान सभ के रानी) के दर्जा दिहल गइल बाटे।<ref name="h605">{{cite book |last1=Yan |first1=Xinfeng |last2=Chen |first2=Lihong |last3=Memon |first3=Hafeezullah |title=Textile and Fashion Education Internationalization: A Promising Discipline from South Asia |publisher=Springer Nature |date=8 February 2022 |isbn=978-981-16-8854-6 |url=https://books.google.co.in/books?id=gr1dEAAAQBAJ&newbks=0&lpg=PA16&dq=Bhagalpuri%2520silk&pg=PA16#v=onepage&q=Bhagalpuri%2520silk&f=false |access-date=6 July 2026 |page=}}</ref> भागलपुरी रेशम Antheraea paphia नाम के रेशमकीट के कोया (कोकून) से बनावल जाला।<ref name="n829">{{cite book |last=Malhotra |first=Nishi |title=Sustainable Pathways: The Role of Indigenous Tribes and Native Practices in India's Economic Model |publisher=Emerald Group Publishing |date=24 July 2024 |isbn=978-1-83549-490-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=QRATEQAAQBAJ&newbks=0&lpg=PA21&dq=Bhagalpuri%2520silk&pg=PA21#v=onepage&q=Bhagalpuri%2520silk&f=false |access-date=6 July 2026 |page=}}</ref> एह प्रजाति के जंगली रेशमकीट भी कहल जाला आ ई भारत के मूल निवासी हवे। ई रेशमकीट जंगल में ''टर्मिनेलिया'' प्रजाति के पेड़न पर रहेला। भागलपुर के चंपानगर (नाथनगर) भागलपुरी रेशम के प्रोसेसिंग के प्रमुख केंद्र हवे। भागलपुरी रेशम से खाली साड़िये ना, बलुक शॉल, कुर्ती, चद्दर, कुर्ता, गमछा आ कई तरह के दूसर कपड़ो बनावल जालें। {{clear}} == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:बिहार के संस्कृति]] {{Bihar-stub}} {{culture-stub}} gq793sml9rxvdst9mspjlf9udktww2o 799089 799088 2026-07-06T04:57:53Z SM7 3953 [[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:साड़ी]] जोड़ल गइल 799089 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of India - 2018 - Colnect 802136 - Traditional Handloom Textiles - Bhagalpur Silk.jpeg|thumb|Stamp of India 2018 Traditional Handloom Textiles Bhagalpur Silk]] '''भागलपुरी सिल्क''' भा '''तसर रेशम''' एक किसिम के रेशम के साड़ी हवे जे भारतीय राज्य [[बिहार]] के [[भागलपुर]] में बनावल जाला।<ref name="i152">{{cite book |last1=Márquez |first1=F.P.G. |last2=Lev |first2=B. |last3=Liao |first3=H. |title=Outsourcing Using Operations Research and Management Science Methods: From Theory to Practice |publisher=Springer Nature Switzerland |series=International Series in Operations Research & Management Science |year=2025 |isbn=978-3-031-91845-2 |url=https://books.google.co.in/books?id=RjOKEQAAQBAJ&pg=PA259 |access-date=6 July 2026 |page=259}}</ref> ई सिल्क पारंपरिक रेशमी साड़ी बनावे के शैली हवे आ एह तरीका से बनल साड़ी के [[भागलपुरी साड़ी]] कहल जाला। एही कारण भागलपुर के "सिल्क सिटी" (रेशम नगरी) के नाँव से जानल जाला। ईहे भर ना, एह रेशम से बनल साड़ी के "क्वीन ऑफ़ आल फैब्रिक्स" (सगरी परिधान सभ के रानी) के दर्जा दिहल गइल बाटे।<ref name="h605">{{cite book |last1=Yan |first1=Xinfeng |last2=Chen |first2=Lihong |last3=Memon |first3=Hafeezullah |title=Textile and Fashion Education Internationalization: A Promising Discipline from South Asia |publisher=Springer Nature |date=8 February 2022 |isbn=978-981-16-8854-6 |url=https://books.google.co.in/books?id=gr1dEAAAQBAJ&newbks=0&lpg=PA16&dq=Bhagalpuri%2520silk&pg=PA16#v=onepage&q=Bhagalpuri%2520silk&f=false |access-date=6 July 2026 |page=}}</ref> भागलपुरी रेशम Antheraea paphia नाम के रेशमकीट के कोया (कोकून) से बनावल जाला।<ref name="n829">{{cite book |last=Malhotra |first=Nishi |title=Sustainable Pathways: The Role of Indigenous Tribes and Native Practices in India's Economic Model |publisher=Emerald Group Publishing |date=24 July 2024 |isbn=978-1-83549-490-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=QRATEQAAQBAJ&newbks=0&lpg=PA21&dq=Bhagalpuri%2520silk&pg=PA21#v=onepage&q=Bhagalpuri%2520silk&f=false |access-date=6 July 2026 |page=}}</ref> एह प्रजाति के जंगली रेशमकीट भी कहल जाला आ ई भारत के मूल निवासी हवे। ई रेशमकीट जंगल में ''टर्मिनेलिया'' प्रजाति के पेड़न पर रहेला। भागलपुर के चंपानगर (नाथनगर) भागलपुरी रेशम के प्रोसेसिंग के प्रमुख केंद्र हवे। भागलपुरी रेशम से खाली साड़िये ना, बलुक शॉल, कुर्ती, चद्दर, कुर्ता, गमछा आ कई तरह के दूसर कपड़ो बनावल जालें। {{clear}} == संदर्भ == {{Reflist|29em}} [[श्रेणी:बिहार के संस्कृति]] [[श्रेणी:साड़ी]] {{Bihar-stub}} {{culture-stub}} 85n06ngo1pc5ntiknspswqexe1os6ww 799090 799089 2026-07-06T05:00:46Z SM7 3953 बाहरी कड़ी जोड़ल गइल 799090 wikitext text/x-wiki [[File:Stamp of India - 2018 - Colnect 802136 - Traditional Handloom Textiles - Bhagalpur Silk.jpeg|thumb|Stamp of India 2018 Traditional Handloom Textiles Bhagalpur Silk]] '''भागलपुरी सिल्क''' भा '''तसर रेशम''' एक किसिम के रेशम के साड़ी हवे जे भारतीय राज्य [[बिहार]] के [[भागलपुर]] में बनावल जाला।<ref name="i152">{{cite book |last1=Márquez |first1=F.P.G. |last2=Lev |first2=B. |last3=Liao |first3=H. |title=Outsourcing Using Operations Research and Management Science Methods: From Theory to Practice |publisher=Springer Nature Switzerland |series=International Series in Operations Research & Management Science |year=2025 |isbn=978-3-031-91845-2 |url=https://books.google.co.in/books?id=RjOKEQAAQBAJ&pg=PA259 |access-date=6 July 2026 |page=259}}</ref> ई सिल्क पारंपरिक रेशमी साड़ी बनावे के शैली हवे आ एह तरीका से बनल साड़ी के [[भागलपुरी साड़ी]] कहल जाला। एही कारण भागलपुर के "सिल्क सिटी" (रेशम नगरी) के नाँव से जानल जाला। ईहे भर ना, एह रेशम से बनल साड़ी के "क्वीन ऑफ़ आल फैब्रिक्स" (सगरी परिधान सभ के रानी) के दर्जा दिहल गइल बाटे।<ref name="h605">{{cite book |last1=Yan |first1=Xinfeng |last2=Chen |first2=Lihong |last3=Memon |first3=Hafeezullah |title=Textile and Fashion Education Internationalization: A Promising Discipline from South Asia |publisher=Springer Nature |date=8 February 2022 |isbn=978-981-16-8854-6 |url=https://books.google.co.in/books?id=gr1dEAAAQBAJ&newbks=0&lpg=PA16&dq=Bhagalpuri%2520silk&pg=PA16#v=onepage&q=Bhagalpuri%2520silk&f=false |access-date=6 July 2026 |page=}}</ref> भागलपुरी रेशम Antheraea paphia नाम के रेशमकीट के कोया (कोकून) से बनावल जाला।<ref name="n829">{{cite book |last=Malhotra |first=Nishi |title=Sustainable Pathways: The Role of Indigenous Tribes and Native Practices in India's Economic Model |publisher=Emerald Group Publishing |date=24 July 2024 |isbn=978-1-83549-490-5 |url=https://books.google.co.in/books?id=QRATEQAAQBAJ&newbks=0&lpg=PA21&dq=Bhagalpuri%2520silk&pg=PA21#v=onepage&q=Bhagalpuri%2520silk&f=false |access-date=6 July 2026 |page=}}</ref> एह प्रजाति के जंगली रेशमकीट भी कहल जाला आ ई भारत के मूल निवासी हवे। ई रेशमकीट जंगल में ''टर्मिनेलिया'' प्रजाति के पेड़न पर रहेला। भागलपुर के चंपानगर (नाथनगर) भागलपुरी रेशम के प्रोसेसिंग के प्रमुख केंद्र हवे। भागलपुरी रेशम से खाली साड़िये ना, बलुक शॉल, कुर्ती, चद्दर, कुर्ता, गमछा आ कई तरह के दूसर कपड़ो बनावल जालें। {{clear}} == संदर्भ == {{Reflist|29em}} == बाहरी कड़ी == * [https://bhagalpur.nic.in/odop-bhagalpur/ भागलपुर सिल्क, ओडीओपी, भागलपुर जिला के वेबसाइट पर] [[श्रेणी:बिहार के संस्कृति]] [[श्रेणी:साड़ी]] {{Bihar-stub}} {{culture-stub}} 1uescxa7kl3kcefbaniqzxlfbtpp10y