विकिपीडिया
bhwiki
https://bh.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE
MediaWiki 1.48.0-wmf.1
first-letter
मीडिया
विशेष
वार्तालाप
प्रयोगकर्ता
प्रयोगकर्ता वार्ता
विकिपीडिया
विकिपीडिया वार्ता
चित्र
चित्र वार्ता
मीडियाविकि
मीडियाविकि वार्ता
टेम्पलेट
टेम्पलेट वार्ता
मदद
मदद वार्ता
श्रेणी
श्रेणी वार्ता
TimedText
TimedText talk
Module
Module talk
Event
Event talk
पर्यावरण प्रदूषण
0
9495
809396
804424
2026-10-31T17:07:20Z
SM7
3953
/* कंट्रोल */ कुछ नाँव के अनुबाद
809396
wikitext
text/x-wiki
[[चित्र:Emissão+de+gases+poluentes.jpg|thumb|right|220px|कारखाना के चिमनी से निकलत धुआँ, [[हवा प्रदूषण]]]]
[[चित्र:CoalcliffICC.jpg|thumb|right|220px|ऑस्ट्रेलिया में कोयला के संयंत्र। कोयला के दहन से कार्बन डाइऑक्साइड के निर्माण होला, साथ ही साथ सल्फर डाइऑक्साइड के भी अलग-अलग मात्रा में उत्पादन होला।]]
{{Environment sidebar}}
'''पर्यावरण प्रदूषण''' भा '''पर्यावरणीय प्रदूषण''' ({{Langx|en|environmental pollution}}), चाहे खाली भर '''प्रदूषण''' ({{Lang|en|pollution}}), अइसन घटना हऽ जेवना में [[प्राकृतिक पर्यावरण]] में कौनो अइसन चीज क प्रवेश होला जेवना से [[पर्यावरण]] के नोकसान पहुँचे, ओकर क्वालिटी खराब होखे। जवनी चीज की प्रवेश से अइसन होला ओ पदार्थन के प्रदूषक पदार्थ कहल जाला।<ref>[http://hindi.indiawaterportal.org/content/%E0%A4%9C%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%88 जलप्रदूषण क्या है?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140716163134/http://hindi.indiawaterportal.org/content/%E0%A4%9C%E0%A4%B2-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%B9%E0%A5%88 |date=2014-07-16 }} इण्डिया वाटर पोर्टल (उतारल गइल 29.06.2014 के)</ref> आमतौर पर पर्यावरण में कई प्राकृतिक कारण से अइसन पादर्थ सभ के प्रवेश हो सके ला जे नोकसानदेह होखे, जइसे कि जंगल के आग से निकलल धुँआ चाहे ज्वालामुखी से निकले वाली गैस आ धुँआ, बाकी एह शब्द के इस्तेमाल [[पर्यावरण पर मनुष्य के परभाव|मनुष्य द्वारा]] पर्यावरण में पहुँचावल जा रहल खराब परभाव वाली चीजन खातिर होखे ला।<ref name="Britannica">{{cite web|title=pollution {{!}} Definition, History, & Facts|url=https://www.britannica.com/science/pollution-environment|website=Encyclopedia Britannica|accessdate=6 मई 2020|language=en}}</ref> ई प्रदूषक सभ ठोस, द्रव चाहे गैस के रूप में पदार्थ हो सके ला चाहे गर्मी वगैरह के रूप में एनर्जी हो सके ले; बस अगर प्रदूषक तत्व के पर्यावरण में एतना तेजी से प्रवेश हो रहल बा कि ऊ प्राकृतिक रूप से गैर-नोकसानदेह रूप में बदल जाय चाहे छितरा जाय, तब ऊ प्रदूषण कहल जाई।<ref name="Britannica" />
प्रदूषण क कई गो प्रकार हो सकेला। आमतौर पर पर्यावरण की जवनी अंग में प्रदूषक चीज क प्रवेश होला ओही की नाँव पर ओ प्रकार का भी नाँव रखल जाला। जइसे अगर पानी में कौनो कूड़ा-कचरा फेकला से पानी क गुणवत्ता खराब होखे त ए के [[पानी प्रदूषण|जल प्रदूषण]] कहल जाई।
एही प्रकार से [[वायु प्रदूषण]] आ [[माटी प्रदूषण|मिट्टी प्रदूषण]] क नाँव धराइल बा। कई बेर जवनी चीज से प्रदूषण होला ओहू की नाँव पर प्रदूषण की प्रकार क नाँव धरा जाला जइसे कि आवाज से होखे वाला प्रदूषण के आवाज प्रदूषण आ प्रकाश से होखे वाला के प्रकाश प्रदूषण कहल जाला।
प्रदूषण से आदमी के सेहत पर बहुत किसिम के खराब परभाव पड़े लें। हाले में [[बिस्व स्वास्थ संगठन|विश्व स्वास्थ्य संगठन]] की एगो आकलन की हिसाब से साल 2012 में [[हवा प्रदूषण]] की वजह से करीबन 70 लाख लोगन के आपन जान गँवावे के पड़ल।<ref name="BBC">[http://www.bbc.co.uk/hindi/science/2014/03/140325_world_air_pollution_sk.shtml वायु प्रदूषण से साल भर में 70 लाख मौतें] BBC हिंदी, (उतारल गइल 29.06.2014 के)</ref>
मय बिस्व में प्रदूषण के ले के जानकारी बढ़ावे, लोगन के जागरुक करे, प्रदूषण के कम करे खाती उपाय खोजे; एकरा चलते होखे वाला नोकसान के मैनेज करे के कोसिस जारी बाटे। एकरा के सोर्स प रोके आ एकरा परभाव के कम करे (मिटिगेशन) के खाती रिसर्च से ले के जागरूकता अभियान आ नीति-निर्मार्ण के काम हर देस में जारी बाड़ें। बहुत सारा आंदोलन आ एक्टिविस्ट समूह सभ एकरा ओर सरकारन प दबाव बनावे खाती एक्टिव बाड़ें।
== इतिहास ==
प्रदूषण के सुरुआत आदमी के द्वारा एकट्ठा हो के एक जगह रहे के एकदम सुरुआती दौर से शुरू होला, जबसे मनुष्य झुंड में बस्ती बना के रहे शुरू कइल; आखिर आजो बिबिध अध्ययन में अइसन पुराना बस्ती सभ के ओही सभ चीजन से पहिचान कइल जाला जे ओह जमाना के आबादी द्वारा कबाड़ के रूप में छोड़ल गइल।<ref name="Britannica" /> हालाँकि, प्रदूषण तबतक ले कौनों समस्या ना रहल जबतक के हर ब्यक्ति के लगे निवास करे खातिर पर्याप्त जगह रहे। मूल रूप से कोइला के इस्तेमाल आ शहरीकरण से एह समस्या के सुरुआत दर्ज कइल जाला; भले ऊ हजार दू हजार साल पुरान शहर सभ होखें। धातु पघिलावे के काम में भट्ठी के इस्तेमाल से प्रदूषण के उदाहरण बहुत पुराना समय के सभ्यता सभ में मिले ला।
बाद के प्रदूषण मुख्य रूप से उद्योग क्रांति के बाद के समस्या हवे। बिबिध किसिम के उद्योग सभ में कोइला के इस्तेमाल से उपजे वाला धुँआ आ एह उद्योग सभ से निकले वाला कचरा प्रदूषण के सभसे प्रमुख वजह बनल।
== प्रकार चाहे रूप ==
[[चित्र:Canal-pollution.jpg|thumb|right|220px|मांट्रियल की एगो नहर में कूड़ा-कचरा]]
प्रदूषण के बर्गीकरण कई आधार पर कइल जा सके ला आ एकरा के कई प्रकार में बाँटल जा सके ला। पर्यावरण भा इकोसिस्टम के कवन अंग में प्रदूषक तत्व प्रवेश का रहल बाड़ें एह आधार पर, प्रदूषक तत्व के आधार पर, भा मनुष्य के ओह कामकाज के आधार पर जवना से प्रदूषण हो रहल बा, ई कुछ अइसन आधार बाड़ें जिन्हन के हिसाब से बाँट के प्रदूषण के प्रकार बतावल जाला। नीचे ई संछेप में दिहल गइल बा:
=== पर्यावरण के अंग अनुसार ===
====हवा प्रदूषण====
{{see also|हवा प्रदूषण|हवा क्वालिटी इंडेक्स}}
पृथिवी के [[वायुमंडल]] में मौजूद हवा के गुणवत्ता सगरी जीवधारी सभ आ [[इकोसिस्टम]] के सही से संचालन खाती बहुत महत्व के चीज बा। अगर हवा में प्रदूषक तत्व के प्रवेश होखे आ ओह कारण से हवा के गुणवत्ता में कमी आवे, एकर परभाव जीव-जंतु, जेह में मनुष्य भी शामिल बाड़ें, आ इकोसिस्टम के काम करे पर खराब असर डाले तब स्थिति [[हवा प्रदूषण]] होला। सभसे आम रूप धुँआ के प्रवेश से हवा के गुणवत्ता में खराबी बा।<ref name="Stern2015">{{cite book|author=Arthur C. Stern|title=Sources of Air Pollution and Their Control: Air Pollution|url=https://books.google.com/books?id=_WUhBQAAQBAJ&pg=PP1|date=4 December 2015|publisher=Elsevier|isbn=978-1-4832-6828-6|pages=1–}}</ref> चाहे ई धुँआ उद्योग सभ के चिमनी से निकले वाला होखे, डीजल-पेट्रोल से चले वाली गाड़ी सभ के होखे, खेत में बेकार डाठ जरावे से होखे। शहरीकरण आ उद्योगीकरण के कारण पूरा दुनिया में धुँआ से होखे वाला हवा प्रदूषण एगो समस्या बाटे। एकरे अलावा धूर के महीन कण वगैरह के हवा में चहुँपे से भी हवा प्रदूषण होला।<ref name="Stern2015" />
आम गैस सभ जे हवा प्रदूषण खातिर जिम्मेदार बाड़ी उनहन में कार्बन मोनोऑक्साइड, सल्फर डाइऑक्साइड, क्लोरोफ्ल्यूरोकार्बन (CFCs) आ नाइट्रोजन के आक्साइड बाड़ें जे उद्योग सभ आ मोटरगाड़ी आ से पैदा होखे लें। फोटोकेमिकल ओजोन आ स्मॉग के पैदाइश तब होखे ला जब नाइट्रोजन के ऑक्साइड सभ आ हाइड्रोकार्बन सभ सुरुज के रोशनी के साथे रिएक्शन करे लें। [[पार्टिकुलेट मैटर]], या फिर महीन धूर में माइक्रोमीटर साइज PM<sub>10</sub> से PM<sub>2.5</sub> हवा के प्रदूषण के कारण बने ला।
हावा प्रदूषण केतना नोक्सान्देह हो सकेला एकर अंजाद एही से लगावल जा सके ला कि [[बिस्व स्वास्थ्य संगठन]] के एगो आकलन की हिसाब से साल 2012 में हावा प्रदूषण के चलते करीब 70 लाख लोगन के आपन जान गंवावे के पड़ल।<ref name="BBC" />
====[[जल प्रदूषण]]====
पानी परदूषण भा जल प्रदूषण पानी के भंडार सभ में नोकसानदेह चीजन के प्रवेश से होला। [[नदी]], [[झील]], ताल, [[समुंद्र]] आ जमीन के नीचे के जलसोता सभ में सीधे या फिर अप्रत्यक्ष रूप से नोक्सानदेह पदार्थन के पहुँचे से उनहन में मौजूद पानी के क्वालिटी खराब हो जाला आ जिंदा जिया-जंतु आ बनस्पति सभ खातिर इस्तमाल लायक ना रह जाला।
मनुष्य के कई तरह के कामकाज सभ से पानी के क्वालिटी खराब हो सके ले। आमतौर पर शहर आ बस्ती सभ से निकले वाला गंदा पानी आसपास के नदी चाहे झील में पहुँच के ओकरा के गंदा क सके ला। शहर सभ में कई किसिम के उद्योग अइसन होलें जिनहन से गंदगी आ नोकसानदेह पदार्थ बाहर निकले लें आ पानी में छोड़ दिहल जालें। एकरे अलावा खेती में इस्तेमाल होखे वाली केमिकल वाली खाद आ बिबिध किसिम के कीटनाशक सभ अंत में बहि के पानी में पहुँचे लें आ नदी के पानी के गंदा क सके लें।
====[[माटी प्रदूषण]]====
[[माटी]] में मनुष्य द्वारा नोकसान देह पदार्थ छोड़े से भा कौनों अन्य तरीका से माटी के प्राकृतिक सिस्टम के खराब करे से होला। अधिकतर, ई उद्योग से निकले वाला कचड़ा आ गंदा पानी से, खेती में बहुत ढेर खाद आ कीटनाशक के इस्तमाल से आ शहरी कचड़ा के बिना शोधले फेंके से होला।
माटी में परदूषण भा कंटामिनेशन खातिर जिम्मेदार मुख्य पदार्थ सभ में पेट्रोलियम हाइड्रोकार्बन (पेट्रोलियम तेल से निकले वाला कार्बनिक पदार्थ, जइसे प्लास्टिक, पन्नी वगैरह), कीटनाशक, आ भारी घातु के कण शामिल बाने।
====[[समुंद्री प्रदूषण]]====
समुंद्री प्रदूषण [[समुंद्र]] आ सागर सभ के पानी में अइसन पदार्थ के प्रवेश होला जे नोकसानदेह होखे। ई प्रदूषक तत्व सभ आम कचरा-कबाड़ हो सके ला, रासायनिक पदार्थ (केमिकल) हो सके लें, [[प्लास्टिक]] हो सके ला, खेती किसानी के इस्तेमाल के खाद आ कीटनाशक के बह के समुंद्र में पहुँचे वाला हिस्सा हो सके ला आ अउरी किसिम-किसिम के नोकसान पहुँचावे वाला चीज हो सके ला। साथे साथ कौनों जगह के समुंदरी पानी में आक्रमणकारी प्रजाति के पहुँच जाए के भी समुंद्री प्रदूषण में गिनल जा सके ला।
लगभग अस्सी प्रतिशत समुंदरी प्रदूषण जमीनी सतह से चीजन के समुंद्र में पहुँचे से होला।
=== प्रदूषक तत्व के आधार पर ===
* ठोस कचड़ा प्रदूषण
* [[शोर प्रदूषण]] — तेज, खराब, कर्कश आवाज जे अनचाहल होखे आ जेवना से परेशानी होखे शोर प्रदूषण हऽ।
* [[प्रकाश प्रदूषण]]
* रासायनिक प्रदूषण
* [[रेडियोएक्टिव प्रदूषण]] — अइसन स्थिति हवे जब कौनों इलाका जमीन में, ठोस पदार्थ सभ में, द्रव सभ में, चाहे गैसे में रेडियोएक्टिव पदार्थ के जमाव (डिपोजीशन) होखे चाहे मौजूदगी होखे, आ ई मौजूदगी अनचाहल होखे। एह पदार्थ सभ के क्षय होला आ इनहन से खतरनाक रेडियेशन निकले ला।
=== मनुष्य के क्रिया के आधार प ===
* कृषि प्रदूषण
* औद्योगिक प्रदूषण
== कीमत ==
प्रदूषण के कीमत चुकावे के पड़े ला।<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/energy-environment/wp/2016/01/29/the-staggering-economic-cost-of-air-pollution/ The staggering economic cost of air pollution] By Chelsea Harvey, ''Washington Post'', January 29, 2016</ref><ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2008/11/081112124418.htm Freshwater Pollution Costs US At Least $4.3 Billion A Year], ''[[Science Daily]]'', November 17, 2008</ref><ref>[https://www.theguardian.com/environment/2014/jun/30/the-human-cost-of-chinas-untold-soil-pollution-problem The human cost of China's untold soil pollution problem], ''[[The Guardian]]'', Monday 30 June 2014 11.53 EDT</ref> अइसन मैन्यूफैक्चरिंग के कामकाज जे [[हवा प्रदूषण]] पैदा करे, पूरा समाज खातिर सेहत संबधी नोकसान पैदा करे ला जेकर पूरा समाज के कीमत चुकावे के पड़े ला। एह तरह के हवा के गंदगी के साफ़ करे में कीमत चुकावे के पड़े ला। अइसन मैन्यूफैक्चरिंग कामकाज में पैदा होखे वाला हवा प्रदूषण के "निगेटिव एक्सटर्नलिटी" पैदा करे ला जेकर परिभाषा ई हवे कि “जब कौनों फर्म अइसन उत्पादन करे जे ओह लोगन के नोकसान पहुँचावे जे लोग के फर्म द्वारा कौनों किसिम के कंपेनशेसन नइखे दिहल जा रहल।"<ref name=":0">{{Cite book|title=Public finance and public policy|url=https://archive.org/details/publicfinancepub0000grub_n8p4|last=Jonathan.|first=Gruber|date=2013|publisher=Worth Publishers|isbn=978-1-4292-7845-4|edition= 4th|location=New York|oclc=819816787}}</ref> एकर एगो अउरी उदाहरण दिहल जा सके ला, जइसे कि कौनों कपड़ा धोवे वाली फर्म एगो इस्टील बनावे वाली फर्म के लगे होखे, इस्टील के फर्म से निकले वाली गंदगी के कारन कपड़ा धोवे वाली फर्म के बेसी खर्चा करे के पड़ी।<ref>{{Cite book|title=Environmental economics|url=https://archive.org/details/environmentaleco0000kols_i2l8|last=D.|first=Kolstad, Charles|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-973264-7|edition= 2nd|location=New York|oclc=495996799}}</ref>
एही तरह से प्रदूषण कौनों उत्पादन क रहे वाली फर्म के ऊपर भी कीमत देवे के जरूरत पैदा करे ला। उदाहरण खातिर अगर फर्म पर कानूनी रूप से दबाव होखे कि कम प्रदूषण करे के बाटे, अइसना में प्रदूषण कम करे के उपाय में ओह फर्म के खर्चा लागी, एकरा के अबैटमेंट कॉस्ट कहल जाला; अगर हर एक अगिला इकाई बस्तु के उत्पादन पर लागे वाली अइसन कीमत के गिनती कइल जाय तब ऊ मार्जिनल अबैटमेंट कीमत कहाई।<ref>{{cite web|url=http://www.econport.org/content/handbook/Environmental/pollution-control-revised/Abatement-MAC.html|title=Abatement and Marginal Abatement Cost (MAC)|website=www.econport.org|language=en|access-date=2018-03-07|archive-date=2018-02-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228124154/http://www.econport.org/content/handbook/Environmental/pollution-control-revised/Abatement-MAC.html|url-status=dead}}</ref> 2005 के एगो इस्टीमेट के अनुसार अमेरिका में प्रदूषण से एह तरह के रोक में लागे वाली पूँजी आ फर्म चलावे के खर्चा में एह काम के खर्चा लगभग $27 बिलियन के रहल।<ref>{{cite web|url=https://www.epa.gov/environmental-economics/pollution-abatement-costs-and-expenditures-2005-survey|title=Pollution Abatement Costs and Expenditures: 2005 Survey {{!}} US EPA|last=EPA,OA,OP,NCEE|first=US|website=US EPA|language=en|access-date=2018-03-07}}</ref>
== प्रभाव ==
=== मनुष्य के सेहत पर ===
पर्यावरण प्रदूषण दुनिया के हर हिस्सा में मनई के प्रभावित करेला। अक्टूबर 2017 में लैंसेट कमीशन ऑन पॉल्यूशन एंड हेल्थ के एगो अध्ययन बतवलस कि वैश्विक प्रदूषण—खासकर जहरीला हवा, पानी, मिट्टी आ काम करे के जगह—हर साल करीब नौ मिलियन लोगन के जान ले लेला। ई संख्या एड्स, तपेदिक (ट्यूबरकुलोसिस भा टीबी) आ मलेरिया से मिल के होखे वाला मौत सभ से तीन गुना जादे बा, आ युद्ध आ दोसर तरह के मानव हिंसा से होखे वाला मौत से लगभग 15 गुना जादे बा।
अध्ययन के नतीजा रहे कि प्रदूषण [[एंथ्रोपोसीन]] युग के सबसे बड़ा अस्तित्व संबंधी चुनौती में से एक बा। ई धरती के जीवन–समर्थन प्रणाली के स्थिरता के खतरा में डालता, आ मानव समाज के सस्टेनेबिलिटी पर भी संकट खड़ा करेला।
=== पर्यावरण पर परभाव ===
[[चित्र:Pacific-garbage-patch-map 2010 noaamdp.jpg|thumb|प्रशांत महासागर में बिसाल कचरा चकती]]
प्रदूषण [[पर्यावरण]] में कई रूप में आ ब्यापक तरीका से मौजूद बा। एकर कई किसिम के परभाव पर्यावरण पर पड़े लें:
* बायोमैग्निफिकेशन (Biomagnification) के घटना में कई किसिम के बिसैला पदार्थ सभ (जइसे कि हैभी धातु सभ) जिया जंतु सभ के अलग-अलग भोजन स्तर (ट्राफिक लेवल) से हो के गुजर सके लें आ इनहन के घन हो के एकट्ठा होखत जाए के घटना देखे में आवे ला। मतलब ई कि निचला लेवल के जीव के शरीर में जेतना मात्रा में इनहन के होखल पावल जाला ओकरा से बेसी मात्रा में ई ओह जीव सभ के भीतर एकट्ठा हो जालें जे पहिलका जीव सभ के खालें।
* [[कार्बन डाइआक्साइड]] के पर्यावरण में निकास से समुंद्र सभ के एसिडिटी में बढ़ती होला, एकरा चलते पृथिवी पर समुंद्र सभ के pH मान घटत जा रहल बाटे।
* [[ग्रीनहाउस गैस]] सभ के पर्यावरण में निकास के चलते [[बैस्विक गरमाव]] के घटना चालू बा जे पूरा पृथिवी के [[इकोसिस्टम]] के परभावित क रहल बा।
* [[आक्रमणकारी प्रजाति]] सभ के आ जाए से कौनों इकोसिस्टम में मूलनिवासी प्रजाति सभ के घटती हो सके ला आ एकरा चलते जीवबीबिधता में घटाव हो सके ला। अइसन हमलावर प्रजाति के पौधा सभ अइसन कचरा छोड़ सके लें जेकरा चलते ओह जगह के माटी के अंदर आ ओह पर्यावरण के अंदर रासायनिक बदलाव हो जाय।
* नाइट्रोजन ऑक्साइड सभ बरखा के साथे बरिस के माटी के रासायनिक कंपोजीशन बदल सके लें आ एकरा चलते कौनों इकोसिस्टम के प्रजाति सभ के कंपोजीशन में बदलाव हो सके ला।
* [[स्मॉग]] आ धुंध (हेज) के चलते सुरुज के रोशनी, घाम, के मात्रा में कमी आ सके ला जेकरा चलते पौधा सभ के आपन खाना बनावे (फोटोसिंथेसिस) के काम में कमी आ सके ला। [[स्मॉग]] आ धुंध के चलते ट्रोपोस्फीयर में ओजोन के मात्रा में बढ़ती हो सके ला आ इहो पौधा सभ के नोकसान चहुँपावे ला।
* माटी के उपज शक्ति में कमी आ सके ला जेकरा चलते पौधा सभ के कमी आ जीव सभ के प्रजाति में कमी आ सके ला।
* [[सल्फर डाइआक्साइड]] आ [[नाइट्रोजन ऑक्साइड]] के पर्यावरण में बढ़ती के चलते एसिड बरखा हो सके ला। एसिड बरखा से माटी पे pH में कमी आ सके ला।
* पानी में जीवीय पदार्थ (ऑर्गेनिक मैटर) के प्रदूषण से एह में ऑक्सीजन के कमी हो सके ला आ एकरा कारन ओह पानी में रहे वाला जीव सभ के ऊपर खराब परभाव पड़े ला, जीव सभ के संख्या में कमी आ सके ला।
== कंट्रोल ==
{{main|प्रदूषण कंट्रोल}}
[[चित्र:Litter trap.jpg|thumb|ऑस्ट्रेलिया के यारा नदी में एगो जाल जे कूड़ा-कचरा के फँसा ले ला।]]
प्रदूषण नियंत्रण चाहे [[प्रदूषण कंट्रोल]] शब्द के इस्तेमाल पर्यावरण के मैनेजमेंट खातिर कइल जाला जेकरा चलते प्रदूषण के कम कइल जा सके। एह में प्रदूषण फइलावे वाला चीज सभ पर रोक लगावल शामिल बा। अगर प्रदूषण कंट्रोल के उपाय न इस्तेमाल कइल जाय तब बिबिध किसिम के कचड़ा जे अतिउपभोग से, ठंढा देसन में गर्मी करे वाला उपाय सभ से, खेती में इस्तेमाल होखे वाला खाद आ कीटनाशक सभ से, खनन से, उद्योग से आ परिवहन से निकल के पर्यावरण में चहुँप जाई। एकरा चलते पर्यावरण के सेहत के नोकसान पहुँची। [[प्रदूषण रोकथाम]] आ [[कचरा घटाव]] के उपाय सभ के सभसे बेसी महत्व दिहल जाला, हालाँकि, प्रदूषण कंट्रोल के औरी उपाय भी बाने। प्राकृतिक जमीन के कौनों किसिम के बिकास करत समय अइसन तकनीक के इस्तेमाल भी कइल जा सके ला जवना से कि जमीन के बिकास (लैंड डेवलपमेंट) के पर्यावरण पर परभाव के कम कइल जा सके।
=== उपाय के प्रैक्टिस ===
* [[रीसाइक्लिंग]]
* [[रीयूज|दूबारा इस्तेमाल]]
* [[कूड़ा-कचरा कम कइल]]
* [[एनवायरमेंटल मिटिगेशन|प्रभाव घतावल]]
* [[प्रदूषण रोकथाम|रोकथाम]]
* [[कंपोस्ट]]
=== कंट्रोल के औजार आ मैकेनिज्म ===
* [[हवा प्रदूषण|हवा प्रदूषण के कंट्रोलl]]
** [[थर्मल ऑक्सीडाइजर]]
* [[डस्ट कलेक्टर]]
** [[डस्ट कलेक्टर#बैगहाउस_टाइप|बैगहाउस सभ]]
** [[साइक्लोनिक सेपेरेशन|साइक्लोन]]
** [[Electrostatic precipitator]]s
* [[Scrubber]]
** [[Baffle spray scrubber]]
** [[Cyclonic spray scrubber]]
** [[Ejector venturi scrubber]]
** [[Mechanically aided scrubber]]
** [[Spray tower]]
** [[Wet scrubber]]
* [[सीवेज ट्रीटमेंट]]
** [[Sedimentation (water treatment)|Sedimentation]] (Primary treatment)
** [[Activated sludge|Activated sludge biotreaters]] (Secondary treatment; also used for industrial wastewater)
** [[Aerated lagoon]]s
** [[मानव निर्मित वेटलैंड]] (शहरी जलबहाव खाती इस्तेमाल होखे वाला)
* [[औद्योगिक सीवेज ट्रीटमेंट]]
** [[API oil-water separator]]s<ref name="Aqueous">{{cite book|author=Beychok, Milton R.|title=Aqueous Wastes from Petroleum and Petrochemical Plants|edition= 1st|publisher=John Wiley & Sons|year=1967|lccn=67019834|isbn=978-0-471-07189-1|title-link=Aqueous Wastes from Petroleum and Petrochemical Plants}}</ref><ref>{{cite book|author=American Petroleum Institute (API)|title=Management of Water Discharges: Design and Operations of Oil–Water Separators|edition= 1st|publisher=American Petroleum Institute|date=February 1990|id=|authorlink=American Petroleum Institute}}</ref>
** [[बायोफिल्टर]]
** [[Dissolved air flotation]] (DAF)
** [[Powdered activated carbon treatment]]
** [[Ultrafiltration]]
* [[Vapor recovery|Vapor recovery systems]]
* [[Phytoremediation]]
{{clear}}
== इहो देखल जाय ==
{{Div col|2}}
* [[पर्यावरण]]
* [[पर्यावरण बिज्ञान]]
* [[मानव भूगोल]]
* [[भौतिक भूगोल]]
* [[इकोलॉजी|पारिस्थितिकी]]
* [[पर्यावरण पर मनुष्य के परभाव]]
* [[जलवायु बदलाव]]
* [[बैस्विक गरमाव]]
{{Div col end}}
== संदर्भ ==
{{reflist|30em}}
== बाहरी कड़ी ==
{{Commons category|Pollution}}
* [http://www.cpcb.nic.in/ केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण बोर्ड] के वेबसाइट।
* [http://www.epa.gov/superfund/ EPA.gov] – manages Superfund sites and the pollutants in them (CERCLA). Map [https://web.archive.org/web/20101002082045/http://toxmap.nlm.nih.gov/toxmap/main/index.jsp the EPA Superfund]
* [http://www.epa.gov/tri/ Toxic Release Inventory] – tracks how much waste US companies release into the water and air. Gives permits for releasing specific quantities of these pollutants each year. Map [http://toxmap.nlm.nih.gov/toxmap/main/index.jsp EPA's Toxic Release Inventory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101002082045/http://toxmap.nlm.nih.gov/toxmap/main/index.jsp |date=2010-10-02 }}
* [http://www.atsdr.cdc.gov/index.html Agency for Toxic Substances and Disease Registry] – Top 20 pollutants, how they affect people, what US industries use them and the products in which they are found
* [http://sis.nlm.nih.gov/enviro/toxtutor.html#toxtutor Toxicology Tutorials from the National Library of Medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160520221533/https://sis.nlm.nih.gov/enviro/toxtutor.html#toxtutor |date=2016-05-20 }} – resources to review human toxicology.
* [https://web.archive.org/web/20061026012447/http://www.blacksmithinstitute.org/ten.php World's Worst Polluted Places 2007], according to the [[Blacksmith Institute]]
* [http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1661031_1661028_1661020,00.html The World's Most Polluted Places] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130824192451/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1661031_1661028_1661020,00.html |date=2013-08-24 }} at Time.com (a division of Time Magazine)
* [https://web.archive.org/web/20080104003923/http://www.logtv.com/films/chelyabinsk/index.htm Chelyabinsk: The Most Contaminated Spot on the Planet] Documentary Film by Slawomir Grünberg (1996)
* [https://www.bbc.com/hindi/india-52176065 कोरोना वायरस: भारत में लॉकडाउन प्रदूषण के मोर्चे पर एक वरदान है?], बीबीसी हिंदी पर एगो रपट।
* [https://www.sciencedirect.com/topics/earth-and-planetary-sciences/environmental-pollution Environmental Pollution], sciencedirect.com पर टोपिक ओवरव्यू।
{{प्रदूषण}}
{{पर्यावरण}}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:प्रदूषण| ]]
[[श्रेणी:पर्यावरण]]
[[श्रेणी:पर्यावरण भूगोल]]
[[श्रेणी:पर्यावरण बिज्ञान]]
npf9edusojnyho4rqp1jildoz7r0n28
टेम्पलेट:Infobox automobile
10
26261
809390
809382
2026-10-31T14:46:21Z
SM7
3953
Protected "[[टेम्पलेट:Infobox automobile]]": महत्वपूर्ण इन्फोबॉक्स टेम्पलेट ([संपादन करीं=Allow only autoconfirmed users] (indefinite))
809382
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox
| bodyclass = hproduct
| aboveclass = fn
| above = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}
| abovestyle = font-size:125%; background-color:#C0C0C0;color:inherit; padding:0.25em 1em; text-align:center;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}|upright={{if empty|{{{upright|}}}|1.25}}|suppressplaceholder=yes}}
| caption = {{{caption|}}}
| headerstyle = background-color: #C0C0C0; color:inherit;
| autoheaders = yes
| header1 = ओभरव्यू
| label2 = टाइप
| data2 = {{{type|}}}
| class2 = category
| label3 = मैन्यूफैक्चरर
| data3 = {{{manufacturer|}}}
| label4 = मॉडल कोड
| data4 = {{{model_code|}}}
| label5 = अउरी नाँव
| data5 = {{{aka|}}}
| label6 = प्रोडक्शन
| data6 = {{{production|}}}
| label7 = मॉडल साल
| data7 = {{{model_years|}}}
| label8 = असेंबली
| data8 = {{{assembly|}}}
| label9 = डिजाइनर
| data9 = {{{designer|}}}
| header10 = बॉडी आ चेसिस
| label11 = क्लास
| data11 = {{{class|}}}
| label12 = बॉडी इस्टाइल
| data12 = {{{body_style|}}}
| label13 = लेआउट
| data13 = {{{layout|}}}
| label14 = प्लेटफार्म
| data14 = {{{platform|}}}
| label15 = दरवाजा
| data15 = {{{doors|}}}
| label16 = फ्लोर टाइप
| data16 = {{{floortype|}}}
| label17 = चेसिस
| data17 = {{if empty|{{{Chassis|}}}|{{{chassis|}}}}}
| label18 = संबंधित
| data18 = {{{related|}}}
| header19 = पॉवरट्रेन
| label20 = [[इंजन]]
| data20 = {{{engine|}}}
| label21 = [[इलेक्ट्रिक मोटर]]
| data21 = {{{motor|}}}
| label22 = कैपसिटी
| data22 = {{if empty|{{{Capacity|}}}|{{{capacity|}}}}}
| label23 = पॉवर आउटपुट
| data23 = {{if empty|{{{Power|}}}|{{{powerout|}}}}}
| label24 = ट्रांसमिशन
| data24 = {{{transmission|}}}
| class24 = category
| label25 = प्रोपल्शन
| data25 = {{{propulsion|}}}
| class25 = category
| label26 = हाइब्रिड डेरीवेट्रेन
| data26 = {{{drivetrain|}}}
| label27 = बैटरी
| data27 = {{{battery|}}}
| label28 = रेंज
| data28 = {{{range|}}}
| label29 = इलेक्ट्रिक रेंज
| data29 = {{{electric_range|}}}
| label30 = चार्जिंग
| data30 = {{{charging|}}}
| header31 = सस्पेंसन
| label32 = फ्रंट
| data32 = {{{front_suspension|}}}
| label33 = रियर
| data33 = {{{rear_suspension|}}}
| header34 = {{#if:{{{wheelbase|}}}{{{length|}}}{{{width|}}}{{{height|}}}{{{weight|}}}|डाइमेंशन}}
| label35 = [[व्हीलबेस]]
| data35 = {{{wheelbase|}}}
| label36 = लंबाई
| data36 = {{{length|}}}
| label37 = चौड़ाई
| data37 = {{{width|}}}
| label38 = हाइट
| data38 = {{{height|}}}
| label39 = [[कर्ब वजन|कर्ब वजन]]
| data39 = {{{weight|}}}
| data40 = {{{module|}}}
| header41 = टाइमलाइन
| label42 = एकरा पहिले
| data42 = {{{predecessor|}}}
| label43 = एकरा बाद
| data43 = {{{successor|}}}
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox automobile with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox automobile]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| aka | alt | assembly | battery | body_style | capacity | Capacity | caption | charging | chassis | Chassis | class | designer | doors | drivetrain | electric_range | engine | factory | floortype | front_suspension | height | image | image_size | layout | length | manufacturer | model_years | model_code | module | motor | name | operator | platform | Power | powerout | predecessor | production | propulsion | range | rear_suspension | related | replaced | sp | successor | transmission | type | upright | weight | wheelbase | width | yearconstruction }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox automobile]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox automobile with conflicting parameters}}
| Chassis; chassis
| Capacity; capacity
| Power; powerout
}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude>
210mer5fphiob4gg6n7we7zoihvj7m5
809391
809390
2026-10-31T14:46:23Z
SM7
3953
Adding {{pp-protected}}
809391
wikitext
text/x-wiki
<noinclude>{{pp-protected|reason=महत्वपूर्ण इन्फोबॉक्स टेम्पलेट|small=yes}}</noinclude>{{Infobox
| bodyclass = hproduct
| aboveclass = fn
| above = {{{name|<includeonly>{{PAGENAMEBASE}}</includeonly>}}}
| abovestyle = font-size:125%; background-color:#C0C0C0;color:inherit; padding:0.25em 1em; text-align:center;
| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}|upright={{if empty|{{{upright|}}}|1.25}}|suppressplaceholder=yes}}
| caption = {{{caption|}}}
| headerstyle = background-color: #C0C0C0; color:inherit;
| autoheaders = yes
| header1 = ओभरव्यू
| label2 = टाइप
| data2 = {{{type|}}}
| class2 = category
| label3 = मैन्यूफैक्चरर
| data3 = {{{manufacturer|}}}
| label4 = मॉडल कोड
| data4 = {{{model_code|}}}
| label5 = अउरी नाँव
| data5 = {{{aka|}}}
| label6 = प्रोडक्शन
| data6 = {{{production|}}}
| label7 = मॉडल साल
| data7 = {{{model_years|}}}
| label8 = असेंबली
| data8 = {{{assembly|}}}
| label9 = डिजाइनर
| data9 = {{{designer|}}}
| header10 = बॉडी आ चेसिस
| label11 = क्लास
| data11 = {{{class|}}}
| label12 = बॉडी इस्टाइल
| data12 = {{{body_style|}}}
| label13 = लेआउट
| data13 = {{{layout|}}}
| label14 = प्लेटफार्म
| data14 = {{{platform|}}}
| label15 = दरवाजा
| data15 = {{{doors|}}}
| label16 = फ्लोर टाइप
| data16 = {{{floortype|}}}
| label17 = चेसिस
| data17 = {{if empty|{{{Chassis|}}}|{{{chassis|}}}}}
| label18 = संबंधित
| data18 = {{{related|}}}
| header19 = पॉवरट्रेन
| label20 = [[इंजन]]
| data20 = {{{engine|}}}
| label21 = [[इलेक्ट्रिक मोटर]]
| data21 = {{{motor|}}}
| label22 = कैपसिटी
| data22 = {{if empty|{{{Capacity|}}}|{{{capacity|}}}}}
| label23 = पॉवर आउटपुट
| data23 = {{if empty|{{{Power|}}}|{{{powerout|}}}}}
| label24 = ट्रांसमिशन
| data24 = {{{transmission|}}}
| class24 = category
| label25 = प्रोपल्शन
| data25 = {{{propulsion|}}}
| class25 = category
| label26 = हाइब्रिड डेरीवेट्रेन
| data26 = {{{drivetrain|}}}
| label27 = बैटरी
| data27 = {{{battery|}}}
| label28 = रेंज
| data28 = {{{range|}}}
| label29 = इलेक्ट्रिक रेंज
| data29 = {{{electric_range|}}}
| label30 = चार्जिंग
| data30 = {{{charging|}}}
| header31 = सस्पेंसन
| label32 = फ्रंट
| data32 = {{{front_suspension|}}}
| label33 = रियर
| data33 = {{{rear_suspension|}}}
| header34 = {{#if:{{{wheelbase|}}}{{{length|}}}{{{width|}}}{{{height|}}}{{{weight|}}}|डाइमेंशन}}
| label35 = [[व्हीलबेस]]
| data35 = {{{wheelbase|}}}
| label36 = लंबाई
| data36 = {{{length|}}}
| label37 = चौड़ाई
| data37 = {{{width|}}}
| label38 = हाइट
| data38 = {{{height|}}}
| label39 = [[कर्ब वजन|कर्ब वजन]]
| data39 = {{{weight|}}}
| data40 = {{{module|}}}
| header41 = टाइमलाइन
| label42 = एकरा पहिले
| data42 = {{{predecessor|}}}
| label43 = एकरा बाद
| data43 = {{{successor|}}}
}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox automobile with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox automobile]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| aka | alt | assembly | battery | body_style | capacity | Capacity | caption | charging | chassis | Chassis | class | designer | doors | drivetrain | electric_range | engine | factory | floortype | front_suspension | height | image | image_size | layout | length | manufacturer | model_years | model_code | module | motor | name | operator | platform | Power | powerout | predecessor | production | propulsion | range | rear_suspension | related | replaced | sp | successor | transmission | type | upright | weight | wheelbase | width | yearconstruction }}{{#invoke:Check for conflicting parameters|check
| template = [[Template:Infobox automobile]]
| cat = {{main other|Category:Pages using infobox automobile with conflicting parameters}}
| Chassis; chassis
| Capacity; capacity
| Power; powerout
}}<noinclude>{{documentation}}</noinclude>
65dwsko8pz6v97fwsmjttuph4109o0r
श्रेणी:बीडियो
14
60200
809403
634918
2026-11-01T02:10:09Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:कंप्यूटर डेटा]] जोड़ल गइल
809403
wikitext
text/x-wiki
[[श्रेणी:डिजिटल मीडिया]]
[[श्रेणी:मीडिया फारमेट]]
[[श्रेणी:कंप्यूटर डेटा]]
h5q2bm09duest07hsrlmzdd0qgxmtm7
809404
809403
2026-11-01T02:11:10Z
SM7
3953
+ श्रेणी हेडर
809404
wikitext
text/x-wiki
{{ctm|वीडियो}}{{cc}}
[[श्रेणी:डिजिटल मीडिया]]
[[श्रेणी:मीडिया फारमेट]]
[[श्रेणी:कंप्यूटर डेटा]]
9351qd1ydtdne9nf2r28i8lp2k3ansv
गूगल क्रोम
0
61640
809417
809222
2026-11-01T11:57:33Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:गूगल सॉफ्टवेयर]] जोड़ल गइल
809417
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox software
| name = गूगल क्रोम
| logo = Google Chrome.svg
| screenshot =
| caption = [[विंडोज 11]] पर रन क रहल क्रोम
| developer = [[गूगल]]
| released = {{Multiple releases
|branch1=Windows XP|version1=Beta|date1={{start date and age|2008|09|02}}
|branch2=Windows XP|version2=1.0|date2={{start date and age|2008|12|11}}
|branch3=macOS, Linux|version3=Preview|date3={{start date and age|2009|06|04}}
|branch4=macOS, Linux|version4=Beta|date4={{start date and age|2009|12|08}}
|branch5=Multi­platform|version5=5.0|date5={{start date and age|2010|05|25}}
}}
| ver layout = stacked
| latest release version =
| programming language = [[सी (प्रोग्रामिंग लैंग्वेज)|C]], [[सी++]], [[असेंबली लैग्वेज|असेंबली]], [[एचटीएमएल]], [[जावा (प्रोग्रामिंग लैंग्वेज)|जावा]] (), [[JavaScript]], [[Python (programming language)|Python]]<ref>{{Cite web |title=Chromium (Google Chrome) |url=https://www.ohloh.net/p/chrome/analyses/latest |url-status=dead |access-date=February 8, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120421031445/https://www.ohloh.net/p/chrome/analyses/latest |archive-date=April 21, 2012 |website=Ohloh.net}}</ref><ref>{{cite web |url=https://chromium.googlesource.com/chromium/src/+/master/styleguide/styleguide.md |title=Chromium coding style |author=<!--Not stated--> |website=Google Open Source |access-date=March 29, 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.lextrait.com/Vincent/implementations.html |title=The Programming Languages Beacon, v10.0 |first=Vincent |last=Lextrait |date=January 2010 |access-date=March 14, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20120530/http://www.lextrait.com/Vincent/implementations.html |archive-date=May 30, 2012 }}</ref>
| operating system = {{Plainlist|
* [[Android Oreo]] or later<ref>{{cite web |url=https://support.google.com/chrome/a/answer/7679408?hl=en |title=Chrome Enterprise and Education release notes |website=[[Google Groups]] |date=October 25, 2022 |access-date=October 27, 2022}}</ref>
* [[ChromeOS]]
* [[iOS 15]] or later<ref name="iOSlatest">{{cite web| url = https://apps.apple.com/us/app/google-chrome/id535886823 | title = Google Chrome (iOS)| date = May 16, 2023}}</ref>
* [[Linux]]
* [[macOS Catalina|macOS 10.15]] or later
* [[विंडोज 10]] or later
}}
| included with = {{Plainlist|
* [[Android Oreo]] or later
* [[क्रोमओएस]]
}}
| engines = [[ब्लिंक (ब्राउजर इंजन)|ब्लिंक]] (आइओएस पर [[वेबकिट]]), वी8 जावास्क्रिप्ट
| platform = IA-32, x86-64, ARMv7, ARMv8-A
| language count = 47
| language footnote = <ref>{{Cite web |url=https://support.google.com/googleplay/android-developer/table/4419860? |title=Supported languages |website=Google Play Console Help |access-date=December 18, 2015}}</ref>
| language =
| genre = [[वेब ब्राउजर]], [[मोबाइल ब्राउजर]]
| license = [[प्रोप्राइटरी सॉफ्टवेयर|प्रोप्राइटरी]] [[फ्रीवेयर]], based on open source components<ref name=TOS>{{Cite web|url=https://www.google.com/intl/en/chrome/terms/|title=Google Chrome and Chrome OS Additional Terms of Service|website=www.google.com}}</ref><ref group=note>Chrome's [[WebKit]] & [[Blink (browser engine)|Blink]] layout engines and its [[V8 (JavaScript engine)|V8 JavaScript engine]] are each [[free and open-source software]], while its other components are each either open-source or [[Proprietary software|proprietary]]. However, section 9 of [https://www.google.com/intl/en/chrome/browser/privacy/eula_text.html Google Chrome's Terms of Service] designates the whole package as proprietary [[फ्रीवेयर]].</ref>
| website = {{official URL}}
}}
'''गूगल क्रोम''' ({{Langx|en|Google Chrome}}) एगो [[फ्रीवेयर]] [[वेब ब्राउजर]] बा जे [[गूगल]] कंपनी द्वारा डेवलप कइल गइल बा। गूगल क्रोम क्रॉस-प्लेटफॉर्म वेब ब्राउज़र हवे। एकर शुरुआत सितंबर 2008 में [[माइक्रोसॉफ्ट विंडोज]] खातिर कइल गइल रहे। एकरा के [[एप्पल वेबकिट]] आ Mozilla Firefox के मुक्त सॉफ्टवेयर घटकन के आधार पर बनावल गइल रहे। बाद में एकर संस्करण Linux, macOS, iOS, iPadOS आ [[एंड्रॉइड]] खातिर भी जारी कइल गइल। [[एंड्रॉइड|एंड्रॉयड डिवाइसन]] में आज ई डिफ़ॉल्ट वेब ब्राउज़र हवे। ChromeOS के मुख्य हिस्सा भी गूगल क्रोम हवे, जहाँ ई वेब एप्लिकेशन चलावे के मंच के रूप में काम करेला। गूगल क्रोम के अधिकांश स्रोत कोड क्रोमियम नाँव के के गूगल के फ्री आ [[ओपन सोर्स]] सॉफ्टवेयर परियोजना से आवेला। हालाँकि, गूगल क्रोम खुद फ्री बाकी प्रोप्राइटरी सॉफ्टवेयर के रूप में लाइसेंस वाला बा। शुरुआत में गूगल क्रोम में WebKit के रेंडरिंग इंजन के इस्तमाल कइल जात रहे। बाद में गूगल एकर आधार पर ब्लिंक नाम के नया रेंडरिंग इंजन बिकसित कइलस। 2017 से iOS के छोड़के गूगल क्रोम के लगभग सभे संस्करण ब्लिंक इंजन के इस्तमाल कर रहल बाड़ें।
मार्च 2026 तक, स्टेटकाउंटर के अनुमान के अनुसार, पर्सनल कंप्यूटर पर दुनिया भर में गूगल क्रोम के ब्राउजर बजार में 75.23% हिस्सेदारी बा। टैबलेट पर ई सबसे बेसी इस्तेमाल होखे वाला ब्राउजर ह, जेकर अनुमानित बाजार हिस्सेदारी 48% बा। [[स्मार्टफोन]] पर भी क्रोम के दबदबा बा आ एकर बाजार हिस्सेदारी लगभग 67% बा। दिसंबर 2025 तक सभ प्लेटफॉर्म के मिलाके 71.22% बाजार हिस्सेदारी के साथ क्रोम दुनिया के सबसे बेसी इस्तेमाल होखे वाला वेब ब्राउजर रहल। मार्च 2026 तक क्रोम के लगभग 3.62 अरब यूजर रहलें।
गूगल के मुख्य कार्यकारी अधिकारी एरिक श्मिट पहिले “ब्राउजर वार्स” (ब्राउजर के बीच प्रतिस्पर्धा) में शामिल रहलें। ई अमेरिका के कॉर्पोरेट इतिहास के एगो हिस्सा ह। ऊ कंपनी के एगो नया क्षेत्र में विस्तार करे के पक्ष में ना रहलें। हालाँकि, गूगल के सह-संस्थापक सर्गेई ब्रिन आ लैरी पेज एगो सॉफ्टवेयर प्रदर्शन के अगुवाई कइलें, जेकरा बाद श्मिट क्रोम के कंपनी के मुख्य कारोबारी प्राथमिकता बनावे खातिर तैयार हो गइलें। एकर नतीजा ई भइल कि क्रोम एगो व्यावसायिक रूप से सफल प्रोडक्ट बन गइल।
क्रोम के तेजी से बढ़त लोकप्रियता के चलते गूगल एह ब्रांड नाँव के इस्तेमाल कई दूसर प्रोडक्ट खातिर भी बढ़ा दिहलस। एहमें [[क्रोमओएस]], [[क्रोमकास्ट]], [[क्रोमबुक]], क्रोमबिट, क्रोमबॉक्स आ क्रोमबेस शामिल बाड़ें।
== फ़ीचर ==
=== वेब स्टैंडर्ड सपोर्ट ===
एचटीएमएल5 वेब स्टैंडर्ड टेस्ट में क्रोम 41 (Chrome 41) के कुल 555 में से 518 अंक मिलल रहलें। एह प्रदर्शन के साथ ई पाँच गो सबसे पॉपुलर डेस्कटॉप ब्राउजरन से आगे रहल।<ref>{{cite web |url=https://html5test.com/s/b204eb264a8b047b.html |title=HTML5 test desktop |access-date=March 19, 2015 |publisher=Visred |archive-date=August 7, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230807162350/http://html5test.com/s/b204eb264a8b047b.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://html5test.com/results/desktop.html |title=HTML5 test desktop browser comparison |access-date=March 19, 2015 |publisher=Visred |archive-date=August 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806200904/http://html5test.com/results/desktop.html |url-status=live}}</ref> एंड्रॉयड पर क्रोम 41 के 555 में से 510 अंक मिलल।<ref>{{cite web |url=https://html5test.com/s/3fb179264a332e3d.html |title=HTML5 test Android Chrome 41 Galaxy S5 |access-date=March 19, 2015 |publisher=Visred |archive-date=July 1, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230701224041/https://html5test.com/s/3fb179264a332e3d.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://html5test.com/results/mobile.html |title=HTML5 test tablet |access-date=March 19, 2015 |publisher=Sights |archive-date=July 8, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708090641/http://html5test.com/results/mobile.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://html5test.com/results/tablet.html |title=HTML5 test mobile |access-date=March 19, 2015 |publisher=Sights |archive-date=August 26, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230826175055/http://html5test.com/results/tablet.html |url-status=live}}</ref> क्रोम 44 के 526 अंक मिलल, जे अधिकतम अंक से खाली 29 अंक भर कम रहे।<ref>{{cite web |url=https://html5test.com/compare/browser/chrome-44.html |title=HTML5test – How well does your browser support HTML5? |work=html5test.com |access-date=October 29, 2015 |archive-date=December 30, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230145217/http://html5test.com/compare/browser/chrome-44.html |url-status=live}}</ref>
{{Clear}}
==नोट==
<references group="note"/>
==संदर्भ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:वेब ब्राउजर]]
[[श्रेणी:गूगल|क्रोम]]
[[श्रेणी:गूगल सॉफ्टवेयर]]
{{इंटरनेट-आधार}}
2a8yl0yu5yqizw9519euip4grdvr36z
मीडियाविकि:Gadget-wikificator.js
8
63911
809414
758185
2026-11-01T09:36:08Z
Max
31977
per req
809414
javascript
text/javascript
mw.loader.load( '//bh.wikipedia.org/w/index.php?title=प्रयोगकर्ता:SM7/wikificator.js&action=raw&ctype=text/javascript' );
7oxsbf6cpb3tn165vpwsd9l3ozwvesy
809415
809414
2026-11-01T09:39:22Z
Max
31977
User ([[:m:User:Max/MaxEdit.js|MaxEdit]])
809415
javascript
text/javascript
mw.loader.load( '//bh.wikipedia.org/w/index.php?title=User:SM7/wikificator.js&action=raw&ctype=text/javascript' );
jag3boema3gk27mca5fropezgdfvruz
हवा क्वालिटी इंडेक्स
0
88639
809397
806060
2026-10-31T17:11:13Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
809397
wikitext
text/x-wiki
[[चित्र:Sha1993_smog_wkpd.jpg|thumb| चीन के शंघाई में [[स्मॉग|धुंध]], दिसंबर, 1993 के एगो तस्वीर : आम तौर पर सेहत के नोकसान पहुँचावे वाला लेवल के रेटिंग कइल जाए वाली हवा के स्थिति के एगो उदाहरण बाटे।]]
[[चित्र:25August_2007_Greek_fires.jpg|thumb|एगो एनोटेटेड सैटेलाइट फोटो जवना में ग्रीस (यूनान) में जंगली आग के धुँआ देखावल गइल बा, जवना से हवा के एक्यूआई बढ़ल बा, मने की इस्थिति ख़राब भइल बाटे।]]
'''हवा क्वालिटी इंडेक्स''' ({{Lang|en|air quality index}}, {{lang|hi|वायु गुणवत्ता सूचकांक}}), संछेप में '''एक्यूआइ''' ('''AQI''') के इस्तेमाल सरकारी एजेंसी सभ<ref>{{Cite web|url=http://www.airnow.gov/index.cfm?action=airnow.international|title=International Air Quality|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162706/https://www.airnow.gov/index.cfm?action=airnow.international|archive-date=12 June 2018|access-date=20 August 2015}}</ref> आम जनता के बतावे खातिर करे लीं कि वर्तमान में [[हवा प्रदूषण|हवा केतना प्रदूषित]] बा चाहे फिर केतना प्रदूषित होखे के अनुमान लगावल गइल बा।<ref>{{Cite web|url=https://airquality.weather.gov/|title=NOAA's National Weather Service/Environmental Protection Agency - United States Air Quality Forecast Guidance|website=airquality.weather.gov|access-date=2021-04-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gmes-atmosphere.eu/services/raq/raq_nrt/|title=MACC Project - European Air Quality Monitoring and Forecasting|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018213242/https://www.gmes-atmosphere.eu/services/raq/raq_nrt/|archive-date=2014-10-18|access-date=2014-10-12}}</ref> एक्यूआई के जानकारी हवा के क्वालिटी सेंसर से औसतन रीडिंग से मिल जाला। ई रीडिंग अइसन होखे लीं जवन गाड़ी-मोटर के आवाजाही, जंगल में आग लागे, या कवनो अइसन चीज के कारण बढ़ सके ला जेह से [[हवा प्रदूषण]] बढ़ सके ला। टेस्ट कइल जाये वाला प्रदूषक पदार्थ सभ में [[ओजोन]], [[नाइट्रोजन डाइऑक्साइड]], [[सल्फर डाइऑक्साइड]], आ अउरी कई गो पदार्थ शामिल बाड़ें।
एक्यूआई बढ़ला पर जन-स्वास्थ्य के जोखिम (रिस्क) बढ़ जाला, खासतौर पर छोट बच्चा, बुजुर्ग आ साँस भा हृदय संबंधी समस्या वाला ब्यक्ति सभ के प्रभावित करे ला। एह समय सभ में सरकारी निकाय सभ आमतौर पर लोग हर शारीरिक गतिविधि कम करे खातिर प्रोत्साहित करे लीं, या फिर बाहर जाए से भी बिल्कुल परहेज करे के सलाह देवे लीं। कपड़ा के मास्क जइसन [[फेस मास्क]] के इस्तेमाल के भी सलाह दिहल जा सक'ता।
अलग-अलग देस सभ के आपन-आपन हवा के गुणवत्ता के सूचकांक बनावे के तरीका होला जे अलग-अलग राष्ट्रीय हवा के गुणवत्ता मानक सभ के अनुरूप होला। एह में से कुछ कनाडा के हवा गुणवत्ता स्वास्थ्य सूचकांक, मलेशिया के वायु प्रदूषण सूचकांक, आ सिंगापुर के प्रदूषक इस्टैंडर सूचकांक बाड़ें।
== संछेप में ==
[[चित्र:Edinburgh_air_quality_measurement_station_dsc06786.jpg|thumb| [[एडिनबर्ग]], [[स्कॉटलैंड]] में एगो हवा के गुणवत्ता माप स्टेशन]]
एक्यूआई के गणना खातिर एगो निर्धारित औसत समय के दौरान हवा प्रदूषक के कंसंट्रेशन के नापजोख के जरूरत होला, जवन एयर मॉनिटर भा मॉडल से हासिल कइल गइल होला। एकरा के मिला के देखल जाय तब कंसंट्रेशन आ समय मिल के हवा प्रदूषक के डोज के बतावे ला। कौनों दिहल गइल डोज के अनुरूप स्वास्थ्य परभाव सभ के स्थापना [[महामारी|महामारी बिज्ञान]] के रिसर्च से कइल जाला।<ref>{{Cite web|url=http://www.epa.gov/risk_assessment/dose-response.htm|title=Step 2 - Dose-Response Assessment|date=26 September 2013|access-date=20 August 2015|archive-date=16 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416140221/http://www.epa.gov/risk_assessment/dose-response.htm|url-status=dead}}</ref> हवा प्रदूषक सभ के ताकत अलग-अलग होला आ हवा प्रदूषक के कंसंट्रेशन से एक्यूआई में बदले खातिर इस्तेमाल होखे वाला कामकाज प्रदूषक के हिसाब से अलग-अलग होला। एकर हवा के क्वालिटी इंडेक्स मान सभ के आमतौर पर रेंज में समूहबद्ध कइल जाला। हर रेंज के डिस्क्रिप्टर, रंग कोड बतावल जाला आ ओकरा हिसाब से स्टैंडर्ड जनस्वास्थ्य सलाह दिहल जाला।
हवा के में प्रदूषक चीज छोड़े (एमिशन) में बढ़ोतरी के चलते एक्यूआई बढ़ सकता। उदाहरण खातिर, भीड़भाड़ के समय यातायात के दौरान या जब हवा के ऊपर जंगल में आग लागे ला या वायु प्रदूषक सभ के पतला होखे के कमी से। ठहरल हवा, अक्सर [[एंटीसाइक्लोन]], तापमान उलटफेर, या [[हवा]] के कम गति के कारण होखे वाली हवा के प्रदूषण के स्थानीय इलाका में रहे देला, जेकरा चलते प्रदूषक सभ के ढेर कंसंट्रेशन, हवा के दूषित पदार्थ सभ के बीच रासायनिक रिएक्शन आ धुंध के स्थिति पैदा हो जाले।<ref>{{Cite web|url=http://www.kjc.gov.my/english/education/weather/haze01.html|title=Haze|last=Myanmar government|date=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070127214023/http://www.kjc.gov.my/english/education/weather/haze01.html|archive-date=27 January 2007|access-date=2007-02-11}}</ref>
[[चित्र:SignboardAirQualityHouston.JPG|thumb| गल्फटन, ह्यूस्टन में साइनबोर्ड जवन [[ओजोन]] घड़ी के संकेत देत बा]]
जवना दिन महीन कण प्रदूषण के कारण एक्यूआई के बढ़े के अनुमान लगावल जाला, कवनो एजेंसी भा जनस्वास्थ्य संगठन:
* संवेदनशील समूह, जइसे कि बुजुर्ग, बच्चा, आ श्वसन भा हृदय संबंधी समस्या वाला लोग के सलाह देवे लीं कि बाहरी मेहनत से बचे के चाहीं.<ref>{{Cite web|url=http://www.lung.org/healthy-air/outdoor/air-quality-index.html|title=Air Quality Index - American Lung Association|website=American Lung Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20150828143922/http://www.lung.org/healthy-air/outdoor/air-quality-index.html|archive-date=28 August 2015|access-date=20 August 2015}}</ref>
* हवा के उत्सर्जन के कम करे खातिर स्वैच्छिक उपाय सभ के प्रोत्साहित करे खातिर "एक्शन डे" घोषित कइल, जइसे कि सार्वजनिक परिवहन के इस्तेमाल।<ref>{{Cite web|url=http://www.sparetheair.org/Make-a-Difference/Spare-the-Air-Every-Day/Summer.aspx|title=Spare the Air - Summer Spare the Air|archive-url=https://web.archive.org/web/20180611003730/http://sparetheair.org/Make-a-Difference/Spare-the-Air-Every-Day/Summer.aspx|archive-date=11 June 2018|access-date=20 August 2015}}</ref>
* फेफड़ा में महीन कण के प्रवेश से बचावे खातिर मास्क के इस्तेमाल के सलाह दिहल जाला।<ref>{{Cite web|url=https://www.moh.gov.sg/content/moh_web/home/pressRoom/Current_Issues/2014/haze/faq--use-of-masks-and-availability-of-masks.html|title=FAQ: Use of masks and availability of masks|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622004913/https://www.moh.gov.sg/content/moh_web/home/pressRoom/Current_Issues/2014/haze/faq--use-of-masks-and-availability-of-masks.html|archive-date=2018-06-22|access-date=20 August 2015}}</ref>
बहुत खराब हवा के क्वालिटी के दौर के दौरान, जइसे कि वायु प्रदूषण के एपिसोड, जब एक्यूआई बतावे ला कि खतरनाक जोखिम से जनस्वास्थ्य के काफी नुकसान हो सके ला, एजेंसी सभ आपातकालीन योजना सभ के इस्तेमाल क सके लीं जेह में ऊ लोग प्रमुख उत्सर्जक (जइसे कि कोयला जरे वाला उद्योग) के ऑर्डर दे सके ला ) के उत्सर्जन में कटौती करे खातिर जब तक कि खतरनाक स्थिति कम ना हो जाव।
अधिकतर हवा के दूषित पदार्थ सभ में एकरा से जुड़ल एक्यूआई ना होला। कई देस सभ जमीनी स्तर के ओजोन, [[पार्टिकुलेट मैटर|कण]], [[सल्फर डाइऑक्साइड]], कार्बन मोनोऑक्साइड आ नाइट्रोजन डाइऑक्साइड के निगरानी करे लें आ एह प्रदूषक सभ खातिर हवा क्वालिटी इंडेक्स के गणना करे लें।<ref name="aqi_basic">{{Cite web|url=http://www.airnow.gov/index.cfm?action=aqibasics.aqi|title=Air Quality Index (AQI) - A Guide to Air Quality and Your Health|date=9 December 2011|publisher=US EPA|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618144741/https://airnow.gov/index.cfm?action=aqibasics.aqi|archive-date=18 June 2018|access-date=8 August 2012}}</ref>
कवनो खास राष्ट्र में एक्यूआई के परिभाषा ओह राष्ट्र में राष्ट्रीय हवा के गुणवत्ता मानक के विकास के आसपास के प्रवचन के दर्शावेले।<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/articles/the-epas-latest-threat-to-economic-growth-1407970689|title=The EPA's Latest Threat to Economic Growth|last=Jay Timmons|date=13 August 2014|website=WSJ|access-date=20 August 2015}}</ref> दुनिया में कहीं भी सरकारी एजेंसी हवा के गुणवत्ता सूचकांक के एगो आम परिभाषा के इस्तेमाल से प्रदर्शन खातिर आपन रियल टाइम एयर मॉनिटरिंग डेटा जमा करे के इजाजत देवे वाली वेबसाइट हाल में उपलब्ध हो गइल बा।<ref>{{Cite web|url=http://waqi.info/|title=World Air Quality Index|access-date=20 August 2015}}</ref>
== लोकेशन के हिसाब से इंडेक्स ==
=== भारत ===
राष्ट्रीय वायु गुणवत्ता सूचकांक (AQI) के शुरुआत 17 सितंबर 2014 के [[नई दिल्ली]] में [[स्वच्छ भारत अभियान]] के तहत भइल रहे।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2014/10/17/india-launches-its-own-air-quality-index-can-its-numbers-be-trusted/|title=India launches its own Air Quality Index. Can its numbers be trusted?|last=Rama Lakshmi|date=October 17, 2014|work=Washington Post|access-date=August 20, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/government-press-release/national-air-quality-index-aqi-launched-by-the-environment-minister-aqi-114101700961_1.html|title=National Air Quality Index (AQI) launched by the Environment Minister AQI is a huge initiative under 'Swachh Bharat' AQI to act as 'One Number- One Colour-One Description' to judge the Air Qualit|date=17 October 2014|work=Business Standard India}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/india/from-safar-to-national-air-quality-index-how-and-when-india-started-monitoring-aqi-10143261.html|title=Air Quality Index in India: When it was set up and how it is measured|date=17 November 2021|work=Firstpost|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://pib.gov.in/newsite/printrelease.aspx?relid=110654#:~:text=National%20Air%20Quality%20Index%20(AQI,Environment%2C%20Forest%20and%20Climate%20Change.&text=The%20Minister%20for%20Environment%2C%20Forests,(AQI)%20in%20New%20Delhi.|title=National Air Quality Index (AQI) launched by the Environment Minister AQI is a huge initiative under 'Swachh Bharat'|work=pib.gov.in}}</ref>
केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण बोर्ड राज्य प्रदूषण नियंत्रण बोर्डन के साथे मिल के देश के 240 शहरन के शामिल करत राष्ट्रीय वायु निगरानी कार्यक्रम (एनएएमपी) चलावत आइल बा जवना में 342 से अधिका निगरानी स्टेशन बा.<ref>{{Cite web|url=http://www.ppsthane.com/blog/ambient-air-quality-monitoring-stations|title=Ambient Air Quality Monitoring Stations|date=2016-08-15|language=en-US|access-date=2016-08-16}}</ref> मेडिकल प्रोफेशनल, एयर क्वालिटी एक्सपर्ट, अकादमी, एडवोकेसी ग्रुप, आ एसपीसीबी के एगो एक्सपर्ट ग्रुप के गठन कइल गइल आ आईआईटी कानपुर के एगो तकनीकी अध्ययन दिहल गइल. आईआईटी कानपुर आ एक्सपर्ट ग्रुप 2014 में एक्यूआई योजना के सिफारिश कइलस।<ref>{{Cite web|url=http://home.iitk.ac.in/~mukesh/indian%20air%20quality.html|title=Indian Air Quality Index|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107224911/http://home.iitk.ac.in/~mukesh/indian%20air%20quality.html|archive-date=2014-11-07|access-date=2014-10-21}}</ref> जबकि पहिले के माप सूचकांक तीन संकेतक तक सीमित रहे, लेकिन नयका सूचकांक में आठ पैरामीटर के माप कइल गइल बा।<ref>{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=110654|title=National Air Quality Index (AQI) launched by the Environment Minister AQI is a huge initiative under 'Swachh Bharat'|access-date=20 August 2015}}</ref> लगभग रियल टाइम आधार पर डेटा देवे वाला लगातार निगरानी प्रणाली नई दिल्ली, [[मुंबई]], [[पुणे]], [[कलकत्ता|कोलकाता]] अउरी [[अहमदाबाद]] में लगावल गइल बा .<ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/india-launches-index-to-measure-air-quality/etvertical_articleshow/44855452.cms|title=India launches index to measure air quality|work=timesofindia-economictimes|access-date=20 August 2015}}</ref>
एक्यूआई के छह गो श्रेणी बा, जवना में अच्छा, संतोषजनक, मध्यम, खराब, गंभीर, आ खतरनाक बा। प्रस्तावित एक्यूआई में आठ गो प्रदूषक (PM {{Sub|10}}, PM {{Sub|2.5}}, NO {{Sub|2}}, SO {{Sub|2}}, CO, O {{Sub|3}}, NH {{Sub|3}}, आ Pb) पर बिचार कइल जाई जिनहन खातिर अल्पकालिक (24 घंटा के औसत अवधि तक) राष्ट्रीय परिवेश हवा के गुणवत्ता मानक निर्धारित कइल जाला।<ref>{{Cite web|url=http://www.cpcb.nic.in|title=::: Central Pollution Control Board :::|access-date=20 August 2015}}</ref> नापल गइल परिवेश के एकाग्रता, संबंधित मानक आ संभावित स्वास्थ्य परभाव के आधार पर, एह में से हर प्रदूषक खातिर एगो उप-सूचकांक के गणना कइल जाला। सबसे खराब उप-सूचकांक समग्र एक्यूआई के दर्शावत बा। अलग-अलग एक्यूआई श्रेणी आ प्रदूषक सभ खातिर संभावित स्वास्थ्य परभाव के भी सुझाव दिहल गइल बा, समूह के मेडिकल बिसेसज्ञ लोग के प्राथमिक इनपुट के साथ। एक्यूआई मान आ संबंधित परिवेश के एकाग्रता (स्वास्थ्य ब्रेकपॉइंट) के साथे-साथ चिन्हित आठ गो प्रदूषक सभ खातिर संबंधित संभावित स्वास्थ्य परभाव निम्नलिखित बाड़ें:
{| class="wikitable"
|+एक्यूआई श्रेणी, प्रदूषक आ स्वास्थ्य ब्रेकपॉइंट
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | एक्यूआई श्रेणी (रेंज) ।
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | पीएम {{Sub|10}} (24 घंटा) ।
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | पीएम {{Sub|2.5}} (24 घंटा) ।
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | नंबर {{Sub|2}} (24घंटा)
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | ओ {{Sub|3}} (8घंटा)
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | सीओ (8घंटा)
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | एसओ {{Sub|2}} (24घंटा)
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | एनएच {{Sub|3}} (24घंटा)
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | पीबी (24 घंटा)
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | रंग
|-
| style="background:#00b050; colour: black" | बढ़िया (0-50)
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-50
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-30
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-40
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-50
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-1.0
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-40
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-200
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-0.5
| style="background:#00b050; colour: black" | गहिराह हरियर रंग
|-
| style="background:#92d050; colour: black" | संतोषजनक (51-100)
| style="background:#92d050; colour: black" | 51-100
| style="background:#92d050; colour: black" | 31-60
| style="background:#92d050; colour: black" | 41-80
| style="background:#92d050; colour: black" | 51-100
| style="background:#92d050; colour: black" | 1.1-2.0
| style="background:#92d050; colour: black" | 41-80
| style="background:#92d050; colour: black" | 201-400
| style="background:#92d050; colour: black" | 0.5-1.0
| style="background:#92d050; colour: black" | हल्का हरियर रंग के होला
|-
| style="background: #ff0; colour: black" | मध्यम (101-200)
| style="background: #ff0; colour: black" | 101-250
| style="background: #ff0; colour: black" | 61-90
| style="background: #ff0; colour: black" | 81-180
| style="background: #ff0; colour: black" | 101-168
| style="background: #ff0; colour: black" | 2.1-10
| style="background: #ff0; colour: black" | 81-380
| style="background: #ff0; colour: black" | 401-800
| style="background: #ff0; colour: black" | 1.1-2.0
| style="background: #ff0; colour: black" | पियर
|-
| style="background: #ff6500; colour: black" | गरीब (201-300)
| style="background: #ff6500; colour: black" | 251-350
| style="background: #ff6500; colour: black" | 91-120
| style="background: #ff6500; colour: black" | 181-280
| style="background: #ff6500; colour: black" | 169-208
| style="background: #ff6500; colour: black" | 10-17
| style="background: #ff6500; colour: black" | 381-800
| style="background: #ff6500; colour: black" | 801-1200
| style="background: #ff6500; colour: black" | 2.1-3.0
| style="background: #ff6500; colour: black" | संतरा
|-
| style="background: #ff0000; color: white" | गंभीर (301-400)
| style="background: #ff0000; color: white" | 351-430
| style="background: #ff0000; color: white" | 121-250
| style="background: #ff0000; color: white" | 281-400
| style="background: #ff0000; color: white" | 209-748
| style="background: #ff0000; color: white" | 17-34
| style="background: #ff0000; color: white" | 801-1600
| style="background: #ff0000; color: white" | 1200-1800
| style="background: #ff0000; color: white" | 3.1-3.5
| style="background: #ff0000; color: white" | लाल
|-
| style="background: #c00000; color: white" | खतरनाक (401-500)
| style="background: #c00000; color: white" | 430+
| style="background: #c00000; color: white" | 250+
| style="background: #c00000; color: white" | 400+
| style="background: #c00000; color: white" | 748+
| style="background: #c00000; color: white" | 34+
| style="background: #c00000; color: white" | 1600+
| style="background: #c00000; color: white" | 1800+
| style="background: #c00000; color: white" | 3.5+
| style="background: #c00000; color: white" | मैरून
|}
{| class="wikitable"
!एक्यूआई
! सेहत पर परभाव
|-
| बढ़िया (0-50)
| कम से कम असर पड़े
|-
| संतोषजनक (51-100)
| संवेदनशील लोग के सांस लेवे में मामूली परेशानी हो सक ता
|-
| मध्यम (101-200)
| फेफड़ा के बेमारी जइसे कि दमा से पीड़ित लोग के साँस लेवे में परेशानी हो सकेला, आ दिल के बेमारी से पीड़ित लोग
|-
| गरीब (201-300)
| लंबा समय तक संपर्क में रहला प लोग के सांस लेवे में परेशानी हो सक ता
|-
| बहुत गरीब (301-400)
| लंबा समय तक संपर्क में रहला प लोग के सांस के बेमारी हो सक ता
|-
| गम्हीर
(401-500)
| स्वस्थ लोग पर भी साँस के प्रभाव पड़ सकेला, आ फेफड़ा/हृदय के बेमारी से पीड़ित लोग पर स्वास्थ्य पर गंभीर प्रभाव पड़ सकेला
|}
=== अमेरिका ===
[[चित्र:Pm25-24a-super.gif|thumb|पीएम <sub>2.5</sub> 24 घंटा के एक्यूआई लूप, यूएस ईपीए के सौजन्य से]]
अमेरिका के पर्यावरण संरक्षण एजेंसी (ईपीए) एगो हवा के गुणवत्ता सूचकांक बनवले बिया जवना के इस्तेमाल हवा के गुणवत्ता के रिपोर्ट करे खातिर कइल जाला. एह एक्यूआई के छह श्रेणी में बाँटल गइल बा जवन स्वास्थ्य चिंता के बढ़त स्तर के संकेत देत बा। 300 से ढेर एक्यूआई मान खतरनाक हवा के गुणवत्ता के प्रतिनिधित्व करे ला आ 50 से नीचे हवा के गुणवत्ता बढ़िया होला।<ref name="aqi_basic" />
{|
|
{| style="width:480px; float:left;" cellspacing="0" border="2"
| style="width:31%;" | '''<span style="color:#fff; font-family:arial; font-size:1em;">हवा के गुणवत्ता सूचकांक (एक्यूआई) के मान</span>'''
| style="background:#036; width:32%;" | <span style="color:#fff; font-family:arial; font-size:1em;">'''स्वास्थ्य के चिंता के स्तर'''</span>
| style="background:#036; width:37%;" | <span style="color:#fff; font-family:arial; font-size:1em;">'''रंग-बिरंग '''</span>
|- style="vertical-align:top; background:#00e400;"
| style="width:31%;" | 0 से 50 तक
| style="width:32%;" | नीमन
| style="width:37%;" | हरियर
|- style="vertical-align:top; background:#ff0;"
| style="width:31%;" | 51 से 100 तक
| style="width:32%;" | उदार
| style="width:37%;" | पियर
|- style="vertical-align:top; background:#ff7e00;"
| style="width:31%;" | 101 से 150 तक
| style="width:32%;" | संवेदनशील समूह खातिर अस्वस्थ बा
| style="width:37%;" | संतरा
|- style="vertical-align:top; background:#f00;"
| style="width:31%;" | <span style="color:#fff;">151 से 200 तक </span>
| style="width:32%;" | <span style="color:#fff;">अस्वस्थ बा</span>
| style="width:37%;" | <span style="color:#fff;">लाल</span>
|- style="vertical-align:top; background:#8f3f97;"
| style="width:31%;" | <span style="color:#fff;">201 से 300 तक </span>
| style="width:32%;" | <span style="color:#fff;">बहुत अस्वस्थ बा</span>
| style="width:37%;" | <span style="color:#fff;">बैंगनी</span>
|- style="vertical-align:top; background:#7e0023;"
| style="width:31%;" | <span style="color:#fff;">301 से 500 तक </span>
| style="width:32%;" | <span style="color:#fff;">खतरनाक बा</span>
| style="width:37%;" | <span style="color:#fff;">मैरून </span>
|}
|}
एक्यूआई स्वच्छ हवा अधिनियम के तहत नियंत्रित पाँच गो "मापदण्ड" प्रदूषक सभ पर आधारित बा : जमीनी स्तर के ओजोन, कण पदार्थ, कार्बन मोनोऑक्साइड, सल्फर डाइऑक्साइड, आ नाइट्रोजन डाइऑक्साइड। ईपीए एह में से हर प्रदूषक खातिर नेशनल एम्बिएंट एयर क्वालिटी स्टैंडर्ड (NAAQS) के स्थापना कइले बा जेह से कि जनस्वास्थ्य के रक्षा कइल जा सके। 100 के AQI मान आमतौर पर प्रदूषक खातिर NAAQS के स्तर से मेल खाला।<ref name="aqi_basic" /> स्वच्छ हवा अधिनियम (अमेरिका) (1990) में ईपीए के हर पांच साल पर अपना राष्ट्रीय परिवेश हवा के गुणवत्ता मानक के समीक्षा करे के कहल गइल बा ताकि स्वास्थ्य परभाव के बिकसित जानकारी के देखावल जा सके। एह बदलावन के देखावे खातिर हवा के गुणवत्ता सूचकांक में समय-समय पर समायोजन कइल जाला।
{{clear}}
== इहो देखल जाय ==
* [[हवा प्रदूषण]]
* [[पार्टिकुलेट मैटर]]
== संदर्भ ==
{{Reflist|33em}}
== बाहरी कड़ी ==
* [https://www.aqi.in/ भारत में एक्यूआई] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, रियल टाइम आँकड़ा देखे खातिर।
{{प्रदूषण}}
[[श्रेणी:प्रदूषण]]
[[श्रेणी:हवा प्रदूषण]]
[[श्रेणी:पृथिवी के वायुमंडल]]
2ozq05m24dqulw661fay0s84hef2twx
809398
809397
2026-10-31T17:12:34Z
SM7
3953
/* इहो देखल जाय */ +2
809398
wikitext
text/x-wiki
[[चित्र:Sha1993_smog_wkpd.jpg|thumb| चीन के शंघाई में [[स्मॉग|धुंध]], दिसंबर, 1993 के एगो तस्वीर : आम तौर पर सेहत के नोकसान पहुँचावे वाला लेवल के रेटिंग कइल जाए वाली हवा के स्थिति के एगो उदाहरण बाटे।]]
[[चित्र:25August_2007_Greek_fires.jpg|thumb|एगो एनोटेटेड सैटेलाइट फोटो जवना में ग्रीस (यूनान) में जंगली आग के धुँआ देखावल गइल बा, जवना से हवा के एक्यूआई बढ़ल बा, मने की इस्थिति ख़राब भइल बाटे।]]
'''हवा क्वालिटी इंडेक्स''' ({{Lang|en|air quality index}}, {{lang|hi|वायु गुणवत्ता सूचकांक}}), संछेप में '''एक्यूआइ''' ('''AQI''') के इस्तेमाल सरकारी एजेंसी सभ<ref>{{Cite web|url=http://www.airnow.gov/index.cfm?action=airnow.international|title=International Air Quality|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612162706/https://www.airnow.gov/index.cfm?action=airnow.international|archive-date=12 June 2018|access-date=20 August 2015}}</ref> आम जनता के बतावे खातिर करे लीं कि वर्तमान में [[हवा प्रदूषण|हवा केतना प्रदूषित]] बा चाहे फिर केतना प्रदूषित होखे के अनुमान लगावल गइल बा।<ref>{{Cite web|url=https://airquality.weather.gov/|title=NOAA's National Weather Service/Environmental Protection Agency - United States Air Quality Forecast Guidance|website=airquality.weather.gov|access-date=2021-04-28}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gmes-atmosphere.eu/services/raq/raq_nrt/|title=MACC Project - European Air Quality Monitoring and Forecasting|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018213242/https://www.gmes-atmosphere.eu/services/raq/raq_nrt/|archive-date=2014-10-18|access-date=2014-10-12}}</ref> एक्यूआई के जानकारी हवा के क्वालिटी सेंसर से औसतन रीडिंग से मिल जाला। ई रीडिंग अइसन होखे लीं जवन गाड़ी-मोटर के आवाजाही, जंगल में आग लागे, या कवनो अइसन चीज के कारण बढ़ सके ला जेह से [[हवा प्रदूषण]] बढ़ सके ला। टेस्ट कइल जाये वाला प्रदूषक पदार्थ सभ में [[ओजोन]], [[नाइट्रोजन डाइऑक्साइड]], [[सल्फर डाइऑक्साइड]], आ अउरी कई गो पदार्थ शामिल बाड़ें।
एक्यूआई बढ़ला पर जन-स्वास्थ्य के जोखिम (रिस्क) बढ़ जाला, खासतौर पर छोट बच्चा, बुजुर्ग आ साँस भा हृदय संबंधी समस्या वाला ब्यक्ति सभ के प्रभावित करे ला। एह समय सभ में सरकारी निकाय सभ आमतौर पर लोग हर शारीरिक गतिविधि कम करे खातिर प्रोत्साहित करे लीं, या फिर बाहर जाए से भी बिल्कुल परहेज करे के सलाह देवे लीं। कपड़ा के मास्क जइसन [[फेस मास्क]] के इस्तेमाल के भी सलाह दिहल जा सक'ता।
अलग-अलग देस सभ के आपन-आपन हवा के गुणवत्ता के सूचकांक बनावे के तरीका होला जे अलग-अलग राष्ट्रीय हवा के गुणवत्ता मानक सभ के अनुरूप होला। एह में से कुछ कनाडा के हवा गुणवत्ता स्वास्थ्य सूचकांक, मलेशिया के वायु प्रदूषण सूचकांक, आ सिंगापुर के प्रदूषक इस्टैंडर सूचकांक बाड़ें।
== संछेप में ==
[[चित्र:Edinburgh_air_quality_measurement_station_dsc06786.jpg|thumb| [[एडिनबर्ग]], [[स्कॉटलैंड]] में एगो हवा के गुणवत्ता माप स्टेशन]]
एक्यूआई के गणना खातिर एगो निर्धारित औसत समय के दौरान हवा प्रदूषक के कंसंट्रेशन के नापजोख के जरूरत होला, जवन एयर मॉनिटर भा मॉडल से हासिल कइल गइल होला। एकरा के मिला के देखल जाय तब कंसंट्रेशन आ समय मिल के हवा प्रदूषक के डोज के बतावे ला। कौनों दिहल गइल डोज के अनुरूप स्वास्थ्य परभाव सभ के स्थापना [[महामारी|महामारी बिज्ञान]] के रिसर्च से कइल जाला।<ref>{{Cite web|url=http://www.epa.gov/risk_assessment/dose-response.htm|title=Step 2 - Dose-Response Assessment|date=26 September 2013|access-date=20 August 2015|archive-date=16 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150416140221/http://www.epa.gov/risk_assessment/dose-response.htm|url-status=dead}}</ref> हवा प्रदूषक सभ के ताकत अलग-अलग होला आ हवा प्रदूषक के कंसंट्रेशन से एक्यूआई में बदले खातिर इस्तेमाल होखे वाला कामकाज प्रदूषक के हिसाब से अलग-अलग होला। एकर हवा के क्वालिटी इंडेक्स मान सभ के आमतौर पर रेंज में समूहबद्ध कइल जाला। हर रेंज के डिस्क्रिप्टर, रंग कोड बतावल जाला आ ओकरा हिसाब से स्टैंडर्ड जनस्वास्थ्य सलाह दिहल जाला।
हवा के में प्रदूषक चीज छोड़े (एमिशन) में बढ़ोतरी के चलते एक्यूआई बढ़ सकता। उदाहरण खातिर, भीड़भाड़ के समय यातायात के दौरान या जब हवा के ऊपर जंगल में आग लागे ला या वायु प्रदूषक सभ के पतला होखे के कमी से। ठहरल हवा, अक्सर [[एंटीसाइक्लोन]], तापमान उलटफेर, या [[हवा]] के कम गति के कारण होखे वाली हवा के प्रदूषण के स्थानीय इलाका में रहे देला, जेकरा चलते प्रदूषक सभ के ढेर कंसंट्रेशन, हवा के दूषित पदार्थ सभ के बीच रासायनिक रिएक्शन आ धुंध के स्थिति पैदा हो जाले।<ref>{{Cite web|url=http://www.kjc.gov.my/english/education/weather/haze01.html|title=Haze|last=Myanmar government|date=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070127214023/http://www.kjc.gov.my/english/education/weather/haze01.html|archive-date=27 January 2007|access-date=2007-02-11}}</ref>
[[चित्र:SignboardAirQualityHouston.JPG|thumb| गल्फटन, ह्यूस्टन में साइनबोर्ड जवन [[ओजोन]] घड़ी के संकेत देत बा]]
जवना दिन महीन कण प्रदूषण के कारण एक्यूआई के बढ़े के अनुमान लगावल जाला, कवनो एजेंसी भा जनस्वास्थ्य संगठन:
* संवेदनशील समूह, जइसे कि बुजुर्ग, बच्चा, आ श्वसन भा हृदय संबंधी समस्या वाला लोग के सलाह देवे लीं कि बाहरी मेहनत से बचे के चाहीं.<ref>{{Cite web|url=http://www.lung.org/healthy-air/outdoor/air-quality-index.html|title=Air Quality Index - American Lung Association|website=American Lung Association|archive-url=https://web.archive.org/web/20150828143922/http://www.lung.org/healthy-air/outdoor/air-quality-index.html|archive-date=28 August 2015|access-date=20 August 2015}}</ref>
* हवा के उत्सर्जन के कम करे खातिर स्वैच्छिक उपाय सभ के प्रोत्साहित करे खातिर "एक्शन डे" घोषित कइल, जइसे कि सार्वजनिक परिवहन के इस्तेमाल।<ref>{{Cite web|url=http://www.sparetheair.org/Make-a-Difference/Spare-the-Air-Every-Day/Summer.aspx|title=Spare the Air - Summer Spare the Air|archive-url=https://web.archive.org/web/20180611003730/http://sparetheair.org/Make-a-Difference/Spare-the-Air-Every-Day/Summer.aspx|archive-date=11 June 2018|access-date=20 August 2015}}</ref>
* फेफड़ा में महीन कण के प्रवेश से बचावे खातिर मास्क के इस्तेमाल के सलाह दिहल जाला।<ref>{{Cite web|url=https://www.moh.gov.sg/content/moh_web/home/pressRoom/Current_Issues/2014/haze/faq--use-of-masks-and-availability-of-masks.html|title=FAQ: Use of masks and availability of masks|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622004913/https://www.moh.gov.sg/content/moh_web/home/pressRoom/Current_Issues/2014/haze/faq--use-of-masks-and-availability-of-masks.html|archive-date=2018-06-22|access-date=20 August 2015}}</ref>
बहुत खराब हवा के क्वालिटी के दौर के दौरान, जइसे कि वायु प्रदूषण के एपिसोड, जब एक्यूआई बतावे ला कि खतरनाक जोखिम से जनस्वास्थ्य के काफी नुकसान हो सके ला, एजेंसी सभ आपातकालीन योजना सभ के इस्तेमाल क सके लीं जेह में ऊ लोग प्रमुख उत्सर्जक (जइसे कि कोयला जरे वाला उद्योग) के ऑर्डर दे सके ला ) के उत्सर्जन में कटौती करे खातिर जब तक कि खतरनाक स्थिति कम ना हो जाव।
अधिकतर हवा के दूषित पदार्थ सभ में एकरा से जुड़ल एक्यूआई ना होला। कई देस सभ जमीनी स्तर के ओजोन, [[पार्टिकुलेट मैटर|कण]], [[सल्फर डाइऑक्साइड]], कार्बन मोनोऑक्साइड आ नाइट्रोजन डाइऑक्साइड के निगरानी करे लें आ एह प्रदूषक सभ खातिर हवा क्वालिटी इंडेक्स के गणना करे लें।<ref name="aqi_basic">{{Cite web|url=http://www.airnow.gov/index.cfm?action=aqibasics.aqi|title=Air Quality Index (AQI) - A Guide to Air Quality and Your Health|date=9 December 2011|publisher=US EPA|archive-url=https://web.archive.org/web/20180618144741/https://airnow.gov/index.cfm?action=aqibasics.aqi|archive-date=18 June 2018|access-date=8 August 2012}}</ref>
कवनो खास राष्ट्र में एक्यूआई के परिभाषा ओह राष्ट्र में राष्ट्रीय हवा के गुणवत्ता मानक के विकास के आसपास के प्रवचन के दर्शावेले।<ref>{{Cite web|url=https://www.wsj.com/articles/the-epas-latest-threat-to-economic-growth-1407970689|title=The EPA's Latest Threat to Economic Growth|last=Jay Timmons|date=13 August 2014|website=WSJ|access-date=20 August 2015}}</ref> दुनिया में कहीं भी सरकारी एजेंसी हवा के गुणवत्ता सूचकांक के एगो आम परिभाषा के इस्तेमाल से प्रदर्शन खातिर आपन रियल टाइम एयर मॉनिटरिंग डेटा जमा करे के इजाजत देवे वाली वेबसाइट हाल में उपलब्ध हो गइल बा।<ref>{{Cite web|url=http://waqi.info/|title=World Air Quality Index|access-date=20 August 2015}}</ref>
== लोकेशन के हिसाब से इंडेक्स ==
=== भारत ===
राष्ट्रीय वायु गुणवत्ता सूचकांक (AQI) के शुरुआत 17 सितंबर 2014 के [[नई दिल्ली]] में [[स्वच्छ भारत अभियान]] के तहत भइल रहे।<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2014/10/17/india-launches-its-own-air-quality-index-can-its-numbers-be-trusted/|title=India launches its own Air Quality Index. Can its numbers be trusted?|last=Rama Lakshmi|date=October 17, 2014|work=Washington Post|access-date=August 20, 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/government-press-release/national-air-quality-index-aqi-launched-by-the-environment-minister-aqi-114101700961_1.html|title=National Air Quality Index (AQI) launched by the Environment Minister AQI is a huge initiative under 'Swachh Bharat' AQI to act as 'One Number- One Colour-One Description' to judge the Air Qualit|date=17 October 2014|work=Business Standard India}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/india/from-safar-to-national-air-quality-index-how-and-when-india-started-monitoring-aqi-10143261.html|title=Air Quality Index in India: When it was set up and how it is measured|date=17 November 2021|work=Firstpost|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://pib.gov.in/newsite/printrelease.aspx?relid=110654#:~:text=National%20Air%20Quality%20Index%20(AQI,Environment%2C%20Forest%20and%20Climate%20Change.&text=The%20Minister%20for%20Environment%2C%20Forests,(AQI)%20in%20New%20Delhi.|title=National Air Quality Index (AQI) launched by the Environment Minister AQI is a huge initiative under 'Swachh Bharat'|work=pib.gov.in}}</ref>
केंद्रीय प्रदूषण नियंत्रण बोर्ड राज्य प्रदूषण नियंत्रण बोर्डन के साथे मिल के देश के 240 शहरन के शामिल करत राष्ट्रीय वायु निगरानी कार्यक्रम (एनएएमपी) चलावत आइल बा जवना में 342 से अधिका निगरानी स्टेशन बा.<ref>{{Cite web|url=http://www.ppsthane.com/blog/ambient-air-quality-monitoring-stations|title=Ambient Air Quality Monitoring Stations|date=2016-08-15|language=en-US|access-date=2016-08-16}}</ref> मेडिकल प्रोफेशनल, एयर क्वालिटी एक्सपर्ट, अकादमी, एडवोकेसी ग्रुप, आ एसपीसीबी के एगो एक्सपर्ट ग्रुप के गठन कइल गइल आ आईआईटी कानपुर के एगो तकनीकी अध्ययन दिहल गइल. आईआईटी कानपुर आ एक्सपर्ट ग्रुप 2014 में एक्यूआई योजना के सिफारिश कइलस।<ref>{{Cite web|url=http://home.iitk.ac.in/~mukesh/indian%20air%20quality.html|title=Indian Air Quality Index|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107224911/http://home.iitk.ac.in/~mukesh/indian%20air%20quality.html|archive-date=2014-11-07|access-date=2014-10-21}}</ref> जबकि पहिले के माप सूचकांक तीन संकेतक तक सीमित रहे, लेकिन नयका सूचकांक में आठ पैरामीटर के माप कइल गइल बा।<ref>{{Cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=110654|title=National Air Quality Index (AQI) launched by the Environment Minister AQI is a huge initiative under 'Swachh Bharat'|access-date=20 August 2015}}</ref> लगभग रियल टाइम आधार पर डेटा देवे वाला लगातार निगरानी प्रणाली नई दिल्ली, [[मुंबई]], [[पुणे]], [[कलकत्ता|कोलकाता]] अउरी [[अहमदाबाद]] में लगावल गइल बा .<ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/india-launches-index-to-measure-air-quality/etvertical_articleshow/44855452.cms|title=India launches index to measure air quality|work=timesofindia-economictimes|access-date=20 August 2015}}</ref>
एक्यूआई के छह गो श्रेणी बा, जवना में अच्छा, संतोषजनक, मध्यम, खराब, गंभीर, आ खतरनाक बा। प्रस्तावित एक्यूआई में आठ गो प्रदूषक (PM {{Sub|10}}, PM {{Sub|2.5}}, NO {{Sub|2}}, SO {{Sub|2}}, CO, O {{Sub|3}}, NH {{Sub|3}}, आ Pb) पर बिचार कइल जाई जिनहन खातिर अल्पकालिक (24 घंटा के औसत अवधि तक) राष्ट्रीय परिवेश हवा के गुणवत्ता मानक निर्धारित कइल जाला।<ref>{{Cite web|url=http://www.cpcb.nic.in|title=::: Central Pollution Control Board :::|access-date=20 August 2015}}</ref> नापल गइल परिवेश के एकाग्रता, संबंधित मानक आ संभावित स्वास्थ्य परभाव के आधार पर, एह में से हर प्रदूषक खातिर एगो उप-सूचकांक के गणना कइल जाला। सबसे खराब उप-सूचकांक समग्र एक्यूआई के दर्शावत बा। अलग-अलग एक्यूआई श्रेणी आ प्रदूषक सभ खातिर संभावित स्वास्थ्य परभाव के भी सुझाव दिहल गइल बा, समूह के मेडिकल बिसेसज्ञ लोग के प्राथमिक इनपुट के साथ। एक्यूआई मान आ संबंधित परिवेश के एकाग्रता (स्वास्थ्य ब्रेकपॉइंट) के साथे-साथ चिन्हित आठ गो प्रदूषक सभ खातिर संबंधित संभावित स्वास्थ्य परभाव निम्नलिखित बाड़ें:
{| class="wikitable"
|+एक्यूआई श्रेणी, प्रदूषक आ स्वास्थ्य ब्रेकपॉइंट
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | एक्यूआई श्रेणी (रेंज) ।
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | पीएम {{Sub|10}} (24 घंटा) ।
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | पीएम {{Sub|2.5}} (24 घंटा) ।
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | नंबर {{Sub|2}} (24घंटा)
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | ओ {{Sub|3}} (8घंटा)
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | सीओ (8घंटा)
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | एसओ {{Sub|2}} (24घंटा)
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | एनएच {{Sub|3}} (24घंटा)
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | पीबी (24 घंटा)
| style="background: #9cf; colour: black; font-weight:bold" | रंग
|-
| style="background:#00b050; colour: black" | बढ़िया (0-50)
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-50
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-30
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-40
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-50
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-1.0
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-40
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-200
| style="background:#00b050; colour: black" | 0-0.5
| style="background:#00b050; colour: black" | गहिराह हरियर रंग
|-
| style="background:#92d050; colour: black" | संतोषजनक (51-100)
| style="background:#92d050; colour: black" | 51-100
| style="background:#92d050; colour: black" | 31-60
| style="background:#92d050; colour: black" | 41-80
| style="background:#92d050; colour: black" | 51-100
| style="background:#92d050; colour: black" | 1.1-2.0
| style="background:#92d050; colour: black" | 41-80
| style="background:#92d050; colour: black" | 201-400
| style="background:#92d050; colour: black" | 0.5-1.0
| style="background:#92d050; colour: black" | हल्का हरियर रंग के होला
|-
| style="background: #ff0; colour: black" | मध्यम (101-200)
| style="background: #ff0; colour: black" | 101-250
| style="background: #ff0; colour: black" | 61-90
| style="background: #ff0; colour: black" | 81-180
| style="background: #ff0; colour: black" | 101-168
| style="background: #ff0; colour: black" | 2.1-10
| style="background: #ff0; colour: black" | 81-380
| style="background: #ff0; colour: black" | 401-800
| style="background: #ff0; colour: black" | 1.1-2.0
| style="background: #ff0; colour: black" | पियर
|-
| style="background: #ff6500; colour: black" | गरीब (201-300)
| style="background: #ff6500; colour: black" | 251-350
| style="background: #ff6500; colour: black" | 91-120
| style="background: #ff6500; colour: black" | 181-280
| style="background: #ff6500; colour: black" | 169-208
| style="background: #ff6500; colour: black" | 10-17
| style="background: #ff6500; colour: black" | 381-800
| style="background: #ff6500; colour: black" | 801-1200
| style="background: #ff6500; colour: black" | 2.1-3.0
| style="background: #ff6500; colour: black" | संतरा
|-
| style="background: #ff0000; color: white" | गंभीर (301-400)
| style="background: #ff0000; color: white" | 351-430
| style="background: #ff0000; color: white" | 121-250
| style="background: #ff0000; color: white" | 281-400
| style="background: #ff0000; color: white" | 209-748
| style="background: #ff0000; color: white" | 17-34
| style="background: #ff0000; color: white" | 801-1600
| style="background: #ff0000; color: white" | 1200-1800
| style="background: #ff0000; color: white" | 3.1-3.5
| style="background: #ff0000; color: white" | लाल
|-
| style="background: #c00000; color: white" | खतरनाक (401-500)
| style="background: #c00000; color: white" | 430+
| style="background: #c00000; color: white" | 250+
| style="background: #c00000; color: white" | 400+
| style="background: #c00000; color: white" | 748+
| style="background: #c00000; color: white" | 34+
| style="background: #c00000; color: white" | 1600+
| style="background: #c00000; color: white" | 1800+
| style="background: #c00000; color: white" | 3.5+
| style="background: #c00000; color: white" | मैरून
|}
{| class="wikitable"
!एक्यूआई
! सेहत पर परभाव
|-
| बढ़िया (0-50)
| कम से कम असर पड़े
|-
| संतोषजनक (51-100)
| संवेदनशील लोग के सांस लेवे में मामूली परेशानी हो सक ता
|-
| मध्यम (101-200)
| फेफड़ा के बेमारी जइसे कि दमा से पीड़ित लोग के साँस लेवे में परेशानी हो सकेला, आ दिल के बेमारी से पीड़ित लोग
|-
| गरीब (201-300)
| लंबा समय तक संपर्क में रहला प लोग के सांस लेवे में परेशानी हो सक ता
|-
| बहुत गरीब (301-400)
| लंबा समय तक संपर्क में रहला प लोग के सांस के बेमारी हो सक ता
|-
| गम्हीर
(401-500)
| स्वस्थ लोग पर भी साँस के प्रभाव पड़ सकेला, आ फेफड़ा/हृदय के बेमारी से पीड़ित लोग पर स्वास्थ्य पर गंभीर प्रभाव पड़ सकेला
|}
=== अमेरिका ===
[[चित्र:Pm25-24a-super.gif|thumb|पीएम <sub>2.5</sub> 24 घंटा के एक्यूआई लूप, यूएस ईपीए के सौजन्य से]]
अमेरिका के पर्यावरण संरक्षण एजेंसी (ईपीए) एगो हवा के गुणवत्ता सूचकांक बनवले बिया जवना के इस्तेमाल हवा के गुणवत्ता के रिपोर्ट करे खातिर कइल जाला. एह एक्यूआई के छह श्रेणी में बाँटल गइल बा जवन स्वास्थ्य चिंता के बढ़त स्तर के संकेत देत बा। 300 से ढेर एक्यूआई मान खतरनाक हवा के गुणवत्ता के प्रतिनिधित्व करे ला आ 50 से नीचे हवा के गुणवत्ता बढ़िया होला।<ref name="aqi_basic" />
{|
|
{| style="width:480px; float:left;" cellspacing="0" border="2"
| style="width:31%;" | '''<span style="color:#fff; font-family:arial; font-size:1em;">हवा के गुणवत्ता सूचकांक (एक्यूआई) के मान</span>'''
| style="background:#036; width:32%;" | <span style="color:#fff; font-family:arial; font-size:1em;">'''स्वास्थ्य के चिंता के स्तर'''</span>
| style="background:#036; width:37%;" | <span style="color:#fff; font-family:arial; font-size:1em;">'''रंग-बिरंग '''</span>
|- style="vertical-align:top; background:#00e400;"
| style="width:31%;" | 0 से 50 तक
| style="width:32%;" | नीमन
| style="width:37%;" | हरियर
|- style="vertical-align:top; background:#ff0;"
| style="width:31%;" | 51 से 100 तक
| style="width:32%;" | उदार
| style="width:37%;" | पियर
|- style="vertical-align:top; background:#ff7e00;"
| style="width:31%;" | 101 से 150 तक
| style="width:32%;" | संवेदनशील समूह खातिर अस्वस्थ बा
| style="width:37%;" | संतरा
|- style="vertical-align:top; background:#f00;"
| style="width:31%;" | <span style="color:#fff;">151 से 200 तक </span>
| style="width:32%;" | <span style="color:#fff;">अस्वस्थ बा</span>
| style="width:37%;" | <span style="color:#fff;">लाल</span>
|- style="vertical-align:top; background:#8f3f97;"
| style="width:31%;" | <span style="color:#fff;">201 से 300 तक </span>
| style="width:32%;" | <span style="color:#fff;">बहुत अस्वस्थ बा</span>
| style="width:37%;" | <span style="color:#fff;">बैंगनी</span>
|- style="vertical-align:top; background:#7e0023;"
| style="width:31%;" | <span style="color:#fff;">301 से 500 तक </span>
| style="width:32%;" | <span style="color:#fff;">खतरनाक बा</span>
| style="width:37%;" | <span style="color:#fff;">मैरून </span>
|}
|}
एक्यूआई स्वच्छ हवा अधिनियम के तहत नियंत्रित पाँच गो "मापदण्ड" प्रदूषक सभ पर आधारित बा : जमीनी स्तर के ओजोन, कण पदार्थ, कार्बन मोनोऑक्साइड, सल्फर डाइऑक्साइड, आ नाइट्रोजन डाइऑक्साइड। ईपीए एह में से हर प्रदूषक खातिर नेशनल एम्बिएंट एयर क्वालिटी स्टैंडर्ड (NAAQS) के स्थापना कइले बा जेह से कि जनस्वास्थ्य के रक्षा कइल जा सके। 100 के AQI मान आमतौर पर प्रदूषक खातिर NAAQS के स्तर से मेल खाला।<ref name="aqi_basic" /> स्वच्छ हवा अधिनियम (अमेरिका) (1990) में ईपीए के हर पांच साल पर अपना राष्ट्रीय परिवेश हवा के गुणवत्ता मानक के समीक्षा करे के कहल गइल बा ताकि स्वास्थ्य परभाव के बिकसित जानकारी के देखावल जा सके। एह बदलावन के देखावे खातिर हवा के गुणवत्ता सूचकांक में समय-समय पर समायोजन कइल जाला।
{{clear}}
== इहो देखल जाय ==
* [[हवा प्रदूषण]]
* [[भारत में हवा प्रदूषण]]
** [[दिल्ली में हवा प्रदूषण]]
* [[पार्टिकुलेट मैटर]]
== संदर्भ ==
{{Reflist|33em}}
== बाहरी कड़ी ==
* [https://www.aqi.in/ भारत में एक्यूआई] {{Dead link|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, रियल टाइम आँकड़ा देखे खातिर।
{{प्रदूषण}}
[[श्रेणी:प्रदूषण]]
[[श्रेणी:हवा प्रदूषण]]
[[श्रेणी:पृथिवी के वायुमंडल]]
eek7b7szvhpzyb7d1loak6530jaumcd
भारत में हवा प्रदूषण
0
93085
809399
764478
2026-10-31T17:15:59Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
809399
wikitext
text/x-wiki
'''भारत में [[हवा प्रदूषण]]''' ({{Langx|en|Air pollution in India}}) पर्यावरण संबंधी एगो गम्हीर मुद्दा बा। एक ठो रपट के मोताबिक, 2019 में, दुनिया के 30 गो सभसे प्रदूषित शहर सभ में से 21 गो भारते में रहलें। साल 2016 के आँकड़ा के आधार पर भइल एगो अध्ययन के मोताबिक भारत में कम से कम 14 करोड़ लोग अइसन हवा में साँस लेला जे [[बिस्व स्वास्थ संगठन|डब्लूएचओ]] के सुरक्षित सीमा से 10 गुना या एकरे से ढेर बाटे आ दुनिया के 20 गो शहर सभ में से 13 शहर सभ में से 13 गो शहर सभ में जहाँ हवा प्रदूषण के सभसे ढेर सालाना स्तर बा।
प्रदूषण के 51% औद्योगिक प्रदूषण, 27% गाड़ी, 17% फसल जरा के आ 5% अन्य स्रोत से होला। हर साल 20 लाख भारतीयन के समय से पहिले मौत में हवा प्रदूषण के योगदान बा। उत्सर्जन वाहन आ उद्योग से होला जबकि ग्रामीण इलाका में प्रदूषण के बहुत सारा हिस्सा खाना बनावे आ गरम रखे खातिर बायोमास के जरावल से होला। [[शरद ऋतु|शरद]] आ [[बसंत ऋतु|बसंत]] के सीजन में खेती के खेत में फसल के डाँठ के बड़ पैमाना पर जरावल – यांत्रिक जोत के सस्ता विकल्प – धुँआ, धुंध आ कण प्रदूषण के प्रमुख स्रोत हवे। भारत में प्रति ब्यक्ति [[ग्रीनहाउस गैस]] सभ के उत्सर्जन कम बाटे बाकी समग्र रूप से ई देस चीन आ अमेरिका के बाद तीसरा सभसे बड़ [[ग्रीनहाउस गैस]] उत्पादक देश बाटे। साल 2013 में गैर-धूम्रपान करे वाला लोग पर भइल एगो अध्ययन में पावल गइल बा कि भारतीय लोग के फेफड़ा के कामकाज यूरोपीय लोग के तुलना में 30% कमजोर होला।
== इहो देखल जाय ==
* [[दिल्ली में हवा प्रदूषण]]
* [[भारत में पानी प्रदूषण]]
== संदर्भ ==
{{Reflist|33em}}
[[श्रेणी:हवा प्रदूषण]]
[[श्रेणी:भारत के पर्यावरण]]
[[श्रेणी:भारत में प्रदूषण]]
[[श्रेणी:भारत में पर्यावरणी मुद्दा आ समस्या]]
r6iihlvpb8cf2sw45g545a15udrqgkl
809400
809399
2026-10-31T17:16:37Z
SM7
3953
[[User:SM7/stubsorter|Stubsorter]] के मदद से {{Environment-stub}} जोड़ल गइल।
809400
wikitext
text/x-wiki
'''भारत में [[हवा प्रदूषण]]''' ({{Langx|en|Air pollution in India}}) पर्यावरण संबंधी एगो गम्हीर मुद्दा बा। एक ठो रपट के मोताबिक, 2019 में, दुनिया के 30 गो सभसे प्रदूषित शहर सभ में से 21 गो भारते में रहलें। साल 2016 के आँकड़ा के आधार पर भइल एगो अध्ययन के मोताबिक भारत में कम से कम 14 करोड़ लोग अइसन हवा में साँस लेला जे [[बिस्व स्वास्थ संगठन|डब्लूएचओ]] के सुरक्षित सीमा से 10 गुना या एकरे से ढेर बाटे आ दुनिया के 20 गो शहर सभ में से 13 शहर सभ में से 13 गो शहर सभ में जहाँ हवा प्रदूषण के सभसे ढेर सालाना स्तर बा।
प्रदूषण के 51% औद्योगिक प्रदूषण, 27% गाड़ी, 17% फसल जरा के आ 5% अन्य स्रोत से होला। हर साल 20 लाख भारतीयन के समय से पहिले मौत में हवा प्रदूषण के योगदान बा। उत्सर्जन वाहन आ उद्योग से होला जबकि ग्रामीण इलाका में प्रदूषण के बहुत सारा हिस्सा खाना बनावे आ गरम रखे खातिर बायोमास के जरावल से होला। [[शरद ऋतु|शरद]] आ [[बसंत ऋतु|बसंत]] के सीजन में खेती के खेत में फसल के डाँठ के बड़ पैमाना पर जरावल – यांत्रिक जोत के सस्ता विकल्प – धुँआ, धुंध आ कण प्रदूषण के प्रमुख स्रोत हवे। भारत में प्रति ब्यक्ति [[ग्रीनहाउस गैस]] सभ के उत्सर्जन कम बाटे बाकी समग्र रूप से ई देस चीन आ अमेरिका के बाद तीसरा सभसे बड़ [[ग्रीनहाउस गैस]] उत्पादक देश बाटे। साल 2013 में गैर-धूम्रपान करे वाला लोग पर भइल एगो अध्ययन में पावल गइल बा कि भारतीय लोग के फेफड़ा के कामकाज यूरोपीय लोग के तुलना में 30% कमजोर होला।
== इहो देखल जाय ==
* [[दिल्ली में हवा प्रदूषण]]
* [[भारत में पानी प्रदूषण]]
== संदर्भ ==
{{Reflist|33em}}
[[श्रेणी:हवा प्रदूषण]]
[[श्रेणी:भारत के पर्यावरण]]
[[श्रेणी:भारत में प्रदूषण]]
[[श्रेणी:भारत में पर्यावरणी मुद्दा आ समस्या]]
{{Environment-stub}}
nka21g3ngr03pa2h5pbiug1f4pbzwjv
स्वास्तिक
0
97957
809392
782283
2026-10-31T16:49:49Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
809392
wikitext
text/x-wiki
[[File:Four-swastika collage (transparent).png|thumb|स्वस्तिक एगो अइसन सिंबल भा चीन्हा हवे जे कई ठे संस्कृति सभ में अलग-अलग इस्टाइल में आ अलग-अलग अरथ में इस्तेमाल होखे ला।]]
'''स्वास्तिक''' ({{Langx|sa|स्वस्तिक}}) ('''卐''' भा '''卍''') एगो परंपरागत चीन्हा ह जवन यूरोपीय-एशियाई धर्म आ संस्कृतियन में, साथे-साथ कुछ अफ्रीकी आ अमेरिकियो संस्कृतियन में इस्तेमाल होखे ला। स्वस्तिक भारतीय धर्मन में, जइसे [[हिंदू धर्म]], [[बौद्ध धर्म]], आ [[जैन धर्म]] में, दिव्यता आ आध्यात्मिकता के प्रतीक के रूप में पहिलहूँ इस्तेमाल होखे आ अबहियों हो रहल बा।<ref name="britswast">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/swastika |title=Swastika |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] Online |access-date=2022-05-22}}</ref><ref name="BBC News 2014">{{cite magazine |url= https://www.bbc.com/news/magazine-29644591 |title=How the world loved the swastika – until Hitler stole it |first=Mukti Jain |last=Campion |date=2014-10-23 |magazine=BBC News Magazine |access-date=2022-01-11}}</ref><ref name="Olson">{{Cite journal |last=Olson |first=Jim |date=September 2020 |title=The Swastika Symbol in Native American Art |url=https://www.proquest.com/docview/2453170975 |journal=Whispering Wind |volume=48 |issue=3 |pages=23–25 |issn=0300-6565 |id={{ProQuest|2453170975}} |via=ProQuest}}</ref> [[पच्छिमी दुनिया]] में ई ब्यापक रूप से जर्मन [[नाजी पार्टी]] के निशान के रूप में जानल जाला, काहे कि उ लोग बीसवीं शताब्दी के सुरुआत में ए के अपन झंडा आ निशान खातिर अपनवलें। आजो दुनियाभर के [[नव-नाजी समूह]] एह चीन्हा के इस्तेमाल कइ रहल बाड़ें।<ref name="britswast" /><ref name="Cort 2001 17">{{cite book |last=Cort |first=John E. |author-link= |title=Jains in the World: Religious Values and Ideology in India |url= https://books.google.com/books?id=PZk-4HOMzsoC|publisher=[[Oxford University Press]] |date=2001 |isbn=978-0-19-513234-2 |page=17}}</ref> ई आमतौर पर एगो [[क्रॉस]] जइसन बनल होला, जवना के चारों भुजा एके लंबाई के होले आ अगल-बगल के भुजा से सीधा कोण बनावत बा, आ हर भुजा बीच में 90 डिग्री पर मोड़ाइल होले।
"स्वस्तिक" शब्द [[संस्कृत]] भाषा के शब्द ह, जवना के मतलब होखे ला "कल्याणकारी" चाहे "मंगलदायक"। हिंदू धर्म में, दाहिना ओर मुड़ल (घड़ी के दिशा में) चीन्हा ({{char|卐}}) के स्वस्तिक कहल जाला, जे [[सुरुज|सुरुज (सूर्य)]], समृद्धि आ शुभता के निशानी हवे। जबकि, उल्टा घुमल चिन्ह ({{char|卍}}) के "सौवस्तिक" कहाला, जे राति चाहे हिंदू देवी [[काली]] के तांत्रिक पक्ष के चीन्हा मानल जाला। जैन धर्म में, स्वस्तिक जैन ध्वज के एगो मूलभूत हिस्सा ह आ सातवाँ [[तीर्थंकर]] [[सुपार्श्वनाथ]] के निशान मानल जाला। बौद्ध धर्म में, ई बुद्ध के शुभ चरण चिह्न के रूप में इस्तेमाल होखे ला। अलग-अलग इंडो-यूरोपीय परंपरन में स्वस्तिक के आग, बिजली के कड़क (वज्र), आ सुरुज के प्रतीक मानल गइल बा। ई [[सिंधु घाटी सभ्यता]] आ समर्रा संस्कृति के पुरातात्त्विक अवशेष में भी मिले ला, साथे-साथ शुरुआती बाइजेंटाइन आ ईसाईयो कलाकृतिन में देखल गइल बा।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|30em}}
[[श्रेणी:चीन्हा]]
{{Culture-stub}}
au2xoy08h8pvu7m2cscnqqpnobl6ys0
809393
809392
2026-10-31T16:50:29Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
809393
wikitext
text/x-wiki
[[File:Four-swastika collage (transparent).png|thumb|स्वस्तिक एगो अइसन सिंबल भा चीन्हा हवे जे कई ठे संस्कृति सभ में अलग-अलग इस्टाइल में आ अलग-अलग अरथ में इस्तेमाल होखे ला।]]
'''स्वास्तिक''' ({{Langx|sa|स्वस्तिक}}) ('''卐''' भा '''卍''') एगो परंपरागत आ बहुत प्राचीन (पुरान) चीन्हा ह जवन यूरोपीय-एशियाई धर्म आ संस्कृतियन में, साथे-साथ कुछ अफ्रीकी आ अमेरिकियो संस्कृतियन में इस्तेमाल होखे ला। स्वस्तिक भारतीय धर्मन में, जइसे [[हिंदू धर्म]], [[बौद्ध धर्म]], आ [[जैन धर्म]] में, दिव्यता आ आध्यात्मिकता के प्रतीक के रूप में पहिलहूँ इस्तेमाल होखे आ अबहियों हो रहल बा।<ref name="britswast">{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/swastika |title=Swastika |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] Online |access-date=2022-05-22}}</ref><ref name="BBC News 2014">{{cite magazine |url= https://www.bbc.com/news/magazine-29644591 |title=How the world loved the swastika – until Hitler stole it |first=Mukti Jain |last=Campion |date=2014-10-23 |magazine=BBC News Magazine |access-date=2022-01-11}}</ref><ref name="Olson">{{Cite journal |last=Olson |first=Jim |date=September 2020 |title=The Swastika Symbol in Native American Art |url=https://www.proquest.com/docview/2453170975 |journal=Whispering Wind |volume=48 |issue=3 |pages=23–25 |issn=0300-6565 |id={{ProQuest|2453170975}} |via=ProQuest}}</ref> [[पच्छिमी दुनिया]] में ई ब्यापक रूप से जर्मन [[नाजी पार्टी]] के निशान के रूप में जानल जाला, काहे कि उ लोग बीसवीं शताब्दी के सुरुआत में ए के अपन झंडा आ निशान खातिर अपनवलें। आजो दुनियाभर के [[नव-नाजी समूह]] एह चीन्हा के इस्तेमाल कइ रहल बाड़ें।<ref name="britswast" /><ref name="Cort 2001 17">{{cite book |last=Cort |first=John E. |author-link= |title=Jains in the World: Religious Values and Ideology in India |url= https://books.google.com/books?id=PZk-4HOMzsoC|publisher=[[Oxford University Press]] |date=2001 |isbn=978-0-19-513234-2 |page=17}}</ref> ई आमतौर पर एगो [[क्रॉस]] जइसन बनल होला, जवना के चारों भुजा एके लंबाई के होले आ अगल-बगल के भुजा से सीधा कोण बनावत बा, आ हर भुजा बीच में 90 डिग्री पर मोड़ाइल होले।
"स्वस्तिक" शब्द [[संस्कृत]] भाषा के शब्द ह, जवना के मतलब होखे ला "कल्याणकारी" चाहे "मंगलदायक"। हिंदू धर्म में, दाहिना ओर मुड़ल (घड़ी के दिशा में) चीन्हा ({{char|卐}}) के स्वस्तिक कहल जाला, जे [[सुरुज|सुरुज (सूर्य)]], समृद्धि आ शुभता के निशानी हवे। जबकि, उल्टा घुमल चिन्ह ({{char|卍}}) के "सौवस्तिक" कहाला, जे राति चाहे हिंदू देवी [[काली]] के तांत्रिक पक्ष के चीन्हा मानल जाला। जैन धर्म में, स्वस्तिक जैन ध्वज के एगो मूलभूत हिस्सा ह आ सातवाँ [[तीर्थंकर]] [[सुपार्श्वनाथ]] के निशान मानल जाला। बौद्ध धर्म में, ई बुद्ध के शुभ चरण चिह्न के रूप में इस्तेमाल होखे ला। अलग-अलग इंडो-यूरोपीय परंपरन में स्वस्तिक के आग, बिजली के कड़क (वज्र), आ सुरुज के प्रतीक मानल गइल बा। ई [[सिंधु घाटी सभ्यता]] आ समर्रा संस्कृति के पुरातात्त्विक अवशेष में भी मिले ला, साथे-साथ शुरुआती बाइजेंटाइन आ ईसाईयो कलाकृतिन में देखल गइल बा।
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|30em}}
[[श्रेणी:चीन्हा]]
{{Culture-stub}}
h0s0ch0pmrifrp884fqkdy0ocdb2z2j
विकिपीडिया:आँकड़ा सभ/२०२६/अक्टूबर
4
101623
809401
809244
2026-10-31T19:21:32Z
NeechalBOT
7874
statistics
809401
wikitext
text/x-wiki
<!--- stats starts--->{{प्रयोगकर्ता:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%"
|-
! Date(Time)
! Pages
! Articles
! Edits
! Users
! Files
! Activeusers
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१-१०-२०२६
|Pages = 82297
|dPages = 6
|Articles = 9245
|dArticles = 1
|Edits = 802742
|dEdits = 45
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40778
|dUsers = 15
|Ausers = 40
|dAusers = -1
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२-१०-२०२६
|Pages = 82299
|dPages = 2
|Articles = 9245
|dArticles = 0
|Edits = 802745
|dEdits = 3
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40779
|dUsers = 1
|Ausers = 40
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =३-१०-२०२६
|Pages = 82299
|dPages = 0
|Articles = 9245
|dArticles = 0
|Edits = 802756
|dEdits = 11
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40787
|dUsers = 8
|Ausers = 40
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =४-१०-२०२६
|Pages = 82298
|dPages = -1
|Articles = 9244
|dArticles = -1
|Edits = 802758
|dEdits = 2
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40792
|dUsers = 5
|Ausers = 42
|dAusers = 2
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =५-१०-२०२६
|Pages = 82298
|dPages = 0
|Articles = 9244
|dArticles = 0
|Edits = 802762
|dEdits = 4
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40796
|dUsers = 4
|Ausers = 42
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =६-१०-२०२६
|Pages = 82301
|dPages = 3
|Articles = 9244
|dArticles = 0
|Edits = 802773
|dEdits = 11
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40804
|dUsers = 8
|Ausers = 42
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =७-१०-२०२६
|Pages = 82301
|dPages = 0
|Articles = 9244
|dArticles = 0
|Edits = 802774
|dEdits = 1
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40808
|dUsers = 4
|Ausers = 41
|dAusers = -1
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =८-१०-२०२६
|Pages = 82305
|dPages = 4
|Articles = 9244
|dArticles = 0
|Edits = 802780
|dEdits = 6
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40817
|dUsers = 9
|Ausers = 41
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =९-१०-२०२६
|Pages = 82310
|dPages = 5
|Articles = 9245
|dArticles = 1
|Edits = 802849
|dEdits = 69
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40824
|dUsers = 7
|Ausers = 41
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१०-१०-२०२६
|Pages = 82313
|dPages = 3
|Articles = 9246
|dArticles = 1
|Edits = 802855
|dEdits = 6
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40831
|dUsers = 7
|Ausers = 42
|dAusers = 1
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =११-१०-२०२६
|Pages = 82313
|dPages = 0
|Articles = 9246
|dArticles = 0
|Edits = 802862
|dEdits = 7
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40833
|dUsers = 2
|Ausers = 42
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१२-१०-२०२६
|Pages = 82314
|dPages = 1
|Articles = 9246
|dArticles = 0
|Edits = 802873
|dEdits = 11
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40840
|dUsers = 7
|Ausers = 42
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१३-१०-२०२६
|Pages = 82316
|dPages = 2
|Articles = 9247
|dArticles = 1
|Edits = 802889
|dEdits = 16
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40842
|dUsers = 2
|Ausers = 40
|dAusers = -2
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१४-१०-२०२६
|Pages = 82319
|dPages = 3
|Articles = 9249
|dArticles = 2
|Edits = 802912
|dEdits = 23
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40846
|dUsers = 4
|Ausers = 40
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१५-१०-२०२६
|Pages = 82329
|dPages = 10
|Articles = 9257
|dArticles = 8
|Edits = 802954
|dEdits = 42
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40853
|dUsers = 7
|Ausers = 40
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१६-१०-२०२६
|Pages = 82349
|dPages = 20
|Articles = 9259
|dArticles = 2
|Edits = 803125
|dEdits = 171
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40857
|dUsers = 4
|Ausers = 41
|dAusers = 1
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१७-१०-२०२६
|Pages = 82355
|dPages = 6
|Articles = 9264
|dArticles = 5
|Edits = 803187
|dEdits = 62
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40861
|dUsers = 4
|Ausers = 41
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१८-१०-२०२६
|Pages = 82367
|dPages = 12
|Articles = 9272
|dArticles = 8
|Edits = 803224
|dEdits = 37
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40871
|dUsers = 10
|Ausers = 41
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =१९-१०-२०२६
|Pages = 82385
|dPages = 18
|Articles = 9284
|dArticles = 12
|Edits = 803758
|dEdits = 534
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40873
|dUsers = 2
|Ausers = 43
|dAusers = 2
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२०-१०-२०२६
|Pages = 82400
|dPages = 15
|Articles = 9294
|dArticles = 10
|Edits = 803975
|dEdits = 217
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40877
|dUsers = 4
|Ausers = 43
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२१-१०-२०२६
|Pages = 82417
|dPages = 17
|Articles = 9305
|dArticles = 11
|Edits = 804262
|dEdits = 287
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40882
|dUsers = 5
|Ausers = 43
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२२-१०-२०२६
|Pages = 82438
|dPages = 21
|Articles = 9310
|dArticles = 5
|Edits = 804337
|dEdits = 75
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40893
|dUsers = 11
|Ausers = 42
|dAusers = -1
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२३-१०-२०२६
|Pages = 82466
|dPages = 28
|Articles = 9320
|dArticles = 10
|Edits = 804577
|dEdits = 240
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40901
|dUsers = 8
|Ausers = 42
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२४-१०-२०२६
|Pages = 82495
|dPages = 29
|Articles = 9336
|dArticles = 16
|Edits = 804956
|dEdits = 379
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40905
|dUsers = 4
|Ausers = 42
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२५-१०-२०२६
|Pages = 82501
|dPages = 6
|Articles = 9342
|dArticles = 6
|Edits = 805462
|dEdits = 506
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40910
|dUsers = 5
|Ausers = 37
|dAusers = -5
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२६-१०-२०२६
|Pages = 82510
|dPages = 9
|Articles = 9346
|dArticles = 4
|Edits = 805534
|dEdits = 72
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40914
|dUsers = 4
|Ausers = 37
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२७-१०-२०२६
|Pages = 82519
|dPages = 9
|Articles = 9351
|dArticles = 5
|Edits = 805649
|dEdits = 115
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40921
|dUsers = 7
|Ausers = 37
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२८-१०-२०२६
|Pages = 82527
|dPages = 8
|Articles = 9355
|dArticles = 4
|Edits = 806043
|dEdits = 394
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40928
|dUsers = 7
|Ausers = 35
|dAusers = -2
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =२९-१०-२०२६
|Pages = 82539
|dPages = 12
|Articles = 9362
|dArticles = 7
|Edits = 806087
|dEdits = 44
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40930
|dUsers = 2
|Ausers = 35
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =३०-१०-२०२६
|Pages = 82550
|dPages = 11
|Articles = 9367
|dArticles = 5
|Edits = 806149
|dEdits = 62
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40941
|dUsers = 11
|Ausers = 35
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =३१-१०-२०२६
|Pages = 82555
|dPages = 5
|Articles = 9370
|dArticles = 3
|Edits = 806297
|dEdits = 148
|Files = 54
|dFiles = 0
|Users = 40946
|dUsers = 5
|Ausers = 38
|dAusers = 3
}}
<!---Place new stats here--->
|}
<!--- stats ends--->
nq2dgmvtaof3qplnbflkwol9641j8bd
वीडियो
0
101888
809402
809197
2026-11-01T02:09:39Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:मीडिया फारमेट]] जोड़ल गइल
809402
wikitext
text/x-wiki
[[File:How to make video.webm|thumbtime=1|thumb|upright=1.5|A one-minute animated video showing an example of a media production process|alt=Scenes in order: initial meeting, brainstorming, concept design, scripting, storyboards, shooting, initial editing, adding graphics, revising, add audio, final grading, delivery]]
'''वीडियो''' भा '''बीडियो''' ({{Langx|en|video}}) एगो [[इलेक्ट्रॉनिक्स|इलेक्ट्रॉनिक]] मीडियम ह, जेकर इस्तेमाल आवाज के साथ भा बिना आवाज के चलत-फिरत दृश्य आ चित्र के रिकॉर्ड करे, कॉपी बनावे, चलावे, प्रसारित करे आ देखावे खातिर कइल जाला। बीडियो टेक्नोलॉजी के बिकास शुरुआत में लाइव टेलीकास्ट खातिर भइल रहे। बाद में एकर इस्तेमाल मैग्नेटिक टेप जइसन [[एनालॉग वीडियो|एनालॉग फॉर्मेट]] के माध्यम से बीडियो रिकॉर्ड करे आ स्टोर करे खातिर भी होखे लागल।
बीसवीं सदी के आखिरी दौर से [[डिजिटल बीडियो]] (digital Video) के इस्तेमाल सबसे बेसी होखे लागल। डिजिटल टेक्नोलॉजी के चलते बीडियो के कुशल तरीका से कंप्रेस करे, स्टोर करे, एडिट करे आ ब्रॉडकास्ट टेलीविजन, फिजिकल मीडिया आ [[इंटरनेट]] आधारित प्लेटफॉर्म के माध्यम से वितरित कइल आसान हो गइल। [[डिजिटल इमेजिंग]], कंप्रेशन स्टैंडर्ड आ नेटवर्क इन्फ्रास्ट्रक्चर में भइल प्रगति के दुनिया भर में मीडिया प्रोडक्शन, कम्युनिकेशन, [[मनोरंजन]], [[शिक्षा]] आ [[इन्फॉर्मेशन]] के प्रसार पर महत्वपूर्ण असर पड़ल बा।
बीडियो सिस्टम में डिस्प्ले रिजॉल्यूशन, आस्पेक्ट रेशियो, रिफ्रेश रेट, कलर रिप्रोडक्शन आ अउरी कई गो विशेषता के आधार पर अंतर होला। एनालॉग आ डिजिटल, दुनो तरह के बीडियो के रेडियो, मैग्नेटिक टेप, ऑप्टिकल डिस्क, कंप्यूटर फाइल आ नेटवर्क स्ट्रीमिंग समेत कई तरह के माध्यम से प्रसारित भा उपलब्ध करावल जा सके ला।
== शब्द उत्पत्ती ==
वीडियो अंग्रेजी भाषा में इस्तेमाल होखे वाला शब्द हवे जेकरा के [[भोजपुरी]] में उच्चारण भेद के संघे ''बीडियो'', ''बीडीओ'' भा ''भीडियो'' के रूप में उधार ले लिहल गइल हवे। वीडियो (''video'') मूल [[अंग्रेजी]] में 1935 में ''ऑडियो'', जे आवाज वाला चीज खातिर इस्तेमाल होखे ला, से मैच करावे खाती गढ़ल गइल रहे। एकरा मूल में, [[लैटिन भाषा]] के ''video,'' "हम देखत बानी," भा क्रिया रूप ''videre'', "देखल" रहल।<ref>{{citation |url=https://www.etymonline.com/word/video |title=video |work=Online Etymology Dictionary}}</ref>
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:बीडियो| ]]
[[श्रेणी:मीडिया फारमेट]]
{{Telecomm-stub}}
{{Tech-stub}}
knawh68i3krik6s2ep571k4byp04ti5
साइबर सुरक्षा
0
101901
809388
2026-10-31T12:09:34Z
SM7
3953
पन्ना [[साइबर सिक्योरिटी]] पर अनुप्रेषित कइल गइल
809388
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[साइबर सिक्योरिटी]]
hfixa68j9e97kx9mygx5uy6s18ehqa1
809389
809388
2026-10-31T14:45:06Z
SM7
3953
Added {{[[:Template:R from alternative name|R from alternative name]]}} tag to redirect
809389
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[साइबर सिक्योरिटी]]
{{Redirect category shell|
{{R from alternative name}}
}}
sh2vz14gh2asmh2bs9wqco9dysf59jl
आरा (औजार)
0
101902
809394
2026-10-31T16:54:47Z
SM7
3953
नया आधार लेख / अंग्रेजी विकिपीडिया से अनुबाद कइ के
809394
wikitext
text/x-wiki
'''आरा''' ({{Langx|en|saw}}), भा जेकर छोट रूप [[आरी]] कहाला, एगो अइसन औजार ह, जेकरा में मजबूत ब्लेड, तार भा चेन के धारदार दाँतदार किनारा होला। एकर इस्तेमाल अलग-अलग तरह के चीजन के काटे खातिर कइल जाला। दाँतदार किनारा वाला आ घर्षण (रगड़) के सहारे काटे वाला आरा, दुनो टाइप खातिर अलग-अलग शब्दावली के इस्तेमाल होला।
आरा के शुरुआत दाँतेदार सामग्री से भइल रहे। जब मनुष्य लोहा के इस्तेमाल सीखे लगल, त हर तरह के आरा के ब्लेड बनावे खातिर लोहा पसंदीदा सामग्री बन गइल। हाथ से चलावे वाला आ मशीन से चलावे वाला आरा के कई तरह होला। ओइसहीं, इनहन के ब्लेड आ काटे के तरीकवो अलग-अलग होखे लें।
{{clear}}
[[श्रेणी:औजार]]
{{tool-stub}}
tkndbj3j0qxt7j6bbz4wcvthrrxyyj7
809395
809394
2026-10-31T16:56:30Z
SM7
3953
सुधार कइल गइल
809395
wikitext
text/x-wiki
'''आरा''' ({{Langx|en|saw}}), भा जेकर छोट रूप [[आरी]] कहाला, एगो अइसन [[औजार]] ह, जेकरा में मजबूत ब्लेड, तार भा चेन के धारदार दाँतदार किनारा होला। एकर इस्तेमाल अलग-अलग तरह के चीजन के काटे खातिर कइल जाला। दाँतदार किनारा वाला, आ घर्षण (रगड़) के सहारे काटे वाला आरा, दुनो टाइप खातिर अलग-अलग शब्दावली के इस्तेमाल होला।
आरा के शुरुआत दाँतेदार सामग्री से भइल रहे। जब मनुष्य [[लोहा]] के इस्तेमाल सीखे लगल, त हर तरह के आरा के ब्लेड बनावे खातिर लोहा पसंदीदा सामग्री बन गइल। हाथ से चलावे वाला आ मशीन से चलावे वाला आरा के कई टाइप होखे लें। ओइसहीं, इनहन के ब्लेड आ काटे के तरीकवो अलग-अलग होखे लें।
{{clear}}
[[श्रेणी:औजार]]
{{tool-stub}}
m5g7jn47vbb2wzsaklbmcz3r37q9exy
एरियल वीडियोग्राफी
0
101903
809405
2026-11-01T02:19:28Z
SM7
3953
नया आधार लेख / अंग्रेजी विकिपीडिया से अनुबाद कइ के
809405
wikitext
text/x-wiki
'''एरियल वीडियोग्राफी ''' भा '''हवाई बीडियोग्राफी''' ({{Langx|en|aerial videography}}) सीन के समझे आ वस्तु अउरी बिबिध चीजन (ऑब्जेक्ट) के पहचान आ उनकर गतिविधि पर नजर रखे खातिर डेटा जुटावे के एगो नया तरीका ह। एहमें कम ऊँचाई पर उड़े वाला हवाई प्लेटफॉर्म के इस्तेमाल से बीडियो रिकॉर्ड कइल जाला। एह प्लेटफॉर्म में डेटा संग्रह आ ओकर प्रोसेसिंग के सटीकता बढ़ावे आ लागत घटावे खातिर [[ग्लोबल पोजिशनिंग सिस्टम]] (GPS) आ ऑटोमेटेड इमेज प्रोसेसिंग के सुविधा जोड़ल रहेला। रिकॉर्डर में कॉकपिट के इंटरकॉम सिस्टम से उड़ान के दौरान रिकॉर्ड कइल गइल आवाज भी शामिल हो सकेला। ऑडियो के रूप में विवरण जोड़ल दस्तावेजीकरण आ संचार खातिर बहुत उपयोगी साधन ह। GPS डेटा के हर बीडियो फ्रेम पर टेक्स्ट कैप्शन देवे वाला डिवाइस के माध्यम से जोड़ल जाला। [[हेलीकॉप्टर]] के इस्तेमाल से कम ऊँचाई पर धीरे-धीरे उड़ान भरल जा सके ला आ गति के चलते तस्वीर धुँधला भइले (मोशन ब्लर) बिना लगातार दृश्य रिकॉर्ड कइल जा सकेला।
[[रिमोट सेंसिंग]] कैमरा में भइल नया तकनीकी विकास से अइसन वस्तु के पहचान संभव भइल बा, जेकर पहचान पहिले संभव ना रहे। पाइपलाइन, बिजली के कॉरिडोर आ ओहसे जुड़ल बुनियादी ढाँचा के डिजिटल मीडिया रिकॉर्डिंग के माध्यम से दर्ज कइल जा सकेला। बीडियो मैपिंग सिस्टम (Video Mapping System) आज एह तकनीक के इस्तेमाल के एगो उदाहरण ह।
1980 के दशक से एरियल वीडियोग्राफी के इस्तेमाल अइसन कामन में बढ़ल बा, जहाँ पारंपरिक [[हवाई फोटोग्राफी]] के तुलना में एकर फायदा—कम लागत आ डेटा के तुरंत उपलब्धता—एकर कमी से अधिक महत्त्वपूर्ण बा। एकर मुख्य कमी में कम स्पेशियल रिजॉल्यूशन आ स्टीरियो इमेजिंग के अभाव के चलते विश्लेषण में होखे वाली कठिनाई शामिल बा।<ref>Mausel et al. 1992; Meisner 1986</ref>
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:रिमोट सेंसिंग]]
c7mg3ylt23mz28x8cafrtmrhcdz1r4h
809406
809405
2026-11-01T03:59:16Z
SM7
3953
फोटो जोड़ल गइल
809406
wikitext
text/x-wiki
[[File:Aerial-dennisLG.jpg|thumb|alt=USGS aerial photography crew gathers data following the landfall of a hurricane.|USGS aerial photography crew gathers data following the landfall of a hurricane.]]
'''एरियल वीडियोग्राफी ''' भा '''हवाई बीडियोग्राफी''' ({{Langx|en|aerial videography}}) सीन के समझे आ वस्तु अउरी बिबिध चीजन (ऑब्जेक्ट) के पहचान आ उनकर गतिविधि पर नजर रखे खातिर डेटा जुटावे के एगो नया तरीका ह। एहमें कम ऊँचाई पर उड़े वाला हवाई प्लेटफॉर्म के इस्तेमाल से बीडियो रिकॉर्ड कइल जाला। एह प्लेटफॉर्म में डेटा संग्रह आ ओकर प्रोसेसिंग के सटीकता बढ़ावे आ लागत घटावे खातिर [[ग्लोबल पोजिशनिंग सिस्टम]] (GPS) आ ऑटोमेटेड इमेज प्रोसेसिंग के सुविधा जोड़ल रहेला। रिकॉर्डर में कॉकपिट के इंटरकॉम सिस्टम से उड़ान के दौरान रिकॉर्ड कइल गइल आवाज भी शामिल हो सकेला। ऑडियो के रूप में विवरण जोड़ल दस्तावेजीकरण आ संचार खातिर बहुत उपयोगी साधन ह। GPS डेटा के हर बीडियो फ्रेम पर टेक्स्ट कैप्शन देवे वाला डिवाइस के माध्यम से जोड़ल जाला। [[हेलीकॉप्टर]] के इस्तेमाल से कम ऊँचाई पर धीरे-धीरे उड़ान भरल जा सके ला आ गति के चलते तस्वीर धुँधला भइले (मोशन ब्लर) बिना लगातार दृश्य रिकॉर्ड कइल जा सकेला।
[[रिमोट सेंसिंग]] कैमरा में भइल नया तकनीकी विकास से अइसन वस्तु के पहचान संभव भइल बा, जेकर पहचान पहिले संभव ना रहे। पाइपलाइन, बिजली के कॉरिडोर आ ओहसे जुड़ल बुनियादी ढाँचा के डिजिटल मीडिया रिकॉर्डिंग के माध्यम से दर्ज कइल जा सकेला। बीडियो मैपिंग सिस्टम (Video Mapping System) आज एह तकनीक के इस्तेमाल के एगो उदाहरण ह।
1980 के दशक से एरियल वीडियोग्राफी के इस्तेमाल अइसन कामन में बढ़ल बा, जहाँ पारंपरिक [[हवाई फोटोग्राफी]] के तुलना में एकर फायदा—कम लागत आ डेटा के तुरंत उपलब्धता—एकर कमी से अधिक महत्त्वपूर्ण बा। एकर मुख्य कमी में कम स्पेशियल रिजॉल्यूशन आ स्टीरियो इमेजिंग के अभाव के चलते विश्लेषण में होखे वाली कठिनाई शामिल बा।<ref>Mausel et al. 1992; Meisner 1986</ref>
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:रिमोट सेंसिंग]]
rpg040b0fj8re2a1veollqn2rr8o71p
809407
809406
2026-11-01T03:59:29Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:बीडियो]] जोड़ल गइल
809407
wikitext
text/x-wiki
[[File:Aerial-dennisLG.jpg|thumb|alt=USGS aerial photography crew gathers data following the landfall of a hurricane.|USGS aerial photography crew gathers data following the landfall of a hurricane.]]
'''एरियल वीडियोग्राफी ''' भा '''हवाई बीडियोग्राफी''' ({{Langx|en|aerial videography}}) सीन के समझे आ वस्तु अउरी बिबिध चीजन (ऑब्जेक्ट) के पहचान आ उनकर गतिविधि पर नजर रखे खातिर डेटा जुटावे के एगो नया तरीका ह। एहमें कम ऊँचाई पर उड़े वाला हवाई प्लेटफॉर्म के इस्तेमाल से बीडियो रिकॉर्ड कइल जाला। एह प्लेटफॉर्म में डेटा संग्रह आ ओकर प्रोसेसिंग के सटीकता बढ़ावे आ लागत घटावे खातिर [[ग्लोबल पोजिशनिंग सिस्टम]] (GPS) आ ऑटोमेटेड इमेज प्रोसेसिंग के सुविधा जोड़ल रहेला। रिकॉर्डर में कॉकपिट के इंटरकॉम सिस्टम से उड़ान के दौरान रिकॉर्ड कइल गइल आवाज भी शामिल हो सकेला। ऑडियो के रूप में विवरण जोड़ल दस्तावेजीकरण आ संचार खातिर बहुत उपयोगी साधन ह। GPS डेटा के हर बीडियो फ्रेम पर टेक्स्ट कैप्शन देवे वाला डिवाइस के माध्यम से जोड़ल जाला। [[हेलीकॉप्टर]] के इस्तेमाल से कम ऊँचाई पर धीरे-धीरे उड़ान भरल जा सके ला आ गति के चलते तस्वीर धुँधला भइले (मोशन ब्लर) बिना लगातार दृश्य रिकॉर्ड कइल जा सकेला।
[[रिमोट सेंसिंग]] कैमरा में भइल नया तकनीकी विकास से अइसन वस्तु के पहचान संभव भइल बा, जेकर पहचान पहिले संभव ना रहे। पाइपलाइन, बिजली के कॉरिडोर आ ओहसे जुड़ल बुनियादी ढाँचा के डिजिटल मीडिया रिकॉर्डिंग के माध्यम से दर्ज कइल जा सकेला। बीडियो मैपिंग सिस्टम (Video Mapping System) आज एह तकनीक के इस्तेमाल के एगो उदाहरण ह।
1980 के दशक से एरियल वीडियोग्राफी के इस्तेमाल अइसन कामन में बढ़ल बा, जहाँ पारंपरिक [[हवाई फोटोग्राफी]] के तुलना में एकर फायदा—कम लागत आ डेटा के तुरंत उपलब्धता—एकर कमी से अधिक महत्त्वपूर्ण बा। एकर मुख्य कमी में कम स्पेशियल रिजॉल्यूशन आ स्टीरियो इमेजिंग के अभाव के चलते विश्लेषण में होखे वाली कठिनाई शामिल बा।<ref>Mausel et al. 1992; Meisner 1986</ref>
{{clear}}
== संदर्भ ==
{{Reflist|29em}}
[[श्रेणी:रिमोट सेंसिंग]]
[[श्रेणी:बीडियो]]
7yn2c9j7u3yes6jgnzdcobotnxd4kzk
एनिमेशन
0
101904
809408
2026-11-01T04:09:26Z
SM7
3953
नया आधार लेख / अंग्रेजी विकिपीडिया से अनुबाद कइ के
809408
wikitext
text/x-wiki
'''एनिमेशन''' भा '''एनीमेशन''' ({{Langx|en|animation}}) फिलिम बनावे के एगो तरीका ह। एहमें तस्वीर बनावल जाला या पहिले से बनल तस्वीर में बदलाव कइल जाला। फेर एह तस्वीरन के एक के बाद एक तेजी से देखावल जाला, जवना से अइसन लागे ला कि तस्वीर चलत-फिरत बाड़ी स।
पारंपरिक एनिमेशन, कार्टून फिलिम सभ, में पारदर्शी सेलुलॉइड शीट पर हाथ से तस्वीर बनावल या रंग भरल जाय। फेर हर शीट के फोटो खींचल जा आ ओह तस्वीरन के फिल्म के रूप में देखावल जाय। एनिमेशन के मनोरंजन के दुनिया में कला के एगो खास रूप के रूप में मानल गइल बा। एनिमेशन के बहुत रूप बाड़ी स। कुछ पारंपरिक तरीका से बनावल जालीं, जबकि कुछ कंप्यूटर एनिमेशन के मदद से बनावल जालीं। कंप्यूटर एनिमेशन में कंप्यूटर जनरेटेड इमेजरी (CGI) के इस्तेमाल होला। एह दुनो के अलावा स्टॉप मोशन एनिमेशन भी बनावल जाला। एकर एगो खास रूप क्लेएशन (claymation) ह, जवना में मिट्टी से बनल आकृति के इस्तेमाल होला। हालाँकि, एकर इस्तेमाल बाकी तरीका के मुकाबले कम होला।
एनिमेशन के लाइव एक्शन से अलग मानल जाला। लाइव एक्शन में असली लोग आ चीज के कैमरा से शूट कइल जाला। बाकिर ई दुनो तरीका एक-दूसरा से पूरा तरह अलग नइखन। कई फिल्मकार अइसन फिल्म बनवले बाड़ें, जवना में एनिमेशन आ लाइव एक्शन दुनो के इस्तेमाल भइल बा। अब CGI के मदद से कंप्यूटर पर बनल तस्वीर असली फोटो जइसन देखाई देवे लागल बाड़ी स। एहसे फिल्मकार लोग अपना फिल्म में 3D एनिमेशन आ विजुअल इफेक्ट्स (VFX) आसानी से जोड़ पावेला। अइसन करे से ओह लोग के असली सेट, वस्तु आ उपकरण के इस्तेमाल करके इफेक्ट तैयार करे के जरूरत कम पड़े ला।
34xrctnp8p7ng5x5ba95rzx2em1t8xz
809410
809408
2026-11-01T04:10:05Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:एनीमेशन]] जोड़ल गइल
809410
wikitext
text/x-wiki
'''एनिमेशन''' भा '''एनीमेशन''' ({{Langx|en|animation}}) फिलिम बनावे के एगो तरीका ह। एहमें तस्वीर बनावल जाला या पहिले से बनल तस्वीर में बदलाव कइल जाला। फेर एह तस्वीरन के एक के बाद एक तेजी से देखावल जाला, जवना से अइसन लागे ला कि तस्वीर चलत-फिरत बाड़ी स।
पारंपरिक एनिमेशन, कार्टून फिलिम सभ, में पारदर्शी सेलुलॉइड शीट पर हाथ से तस्वीर बनावल या रंग भरल जाय। फेर हर शीट के फोटो खींचल जा आ ओह तस्वीरन के फिल्म के रूप में देखावल जाय। एनिमेशन के मनोरंजन के दुनिया में कला के एगो खास रूप के रूप में मानल गइल बा। एनिमेशन के बहुत रूप बाड़ी स। कुछ पारंपरिक तरीका से बनावल जालीं, जबकि कुछ कंप्यूटर एनिमेशन के मदद से बनावल जालीं। कंप्यूटर एनिमेशन में कंप्यूटर जनरेटेड इमेजरी (CGI) के इस्तेमाल होला। एह दुनो के अलावा स्टॉप मोशन एनिमेशन भी बनावल जाला। एकर एगो खास रूप क्लेएशन (claymation) ह, जवना में मिट्टी से बनल आकृति के इस्तेमाल होला। हालाँकि, एकर इस्तेमाल बाकी तरीका के मुकाबले कम होला।
एनिमेशन के लाइव एक्शन से अलग मानल जाला। लाइव एक्शन में असली लोग आ चीज के कैमरा से शूट कइल जाला। बाकिर ई दुनो तरीका एक-दूसरा से पूरा तरह अलग नइखन। कई फिल्मकार अइसन फिल्म बनवले बाड़ें, जवना में एनिमेशन आ लाइव एक्शन दुनो के इस्तेमाल भइल बा। अब CGI के मदद से कंप्यूटर पर बनल तस्वीर असली फोटो जइसन देखाई देवे लागल बाड़ी स। एहसे फिल्मकार लोग अपना फिल्म में 3D एनिमेशन आ विजुअल इफेक्ट्स (VFX) आसानी से जोड़ पावेला। अइसन करे से ओह लोग के असली सेट, वस्तु आ उपकरण के इस्तेमाल करके इफेक्ट तैयार करे के जरूरत कम पड़े ला।
[[श्रेणी:एनीमेशन| ]]
jdgahlb1q68lmqis3alr1y4yrhyvfuq
809412
809410
2026-11-01T04:12:15Z
SM7
3953
फोटो जोड़ल गइल
809412
wikitext
text/x-wiki
{{Multiple image
| align = right
| direction = vertical
| width = 150
| image2 = Animexample3edit.png
| width2 = 150
| caption2 = The animation above consists of these six frames repeated indefinitely.
| image1 = Animexample.gif
| width1 = 85h
| caption1 = 2D computer animation moving at 10 [[frames per second]] (FPS)
| footer_align = center
| height1 = 16
| height2 = 80
| total_width =
| alt1 = Weare
}}
'''एनिमेशन''' भा '''एनीमेशन''' ({{Langx|en|animation}}) फिलिम बनावे के एगो तरीका ह। एहमें तस्वीर बनावल जाला या पहिले से बनल तस्वीर में बदलाव कइल जाला। फेर एह तस्वीरन के एक के बाद एक तेजी से देखावल जाला, जवना से अइसन लागे ला कि तस्वीर चलत-फिरत बाड़ी स।
पारंपरिक एनिमेशन, कार्टून फिलिम सभ, में पारदर्शी सेलुलॉइड शीट पर हाथ से तस्वीर बनावल या रंग भरल जाय। फेर हर शीट के फोटो खींचल जा आ ओह तस्वीरन के फिल्म के रूप में देखावल जाय। एनिमेशन के मनोरंजन के दुनिया में कला के एगो खास रूप के रूप में मानल गइल बा। एनिमेशन के बहुत रूप बाड़ी स। कुछ पारंपरिक तरीका से बनावल जालीं, जबकि कुछ कंप्यूटर एनिमेशन के मदद से बनावल जालीं। कंप्यूटर एनिमेशन में कंप्यूटर जनरेटेड इमेजरी (CGI) के इस्तेमाल होला। एह दुनो के अलावा स्टॉप मोशन एनिमेशन भी बनावल जाला। एकर एगो खास रूप क्लेएशन (claymation) ह, जवना में मिट्टी से बनल आकृति के इस्तेमाल होला। हालाँकि, एकर इस्तेमाल बाकी तरीका के मुकाबले कम होला।
एनिमेशन के लाइव एक्शन से अलग मानल जाला। लाइव एक्शन में असली लोग आ चीज के कैमरा से शूट कइल जाला। बाकिर ई दुनो तरीका एक-दूसरा से पूरा तरह अलग नइखन। कई फिल्मकार अइसन फिल्म बनवले बाड़ें, जवना में एनिमेशन आ लाइव एक्शन दुनो के इस्तेमाल भइल बा। अब CGI के मदद से कंप्यूटर पर बनल तस्वीर असली फोटो जइसन देखाई देवे लागल बाड़ी स। एहसे फिल्मकार लोग अपना फिल्म में 3D एनिमेशन आ विजुअल इफेक्ट्स (VFX) आसानी से जोड़ पावेला। अइसन करे से ओह लोग के असली सेट, वस्तु आ उपकरण के इस्तेमाल करके इफेक्ट तैयार करे के जरूरत कम पड़े ला।
[[श्रेणी:एनीमेशन| ]]
ec374saqvqy9xr7fps3x00dhhjrbolx
809413
809412
2026-11-01T04:23:57Z
SM7
3953
[[विकिपीडिया:हॉट-कैट|हॉट-कैट]] द्वारा [[श्रेणी:बीडियो]] जोड़ल गइल
809413
wikitext
text/x-wiki
{{Multiple image
| align = right
| direction = vertical
| width = 150
| image2 = Animexample3edit.png
| width2 = 150
| caption2 = The animation above consists of these six frames repeated indefinitely.
| image1 = Animexample.gif
| width1 = 85h
| caption1 = 2D computer animation moving at 10 [[frames per second]] (FPS)
| footer_align = center
| height1 = 16
| height2 = 80
| total_width =
| alt1 = Weare
}}
'''एनिमेशन''' भा '''एनीमेशन''' ({{Langx|en|animation}}) फिलिम बनावे के एगो तरीका ह। एहमें तस्वीर बनावल जाला या पहिले से बनल तस्वीर में बदलाव कइल जाला। फेर एह तस्वीरन के एक के बाद एक तेजी से देखावल जाला, जवना से अइसन लागे ला कि तस्वीर चलत-फिरत बाड़ी स।
पारंपरिक एनिमेशन, कार्टून फिलिम सभ, में पारदर्शी सेलुलॉइड शीट पर हाथ से तस्वीर बनावल या रंग भरल जाय। फेर हर शीट के फोटो खींचल जा आ ओह तस्वीरन के फिल्म के रूप में देखावल जाय। एनिमेशन के मनोरंजन के दुनिया में कला के एगो खास रूप के रूप में मानल गइल बा। एनिमेशन के बहुत रूप बाड़ी स। कुछ पारंपरिक तरीका से बनावल जालीं, जबकि कुछ कंप्यूटर एनिमेशन के मदद से बनावल जालीं। कंप्यूटर एनिमेशन में कंप्यूटर जनरेटेड इमेजरी (CGI) के इस्तेमाल होला। एह दुनो के अलावा स्टॉप मोशन एनिमेशन भी बनावल जाला। एकर एगो खास रूप क्लेएशन (claymation) ह, जवना में मिट्टी से बनल आकृति के इस्तेमाल होला। हालाँकि, एकर इस्तेमाल बाकी तरीका के मुकाबले कम होला।
एनिमेशन के लाइव एक्शन से अलग मानल जाला। लाइव एक्शन में असली लोग आ चीज के कैमरा से शूट कइल जाला। बाकिर ई दुनो तरीका एक-दूसरा से पूरा तरह अलग नइखन। कई फिल्मकार अइसन फिल्म बनवले बाड़ें, जवना में एनिमेशन आ लाइव एक्शन दुनो के इस्तेमाल भइल बा। अब CGI के मदद से कंप्यूटर पर बनल तस्वीर असली फोटो जइसन देखाई देवे लागल बाड़ी स। एहसे फिल्मकार लोग अपना फिल्म में 3D एनिमेशन आ विजुअल इफेक्ट्स (VFX) आसानी से जोड़ पावेला। अइसन करे से ओह लोग के असली सेट, वस्तु आ उपकरण के इस्तेमाल करके इफेक्ट तैयार करे के जरूरत कम पड़े ला।
[[श्रेणी:एनीमेशन| ]]
[[श्रेणी:बीडियो]]
g06e4svu0hkivq9e3o0jm1575djcs80
एनीमेशन
0
101905
809409
2026-11-01T04:09:49Z
SM7
3953
पन्ना [[एनिमेशन]] पर अनुप्रेषित कइल गइल
809409
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[एनिमेशन]]
6zc0hovg4nbw6u24ubm2pgekujiurbq
809411
809409
2026-11-01T04:10:36Z
SM7
3953
Added {{[[:Template:R from alternative spelling|R from alternative spelling]]}} tag to redirect
809411
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[एनिमेशन]]
{{Redirect category shell|
{{R from alternative spelling}}
}}
bgihxzvilafrvk7cac0ewvr3zvo203r