Wikipidia
bjnwiki
https://bjn.wikipedia.org/wiki/Laman_Tatambaian
MediaWiki 1.47.0-wmf.1
first-letter
Media
Istimiwa
Pamandiran
Pamakai
Pamandiran Pamakai
Wikipidia
Pamandiran Wikipidia
Barakas
Pamandiran Barakas
MediaWiki
Pamandiran MediaWiki
Citakan
Pamandiran Citakan
Patulung
Pamandiran Patulung
Tumbung
Pamandiran Tumbung
Lawang
Pamandiran Lawang
TimedText
TimedText talk
Modul
Pembicaraan Modul
Acara
Pembicaraan Acara
Aprika
0
55
110663
94405
2026-05-11T01:35:00Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110663
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Continent
|title = Afrika
|image = [[Berkas:Africa (orthographic projection).svg|frameless]]
|area = 30.221.532 km<sup>2</sup> (11.668.599 sq mi)
|population = 1.032.532,974<ref name="esa.un.org">[http://esa.un.org/unpd/wpp/Excel-Data/population.htm/ "World Population Prospects: The 2010 Revision"] [[United Nations]] (Department of Economic and Social Affairs, population division)</ref> (2011, [[Daftar benua berdasarkan populasi|Kedua]])
|density = 30.51/km<sup>2</sup> (80/sq mi)
|countries = 56 ([[Daftar negara di Afrika|Daftar negara]])
|dependencies =
{{Collapsible list
| title =
| frame_style = border: none; padding: 0;
| list_style = display: none;
| 1 = [[Mayotte]] | 2 = [[Réunion]] | 3 = [[Kepulauan Canary]] | 4 = [[Ceuta]] | 5 = [[Kepulauan Madeira]]
| 6 = [[Melilla]] | 7 = [[Saint Helena]]
}}
|languages = [[Bahasa-bahasa di benua Afrika|Bahasa di Afrika]]
|time = [[UTC-1]] hingga [[UTC+4]]
|cities = [[Daftar Wilayah Metropolitan di Afrika]]
}}
[[Barakas:Africa in the world (red) (W3).svg|thumb|Peta dunia nang manunjukakan andakan Aprika.]]
'''Aprika''' adalah indung banua taganal kadua dunia dan kadua tabanyak panduduknya imbah Asia. Lawan luas wilayah 30.224.050 km² tamasuk pulau-pulau nang baparakan, Aprika maliputi 20,3% matan seluruh total daratan Bumi. Lawan 1.225 juta penduduk (2016) di 54 nagara, banua ini marupakan wadah bagi saparpitung populasi dunia. Banua ngini dikulilingi ulih [[Laut Mediterania]] di utara, [[Isthmus of Suez]] wan [[Laut Merah]] di timur laut, [[Samudra Hindia]] di tenggara wan [[Samudra Atlantik]] di subalah barat. Banua ngini mancakup [[Madagaskar]] wan barbagai [[kepulauan]]. Banua ngini jua baisi [[Daftar negara berdaulat dan wilayah tergantung di Afrika|54]] [[negara berdaulat]] nang [[pengakuan diplomatik|sapanuhnya diakui]], sambilan [[Wilayah (pembagian negara)|wilayah]] wan dua negara lawan pangakuan tarbatas atawa kadada sacara ''[[de facto]]'' independen.<ref>Lihat [[Daftar negara berdaulat dan wilayah tergantung di Afrika]].</ref> Mayoritas benua wan negaranya andakannya di [[Belahan Utara]], lawan sabagian ganal wan jumlah negara di [[Belahan Selatan]].
== Pulitik ==
=== Afrika sabalum panjajahan ===
Sabalum panjajahan, Afrika memang marupakan nagara nang miskin sabab kundisi iklimnya nang karing sahingga kada mungkin barcocok tanam di sana. Masih tadapat banyak suku-suku padalaman nang tarbalakang di sana.
=== Afrika pas wayah panjajahan ===
Di nagara-nagara nang baisi banyak panduduk Irupa, misalnya di Rhodesia wan Afrika Selatan, sabuting sistim warganegara kelas dua diulah hagan mambarii urang Irupa labih banyak kakuasaan pulitik.
== Referensi ==
<references />
{{geo-stub}}
[[Tumbung:Bumi]]
[[Tumbung:Aprika|*]]
[[Tumbung:WikiBaiman]]
tf72uzjvh787dbhbrcnwqnjfhjbqb4l
Gabon
0
154
110681
58117
2026-05-11T01:47:34Z
Wadaihangit
12694
karana > marga
110681
wikitext
text/x-wiki
[[Barakas:Flag of Gabon.svg|thumb|200px|Bendera Gabon]]
'''Republik Gabon''' adalah sabuah nagara di Aprika hagian barat nang hari kemerdekaannya sama lawan Indunisia. Gabon mamiliki kakayaan mineral mantuk barandak sedangkan jumlah penduduknya relatif halus. Marga kandungan buminya, Gabon dikenal sabagai salah asa nagara sugih di Aprika. Gabon bahalatan lawan Guinea Khatulistiwa dan Kamerun di utara serta Republik Kongo di barat dan selatan. Luas wilayahnya babaya setara lawan dua sungai luas Provinsi Kalimantan Tangah.
== Pambagian administrasi ==
[[Barakas:Gabon provinces numbered.png|right|200px]]
Gabon dibagi manjadi 9 paropinsi dan dibagi pulang manjadi 37 dapartimin. Paropinsi tasambat antara lain:
# [[Estuaire]]
# [[Haut-Ogooué]]
# [[Moyen-Ogooué]]
# [[Ngounié]]
# [[Nyanga]]
# [[Ogooué-Ivindo]]
# [[Ogooué-Lolo]]
# [[Ogooué-Maritime]]
# [[Woleu-Ntem]]
{{Aprika}}
[[Tumbung:Aprika]]
nok5tqckz7otfekm867qiv5ltzmik79
Gambia
0
161
110680
58118
2026-05-11T01:47:05Z
Wadaihangit
12694
karana > marga
110680
wikitext
text/x-wiki
[[Barakas:Flag of The Gambia.svg|thumb|200px|Bendera Gambia]]
'''Republik Gambia''' adalah sebuah nagara di Aprika Barat. Wilayah nagara tahalus di Afrika daratan ini tergolong unik marga apabila nagara Senegal dianggap muntung, maka Gambia adalah ilatnya. Gambia wastu bahalatan lawan Senegal di sabalah utara, timur dan selatan. Sungai Gambia mambantang di hagian tangah Gambia dan mangalir ka Samudra Atlantik di sabalah barat. Pertanian di Gambia mengikuti sistem rasuk tanam tradisional lawan wastu mangandalakan kacang tanah sabagai komoditas utamanya.
{{Aprika}}
[[Tumbung:Aprika]]
2l30r0vmdoph2hqd1pryewtihjwpsnf
Japang
0
226
110673
106528
2026-05-11T01:41:40Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110673
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox_Country
|native_name = {{lang|ja|日本国}}{{br}}''Nippon-koku'' atawa ''Nihon-koku''
|common_name = Japang
|conventional_long_name = Japang
|image_flag = Flag of Japan.svg
|image_coat = Japanese Imperial Seal.svg
|symbol_type = Ségel Kakaisaran
|other_symbol_type = [[Mon (lambang)|Ségel Pemerintahan]]:
|other_symbol = [[Barakas:Goshichi no kiri.svg|85x85px|Ségel Kantur Pardana Manteri wan Pamarintah Japang]] <br /> <small>{{nihongo|Paulownia|五七桐|''[[Paulowniaceae|Go-Shichi no Kiri]]''}}</small>
|image_map = Japan-location-cia.png
|national_anthem = {{nihongo|''[[Kimigayo]]''|君が代}}
|official_languages = [[Bahasa Japang]] (''de facto'')<ref name=bhs>{{cite web|url=http://houseikyoku.sangiin.go.jp/column/column068.htm|title=法制執務コラム集「法律と国語・日本語」|publisher=Biro Legislatif Majelis Rendah Jepang|accessdate=2009-03-09}} Bahasa nasional Japang adalah basa Japang, dan basa rasmi adalah basa Japang, kadada ditatapakan dalam undang-undang.</ref>
|languages_type = [[Bahasa nasional]]<br />Aksara nasional<br /><br /><br />
|languages = [[Bahasa Japang]]<br />[[Kanji]]<br />[[Hiragana]]<br />[[Katakana]]
|regional_languages = <small>[[Aynu itak]], [[basa Ryukyu]], dan [[dialék basa Japang]]</small>
|demonym =
|ethnic_groups = 98,5% [[urang Japang|Japang]], 0,5% [[urang Korea|Korea]], 0,4% [[urang Cina|Cina]], 0,6% lain-lain<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |title=CIA Factbook: Japan |access-date=2012-04-28 |archive-date=2015-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151220044055/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ja.html |dead-url=yes }}</ref>
|capital = [[Tokyo]] (''de facto'')
|latd = 35
|latm = 41
|latNS = N
|longd = 139
|longm = 46
|longEW = E
|largest_city = capital
|government_type = [[Monarki konstitusional]], [[sistim parleménter]]
|leader_title1 = [[Kaisar Japang|Kaisar]]
|leader_name1 = [[Naruhito]] (徳仁)
|leader_title2 = [[Pardana Manteri Jepang|Pardana Manteri]]
|leader_name2 = [[Sanae Takaichi]] (高市 早苗)
|legislature = [[Parlemén Japang]]
|upper_house = [[Majelis Tinggi Japang|Majelis Tinggi Japang (''Sangi-in'')]]
|lower_house = [[Majelis Randah Japang|Majelis Randah Japang (''Shugi-in'')]]
|area_footnote = <ref>{{cite web|title=Japan Statistical Yearbook 2010|publisher=Statistics Bureau, Ministry of Internal Affairs and Communications Japan|date=2008-10-01|url=http://www.stat.go.jp/data/nenkan/pdf/yhyou01.pdf|page=17}}</ref>
|area_rank = ka-61
|area_magnitude = 1 E11
|area_km2 = 377.944
|area_sq_mi =
|percent_water = 0,8
|population_estimate = 126.740.000<ref>{{cite web|url=http://www.e-stat.go.jp/SG1/estat/GL08020101.do?_toGL08020101_&tstatCode=000001080615&requestSender=search|title=最新結果一覧 政府統計の総合窓口 GL08020101|publisher=Statistics Bureau of Japan|accessdate=April 27, 2016}}</ref>
|population_estimate_year = 2017
|population_estimate_rank = ka-11
|population_census = 127.333.002
|population_census_year = 2004
|population_density_km2 = 337,4
|population_densitymi2 = 873,9
|population_density_rank = ka-30
|GDP_PPP_year = 2008
|GDP_PPP = AS$4,356 triliun<ref name=imf2>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2009/02/weodata/weorept.aspx?sy=2006&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=158&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=55&pr.y=16 |title=Japan|publisher=International Monetary Fund|accessdate=2009-10-01}}</ref>
|GDP_PPP_rank = ka-3
|GDP_PPP_per_capita = AS$34.115<ref name=imf2/>
|GDP_PPP_per_capita_rank = ka-24
|GDP_nominal = AS$4.910 triliun<ref name=imf2/>
|GDP_nominal_rank = ka-2
|GDP_nominal_year = 2008
|GDP_nominal_per_capita = AS$38.457<ref name=imf2/>
|GDP_nominal_per_capita_rank = ka-23
|sovereignty_type = [[Sajarah Japang|Pandirian nagara]]
|established_event1 = [[Hari Pambantukan Nagara|Hari Pandirian Nagara]]
|established_date1 = 11 Pibuari 660 [[Sabalum Masihi|SM]]<ref>Manurut legénda, Japang didiriakan ulih [[Kaisar Jimmu]] pada tanggal naya (tanggal simbolis).</ref>
|established_event2 = [[Konstitusi Meiji]]
|established_date2 = 29 Nupimbir 1890
|established_event3 = [[Konstitusi Japang]]
|established_date3 = 3 Mai 1947
|established_event4 = [[Parjanjian San Francisco]]
|established_date4 = <br />28 April 1952
|HDI_year = 2007
|HDI = {{increase}} 0,960<ref>[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf Human Development Report 2009]. The United Nations. Diakses 5 Oktober 2009.</ref>
|HDI_rank = ka-10
|HDI_category = <span style="color:#090;">sangat tinggi</span>
|Gini = 38,1 (2002)<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html CIA World Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090513124910/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |date=2009-05-13 }}[Gini rankings]</ref>
|currency = Simbol antarabangsa '''¥'''{{br}}''Dibaca'' ([[Yen|'''Yen''']])<br />Simbol japang {{lang|ja|'''円'''}}{{br}}''Dibaca'' {{transl|ja|([[Yen|'''En''']])}}
|currency_code = '''JPY'''
|country_code = JPN
|time_zone = [[Waktu Standar Japang|JST]]
|utc_offset = +9
|time_zone_DST = kadada
|utc_offset_DST =
|date_format = yyyy-mm-dd<br />yyyy年m月d日<br />[[nama zaman di Jepang|zaman]] yy年m月d日
|drives_on = kiwa
|cctld = [[.jp]]
|calling_code = 81
|ISO_3166–1_alpha2 = JP
|ISO_3166–1_alpha3 = JPN
|ISO_3166–1_numeric = 392
|sport_code = JPN
|vehicle_code = J
}}
'''Japang''' ([[basa Japang]]: 日本 ''Nippon/Nihon'', ngaran rasmi: ''Nipponkoku''/''Nihonkoku'' {{Audio|ja-nippon_nihonkoku.ogg|dengarkan}}) adalah sabuting [[nagara kapulauan]] di [[Asia Timur]]. Andakannya di hujung barat [[Lautan Pasifik]], di subalah timur [[Laut Japang]], wan batatangga lawan [[Ripublik Rakyat Cina]], [[Korea]], wan [[Rusia]]. Pulau-pulau paling utara andakannya di [[Laut Okhotsk]], wan wilayah paling selatan barupa galambang pulau-pulau halus di [[Laut Cina Timur]], parsisnya di subalah selatan [[Okinawa]] nang batatangga lawan [[Taiwan]].
Japang tadiri matan 6.852 pulau<ref>{{cite web | title = ''Facts and Figures of Japan 2007 01: Land'' | url = http://fpcj.jp/old/e/mres/publication/ff/pdf_07/01_land.pdf | publisher = Foreign Press Center Japan | accessdate = 2009-07-04 | archive-date = 2009-08-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090824075937/http://fpcj.jp/old/e/mres/publication/ff/pdf_07/01_land.pdf | dead-url = yes }}</ref> nang ma-ulah inya marupakan sabuting [[kapulauan]]. Pulaw-pulau utama matan utara ka selatan adalah [[Hokkaido]], [[Honshu]] (pulau pangganalnya), [[Shikoku]], dan [[Kyushu]]. Sakitar 97% wilayah daratan Japang andakannya di kaampat pulau pangganalnya. Sapalih ganal pulau di Japang bagunung-gunung, wan sapalih di antaranya marupakan [[gunung baapi]]. Gunung paningginya di Japang adalah [[Gunung Fuji]] nang marupakan sabuting gunung baapi. Panduduk Japang bajumbelah 128 juta urang, dan ada di paringkat ka-10 [[daptar nagara manurut jumbelah panduduk|nagara bapanduduk pambanyaknya di dunia]]. [[Tokyo]] sacara ''[[de facto]]'' adalah [[indung banua Japang]], dan bakadudukan sabagai sabuting [[daptar préféktur di Japang|préféktur]]. [[Tokyo Raya]] adalah sambatan gasan Tokyo dan babarapa kuta nang ada di [[daptar préféktur di Japang|préféktur]] sakulilingnya. Sabagai kawasan métropolitan palumbahnya di dunia, Tokyo Raya bapanduduk labih matan 30 juta urang.
Ujar [[Mitulugi Tradisiunal]] Japang didiriakan ulih [[Kaisar Jimmu]] pas abad nang ka-tujuh. [[Kaisar Jimmu]] mamulai mata rantai [[munarki Japang]] nang sampai wahini kada taputus. Biar nang kaya itu, sapanjang sajarah, gasan kabanyakan masa kakuatan sabujurnya ada di tangannya angguta istana, [[shogun]], pihak malitir, wan mamasuki zaman mudirin, di wadah [[Pardana Menteri]]. Ujar [[Kunstitusi Japang]] tahun 1947, Japang tu [[nagara munarki kunstitusiunal]] dibawah pimpinan [[Kaisar Japang]] wan [[Parlimin Japang]].
Sabagai nagara maju di bidang [[ikunumi]], Japang baisi [[pruduk dumistik brutu]] paling ganal numur dua imbah [[Amirika Sarikat]], wan masuk urutan [[tiga besar]] dalam [[kasaimbangan kamampuan babalanja]]. Japang jua angguta Parsarikatan Bangsa-Bangsa, G8, OECD, wan APEC. Japang baisi kakuatan malitir nang mamadai langkap wan sistim partahanan mudirin nang kaya AEGIS wan skuat armada ganal kapal aerusak. Dalam pardagangan luar negeri, Japang baandak di paringkat ka-4 nagara pangikspur paling ganal wan paringkat ka-6 nagara pangimpur paling ganal di dunia. Sabagai nagara maju, panduduk Japang baisi standar hidup nang tinggi (paringkat ka-8 dalam Indiks Pambangunan Manusia) wan angka harapan hidup paningginya di dunia manurut parkiraan PBB.[12] Dalam bidang tiknulugi, Japang jua nagara maju di bidang tilikumunikasi, parmasinan, wan rubutika.
== Itimulugi ==
Japang atawa disambat ''Nippon'' atawa ''Nihon'' dalam [[bahasa Japang]]. Kadua kata ngini ditulis lawan [[huruf kanji]] nang sama, yaitu {{lang|ja|日本}} (sacara [[harfiah]]: asal-muasal [[matahari]]). Sambatan ''Nippon'' rancak diguna'akan dalam urusan rasmi, tarmasuk ngaran nagara dalam [[yen|duit Japang]], [[parangku]], wan partandingan [[ulahraga]] intirnasiunal. Imbah tu pulang, sambatan ''Nihon'' diguna'akan dalam urusan nang kada rasmi nang kaya gasan bapandiran saban hari.
Kata ''Nippon'' wan ''Nihon'' nang artinya "nagara/nagari matahari timbul". Ngaran ngini disambat dalam [[utusan Kakaisaran Japang ka Cina|kurispundinsi Kakaisaran Japang]] lawan [[Dinasti Sui]] di Cina, wan marujuk ka andakan Japang nang ada di sabalah timur daratan Cina. Sabalum Japang baisi hubungan lawan Cina, negara ngini dikanal sabagai ''[[pariudi Yamato|Yamato]]'' ({{lang|ja|大和}}).<ref>{{Cite web |url=http://www.sf.airnet.ne.jp/~ts/japanese/message/jpnEVwSABIuEVrrH_51.html |title=Teach Yourself Japanese Message Board |access-date=2015-07-14 |archive-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116032709/http://www.sf.airnet.ne.jp/~ts/japanese/message/jpnEVwSABIuEVrrH_51.html |dead-url=yes }}</ref> Di Cina pas [[zaman Tiga Negara]], sambatan gasan Japang adalah nagara ''Wa'' ({{lang|ja|倭}}).
Dalam [[bahasa Cina]] dialik Shanghai nang tarmasuk salah sabuting dialik Wu, aksara Cina {{lang|zh|日本}} dibacai sabagai ''Zeppen'' ([{{IPA|zəʔpən}}]). Dalam dialik Wu, aksara {{lang|zh|日}} sacara kada rasmi dibacai sabagai [{{IPA|niʔ}}] amun sacara rasmi dibacai sebagai [{{IPA|zəʔ}}].
Kata ''Jepang'' dalam [[bahasa Indunisia]] kira-kira barasal matan bahasa Cina, tapatnya bahasa Cina [[dialek Wu]] tarsabut. Bahasa Melayu bahari jua manyambat nagara ngini sabagai ''Jepang'' (tapi ijaan [[bahasa Malaysia]] wayahini: ''Jepun''). Kata Jepang dalam bahasa Malayu ngini kamudian dibawa ka Dunia Barat ulih padagang [[Purtugis]], nang menginall sambatan ngini pas bagana di [[Malaka]] pada abad ka-16. Buhuannya lah nang partama kali memparkanalakan ngaran bahasa Malayu tarsabut ka Irupa. Dukumin panuhanya dalam bahasa Inggris nang manyambat tantang Japang adalah sapucuk surat matan tahun 1565, nang di dalamnya batulisakan kata ''Giapan''.<ref>Luīs Fróis, "Of the Ilande of Giapan" (February 19, 1565), published in Richard Willes, "The History of Travayle in the West and East Indies" (London 1577), cited in "Travel Narratives from the Age of Discovery", by Peter C. Mancall, pp. 156–57.</ref><!-- [[Marco Polo]] manyambat nagara ngini sabagai ''Cipangu''.-->
== Sajarah ==
{{utama|Sajarah Japang}}
=== Prasajarah ===
[[Barakas:Jomon Vessel with Flame-like Ornamentation, attributed provenance Umataka, Nagaoka-shi, Niigata, Jomon period, 3000-2000 BC - Tokyo National Museum - DSC05620.JPG|jmpl|kiri|160px|Sauting bajana matan [[pariudemi Jomon]] Partangahan ([[3000 SM|3000]]-[[2000 SM]]).]]
Panalitian [[arkiulugi]] manunjukakan bahwa Japang talah dihuni [[manusia purba]] sakadanya 600.000 tahun nang lalu, pada masa [[Paliulitik|Paliulitik Bawah]]. Imbah babaapa [[jaman is]] nang tarjadi pada masa jutaan tahun nang lalu, Japang babarapa kali tahubung lawan daratan Asia malalui jumbatan darat (lawan [[Sakhalin]] di utara, wan kamungkinan [[Kyushu]] di selatan), sahingga mambada'i paugahan manusia, hiwan, wan tanaman ka [[kapulauan]] Japang matanbwilayah nang wayahini marupakan [[Ripublik Rakyat Tiungkuk]] wan [[Korea]]. Jaman Paliulitik Jqpang manghasilakan paralatan babatuan nang talah dipulis nang partama di dunia, sakitar tahun 30.000 SM.
Dangan barakhirnya jaman is pandudinya wan datangnya pariudi nang tahangat, kabudayaan [[Jomon]] mancungul pada sakitar 11.000 SM, nang baciriakan gaya hidup [[pamburu-pangumpul]] simi-sidintir [[Misulitik]] sampai [[Niulitik]] wan pambuatan [[tambikar|karajinan tambikar]] paawalnya di dunia. Diparkiraakan bahwa panduduk Jomon marupakan nini muyang suku Prutu-Japang wan suku [[Ainu]] wayahini.
Dimulainya pariudi [[Yayoi]] pada sakitar [[300 SM]] manandaaoan kahadiran tiknulugi-tiknulugi hanyar kaya batanaman [[banih]] di [[pahumaan]] nang [[pambanyuan|bapambanyuan]] wan tiknik paulahan parkakas matan [[wasi]] wan [[perunggu]] nang dibawa sarta migran-migran matan Cina atawa Korea.
Dalam sajarah Cina, urang Japang partama kali disambat dalam naskah sajarah klasik, ''[[Buku Han]]'' nang ditulis tahun [[111]]. Imbah pariudi Yayoi disambat pariudi [[Kofun]] pada sakitar tahun [[250]], nang baciriakan didiriakannya banua-banua militir nang kuat. Manurut ''[[Catatan Sajarah Tiga Nagara]]'', nagara panjayanya di kapulauan Japang rahatan ngituh adalah [[Yamataikoku]].
=== Zaman Klasik ===
Bagian sajarah Japang maninggalakan dukumin tatulis dimulai pas [[abad ka-5]] wan [[abad ka-6]] Masihi, rahatan [[Bahasa Tiunghua tatulis|sistim tulisan Cina]], [[agama Buddha]], wan kabudayaan Cina lainnya dibawai masuk ka Jepang matan Karajaan [[Baekje]] di [[Samananjung Korea]].
[[Barakas:Mōko Shūrai Ekotoba Mongol Invasion Takezaki Suenaga 2 Page 5-7.jpg|jmpl|kiri|200px|Japang kawa mausir dua kali [[invasi Mongol ka Jepang]] (1274 dan 1281)]]
Parkambangan imbahnya [[Buddhisme di Japang]] wan seni ukir ruang sabagian ganal dipangaruhi ulih Buddhisme Cina.<ref>{{cite book |editor=Delmer M. Brown (ed.) |year=1993 |title=The Cambridge History of Japan |publisher=Cambridge University Press |pages=140–149}}</ref> Biar awalnya kadatangan [[agama Buddha]] ditantang panguasa nang maanut [[Shinto]], kalangan nang bakasa akhirnya umpat mamajuakan [[Buddhisme di Japang|agama Buddha]] di Japang, wan manjadi agama nang pupulir di Japang matan [[jaman Asuka]].<ref>{{cite book |title=The Japanese Experience: A Short History of Japan |author=William Gerald Beasley |publisher=University of California Press |year=1999 |url=http://books.google.com/books?visbn=0520225600&id=9AivK7yMICgC&pg=PA42&lpg=PA42&dq=Soga+Buddhism+intitle:History+intitle:of+intitle:Japan&sig=V65JQ4OzTFCopEoFVb8DWh5BD4Q#PPA42,M1 |pages=42 |isbn=0520225600 |accessdate=2007-03-27}}</ref>
Malalui parintah [[Rifurmasi Taika]] pada tahun [[645]], Japang menyusun ulang sistim pamarintahannya lawan manuruti matan Cina. Hal ngini mambuka jalan gasan filsafat [[Konfusianisme]] Cina gasan manjadi duminan di Japang sampai [[abad ka-19]].
[[Pariudi Nara]] pas [[abad ka-8]] manandai sabuting banua Japang lawan kakuasaan nang tarsintralisasi. Ibu kota wan istana kakaisaran baandak di [[Heijo-kyo]] (wayahini [[Nara]]). Haratan jaman Nara, Japang sacara tarus manarus maadupsi praktik administrasi pamarintahan matan Cina. Salah sabuting pancapaian pangganalnya sastra Jepang pas jaman Nara adalah tuntungnya buku sajarah Japang nang disambati ''[[Kojiki]]'' (712) wan ''[[Nihon Shoki]]'' (720). Haratan tahun 784, [[Kaisar Kammu]] mamindahakan ibu kota ka [[Nagaoka-kyō]], wan bagana di sana salawas 10 tahun haja. Imbah ngitu, ibu kota dipindahakan babulik ka [[Heian-kyō]] (wayahini [[Kyoto]]). Kapindahan ibu kota ka Heian-kyō maawali [[pariudi Heian]] nang marupakan masa kaamasan kabudayaan klasik asli Japang, tarutama di bidang [[Seni di Japang|seni]], [[puisi Jepang|puisi]] wan [[sastra Japang]]. ''[[Hikayat Genji]]'' karya [[Murasaki Shikibu]] wan lirik lagu kabangsaan Japang ''[[Kimi ga Yo]]'' baasal matan pariudi Heian.
== Bacaan salanjutnya ==
* Conrad Totman, 2000. 'A History of Modern Japan. Blackwell Publishers.'
* C.H. Kwan. 2001. 'Yen Bloc: Toward Economic Integration in Asia.' Brookings Institution Press.
* Bernson, Mary Hammond and Elaine Magnusson, eds. Modern Japan: An Idea Book for K-12 Teachers. Multicultural Education Resource Serial. Olympia, WA: Office of the State Superintendent of Public Instruction, 1984. ED 252 486.
* Cogan, John J. and Donald O. Schneider, eds. Perspectives on Japan: A Guide for Teachers. Washington, DC: National Council for the Social Studies, 1983. ED 236 090.
* East Meets West: Mutual Images. Stanford, CA: California Center for Research in International Studies, l980. ED 196 765.
* Kaderabeck, Leslie. The Japanese Automobile Worker: A Microcosm of Japan's Success. 1985. ED 263 041.
* Murphy, Carole. A Step by Step Guide for Planning a Japanese Cultural Festival. 1983. ED 238 748.
* Wojtan, Linda S. Free Resources for Teaching about Japan. Bloomington, IN: Midwest Program for Teaching about Japan, Indiana University, 1986. ED 270 3891.
== Referensi ==
{{Reflist}}
*
[[Tumbung:Japang| ]]
[[Tumbung:Negara di Dunia]]
[[Tumbung:WikiBaiman]]
1tdgekokga9dn9qweh7fda5nleem2h6
Kamerun
0
254
110684
58124
2026-05-11T01:48:39Z
Wadaihangit
12694
karana > marga
110684
wikitext
text/x-wiki
[[Barakas:Flag of Cameroon.svg|thumb|200px|Bendera Kamirun]]
'''Republik Kamerun''' adalah sabuah republik kasatuan di Aprika tangah dan barat. Inya bahalatan lawan Nigeria di barat, Chad di timur laut, Republik Aprika Tangah di timur, dan Republik Kongo, Gabon, dan Guinea Khatulistiwa di selatan. Pantai Kamerun ta'andak di Teluk Bonny, hagian matan Teluk Guinea dan Samudera Atlantik. Negara ini disebut "Afrika dalam miniatur" marga banyaknya ragam geologi dan budayanya. Daerahnya memiliki pantai, gurun, gunung, hutan hujan, dan savana. Titik tatingkau adalah Gunung Kamerun di barat daya, dan kota-kota taganal adalah Douala, Yaoundé, dan Garoua. Kamerun mamiliki lebih matan 200 kalumpuk etnis dan bahasa. Negara ini gin dikenal lawan gaya musiknya nang khas, tautama makossa dan bikutsi, dan lawan tim nasional sepak bolanya. Bahasa Inggris dan Perancis adalah bahasa rasmi.
{{Aprika}}
[[Tumbung:Aprika]]
7qdwco5mmqkg3y6anye2347h5ley0cd
Kartak
0
265
110661
44022
2026-05-11T01:33:49Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110661
wikitext
text/x-wiki
[[Barakas:Soekarno Hatta Road, Balikpapan-Kutai Kartanegara-Samarinda.jpg|thumb|right|Sabuah kartak]]
'''Kartak/Kertak''' adalah prasarana transportasi darat nang maliputi sagala palih kartak, tamasuk bangunan palangkap wan parlangkapannya nang digasanakan bagi lalu lintas, nang andakannya pada parmukaan tanah, di atas parmukaan tanah, di bawah parmukaan tanah dan/atawa banyu, sarta di atas parmukaan banyu, kacuali kartak kurita api, kartak lori, dan kartak kabel.
== Itihi jua ==
[[Kertak Hanyar]]
{{stub}}
[[Tumbung:Kartak]]
19azn69r28co16ee30w22e7hnhayow6
Komoro
0
284
110683
58126
2026-05-11T01:48:24Z
Wadaihangit
12694
karana > marga
110683
wikitext
text/x-wiki
[[Barakas:Flag of the Comoros.svg|thumb|200px|Bendera Komoro]]
'''Perserikatan Komoro''' (hingga 2002 bangaran Republik Islam Federal Komoro) adalah sabuah nagara kapulawan di Samudra Hindia nang mayoritas penduduknya baragap agama Islam. Komoro ta'andak di penghujung utara Salat Mozambik, di antara Madagaskar dan Mozambik. Wilayahnya terdiri matan 3 buting banua utama: Grande Komoro, Anjouan dan Moheli. Ngaran nagara ini berasal matan ujar al-Khamar nang bermakna bulan. Uma kutanya ialah Moroni nang ta'andak di Grande Komoro. Negara nang luas wilayahnya labih halus matan banua Alor ini malapasakan awak matan penjajahan Parancis tahun 1975 dan marga parbidaan agama maka sepalih nang beragama Kerestén mamilih tatap baimbai Parancis.
{{Aprika}}
[[Tumbung:Aprika]]
m56qkhb4iolxr3ybcrynjk931vyo8x7
Rumbih
0
397
110682
52735
2026-05-11T01:48:10Z
Wadaihangit
12694
karana > marga
110682
wikitext
text/x-wiki
[[Barakas:Ferguson-slide.jpg|thumb|right|170px|[[Kartak]] nang tatukup tanah nang rumbih.]]
'''Rumbih''' adalah suatu paristiwa geologi nang tajadi marga pagarakan tanah nangkaya gugurnya babatuan atawa gumpalan ganal tanah.
{{paristiwa-stub}}
[[Tumbung:Bancana alam]]
6unl1ej48gpat42d3xluui4w6rxrn43
Pulaw Kambang
0
2144
110672
108229
2026-05-11T01:41:17Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110672
wikitext
text/x-wiki
{{Kadada bahan acuan}}
'''Pulaw Kambang''' adalah sebuah delta nang terletak di tangah [[sungai Barito]] nang tamasuk di dalam wilayah administratif kacamatan Alalak, Kabupaten Barito Kuala, [[parupinsi]] Kalimantan Selatan. Pulaw Kambang terletak di sabelah barat [[Kota Banjarmasin]]. Pulaw Kambang ditatapkan sabagai hutan wisata berdasarkan SK. Menteri Pertanian No. 788/Kptsum12/1976 lawan luas 60 Ha.
Pulaw Kambang merupakan habitat gasan warik buntut panjang (monyet) dan baberapa macam burung. Kawasan pulau Kambang jua marupakan salah satu obyek wisata nang andakannya di dalam kawasan hutan di Kabupaten Barito Kuala.
Di dalam kawasan hutan wisata ini terdapat altar nang dipergasankan sabagai tempat meletakkan sesaji bagi " penjaga" pulau Kembang nang dilambangkan lawan dua buah arca berwujud kera berwarna putih (Hanoman), oleh masyarakat dari etnis Tionghoa-Indunisia nang mempunyai kaul atau nazar tertentu. Seekor kambing jantan nang tanduknya dilapisi emas biasanya dilepaskan ka dalam hutan pulau Kembang apabila sebuah permohonan berhasil atau terkabul.
[[Tumbung:Pulaw di Indonesia]]
p12m0yn3wigbdeqfile7c76x9d8li66
19 Nupimbir
0
2210
110665
57307
2026-05-11T01:36:06Z
Wadaihangit
12694
barada
110665
wikitext
text/x-wiki
{{Nupimbir}}
'''19 Nupimbir''' adalah hari ka-323 (hari ka-324 dalam [[tahun kabisat]]) dalam [[almanak Gregorian]].
== Paristiwa ==
* [[1493]] - [[Christopher Columbus]] mandarat di pulau nang panambaian dijanakinya sahari sabalumnya. Inya mangarani pulau itu San Juan Bautista (damini [[Puerto Rico]]).
* [[1942]] - [[Perang Dunia II]]: [[Patampuran Stalingrad]] - Pasukan [[Uni Soviet]] di bawah pimpinan Jenderal [[Georgy Zhukov]] malancarakan sarangan balasan bangaran [[Operasi Uranus]] di [[Stalingrad]], sakaligus mambalikakan kaadaan sahingga Soviet andakannya di atas angin.
* [[1953]] - [[Masigit Agung Al-Azhar]] mulai dibangun di [[Kebayoran Baru]], [[Jakarta Salatan]].
* [[1969]] - Pamain [[sepak bola]] [[Pelé]] mancitak gol ke-1.000 dalam kariernya.
* [[1977]] - [[Presiden Mesir]] [[Anwar Sadat]] manjadi pamimpin [[Urang Arap|Arap]] panambaian nang maélangi [[Israel]] sacara rasmi wayah sidin badapat lawan [[Perdana Menteri Israel]] [[Menachem Begin]] wan bapandér di muha parlemen Israel, ''[[Knesset]]'' di [[Yerusalem]] gasan mancari panyalasaian padamaian nang tatap.
* [[1990]] - [[Pasawat siluman|Pasawat tempur siluman]] [[F-22 Raptor]] ulahan [[Amirika Sarikat]] ditarabangakan panambaian.
== Kalahiran ==
* [[1464]] - Kaisar [[Go-Kashiwabara]] matan [[Jepang]] (w. [[1526]])
* [[1600]] - Raja [[Charles I matan Inggris]] (w. [[1649]])
* [[1805]] - [[Ferdinand de Lesseps]], diplomat [[Parancis]] wan insinyur [[Tarusan Suez]] (w. [[1894]])
* [[1831]] - [[James A. Garfield]], [[Presiden AS]] ka-20 (w. [[1881]])
* [[1887]] - [[James B. Sumner]], kimiawan [[Amirika Sarikat]], panarima [[Penghargaan Nobel]] (w. [[1955]])
* [[1917]] - [[Indira Gandhi]], [[Perdana Menteri India]] (w. [[1984]])
* [[1936]] - [[Yuan T. Lee]], kimiawan kalahiran [[Taiwan]], panarima [[Pangharagaan Nobel]]
* [[1969]] - [[Ayu Azhari]], aktris [[Indunisia]]
== Maninggal ==
* [[498]] - [[Paus Anastasius II]]
* [[1850]] - [[Richard Mentor Johnson]], [[Wakil Presiden AS]] kasambilan (l. [[1780]])
* [[2004]] - [[John Robert Vane]], ahli [[farmakologi]] [[Britania]], panarima [[Penghargaan Nobel dalam Fisiologi atawa Kadokteran]] (l. [[1927]])
== Hari basar wan paringatan ==
* [[Mali]] - Hari Pambibasan
----
{{commonscat|19 November|19 Nupimbir}}
[[18 Nupimbir]] - '''19 Nupimbir''' - [[20 Nupimbir]] - [[Almanak Paristiwa]]
{{bulan}}
[[Tumbung:Tanggal|1119]]
[[Tumbung:Nupimbir|1119]]
an6qcmg0gm9egxl1cr8vu3ipf82oi1p
24 Nupimbir
0
2273
110686
66117
2026-05-11T01:49:07Z
Wadaihangit
12694
karana > marga
110686
wikitext
text/x-wiki
{{Nupimbir}}
'''24 Nupimbir''' adalah hari ka-328 (hari ka-329 dalam [[tahun kabisat]]) dalam [[almanak Gregorian]] wan 37 hari manjalang uncit tahun.
== Peristiwa ==
* [[642]] - [[Paus Theodorus I]] menggantiakan [[Paus Yohanes IV]].
* [[1642]] - [[Abel Tasman]] manjadi urang [[Eropa]] pertama nang manamuakan [[Tanah Van Diemen]] (kemudian manjadi [[Tasmania]]).
* [[1859]] - [[Charles Darwin]] mempublikasiakan karya ilmiah berjudul ''[[The Origin of Species]]''.
* [[1963]] - Tersangka pembunuh [[John F. Kennedy]], [[Lee Harvey Oswald]], ditembak mati ulih [[Jack Ruby]] di [[Dallas, Texas]], dalam siaran langsung televisi nasional.
* [[1965]] - [[Joseph Désiré Mobutu]] mulai bakuasa di [[Kongo]] (kini Zaire) sabagai [[presiden]].
* [[1969]] - [[Program Apollo]]: [[Apollo 12]] mandarat di [[Samudera Pasifik]], maampihakan misi barawak kadua ka [[bulan]].
* [[1992]] - Pasawat ampun [[China Southern Airlines]] gugur di [[Republik Rakyat Cina|RRC]] wan manewasakan 141 urang.
* [[2004]] - Pihak kepolisian [[Indunisia]] maumumkan bahwa ampat urang nang diduga talibat dalam [[Bom Kedubes Australia 2004|aksi pengeboman]] Kedubes [[Australia]] di [[Jakarta]] sudah ditangkap.
== Kelahiran ==
* [[1655]] - Raja [[Charles XI dari Swedia]] (l. [[1697]])
* [[1690]] - [[Charles Theodore Pachelbel]], komponis Jerman (l. [[1750]])
* [[1784]] - [[Zachary Taylor]], [[Presiden Amerika Serikat]] ke-12 (l. [[1850]])
* [[1890]] - [[Ki Bagus Hadikusuma]], anggota [[BPUPKI]] dan ketua [[Muhammadiyah]]
== Meninggal ==
* [[654]] - [[Kaisar Kōtoku]] matan [[Jepang]]
* [[1741]] - Ratu [[Ulrika Eleonora dari Swedia]] (l. [[1688]])
* [[1991]] - [[Freddie Mercury]], panyanyi [[Queen]] kalahiran Zanzibar marga [[AIDS]] (l. [[1946]])
== Hari besar dan peringatan ==
* [[Amerika Serikat]] - [[Thanksgiving]] ([[2005]])
----
{{commonscat|24 November}}
[[23 November]] - '''24 November''' - [[25 November]] - [[Kalender Peristiwa]]
{{bulan}}
[[Tumbung:Tanggal|1124]]
[[Tumbung:November|1124]]
4r2z0r5ah374mx8qs0827xh8yp6ty4i
Kabun
0
2679
110674
52270
2026-05-11T01:41:48Z
Wadaihangit
12694
110674
wikitext
text/x-wiki
[[Barakas:Lemon Orchard in the Galilee by David Shankbone.jpg|thumb|right|Kabun sayuran]]
'''Kabun''' dalam pangartian di [[bahasa Indunisia|Indunisia]] adalah sabidang [[lahan]], biasanya di wadah tabuka, nang mandapat pananganan tartantu ulih [[manusia]], hususnya ssbagai wadah tumbuh [[tanaman]].
Pangartian kabun basipat umum marga lahan nang ditumbuhi [[tumbuhan]] sacara liar gin kawa disambat kabun, asalkan andakannya di wilayah [[rumah|pamukiman]]. Dalam kaadaan nangkaya damintu, kabun dibidaakan matan [[hutan]] ditiringi matan janis dan karacapan tumbuhannya. Dalam ungkapan sahari-hari, kabun rancak diguna'akan gasan manyambat [[pakabunan]] (nangkaya "kabun karit" atawa "kabun nyiur") tautama bila ukurannya kada pati lumbah wan kada diusahakan sacara inténsif komérsial. Kata kabun jua dipakai gasan manyambat [[pakarangan]] dan [[taman]]. Kabun hingkat marupakan suatu pakarangan, tagal kada salalu damintu. Kasaluruhan atawa sapalih kabun hingkat ditata manjadi taman.
{{patanian-stub}}
[[Tumbung:Patanian]]
3dsb3ek4qs65iy9ope96iovb5vv9rxt
Lindu Myanmar 2011
0
3689
110667
44954
2026-05-11T01:36:35Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110667
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox earthquake
| title = Gampa Bumi Myanmar 2011
| image =
| date={{Start date|2011|3|24|20|25|23|+06:30|df=y}}
| duration = 1 menit
| magnitude = 6.8 [[Moment magnitude scale|M<sub>w</sub>]]
| depth = {{convert|10|km|abbr=on|sp=us|sigfig=3}}
| map2 = {{Location map | Burma
| label=
| lat= 20.705
| long= 99.949
| mark=Bullseye1.png
| marksize=40
| position=top
| width= 250
| float=right
| caption=}}
| location = {{Coord|20.705|N|99.949|E|type:event_scale:50000000|display=inline,title}}
| countries affected = [[Myanmar]], [[Thailand]], [[Laos]], [[Ripublik Rakyat Cina|Cina]], [[Vietnam]]
| casualties = Sahikitnya 150 tawas, 200+ taluka, 30 hilang
| intensity = [[Skala Mercalli|Mercalli]] IX
}}
'''Lindu Myanmar 2011''' adalah [[lindu|gampa]] bakakuatan 6,8 SR pada tanggal 24 Marat nang pusatnya di subalah timur [[Nagara bagian Shan]] di [[Myanmar]] lawan kadalaman hiposenter 10 km.<ref name=USGS>[http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/usc0002aes.php Magnitude 6.8 – MYANMAR]</ref> Gampa ini baisi dua gampa susulan, salah satu matan ganalnya 4,8, lain di ganalnya 5.4<ref>{{cite web|last=Earthquakes|first=USGS|title=Magnitude 5.4 – MYANMAR|url=http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/recenteqsww/Quakes/usc0002ahm.php|work=United States Geological Survey|publisher=Earthquake Hazards Program|accessdate=March 24, 2011}}</ref> wan barikutnya 5.0. Pusat gampa andakannya di 70 kilumitir (43 mi) matan utara [[Chiang Rai]], [[Thailand]], utara kuta [[Mae Sai]], wan tunggara kuta [[Kengtung]].<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-12852237|title=North-east Burma hit by two 7.0 magnitude earthquakes|publisher=BBC|date=March 24, 2011|accessdate=March 24, 2011}}</ref> Sahikitnya 150 urang tiwas dan labih matan 200 urang luka-luka marga gampa ini.<ref>{{cite news|url=http://www.google.com/hostednews/ap/article/ALeqM5gi7iP6vMqqvy1tNR3u2pchOL1rzA?docId=01ae4d93442b4ad38f9d0de2420280e1|title=Powerful quake in NE Myanmar kills more than 70|agency=[[The Associated Press]]|date=March 25, 2011|accessdate=March 25, 2011}}</ref>
== Jujuhutan ==
{{reflist}}
{{lindu-stub}}
[[Tumbung:Lindu tahun 2011]]
[[Tumbung:Myanmar dalam tahun 2011]]
[[Tumbung:Thailand dalam tahun 2011]]
[[Tumbung:Lindu di Myanmar]]
[[Tumbung:Lindu di Thailand]]
dwyg3o5qepwvt4yze1edoqsanvtto8n
Kabupatin Paser
0
4126
110656
58153
2026-05-11T01:31:33Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110656
wikitext
text/x-wiki
{{Dati2
| ngaran=Kabupatin Paser
| paropinsi=[[Kalimantan Timur]]
| indung banua=[[Tanah Grogot]]
| lumbah=11.603,94 km²
| panduduk=231.593 jiwa
| karacapan=8
| kacamatan=10
| kalurahan=125
| kodearea=0543
| dau=Rp. -
| lambang= [[Gambar:Lambang Kabupaten Paser.tif|100px]]
| peta=
| koordinat=
| dasar hukum=
| tanggal=
| motto='''Paser Buen Kesong'''
| kapala banua=[[Bupati]]
| ngaran kapala banua=[[Muhammad Ridwan Suwidi|H.M. Ridwan Suwidi]]
| web=http://www.paserkab.go.id/
}}
'''Kabupatin Paser''' (bahari bangaran '''Kabupatin Pasir''') adalah kabupatin nang andakannya di bagian selatan [[parupinsi]] [[Kalimantan Timur]], nang indung banuanya yaitu [[Tanah Grogot]]. Kaupaten Pasér basubalahan lawan [[Kabupatin Kutabaru|Kabupatin Kotabaru]] dan [[Kabupatin Tabalung|Kabupatin Tabalong]] parupinsi [[Kalimantan Salatan]].
[[Tumbung:Kabupatin di Kalimantan Timur]]
qrplx36knuu01fer3l0j4wg0n53pqzv
Burung
0
5274
110671
91921
2026-05-11T01:40:46Z
Wadaihangit
12694
110671
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| color = pink
| name = Burung
| fossil_range = Dahulu [[Jurassic]] - Sekarang
| image = Superb_fairy_wren2_LiquidGhoul.jpg
| image_width = 240px
| image_caption = [[Superb Fairy-wren]], ''Malurus cyaneus'', juvenile
| regnum = [[Binatang|Animalia]]
| phylum = [[Chordate|Chordata]]
| subphylum = [[Vertebrate|Vertebrata]]
| unranked_classis = [[Archosauria]]
| classis = '''Aves'''
| classis_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
| subdivision_ranks = [[Ordo (biologi)|Ordo]]
}}'''Burung''' adalah angguta kalumpuk [[binatang]] batulang balakang ([[vértébrata]]) nang baisi [[bulu]] wan [[halar]]. [[Fosil]] panuhanya burung didapatakan di [[Jérman]] wan dipinandui sabagai ''[[Archaeopteryx]]''.
Burung banyak macam-macamnya, mulai [[burung kolibri]] nang halus hampai [[burung unta]], nang paningginya pada manusia. Kira-kira ada 8.800-10.200 [[spésiés]] burung di [[dunia]]; kira-kira 1.500 macam di antaranya didapatakan di [[Indunisia]]. Bamacam-macam burung naya sacara ilmiah digalambangakan ka dalam kalas '''''Aves'''''.
Kabanyakan burung harus makan paling kada satangah matan barat awaknya saban hari.
== Ikulugi ==
[[Barakas:Parus major 3 (Marek Szczepanek).jpg|jmpl|200px|Burung galatik batu Eropa, ''Parus major''.]]Sabagian ganal burung manampati barbagai andakan dalam [[ekologi]]. Samantara babarapa burung umum nang lain manampati andakan nang sangat khusus di [[habitat]]nya <ref>{{Cite web|title=Jenis Burung Indonesia|url=https://burungid.com/|website=Burung ID|language=en-US|access-date=2020-08-15|archive-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815081239/https://burungid.com/|dead-url=yes}}</ref> atawa bardasarakan di mana andakan jenis makanannya baandak. Bahkan di dalam sabuting habitat tunggal, nangkaya [[hutan]], area ngini kawa ditampati ulih barbagai jenis burung nang bavariasi, lawan babarapa spesies hidup dalam [[hutan kanopi]], babarapa di bawah kanopi ngitu surang, serta babarapa nang lainnya dalam dalam hutan ngitu surang. Burung nang hidup di sakitar pabanyuan umumnya mancari makanan lawan maunjun, mamakan tanaman, wan mambajak makanan [[hewan]] lain. Burung pamangsa mengkhususkan diri pada barburu hewan atawa burung lain.
== Burung wan manusia ==
Burung hudah mambariakan magan luar biasa dalam kahidupan manusia. Babarapa macam burung, kaya [[hayam]], [[kalkun]], [[angsa]] wan [[itik]] sudah di[[doméstikasi]]akan mulai lawas wan marupakan sumbar [[parotéin]] nang panting; daging atawa hintalunya.
== Macam-macam burung ==
[[Barakas:Brahminy Kite (Haliastur indus) eating fish W IMG 9587.jpg|jmpl|290px|Elang bondol mancari makan. Di [[Danau Pocharam]], [[Andhra Pradesh]], [[India]]. ]]
* [[Hayam]]
* [[Burung Cenderawasih]]
* [[Kasisikat]] atawa burung Jalak
* [[Burung Kakatua]]
* [[Merak|Burung Merak]]
* Burung dara atawa burung Merpati
* [[Burung Tinjau|Burung tinjau]] atawa Murai Batu
* [[Murai Daun|Burung Murai Daun/Cucak ijo]]
* [[Katutut]] atawa Burung Perkukut
* [[Perenjak jawa|Burung Perenjak Jawa]]
* [[Punai|Burung Punai]]
* [[Pampahat]] atawa burung Cabak
* [[Merbah]]
* [[Pinguin]]
* [[Anis merah]]
* [[Anis Kembang]]
* [[Tledekan atau sulingan]]
* [[Cucak Rawa]]
* [[Elang bondol]]
* [[Elang alap jambul]]
* [[Cendet]]
* [[Branjangan]]
* [[Kacer]]
* [[Kenari]]
* [[Love Bird]]
* [[Decu]]
* [[Cendana]]
== Itihi Jua ==
* [[Flu burung]] (''Avian Influenza'')
== Tautan luar ==
{{commons|Category:Birds|Burung}}
* {{en}} [http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN&pg=home Avibase - The World Bird Database] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081020193845/http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?lang=EN |date=2008-10-20 }}
* {{id}} [https://masterkicau.net/ Informasi Lengkap Seputar Burung Berkicau] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214065512/https://masterkicau.net/ |date=2018-12-14 }}
* {{id}} [http://www.burung.org/ Burung Indunisia - Perhimpunan Pelestarian Burung Liar Indunisia]
{{Animalia}}
{{bonbin}}
[[Tumbung:Burung| ]]
[[Tumbung:WikiBaiman]]
7o21nbk2jtazsujnpdxym26io9fc69l
Bumi
0
5630
110675
104477
2026-05-11T01:42:04Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110675
wikitext
text/x-wiki
[[Barakas:The Blue Marble (remastered).jpg|thumb|right|Bumi dari luar angkasa]]
'''Bumi''' (simbol: [[file:Earth symbol (bold).svg|16px|🜨]]) adalah [[palanit]] ka-tiga dari dalapan palanit dalam [[Tata Surya]]. Diparkiraakan umur bumi mancapai 4,6 miliar tahun. Jarak Bumi lawan [[Matahari]] adalah 149.6 juta kilumitir atawa 1 AU (Inggris: Astronomical Unit). Bumi baisi lapisan udara([[atmuspir]]) wan midan mahnit nang disambat ([[magnituspir]]) nang malindungi parmukaan Bumi dari angin surya, sinar [[ultrapiulit]] wan radiasi dari luar angkasa. Lapisan udara ninih manyalimputi Bumi inggat katinggian sakitar 700 kilumitir. Lapisan udara ninih dibagi manjadi [[Trupuspir]], [[Stratuspir]], [[Misuspir]], [[Tirmuspir]] wan [[Iksuspir]].
Lapisan ujun, satinggi 50 kilimitir, andakannya di lapisan stratuspir wan misuspir nang malindungi Bumi dari sinar [[ultraungu]]. Parbidaan suhu parmukaan Bumi adalah antara -70 °C sampai 55 °C targantung intang iklim satampat. Sahari dibagi jadi 24 jam wan satahun di Bumi sama lawan 365,2425 hari. Bumi baisi massa sabarat 59.760 miliar tun, lawan luas parmukaan 510 juta kilumitir parsagi. Barat janis Bumi (sakitar 5.500 kilugram par mitir kubik) digunaakan sabagai unit parbandingan barat janis palanit lain, lawan barat janis Bumi dipatuk sabagai 1.
[[File:Rotating_earth_(large).gif|thumb|left|Bumi]]
Bumi baisi diamitir sapanjang 12.756 kilumitir. [[Gravitasi]] Bumi diukur sabagai 10 N kg-1 dijadiakan unit ukuran gravitasi palanit lain. Bumi baisi sabuting satelit alami nang dingarani [[Bulan]]. 70,8% parmukaan Bumi tadiri tadi banyu. Udara Bumi tadiri dari 78% [[nitrugin]], 21% [[uksigin]] wan 1% uap banyu, [[karbundiuksida]] wan gas lain.
Bumi diparkiraakan tasusun atas inti dalam Bumi nang tardiri dari wasi nikel baku satabal 1.370 kilumitir lawan suhu 4.500 °C, disalimputi pula ulih inti luar nang basipat cair satabal 2.100 kilumitir, imbahnya disalimputi pulang ulih mantil [[silika]] satabal 2.800 kilumitir mambantuk 83% isi Bumi wan ayungannya sakali disalimputi ulih karak bumi satabal kurang labih 85 kilumitir.
Karak telor tatipis di dasar laut yaitu sakitar 5 kilumitir. Karak bumi tarbagi manjadi babarapa bagian wan jua bagarak malalui pargarakan tiktunik limping (tiuri [[Continental Drift]]) nang mahasilakan gampa Bumi.
[[File:Everest, Nuptse, Khumbu Glacier, Nepal, Himalayas.jpg|jmpl|Gunung [[Everest]]]]
Titik tatinggi di parmukaan Bumi adalah gunung [[Everest]] satinggi 8.848 mitir wan titik tadalam adalah palung [[Mariana]] di [[Samudra Pasipik]] nang kadalamannya 10.924 mitir. Danau tadalam adalah [[danau Baikal]] nang bakadalaman 1.637 mitir, sadangkan danau paling ganal adalah [[Laut Kaspia]] nang luasnya saganal 394.299 km<sup>2</sup>.
{{Tata Surya}}
[[Tumbung:Palanit]]
[[Tumbung:Bumi]]
776gzal2m9r2kli7q63f4ab292db75h
Gampa bumi Sumatera 2012
0
5666
110668
47473
2026-05-11T01:37:04Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110668
wikitext
text/x-wiki
'''Gampa bumi Aceh 2012''' adalah rintitan [[gampa bumi]] di lapas pantai barat [[Sumatara]] nang tajadi pas tanggal [[11 April]] [[2012]] pukul 15:38 [[WIB]] dangan kakuatan 8,6 [[Skala kekuatan Moment|Mw]]. Gampa ngini tajadi pada kadalaman 22.9 km dangan pusat gempa andakannya 500 km dari [[kuta Banda Aceh]], [[Aceh]].<ref name=lagi>
Gempa besar guncang Sumatra lagi
{{cite web
|url=http://www.bbc.co.uk/indonesia/berita_indonesia/2012/04/120411_sumatraagain.shtml
|title=BBC Indonesia
|accessdate=2012-4-11}}
</ref> Gampa bumi ini manyababakan 5 urang tewas yang disababakan ''shock'' wan sarangan jantung, samantara itu 1 urang dilaporakan kritis wan 6 urang lainnya mangalami luka-luka.<ref name="Korban Gampa"/>
Gampa bumi ini tecatat sabagai gampa paling ganal nang diakibatakan ulih pargarakan [[sesar]] geser (''strike-slip fault''), mangalahakan [[Gempa bumi San Francisco 1906|gempa nang sarupa]] di [[San Francisco]] pas tahun 1906 (magnitudo 7,9) wan gampa bumi Wairarapa di [[Selandia Baru]] pas tahun 1855 (magnitudo 8,2)<ref>{{cite web|title=Surprising Indonesian earthquakes set record|url=http://arstechnica.com/science/news/2012/04/surprising-indonesian-earthquakes-set-record.ars|accessdate=12 April 2012|date=11 April 2012|publisher=Ars Technica}}</ref>
== Itihi juwa ==
* [[Daftar gempa bumi tahun 2012]]
== Jujuhutan ==
{{reflist}}
== Pranala luar ==
* [http://wikimapia.org/#lat=2.3467994&lon=93.072485&z=7&l=0&m=b Lokasi dilihati malalui satelit], [[Wikimapia.org]]
[[Tumbung:Gampa bumi di Indonesia]]
[[Tumbung:Gampa bumi tahun 2012]]
[[Tumbung:Indonesia dalam tahun 2012]]
qp3o9ktarrg98d6tvxu884twjy1och1
A.A. Hamidhan
0
6233
110676
106477
2026-05-11T01:42:57Z
Wadaihangit
12694
110676
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox urang}}
'''Anang Abdul Hamidhan''' ({{lahirmati|[[Rantau]], [[Kabupatin Tapin|Tapin]], [[Kalimantan Salatan]]|25|2|1909|[[Banjarmasin]], [[Kalimantan Salatan]]|21|8|1997}})<ref name=PWI>{{cite web |url=http://pwi.or.id/index.php/Pressedia/H-dari-Ensiklopedia-Pers-Indonesia-EPI.html |title=H dari Ensiklopedi Pers Indonesia (EPI) |date=14 November 2008 |format= |accessdate=16 September 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100308070110/http://pwi.or.id/index.php/Pressedia/H-dari-Ensiklopedia-Pers-Indonesia-EPI.html |archivedate=8 March 2010 |dead-url=yes }}</ref> atawa nang labih dipinandui urang lawan ngaran '''A.A. Hamidhan''' marupakan seikung pajuang wan wartawan matan [[Kalimantan Salatan]]. A.A.Hamidhan mandiriakan [[Soeara Kalimantan]] pada [[5 Maret]] [[1942]]. Sidin jua mambawa habar kamardikaan [[Indunisia]] ka [[Kalimantan]] pada [[24 Agustus]] [[1945]] lawan mamakai pasawat [[Japang]].<ref name=Hamidhan>{{cite book |title=Pengetahuan Sosial Sejarah |last=Drs. |first=Tugiyono |authorlink= |year= |publisher=Grasindo |location= |isbn=979-732-384-6|page=8 |pages= |accessdate=September 15, 2012 |url=http://books.google.co.id/books?id=ke8f0s8xNlEC}}</ref>
== Kahidupan awal ==
Sidin diranakakan di Rantau, [[Tapin]] pada [[25 Pibuari]] [[1909]]. Sidin sekolah di ''Europeese Lagere Scool'' di [[Samarinda]], limbah ngitu manarusakan ka G''emoontelijke MULO Avondshool'' di Batavia Genrum, damini [[Jakarta]] maraga [[pulitik étis]] [[Walanda]] nang wayah ngitu mambulihakan buhannya nang lain [[ningrat]] hagan manarusakan sekolah buhannya. Wayah ngitu jarang banar putra Kalimantan nang lain katurunan ningrat kawa masuk ka dunia pandidikan Irupa. Matan kasadaran ngitu, Hamidhan manuguli banar sekolahnya di sana.<ref name=Banjar/>
== Karir ==
=== Pra-kamardikaan ===
Wayah anum, sidin maabdiakan dirinya hagan dunia pérs. Hamidhan sabujurnya sudah masuk ka dunia jurnalistik tumatan tahun 1927, sawayah manjadi angguta ridaksi [[surat habar]] ''Perasaan Kita'' di Samarinda wan angguta ridaksi ''Bintang Timur'' nang tarbit di Jakarta.<ref name=Banjar/>
Pada tahun [[1929]], sidin jadi pamimpin ridaksi ''[[Bendahara Borneo]]'' (1929), ''[[Soeara Kalimantan]]'' (1930-an), ''[[Kalimantan Raya]]'' (1942), dan ''[[Borneo Shimbun]]'' (1945).<ref name=PWI/>
Soeara Kalimantan marupakan surat habar paribumi panambayan nang didiriakan A.A. Hamidhan di [[Banjarmasin]]. Didiriakan pada tanggal [[23 Maret]] [[1930]]. Pangaruh matan surat kabar ngini ganal. Langkahnya ngitu dudinya diumpati wartawan paribumi lainnya.<ref name=sastra>[http://www.jendelasastra.com/wawasan/artikel/sastra-indonesia-modern-di-kalimantan-selatan-sebelum-perang-1930-1945 Sastra Indonesia Modern di Kalimantan Selatan Sebelum Perang (1930-1945)]</ref> Dalam waktu hendep, 14 kuran/majalah tarbit di Borneo Salatan dalam kurun waktu [[1930]]-[[1942]].<ref name=sastra/>
Sidin suah talu kali kana ''persdelict'' ([[delik pers]]) wan limbah ngitu dibui. Dua bulan panjara di [[Cipinang]], pada tahun 1930; anam minggu panjara di Banjarmasin, [[1932]] wan nang pahabisan anam bulan di Banjarmasin, [[1936]].<ref name=Banjar>{{cite news |author= |title=Kenangan AA Hamidhan Disekitar Proklamasi dan Karir Jurnalistiknya:Pejuang dan Wartawan yang Tiga Kali Dipenjara karena persdelict |work=Radar Banjarmasin |url=http://www.radarbanjarmasin.co.id/index.php/berita/detail//59/33711 |date=17 August 2012 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6AiCGl4HF |archivedate=16 September 2012}}</ref> Pada tanggal [[13 April]] [[1938]], sidin ma-umpati konpérénsi wartawan di [[Bandung]], [[Jawa Barat]].<ref name=Banjar/> Sidin manulis dalam artikal ''Kalau Menghadapi Suatu Persdelict'', "Dimasa itu, boleh dikata suatu surat kabar tanpa merasakan persdelict, bagaikan sayur tanpa garam, hambar."<ref name=Banjar/>
Pada [[Sajarah Indunisia (1942-1945)|jaman Japang]], pasnya tanggal [[5 Maret]] [[1942]] sidin manarbitakan surat habar ''[[Kalimantan Raya]]''.<ref name=suratkabar>{{cite news |author=Tajuddin Noor Ganie |title=Karya puisi Pun Diberi Honor |work=Banjarmasin Post |url=http://banjarmasin.tribunnews.com/www1/printnews/artikel/164562 |date=11 Februari 2012 |access-date=2012-10-01 |archive-date=2013-01-05 |archive-url=https://archive.is/20130105204833/http://banjarmasin.tribunnews.com/www1/printnews/artikel/164562 |dead-url=yes }}</ref> Sabalumnya, yitu pas jaman Walanda surat habar ''[[Soeara Kalimantan]]'' anggit Anang Abdul Hamidhan kada lapas matan aksi parakaian nang digawi ulih pasukan AVC Walanda ulih karana karusuhan pulitik di Kuta Banjarmasin (9-10 Pibruari 1942). Bahkan, parakaian dinumur-satu'akan dibandingakan lawan pasilitas khusus wan fasilitas umum lainnya nang ada di kuta ngini.<ref name=suratkabar/>
Hamidhan, panyunting wan panarbit harian ''Suara Kalimantan'' wan mingguan ''Suara Hulu Sungai'', disuruh bubuhan Japang hagan manarbitakan ''Kalimantan Raya'' nang ditarbitakan pada Maret [[1942]].<ref name=occupation/>
Limbah nintu dilanjutakan pada awal Mai [[1942]], saikung staf harian Japang Asahi Simboen maambil kandali surat habar ''Kalimantan Raya'' wan dingarani ulang sabagai "Borneo Simboen".<ref name=occupation>{{cite book |title=The Japanese Occupation of Borneo, 1941-45 |last=Keat Gin |first=Ooi |year=2011 |publisher=Taylor & Francis |location= |isbn=0-203-85054-8 |page=81 |pages= |accessdate=September 17, 2012 |url=http://books.google.co.id/books?id=Ob7O2OMWKHQC}}</ref> Limbah surat habarnya diambil kandali, sidin dipaksa manjadi pamimpin ridaksi Borneo Simboen. Salanjutnya, sidin marikrut wartawan-wartawan paribumi A.A. Rivai, ading sidin (Pangganti Pengurus/Pimpinan Redaksi), Gusti Ahmad Soegian Noor, Fachrudin Mohani (kamanakan Hamidhan), Marwan Ali, Zaglulsyah, Ahmad Basuni, Sjahransjah, Abdul Wahab, Rosita Gani, Golek Kentjana, dan Janti Tajana.<ref name=suratkabar/>{{refn|group=Note|name=b|Menurut buku ''The Japanese Occupation of Borneo, 1941-45'' [Pandudukan Japang di Borneo, 1941-45], sidin kada manjadi kapala ridaksi, tagal sidin manjadi manager wan panyunting di Borneo Simboen. Hanyarlah, pada tahun [[1945]] sidin diangkat manjadi kapala ridaksi}}
Salawas pandudukan Japang ngini, sidin bagawi di bawah tikinan kolonial. Nangkaya sawayah bagawi di Surat Kabar Borneo Shimboen, A.A. Hamidhan sawat mandapat paringatan karas matan panguasa militar [[Dai Nippon]].<ref name=suratkabar/> Wayah nintu surat habar nang dipimpinnya mamuat habar upacara palapasan atawa upacara parpisahan nang dilakukan ulih sajumlah panduduk di suatu kampung di dairah ngini atas saragu bala tantara Dai Nippon nang akan pindah tugas ka kampung lain. Bauntung, pihak Japang mamaafkan lawan catatan kajadian itu kada taulang pulang.<ref name=suratkabar/>
=== Limbah kamardikaan ===
Hamidhan marupakan wakil matan [[Kalimantan]] dalam [[PPKI]] nang ditunjuk [[Kolonial Japang|Japang]] pada awal [[Agustus]] [[1945]]. Sabalum tulak ka [[Jakarta]], hagan manyarap aspirasi warga, Hamidhan ma-adakan rapat baimbai tukuh-tukuh matan Banjarmasin wan Kandangan.<ref name=wakilKalimantan/> Kaisukannya, yakni [[17 Agustus]] [[1945]], sidin umpat jua manyaksikan pambacaan [[Proklamasi Kamardikaan Indunisia]].<ref name=wakilKalimantan>{{cite news |author=Syarafuddin |title=Mengenang Anang Abdul Hamidhan, Tokoh Pers di Kalsel Bag-2:Saya Jurnalis, Bukan Gubernur |work=Radar Banjarmasin |url=http://www.radarbanjarmasin.co.id/index.php/berita/detail/50/23448 |date=17 Februari 2012 |archiveurl=http://www.webcitation.org/6AiGKdSbw |archivedate=16 September 2012}}</ref>
Dudinya, sidin manulis artikal sajarah manurut kasaksian sidin saurang ''Sekitar Mukaddimah UUD 1945: Untuk Memperlengkap Kebenaran Sejarah'', sidin baujar lamun manurut kasaksian Hamidhan, panghilangan 7 kata dalam Pambukaan [[UUD 1945]] kada tajadi pardabatan ganal nangkaya nang dikuya-akan urang awam, samunyaan bajalan lancar. Lamun ada pardabatan, nintu maumpati sasudahnya.<ref name=Banjar/>
Pada tanggal [[18 Agustus]], PPKI ma-adakan rapat panambayannya. Di akhir rapat, Parésidén [[Soekarno]] manunjuk 9 urang{{refn|group=Note|name=a|Kesembilan orang itu selain dirinya dalam buku ''Sejarah Nasional Indonesia, VI'' selain dirinya antara lain adalah:[[Otto Iskandardinata]], [[Soebardjo]], [[Sajuti Melik]], [[Iwa Kusumasumantri]], [[Wiranatakusumah]], Dr. Amir, [[Sutardjo Kartohadikusumo]], [[Sam Ratulangi|Dr. Ratulangi]], dan [[I Gusti Ketut Pudja]].}} sabagai angguta Panitia Kecil nang ditugasi hagan manyusun rancangan nang isinya hal-hal nang sifatnya mandasak yaitu pambagian nagara, ka[[pulisi]]an, [[tantara]] kabangsaan, dan parikunumian.<ref name=proklamasi>{{cite book |title=Sejarah nasional Indonesia: Zaman Jepang dan zaman Republik Indonesia, VI |last1=Poesponegoro |first1=Marwati Djoened |first2=Nugroho |last2=Notosusanto |year=1993 |publisher=PT Balai Pustaka Persero |location=Jakarta |isbn=979-407-412-8|page=160 |pages= |accessdate=September 16, 2012 |url=http://books.google.co.id/books?id=AgwfAR3uTVcC}}</ref>
Kaisukannya, pada dinihari [[19 Agustus]] Otto Iskandardinata ma-adakan rapat. Sidin ditawari jabatan sabagai gubernur Kalimantan nang panambayan, tapi sidin manulaknya. Malah, sidin manyarahakan jabatannya ka [[Pangeran Muhammad Noor]]. Wayah itu, Pangeran ada di [[Pulaw Jawa]], yaitu [[Bandung]].<ref name=wakilKalimantan/> Adapun, hasil nang diparulih matan Panitia Kecil itu adalah Pangeran Moh. Noor manjadi calun gubernur.<ref name=proklamasi/>
Baimbai A.A. Rivai (ading Hamidhan), pada tanggal [[24 Agustus]] buhannya datang matan Jawa hagan mambawa habar kamardikaan.<ref name=ketuaH>{{cite web |title=Kalimantan dalam Masa Revolusi Indonesia |last1=Sjamsuddin |first1=Helius |last2=Maryani |first2=Enok |url=http://file.upi.edu/Direktori/FPIPS/JUR._PEND._GEOGRAFI/196001211985032-ENOK_MARYANI/Kalimantan.pdf |language=Indonesian |date=5 October 2008 |access-date=1 October 2012 |archive-date=27 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221227075217/http://file.upi.edu/Direktori/FPIPS/JUR._PEND._GEOGRAFI/196001211985032-ENOK_MARYANI/Kalimantan.pdf |dead-url=yes }}</ref> Salanjutnya, Borneo Shimbun nang ada di [[Banjarmasin]] wan [[Kandangan]] umpat jua manyiarakan habar proklamasi itu, tamasuk manyiarakan UUD 1945, pangangkatan Pangeran Muhammad Noor sabagai gubernur Kalimantan. Sidin jua diparcaya sabagai pamimpin matan Kalimantan di Jawa cagar mandiriakan [[PNI]], [[BKR]], dan [[KNIP]] dairah Kalimantan.<ref name=ketuaH/>
Pada tanggal [[30 Oktober]] [[1945]], sidin badapat lawan [[Hasan Basry]]. Hasan Basry mamintanya cagar manyabakakan pamflet sual [[kamardikaan Indunisia]] di [[Amuntai]]. Pahadangan nintu, Hasan Basry jua ma-ulah parjuangan hagan mangumpulakan kakuatan di Kalimantan Salatan.<ref>PERANGINANGIN, Marlon dkk; '''''Buku Pintar Pahlawan Nasional'''''. [[Batam]]: Scientific Press, [[2007]].</ref>
Limbah [[Konférénsi Mija Bundar]], sidin ma-ubah ngaran surat habarnya Soeara Kalimantan manjadi ''Indonesia Merdeka''. Pada tahun [[1961]], surat habarnya dijual. Hamidhan mangaku kaciwa lawan kabibasan pérs nang ditikin pamarintah wan kurang matan sumangat proklamasi.<ref name=wakilKalimantan/>
Limbah surat habarnya dijual, Hamidhan ditawari ulih kamanakannya, Fachrudin Mohani hagan ma-itihi dua hutil ambatnya, Hotel Banyuwangi (Banyuwangi) wan Hotel Wisma Andhika ([[Surabaya]]). Satu atawa dua bulan sakali Hamidhan bulik ka Banjarmasin hagan manjinguk kaluarganya. Gawian ngini bajalan sampai tahun [[1975]].<ref name=wakilKalimantan/>
== Kahidupan pribadi ==
A.A. Hamidhan baisi saurang bini bangaran Fauziah. Harai maninggalakan 7 urang anak wan 11 urang cucu. Sabuting buku biografi dirinya dikarang ulih ''Soimun Hp'', matan pihak Proyek Inventarisasi dan Dokumentasi Sejarah Nasional (Indonesia) pada tahun [[1987]]. Buku itu bajudul ''H.A.A. Hamidhan:pejuang dan perintis pers di Kalimantan''.<ref name=wakilKalimantan/>
== Catatan bawah ==
{{Reflist|group="Note"}}
== Rujukan ==
{{reflist|2}}
{{lifetime|1909|1997}}
[[Tumbung:Urang Kalimantan Salatan]]
[[Tumbung:Urang pérs Indunisia]]
jqdexykbfv3ofovrnslhwrgbrq7geyq
Abdomén
0
6755
110657
53523
2026-05-11T01:31:54Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110657
wikitext
text/x-wiki
[[Barakas:Abdomen_%28PSF%29.jpg|thumb|right|250px|Pambandingan abdomén manusia wan samut.]]
'''Abdomén''' adalah istilah nang diguna'akan hagan manyambat hagian matan awak nang andakannya di antara [[thorax]] atawa dada wan [[pelvis]] di binatang [[mamalia]] wan [[vértébrata]] lainnya. Pada [[arthropoda]], abdomén adalah hagian paling [[istilah lukasi anatumi|posterior]] awak, nang andakannya di balakang thorax atawa [[cephalothorax]] (sefalotoraks).<ref>Abdomen. (n.d.). Dictionary.com Unabridged (v 1.1). URL: http://dictionary.reference.com/browse/abdomen [Accessed: 22 Oct 2007]</ref>. Dalam bahasa Indunisia umum, rancak jua disambat lawan ''parut''. Hagian nang ditukupi atawa dilingkupi ulih abdomén disambat [[cavitas abdominalis]] atawa rungga parut.
== Sumbar ==
{{reflist}}
{{Anatumi manusia}}
{{anatumi-stub}}
[[Tumbung:Anatumi]]
iz7zlddi92ysvbjy9fo49tgj1bf430r
Bahu
0
6757
110659
45140
2026-05-11T01:32:42Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110659
wikitext
text/x-wiki
'''Bahu''' adalah hagian awak [[mamalia]] nang manyangga [[gulu]]. Pada manusia, bahu ba-andak di antara punggung wan gulu wan andakannya di hagian balakang (dorsal). Pada kabanyakan binatang, bahu ba-andak di hagian atas [[tungkai]] muka.
Bahu adalah hagian awak nang rancak manjadi wadah sandaran baban nang ditarik atawa diambin.
{{Anatumi manusia}}
{{anatumi-stub}}
[[Tumbung:Anatumi]]
0e9maj4wu84s22ivk1tcvfqe3ccq0al
Ukraina
0
7922
110660
98451
2026-05-11T01:33:12Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110660
wikitext
text/x-wiki
[[Barakas:Flag of Ukraine.svg|300px|jmpl|ka|Bandira Ukraina]]
'''Ukraina''' adalah sabuah nagara nang andakannya di bagian [[Irupa]] timur, Ukraina barbatasan lawan [[Rusia]] ka timur wan timurlaut, [[Bilarusia]] ka barat, [[Pulandia]], [[Sluvakia]], wan [[Hungaria]] ka barat, [[Rumania]], wan [[Mulduva]] ka baratdaya, wan [[Laut Hirang]] ka salatan wan tanggara, barurutan, Ukraina mampunyai luas 603,628 km², mambuat inya nagara nang taganal dalam [[Irupa]].
[[Tumbung:Irupa]]
qwbyb2iphz41lqwe0ed05yobhbyadu0
Lasung Batu, Paringin, Balangan
0
11782
110685
108477
2026-05-11T01:48:57Z
Wadaihangit
12694
karana > marga
110685
wikitext
text/x-wiki
{{kampung
|kar =
|gambar =[[Barakas:Kantor Desa Lasung Batu, Balangan.JPG|300px|Kantur pambakal Lasung Batu]]
|panjalasan =Kantur pambakal Lasung Batu
|ngaran =Lasung Batu
|prupinsi =Kalimantan Selatan
|dati2 =Kabupatin
|ngaran dati2 =Balangan
|kacamatan =Paringin
|kode pos =71662
|luas =... km²
|warga =... urang
|karacapan =... urang/km²
}}
'''Lasung Batu''' yaitu ngaran [[kampung]] di wilayah Kacamatan [[Paringin, Balangan|Paringin]], Kabupatin [[Kabupatin Balangan|Balangan]], Prupinsi [[Kalimantan Selatan]], [[Indunisia]]. Kampung ini awalnya bangaran Desa Tabuk. Buhan kampung maubah ngaran kampung marga maasaakan rajaki buhannya kada bagus.<ref>{{Cite web|last=Syarifuddin|first=M.|title=Rejeki Masyarakat Mampet, Ganti Nama Jadi Desa Lasung Batu - Radar Banjarmasin|url=https://radarbanjarmasin.jawapos.com/tahulah-pian/1973163163/rejeki-masyarakat-mampet-ganti-nama-jadi-desa-lasung-batu|website=Rejeki Masyarakat Mampet, Ganti Nama Jadi Desa Lasung Batu - Radar Banjarmasin|language=id|access-date=2026-01-11}}</ref> Buhan Kampung Tabuk parcaya rajaki buhannya kawa baubah marga hitungan nang digawi cagar jadi nang labih baik lagi.
Ngaran Lasung Batu diipii marga ada warga nang tadapat banda nang kaya lasung batu asli di bukit kampung. Lasung ini disambat baisi kakuatan mistik nang harat.<ref>{{Cite web|last=Syarifuddin|first=M.|title=Rejeki Masyarakat Mampet, Ganti Nama Jadi Desa Lasung Batu - Radar Banjarmasin|url=https://radarbanjarmasin.jawapos.com/tahulah-pian/1973163163/rejeki-masyarakat-mampet-ganti-nama-jadi-desa-lasung-batu|website=Rejeki Masyarakat Mampet, Ganti Nama Jadi Desa Lasung Batu - Radar Banjarmasin|language=id|access-date=2026-01-11}}</ref>
== Geografi ==
=== Watas wilayah ===
Kampung Lasung Batu bawatasan lawan wilayah:
{{Watas_USBT
|utara=...
|selatan=...
|barat=...
|timur=...
}}
== Jajuhutan ==
{{Reflist}}{{Paringin, Balangan}}
{{kampung-stub}}
[[Tumbung:WikiBanua 3.0]]
[[Tumbung:Lasung]]
[[Tumbung:Paringin, Balangan]]
4wjio8jauduurbpbs6fb0v97uzczalb
Sintang, Sintang
0
17659
110658
63999
2026-05-11T01:32:23Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110658
wikitext
text/x-wiki
{{kacamatan
|ngaran = Sintang
|dati2 = Kabupatin
|ngaran dati2 = Sintang
|prupinsi = Kalimantan Barat
|luas = ... km²
|warga = ... ikung
|karacapan = ... ikung/km²
|kalurahan = 13/16
|ngaran camat = ...
}}
'''Sintang''' ngaran kacamatan di Kabupatin [[Kabupatin Sintang|Sintang]], Prupinsi [[Kalimantan Barat]], [[Indunisia]]. Di kacamatan ini jua pusat pamarintahan Kabupatin Sintang andakannya.
== Géografi ==
=== Watas wilayah ===
Watas wilayah kacamatan Sintang:
{{Watas_USBT
|utara=...
|selatan=...
|barat=...
|timur=...
}}
=== Pambagian administratip ===
Kacamatan Sintang dibagi manjadi 13 kampung wan 16 kalurahan, antara lain:
<div style="column-count:2;-moz-column-count:2;-webkit-column-count:2">
#
</div>
{{Sintang, Sintang}}
{{Kabupatin Sintang}}
{{kacamatan-stub}}
4ypi16h710fbvnt4ns4b6yobbrg3v1w
Kalalayu
0
18462
110666
65317
2026-05-11T01:36:11Z
Wadaihangit
12694
110666
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox spesies|image=Lepisanthes rubiginosa fruits in Aceh.jpg|image_caption=Buah kalalayu|status=|status_system=|status_ref=|genus=Lepisanthes|species=rubiginosa|authority=([[Carl Ludwig Blume|Blume]]) [[Pieter Willem Leenhouts|Leenh.]]|synonyms={{collapsible list | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; |
* ''Erioglossum edule''<ref name="Wilkinson">{{Cite dictionary|url=https://nla.gov.au/nla.obj-60272783/view?partId=nla.obj-436228206#page/n142/|title=mĕrtajam |dictionary=A Malay-English dictionary (romanised) |last=Wilkinson |first=Richard James |publisher=Salavopoulos & Kinderlis |location=Mytilene, Greece |date=1932 |volume=II |page=137 |via=TROVE, [[National Library of Australia]]}}</ref> <small>Blume</small>
* ''Erioglossum rubiginosum'' <small>Gagnep</small>
* ''Lepisanthes stilaginea'' <small>Noronha ex [[Friedrich Anton Wilhelm Miquel|Miq.]]</small>
* ''Lepisanthes stilaginea'' <small>Noronha ex [[Jacques Cambessèdes|Cambess.]]</small>
* ''Lepisanthes edulis'' <small>[[Ernst Gottlieb von Steudel|Steud.]]</small>
* ''Lepisanthes rubiginosus'' <small>[[William Roxburgh|Roxb.]]</small>
* ''Lepisanthes pinnatus'' <small>[[William Roxburgh|Roxb.]] ex [[William Philip Hiern|Hiern]]</small>
* ''Lepisanthes longifolius'' <small>Buch.-Ham. ex [[Robert Wight|Wight]] & [[George Arnott Walker Arnott|Arn.]]</small>
* ''Lepisanthes fraxinifolius'' <small>DC.</small>
* ''Lepisanthes edulis'' <small>[[Carl Ludwig Blume|Bl.]]</small>
* ''Lepisanthes alternifolius'' <small>Buch.-Ham. ex [[Robert Wight|Wight]] & [[George Arnott Walker Arnott|Arn.]]</small>
* ''Lepisanthes cupanioides'' <small>[[Jacques Cambessèdes|Cambess.]]</small>
* ''Lepisanthes hirta'' <small>[[Henry Nicholas Ridley|Ridl.]]</small>
* ''Lepisanthes balansaeana'' <small>[[François Gagnepain|Gagnep.]]</small>
* ''Lepisanthes rubiginosum'' <small>[[Ludwig Radlkofer|Radlk.]]</small>
* ''Lepisanthes rubiginosum villosum'' <small>[[François Gagnepain|Gagnep.]]</small>
* ''Lepisanthes rubiginosum'' <small>([[William Roxburgh|Roxb.]]) [[Carl Ludwig Blume|Bl.]]</small>
* ''Lepisanthes edule'' <small>[[Carl Ludwig Blume|Bl.]]</small> }}|synonyms_ref=<ref name="POWO">{{cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:783524-1#synonyms |title=''Lepisanthes rubiginosa'' (Roxb.) Leenh. |date=2023 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanical Gardens, Kew |access-date=8 May 2023}}</ref>}}'''Kalalayu''' marupakan tanaman nang banyak didapati di padalaman [[Kalimantan]]. Kalalayu tumbuh liar halapat tumbuhan hutan pada hutan-hutan campuran atawa kabun-kabun nang andakannya di parak pamukiman panduduk. [[Rapun]] kalalayu dapat tumbuh tinggi sampai 4-6 m wan biasanya rapun kalayu tumbuh di dataran randah sampai katinggian 500 mdpl.
Rapun kalalayu baisi tagas kaliling batang nang kada tapi ganal, ukuran diameternya sampai saganal gagalang tangan atawa sampai saganal paha urang tuha mun tanaman kalalayu sudah tuha banar. Kulipak batangnya babalang habuk tuha wan parmukaan pina halus wan kada mangkilat. Kualitas kayunya wan randah marga kakuatan wan kaawitannya kada kitu baik. Dahan wan ranting tanaman ini jarang sahingga daunnya pun kada bagitu labat.<ref>{{Cite book|title=Mengenal Buah-Buahan Kalimantan|last=Rohliansyah|first=Pahmi|publisher=Adicita Karya Nusa|year=2007|isbn=979 9246 71 7|location=Yogyakarta|pages=25-30}}</ref>
== Jujuhutan ==
<references />
<br />
[[Tumbung:Buah-buahan]]
lk5zpqjcj2yprdgaxt78jksdd2uqvwa
Maut Hirang
0
20254
110679
110167
2026-05-11T01:45:03Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110679
wikitext
text/x-wiki
[[Barakas:Smallpox_depicted_in_the_Toggenburg_Bible.jpg|jmpl|300x300px|Ilustrasi Maut Hirang (1411)]]
[[Barakas:1346-1353_spread_of_the_Black_Death_in_Europe_map.svg|jmpl|Panyabaran Wabah Hirang di Irupa wan Timur Parak (1346–1353)]]
'''Maut Hirang''', disambat jua '''Wabah Hirang''' atawa '''Black Death''', adalah sabuting pandemi harat nang panambayannya kana [[Irupa]] pas partangahan sampai pauncitan abad ka-14 (1347 – 1351) wan mamatii sapartiga sampai duwa partiga pupulasi Irupa. Haratan nang parak baimbaian, tarjadi jua epidemi di sapalih ganal [[Asia]] wan [[Timur Tangah]], nang manampaiakan bahwa paristiwa di Irupa sabujurnya marupakan bagian matan pandemi multiregional. Lamunnya tarmasuk [[Timur Tangah|Timur Tengah]], [[India]], wan [[Ripublik Rakyat Cina|Tiongkok]], Maut Hirang sudah mamatii kurang labih sadikitnya 75 juta nyawa. Panyakit nang sama diduga pulang malanda Irupa lawan saban ganarasi lawan parbidaan intensitas wan tingkat fatalitas nang balaianan sampai abad 1700-an. Babarapa wabah panting nang cungul imbahnya nang kaya Wabah Italia (1629 – 1631), Wabah Besar London (1665 – 1666), Wabah Besar Wina (1679), Wabah Besar Marseille (1720 – 1722), wan jua wabah pas tahun 1771 di Moskwa. Panyakit ngini kawa dimusnahakan di Irupa pas pamulaan abad ka-19, tagal masih basambung di bagian lain dunia ([[Ripublik Aprika Tangah|Afrika Tengah]] wan Oriental, [[Madagaskar]], Asia, wan saban sapalih [[Amirika Selatan|Amerika Selatan]]).
Maut Hirang mancungulakan akibat drastis lawan populasi Irupa, wan jua maubah struktur sosial Irupa. Wabah ngini maulah parburuan wan mamatii tarhadap kaum minoritas nangkaya Yahudi, pandatang, pangamis, wan jua pandarita lepra. Kakadapastian hagan supaya kawa hidup maulah sabuting kacandrungan nang kada sihat lawan masyarakat hagan hidup hanya hagan hari ngini.Nang kaya digambarakan ulih [[Giovanni Boccaccio]] di ''The Decameron'' (1353).
== Pangaranan ==
Paristiwa pamulaan di Irupa pamulaannya disambat lawan "Mortalitas Besar" (''Great Mortality'') ulih bubuhan panulis kontemporer. Ngaran "Maut Hirang" umumnya dianggap baasal matan gajala khas matan panyakit ngini, nang disambat ''acral necrosis'', di mana kulit urang nang kana jadi hirang karana pandaharahan subdermal. Catatan sajarah sudah maulah sapalih ganal ilmuwan mamparcayai bahwa Maut Hirang adalah sabuting sarangan wabah bubonik nang bakas bakteri ''Yersinia pestis'' wan disabarakan ulih lalat lawan panulungan binatang nang kaya tikus rumah (''Rattus rattus''), walaupun ada jua sapalih urang nang malihati kabujuran hal ngini.
== Sajarah ==
Salawas ribuan tahun, kadada penyakit epidemi. Tagal, haratan urang-urang mulai bagana di kuta, infeksi kawa manyabar lawan tanyaman. Haratan padagang wan tantara manggawi parjalanan matan kuta ka kuta, Buhannya mambawa bakteri wan virus di awak buhannya wan manyabarakan infeksi ka populasi hanyar. Kakanakan dalam bahaya taganal karana sampai abad kasembilan balas, 50% anak maninggal sabalum umur lima tahun.
Tadapat saban tiuri menganai asal matan wabah ngini. Salah sabuting tiuri nang tatuha adalah bahwa maut hirang baasal matan dataran stepa di [[Asia]] tengah. Matan dairah ngini, manyabar manuju [[Irupa]] malalui Jalur Sutra dibawa ulih tantara wan padagang Mongol. Wabah ngini manyabar di Asia wan marabak di Pruvinsi Hubei, Cina. Haratan tahun 1334. Maut Hirang di Irupa panambayannya dilapurakan baandak di Kuta Caffa nang andakannya di Krimea pas tahun 1347.
== Cara Panyabaran ==
Wabah panyakit ngini cungul malalui tiga buting macam panularan. Nang taumum marupakan Varian Pes baasal matan pambangkakan kelenjar getah bening (Bubo) nang cungul di gulu korban, katiak atawa jua pangkal paha. Panyakit ngini tumbuh lawan barbagai ukuran, dimulai matan ganalanya kaya hintalu sampai ganalnya nang kaya apel. Maskipun babarapa ikung urang selamat matan panderitaan, wabah penyakit ngini biasanya hanya mambarii harapan hidup saminggu lawan korban. Panyabaran wabah Pes bamula matan serangga (umumnya kutu) nang tainfeksi malalui kontak langsung lawan binatang pengerat tarmasuk di antaranya tikus wan marmut nang tainfeksi wabah. Imbah tikus nangitu mati, kutu maiguti tikus wan manyabarkannya lawan manusia.
Varian kadua marupakan wabah Pneumonia nang manyarang sistim pahinakan wan disabarakan hanya lawan mahirup udara nang dihambusakan malalui korban. Wabah panyakit ngini jauh labih mamatikan dibanding wabah Pes, harapan hidup hanya kawa diukur dalam satu atawa dua hari. Varian katiga marupakan panularan wabah Septicemia, wabah ngini manyarang sistim darah. Balain lawan kadua wabah lainnya, varian ngini kawa manyabar malalui igutan serangga atawa biatang pengerat nang sudah tainfeksi, atawa malalui kontak lawan manusia nang sudah tainfeksi lainnya.
== Akibat Maut Hirang ==
[[Barakas:Burying_Plague_Victims_of_Tournai.jpg|jmpl|188x188px|Warga Tournai mengubur korban wabah]]
Tingkat kamatian matan wabah ngini sangat bavariasi di samuaan dairah wan balain targantung sumbernya. Diparkirakan wabah ngini mamatii kurang labih 200 juta ikung urang pas abad ka-14.
Wabah ngini mamatii sakitar 40% populasi [[Mesir]] pas wayahitu. Sapalih populasi panduduk Paris maninggal, Florence Italia kahilangan populasinya matan 110 ribu ikung urang pas tahun [[1338]], manjadi sakitar 50 ribu ikung urang pas tahun [[1351]]. 60% panduduk [[Hamburg]] wan [[Bremen]] maninggal.<ref>{{Cite web|last=Snell|first=Melissa|year=2006|title=The Great Mortality|url=http://historymedren.about.com/od/theblackdeath/a/greatmortality_2.htm|publisher=Historymedren.about.com|access-date=2009-04-19|postscript=<!--None-->|archive-date=2009-03-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090310140601/http://historymedren.about.com/od/theblackdeath/a/greatmortality_2.htm|dead-url=yes}}</ref> Sabalum tahun 1350, tadapat sekitar 170.000 panduduk di Jerman, wan angka ngini bakurang hampir 40.000 pas 1450.<ref>{{Cite book|title=Peasant Fires: The Drummer of Niklashausen|last=Richard Wunderli|publisher=[[Indiana University Press]]|year=1992|isbn=0-253-36725-5|page=52}}</ref> Haratan tahun 1348 wabah ngini manyabar lawan ancap banar sabalum bubuhan duktur atawa pamarintah kawa mangatahui asal wabah nangitu, pupulasi [[Irupa|Eropa]] sudah bakurang sapartiganya. Di kuta nang rami, sangat umum haratan sapalih panduduknya maninggal karana wabah. Urang Irupa nang bagana di dairah nang taisulasi kada maalami karugian saparah nang di kuta. Salah sabuting pihak nang tingkat kamatiannya jua tinggi adalah rahib wan biarawan, karana biasanya buhannya nang marawat korban Maut Hirang.
Di Kawasan [[Asia Tenggara]] tarmasuk di antaranya [[Indunisia]], balum ditamuakan bukti tarutama bukti tartulis manganai kabaradaan Maut Hirang wan akibatnya lawan populasi panduduk. Hal ngini cukup mambingungakan karana mangingat Asia Tenggara tautama Indunisia, tarmasuk ka dalam jalur laut pada [[Jalur Sutra]]. Raminya pardagangan antara [[Arab]], [[India]], wan [[Cina]], maulah Indunisia sangat bapotensi hagan tarkana wabah ngini. Tadapat babarapa tiuri manganai asal Maut Hirang nang baasal matan kawasan Asia Tenggara, tagal tiuri-tiuri ngini balum kawa dibuktiakan sacara pasti.
Panalitian Sharon N DeWitte matan University of South Carolina sudah mambarii dimensi hanyar dalam mampalajari wabah Maut Hirang wan mambarii tampilan panambayan kahidupan binian wan kakanakan salawas wabah malanda. Panalitian tentang Maut Hirang jarang tarjadi karana sampel nang dipakai sangat jarang, hanya babarapa sampel ganal nang jalas baasal matan abad ka-14 pas Maut Hirang terjadi. Manurut analisis Sharon Dewitte, Maut Hirang nang tarjadi pas abad ka-14 bukan wabah pamusnah massal, malainakan ditujukan lawan urang nang talamah matan saban sisi tarmasuk umur wan awak. Urang nang salamat matan Maut Hirang maalami masa parbaikan kasihatan wan baumur panjang dimana rata-rata habis umur bakisar 70 hingga 80 tahun dibandingakan urang nang hidup sabalum wabah malanda. Kundisi awak manulungi kalangsungan hidup imbah Maut Hirang, dimana kasihatan kada salalu sama tatapi manjalasakan kundisi daya tahan tubuh bartahan dalam melawan wabah penyakit nang baulang. Sacara langsung maupun kada langsung, wabah Maut Hirang sangat kuat mambantuk pula kamatian barkalanjutan salawas babarapa ganarasi imbah baakhirnya epidemi.
=== Penganiayaan ===
Fanatisme wan samangat akan religi barkembang tautama di Irupa karana Maut Hirang. Babarapa kalumpuk masyarakat Irupa manyarang kalumpuk tartantu nang kaya urang Yahudi, biarawan, urang asing, pengemis, wan paziarah. lepers Buhannya mangira bahwa lawan manggawi ngitu, akan manulungi maatasi masalah wabah. Pangidap panyakit Kusta wan urang-urang nang baisi kalainan kulit atawa nang baisi jerawat nang parah, biasanya kada diherani.
Karena para dokter pada abad ke-14 kehabisan ide untuk menjelaskan mengenai penyebabnya, masyarakat Eropa mulai mengubah sudut pandang kepada astrologi, gempa bumi, dan sumur yang dicemarkan oleh orang Yahudi sebagai alasan untuk penyebab wabah. Pemerintah di Eropa tidak dapat menyelesaikan masalah karena mereka tidak tahu mengenai penyebab dan cara penyebarannya.Mekanisme penyebaran wabah pada abad ke-14 tidak dimengerti oleh orang pada saat itu. Banyak orang kemudian menyalahkan bahwa ini adalah kemarahan Tuhan.
Ada banyak serangan terhadap masyarakat Yahudi. Pada bulan Agustus 1349, komunitas Yahudi di Mainz dan Cologne dimusnahkan. Sebelumnya pada bulan Februari, penduduk Strasbourg membunuh 2.000 penduduk Yahudi untuk alasan yang sama.
Hingga tahun 1351, 60 Komunitas besar dan 150 komunitas kecil Yahudi telah dimusnahkan.
=== Kehilangan Norma Dan Sosialisasi Masyarakat ===
[[Giovanni Boccaccio]], seorang penulis asal Italia hidup melalui wabah yang melanda kota Florence pada tahun 1348. Pengalaman ini mengilhaminya untuk menulis ‘The Decameron‘, kisah tujuh pria dan tiga wanita yang melarikan diri dari wabah penyakit dengan melarikan diri ke sebuah villa di luar kota. Cerita Giovanni sangat menggambarkan keadaan abad pertengahan di Eropa pada waktu itu.
Masing-masing warga menghindari warga yang lain, hampir tidak ada tetangga yang saling berhubungan, saudara tidak pernah menghubungi atau hampir tidak pernah mengunjungi satu sama lain. Wabah penyakit ini lebih buruk dan luar biasa hingga menyebabkan ayah dan ibu menolak untuk menjenguk anak-anak mereka yang terjangkit wabah, seolah-olah mereka tidak miliki anak.
Banyak pria dan wanita jatuh sakit, dibiarkan tanpa perawatan apapun kecuali dari rasa sosial teman (tapi hanya sedikit), meskipun banyak yang mencoba membayar dengan upah tinggi tetapi tidak memiliki banyak kesempatan memperolehnya.
Nasib yang sangat menyedihkan menimpa kalangan kelas bawah dan sebagian besar kelas menengah. Kebanyakan dari mereka tetap tinggal di rumah, hidup dengan kemiskinan dan harapan keselamatan, ribuan orang jatuh sakit. Mereka tidak mendapatkan perawatan dan perhatian, hampir semua penderita wabah penyakit meninggal. Banyak yang mengakhiri hidup di jalan-jalan malam hari dan siang hari, meninggal di rumah-rumah mereka yang diketahui mati karena tetangga mencium bau mayat membusuk. Mereka yang lebih peduli tergerak oleh amal agama akan menyingkirkan mayat-mayat yang membusuk. Dengan bantuan porter, mereka membawa mayat (yang terkena wabah penyakit) keluar dari rumah dan meletakkannya di pintu.
== Referensi ==
{{Reflist}}
== Pranala luar ==
* {{Id icon}} [http://jurnal.kesimpulan.com/2011/09/bakteri-yersinia-pestis-dibalik-tragedi.html Jurnal KeSimpulan.com - Bakteri Yersinia pestis Dibalik Tragedi Wabah Black Death] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308095042/http://jurnal.kesimpulan.com/2011/09/bakteri-yersinia-pestis-dibalik-tragedi.html |date=2016-03-08 }}
* {{Id icon}} [http://jurnal.kesimpulan.com/2011/10/sekuens-genom-bakteri-yersinia-pestis.html Jurnal KeSimpulan.com - Sekuens Genom Bakteri Yersinia pestis Tragedi Black Death] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020043738/http://jurnal.kesimpulan.com/2011/10/sekuens-genom-bakteri-yersinia-pestis.html |date=2011-10-20 }}
* {{Id icon}} [http://cutpen.com Sejarah Dunia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120920033623/http://cutpen.com/ |date=2012-09-20 }}, Ulasan pendek artikel [http://cutpen.com/2012/05/black-death-wabah-penyakit.html Black Death, Wabah Penyakit Menular Di Eropa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121007143807/http://cutpen.com/2012/05/black-death-wabah-penyakit.html |date=2012-10-07 }}
* {{Id icon}} [[Isains|iSains]], artikel jurnal terbuka [http://www.isains.com/2014/05/wabah-black-death-ternyata-membuat.html Wabah Black Death Ternyata Membuat Penderita Berumur Panjang] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201122054544/http://www.isains.com/2014/05/wabah-black-death-ternyata-membuat.html |date=2020-11-22 }}
* {{En}} [http://www.themediadrome.com/content/articles/blackdeath.htm Henry Knighton's account]
* {{En}} [http://housatonic.net/Documents/627.htm Agnolo di Tura's account]
* {{En}} [http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/perspectives/de_mussi.shtml Gabriele de' Mussi's account] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061029004222/http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/perspectives/de_mussi.shtml |date=2006-10-29 }}
* {{En}} [http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/perspectives/marchionne.shtml Marchionne di Coppo di Stefano Buonaiuti's account] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070203113411/http://brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/perspectives/marchionne.shtml |date=2007-02-03 }}
* {{En}} [http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/perspectives/petrarca2.shtml A Petrarch account] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070204225814/http://brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/perspectives/petrarca2.shtml |date=2007-02-04 }}
* {{En}} [http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/perspectives/petrarca.shtml More quotes from Petrarch]
* {{En}} [http://www.historyguide.org/ancient/lecture29b.html ''The History Guide'' "Satan Triumphant: The Black Death"]
* {{En}} [http://www.emedicine.com/EMERG/topic428.htm Symptoms, causes, pictures of bubonic plague]
* {{En}} [http://www.themiddleages.net/plague.html Overview of the black death]
* {{En}} [http://news.bbc.co.uk/hi/english/health/newsid_1925000/1925513.stm BBC news story on controversy over Black Death origins]
* {{En}} [http://www.snopes.com/language/literary/rosie.htm Examination of "Ring around the Rosy"'s relationship to the plague]
* {{En}} [http://www.bbc.co.uk/history/society_culture/welfare/black_01.shtml Black Death Overview from BBC]
* {{En}} [http://jefferson.village.virginia.edu/osheim/intro.html Plague and Public Health in Renaissance Europe]
* {{En}} [http://www.pbs.org/wnet/secrets/case_plague/ Secrets of the Dead. Mystery of the Black Death, PBS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140325105354/http://www.pbs.org/wnet/secrets/case_plague/ |date=2014-03-25 }}
* {{En}} [http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm Pandemics in Eastern Europe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110605143319/http://www.shtetlinks.jewishgen.org/Myadel/pandemics.htm |date=2011-06-05 }}
[[Tumbung:Sajarah Irupa]]
[[Tumbung:Halaman dengan terjemahan tak tertinjau]]
4ehblx95v1xulbstdvuf3v61l17u09u
Hak asasi manusia
0
21586
110677
100959
2026-05-11T01:43:46Z
Wadaihangit
12694
110677
wikitext
text/x-wiki
{{Hak Asasi Manusia}}
'''Hak asasi manusia''' (disingkat '''HAM''', {{lang-en|human rights}}, {{lang-fr|droits de l'homme}}) marupakan sabuting rancangan hukum wan maumpat aturan (normatif) nang manyambat bahua manusia baisi hak nang barikit lawan manusia ngitu saurang marga inya adalah saikung manusia. Hak asasi manusia balaku pabila haja, di mana haja, wan lawan siapa haja, sahingga sipatnya. HAM lawan pandiriannya kada kawa dipacul. Hak asasi manusia jua kada kawa dibagi-bagi, saling bahubungan, wan saling bagantung. Hak asasi manusia rajin dialamatakan lawan nagara, atawa dalam kata lain, nagaralah nang mengemban kawajiban hagan mahurmati, malindungi, wan manunaiakan hak asasi manusia, tarmasuk lawan mancagah wan menindaklanjuti palanggaran nang digawi ulih swasta. Dalam terminologi modern, hak asasi manusia kawa dibagi manjadi [[hak sipil wan pulitik]] nang bahubungan lawan [[kabibasan sipil]] (nang kaya [[hak hagan hidup]], hak hagan kada disakiti, wan [[kabibasan barpandapat]]), wan jua [[hak ikunumi, sosial, wan budaya]] nang bahubungan lawan akses ka [[barang publik]] (nang kaya hak hagan mandapatakan pandidikan nang pantas, hak atas kasihatan, atawa hak atas parumahan).
Sacara konséptual, hak asasi manusia kawa dilandasakan lawan kayakinan bahwa hak nangitu "dibarii sacara alamiah" ulih alam semesta, Tuhan, atawa [[nalar]]. Pahadangan ngitu, buhannya nang kada manarima unsur alamiah mayakini bahwa has asasi manusia marupakan palaksanaan nilai-nilai nang disatujui ulih masyarakat. Ada jua nang manyambat HAM sabagai parwakilan matan klaim-klaim kaum nang tartindas, wan haratam waktu nang sama jua tadapat kalumpuk nang ragu lawan kabaradaan HAM wan manyambat bahwa hak asasi manusia hanya ada karana manusia mancatusakan wan mamandirakan kunsip ngitu. Matan sudut pandang hukum internasional, hak asasi manusia jua kawa dibatasi atawa dikurangi lawan syara-syarat tartantu. Pambatasan biasanya harus ditantuakan ulih hukum, baisi tujuan nang sah, wan [[diparluakan hagan sabuting masyarakat demokratis]]. Pahadangan ngitu, pangurangan hanya kawa dilakukan dalam keadaan darurat nang mangancam "kehidupan bangsa", wan pacahnya perang pun balum mancukupi syarat ngini. Salawas perang, [[hukum kemanusiaan internasional]] barlaku hagan ''[[lex specialis]]''. Walaupun kaya ngitu, sejumlah hak tetap kada buulih dikasampingakan dalam kaadaan nang apapun, nang kaya hak hagan bibisa matan [[perbudakan]] maupun [[penyiksaan]].
Masyarakat kuno kada pinandu lawan kunsip hak asasi manusia universtal nang kaya halnya masyarakat modern. Pelopor sabujurnya matan wacan hak asasi manusia adalah kunsip [[hak kodrati]] nang dikambangakan haratan tahun [[Abad Pencerahan]], nang imbahnya mamangaruhi wacana pulitik salawas [[Revolusi Amirika]] wan [[Revolusi Prancis]]. Kunsip hak asasi manusia modern cungul pas paruh kaduwa abad kaduwa puluh, tarutama imbah dirumusakannya [[Pernyataan Umum tentang Hak-Hak Asasi Manusia]] (PUHAM) di [[Paris]] pas tahun 1948. Salawas ngitu, hak asasi manusia sudah maalami parkambangan nang hancap wan jadi samacam kudi etik nang ditarima wan ditagakakan sacara global. Palaksanaan hak asasi manusia di tingkat internasional diawasi ulih [[Dewan Hak Asasi Manusia PBB]] wan [[badan traktat PBB|badan-badan traktat PBB]] nangkaya [[Komite Hak Asasi Manusia PBB]] wan [[Komite Hak Ikunumi, Sosial, dan Budaya]], samantara di tingkat regional, hak asasi manusia ditagakakan ulih [[Pengadilan Hak Asasi Manusia Eropa]], [[Pengadilan Hak Asasi Manusia Antar-Amerika]], sarta [[Pengadilan Hak Asasi Manusia wan Hak Penduduk Afrika]]. [[Kovenan Internasional tentang Hak-Hak Sipil dan Politik]] (ICCPR) wan [[Kovenan Internasional tantang Hak-Hak Ikunumi, Sosial, wan Budaya]] (ICESCR) surang sudah [[ratifikasi|diratifikasi]] ulih hampir sabarataan negara di dunia wayahini.
== Sajarah ==
{{main|Sejarah hak asasi manusia}}
[[Berkas:Magna Carta (British Library Cotton MS Augustus II.106).jpg|jmpl|kiri|200px|Piagam [[Magna Carta]] nang rancak dianggap lawan piagam hak panambayan, walaupun piagam ngini sangat balalain lawan piagam HAM modern sabab hanya manjamin hak-hak bubuhan bangsawan Inggris.{{sfn|Bates|2010|p=19}}]]
Upaya hagan mancarii sajarah hak asasi manusia takajal ulih pardabatan manganai titik pamulaannya.{{sfn|Bates|2010|p=18}}{{sfn|Hoffmann|2011|p=4}} Sacara umum wan abstrak, nilai-nilai nang mamulaakan hak asasi manusia (nang kaya [[kaadilan]], [[kasataraan pulitik|kesetaraan]], wan [[martabat]]) kawa ditamuakan dalam barbagai masyarakat dalam sejarah.{{sfn|Brems|2001|p=17}} Kunsip-kunsip nang takait lawan hak asasi manusia sudah kawa dicarii paling kada samanjak dikaluarakannya [[Undang-undang Hammurabi|Undang-Undang Hammurabi]] di [[Babilonia]] pas abad ka-18 SM, wan jua lawan cungulnya kitab-kitab [[agama]].{{sfn|Bates|2010|p=18}} Apabila nang dijadiakan tolok ukur adalah sejarah gagasan bahwa saban manusia baisi [[hak kodrati]], kunsip ngini sudah ada sakadanya matan zaman [[Yunani Kuno]] lawan cungulnya pamikiran filsuf-filsuf [[Stoikisme]].{{sfn|Bates|2010|p=18}} <!--Pada zaman [[Romawi Kuno|Romawi]], tadapat jua kunsip nang sama lawan ''ius humanum'', walaupun hak ngini lain hak nang dianggap alamiah wan barlaku hagan samuaan manusia, tagal marupakan hak nang diciptaakan ulih manusia.{{sfn|Hoffmann|2011|p=4}}--> Tagal, klaim-klaim historis samacam ngini sudah manuai kritikan sabab dianggap manyamaratakan gagasan manganai kaadilan, kasataraan, wan kamanusiaan lawan kunsip hak asasi manusia modern.{{sfn|Donnelly|2007|p=284}}
Apabila sajarah HAM nang dicariii adalah sajarah HAM modern nang ditagakaakan sacara hukum di tingkat nasional wan internasional wayahini, kawa disambat bahwa sajarahnya baawal matan piagam-piagam nang mancantumkan kabibasan-kabibasan nang malindungi si ampun hak matan panyalah gunaan kakuasaan ulih pamimpin, wan dukumin nang mungkin kawa disambat sabaga titik awalnya [[Magna Carta]] di [[Karajaan Inggris]] matan tahun 1215.{{sfn|Bates|2010|p=18}}{{sfn|Brems|2001|p=17}} Tagal, Magna Carta pun masih dianggap bamasalah, sabab dukumin ngini hanya malindungi bubuhan bangsawan nang kuat matan kakuasaan [[Raja Inggris]].{{sfn|Bates|2010|p=19}} Maka matan ngitu, wayah nang dianggap sangat bapangaruh tarhadap kunsip HAM modern nang mancakup sabarataan umat manusia adalah [[Abad Pancarahan]] pas abad ka-18 lawan cungulnya tulisan-tulisan karya [[John Locke]] nang bahubungan lawan [[hukum kodrat]].{{sfn|Brems|2001|p=17}} Pakar hak asasi manusia [[Eva Brems]] bahkan maulah partakunan nang labih ngalih dalam bukunya nang bajudul ''Human Rights: Universality and Diversity'' (2001) lawan manyambat bahwa "Sumber rumusan hak asasi manusia di tingkat internasional wayahini ngalih hagan ditilik baasa ka wayah sabalum Abad Pencerahan, atawa di andakan di luar [[Irupa]] wan [[banua Amerika|Amerika]]. Gagasan bahwa [[Parnyataan Umum tentang Hak-Hak Asasi Manusia|PUHAM]] berakar matan saban kabudayaan kadalah labih matan sakadar mitos."{{sfn|Brems|2001|p=7}} Pakar HAM Jack Donnelly jua manulis bahwa "Kadada masyarakat, paradaban, atawa budaya sabalum abad ketujuhbelas (...) nang sudah baisi praktik, atawa bahkan visi, nang banyak didukung manganai hak asasi manusia sacara individual nang satara wan kada kawa dicabut."{{sfn|Donnelly|2007|p=284-285}}
=== Bubuhan pamikir pancarahan ===
[[Berkas:John Locke by Herman Verelst.png|jmpl|ka|200px|[[John Locke]], pamikir Abad Pencerahan nang dipinandui akan gagasan-gagasannya manganai hak kodrati.]]
[[Thomas Hobbes]] manarbitakan karyanya nang bajudul ''[[Leviathan (buku)|Leviathan]]'' pas tahun 1651. <!--Raja [[Charles I matan Inggris]] hanyar haja dipanggal dua tahun sabalumnya ulih [[Roundhead|bubuhan pandukung Parlemen]] nang dipimpin ulih [[Oliver Cromwell]], wan -->Dalam buku tersebut, Hobbes berpendapat bahwa kekuasaan absolut wajib ada, dan ia menolak gagasan mengenai pembatasan terhadap kekuasaan. Oleh sabab ngitu, inya manyambat bahwa sabarataan bawahan seyogianya tunduk lawan panguasanya, wan ia kada banyak bajapai lawan hak kodrati. Tagal kaya ngitu, Hobbes mayakini bahwa panguasa harus menjalankan wiwinangnya sacara bertanggung jawab wan lawan maumpati hukum Allah wan hukum kodrat. Selain ngitu, Hobbes dianggap barjasa sabab sudah maminanduakan gagasan [[kontrak sosial]] nang manyambat bahwa panguasa baisi wiwinang hagan bakuasa sabab rakyat sabalumnya sudah manyambat kasadiaan buhannya hagan disuruh-suruh. {{sfn|Bates|2010|p=20}}
John Locke mangambangakan gagasan ngini labih lanjut dalam karyanya,''[[Two Treatises of Government]]'', nang ditarbitakan pas tahun 1689. Locke dipinandui lawan pamikirannnya manganai [[hak kodrati]] bahwa manusia taranak lawan "kabibasan sempurna" wan panikmatan hak-hak wan kaistimiwaan nang "kada takandali" dalam [[kaadaan alamiah]] sabalum adanya negara. Manusia sacara alamiah jua baisi kakuatan hagan mampartahanakan kahidupan, kabibasan, wan hak-hak ampunnya matan ancaman atawa sarangan manusia lain.{{sfn|Bates|2010|p=20}} Inya manulak mantah-mantah klaim bahwa manusia kawa malapasakan hak-hak kodratinya. Manurutnya, kadada urang nang kawa manjulung wiwinang nang labih ganal matanpada nang inya ampun. Selain ngitu, badasarkan pandangan Locke, kadada sabuting pun insan nang baisi kakuasaan mutlak wan sawinang-winang tarhadap dirinya surang maupun tarhadap urang lain sampai-sampai buhannya kawa mamatii atawa marapas hak ampun urang nang lain. Maka matan ngitu, manusia dianggap kada kawa manundukakan dirinya kapada kakuasaan sawinang-sawinang urang lain. Matan sini, cungul kasimpulan bahwa manusia masih tatap manahani kabibasan alamiahnya bahkan haratan buhannya hidup di sabuting nagara, wan parumusan kontrak sosial hagan mandiriakan nagara kada dianggap sabagai panjulungan hak kadada syarat nang kaya dibayangakan ulih Hobbes. Gagasan ngini mambuka jalan hagan kacungulan hak asasi nang malindungi sasaurang matan parmintaan-parmintaan nang kada badasar matan negara {{sfn|Tomuschat|2008|p=12}} Labih jauh lagi, Locke manyambat bahwa panguasa takananya parlu dilawan amunnya buhannya sawinang-winang dalam manjalanakan kakuasaannya atawa mamakainya hagan mangakibatakan kahancuran, wan lainnya hagan kabaikan umat manusia wan parlindungan hak buhannya.{{sfn|Bates|2010|p=20}} Gagasan ngini kelak tatuang dalam mukadimah PUHAM: "Manimbang bahwa hak-hak asasi manusia parlu dilindungi ulih paraturan hukum supaya urang kadada tapaksa mamilih pambaruntakan sabagai usaha pauncitan guna manantang kalaliman wan panindasan."{{sfn|PUHAM|1948}}
Haratan tahun nang sama, pamarintah Inggris mangaluarakan piagam ''[[Bill of Rights 1689|Bill of Rights]]'' nang mambariakan hak-hak nang tarbatas, nangkaya palarangan pangganjaran hukuman nang "lalim wan kada lazim". Tagal, sumbangsih paling ganal piagam ngini adalah dalam manatapkan kunsip [[kadaulatan parlemen]] sacara konstitusional. Bardasarkan pamahaman masyarakat modern, piagam ngini kada mamanuhi syarat sabagai piagam hak asasi manusia, tagal dianggap panting sabab sudah mamastiakan gagasan bahwa kakuasaan mutlak di tangan negara parlu dibatasi demi kaparluan individu-individu di dalamnya.{{sfn|Bates|2010|p=19}}
=== Manjadi hukum positif ===
[[Berkas:Declaration of Human Rights.jpg|jmpl|[[Deklarasi Hak Asasi Manusia dan Warga Negara]] nang disahakan ulih Majelis Nasional Prancis pas tahun 1789.]]
Gagasan Locke manganai hak kodrati hagan panambayannya diejawantahkan sacara hukum di [[Amirika Serikat]]. [[Deklarasi Hak-Hak Virginia]] nang dikaluarakan pas tanggal 12 Juni 1776 dianggap sabagai piagam hak panambayan nang sajalan lawan kunsip modern; dukumin nang ngitu kada hanya maakaui bahwa sabarataan manusia ngitu satara, bibas, wan baisi hak-hak nang barikit lawan diri buhannya surang, tagal jua maandak daptar hak-hak nang dilindungi, nangkaya hak hagan mamparulih [[prusis hukum nang samastinya]] wan [[kabibasan baekspresi]].{{sfn|Bates|2010|p=21-22}} Imbah ngitu, [[Deklarasi Kemerdekaan Amirika Serikat]] nang dikumandangakan pas tanggal 4 Juli 1776 baisi preambul nang sangat tersohor:
{{cquote2|Kami maanggap kabujuran-kabujuran ngini tabukti surang, bahwa sabarataan manusia diciptakan sama, bahwa buhannya dianugarahi ulih Pancipta buhannya hak-hak tartantu nang kada kawa dipungkiri, di antarany hidup, kabibasan, wan manyasah kabahagiaan. Bahwa hagan maamanakan hak-hak ngini, Pamarintahan dilambagakan di antara manusia, kakuasaan buhannya didapat matan parsatujuan buhannya nang diparintah; bahwa pabila haja saban bantuk pamarintahan mahalangi tujuan ngini, maka hak rakyat hagan maubah atawa mambubarakannya (...).{{sfn|Deklarasi Kemerdekaan Amerika Serikat|1776}}}}
Lawan tahun nang sama, haratan [[Revolusi Prancis]] tangah bargalora, [[Deklarasi Hak Asasi Manusia wan Warga Negara]] dimaklumakan ulih [[Majelis Nasional Prancis]] pas tanggal 26 Agustus 1789.{{sfn|Bates|2010|p=22}} Deklarasi ngini turut managasakan bahwa manusia baisi hak nang alamiah wan kada kawa dicabut.{{sfn|Tomuschat|2008|p=14}} Imbah ngitu, di negara nang sama, cungul jua [[Deklarasi Hak Asasi Manusia wan Warga Negara 1793]] wan [[Konstitusi Tahun III|Deklarasi Hak-Hak wan Kewajiban-Kewajiban Manusia wan Warga Negara]] 1795. Di Amirika Serikat, hak asasi turut diakui di tingkat nagara bagian, nangkaya di [[New York (negara bagian)|New York]] pas tahun 1777 wan [[Massachusetts]] pas tahun 1780, sarta di tingkat federal dalam bantuk [[Deklarasi Hak-Hak]] tahun 1791 nang marupakan sapuluh amendemen panambayan tarhadap [[Konstitusi Amirika Serikat]].{{sfn|Brems|2001|p=17}}
Deklarasi-deklarasi ngini pas praktiknya kada baisi cakupan nang mandunia (barataan). Haratan Abada Pancarahan, "manusia" dianggap sabagai lakian nang kawa malindungi dirinya surang, sahingga budak kulit hirang, babinian, [[kakanakan]], wan bahkan [[hamba tani]] kada tamasuk ka dalam cakupan. Banyak matan bubuhan parumus Deklarasi Hak-Hak di Amirika Serikat nang manarima institusi [[parbudakan]] wan maanggap binian kada layak hagan talibat dalam urusan pulitik.{{sfn|Brems|2001|p=18}} Di Prancis, walaupun bubuhan parumus Deklarasi Hak Asasi Manuia wan Warga Negara tahun 1789 kada mambatasi cakupannya lawan urang Parancis haja, usulan "[[Deklarasi Hak Asasi Wanita wan Warga Negara Babinian]]" nang dicatusakan ulih [[Olympe de Gouges]] pas tahun 1791 kada digubris.{{sfn|Brems|2001|p=18}} Haratan zaman nangitu, babinian jua dianggap baisi kodrat irasional, sahingga [[Konvensi Nasional Prancis]] manyambat pas tahun 1793 bahwa kakanakan, babinian, urang gila, wan tahanan kada akan dianggap sebagai warga negara (hagan tahanan, sampai inya direhabilitasi).{{sfn|Brems|2001|p=19}} Walaupun bagitu, dukumin-dukumin ngini tatap barhasil maubah gagasan Locke wan filsuf-filsuf pancarahan lainnya manjadi hukum positif. Selain ngitu, deklarasi-deklarasi ngini jua manjadi terobosan sabab mampu mambatasi kekuasaan negara lawan babagai cara, tarmasuk lawan malindungi hak-hak individu. Tatanan konstitusi semacam ngini imbahnya manyabar ka negara-negara lain, nangkaya [[Republik Batavia|Belanda]] pas tahun 1798, [[Konstitusi Spanyol 1812|Spanyol]] pas tahun 1812, [[Belgia]] pas tahun 1831, [[Liberia]] pas tahun 1847, [[Kerajaan Sardinia-Piemonte|Sardinia]] pas tahun 1848, dan [[Prusia]] pas tahun 1850.{{sfn|Bates|2010|p=25}}
=== Abad ka-19 wan pamulaan abad ka-20 ===
[[Berkas:Jeremy Bentham by Henry William Pickersgill detail.jpg|jmpl|ka|200px|[[Jeremy Bentham]], filsuf [[utilitarianisme]] asal Inggris nang manantang gagasan hak kodrati.]]
Walaupun gagasan manganai hak-hak dasar sudah manyabar ka barbagai nagara, kunsip "hak asasi manusia" nang barlaku hagan samuaan manusia tanpa tarkacuali masih jarang ditamui di hukum nasional maupun internasional pada abad ka-19 wan pamulaan abad ka-20. Salain ngitu, gagasan hak kodrati suang jua kada banyak manyita parhatian bubuhan pamikir pas abad nangitu; pamiki-pamikir pulitik nangkaya [[Alexis de Tocqueville]], [[Karl Marx]], wan [[Max Weber]] hanya manyambat hak asasi manusia sacara sepintas wan buhannya malah mamandangnya lawan kritis.{{sfn|Hoffmann|2011|p=7}} Salah sabuting pamikir pas wayah nangitu nang mangamukakan kritik nang keras tarhadap pamarakan hak kodrati adalah filsuf Inggris [[Jeremy Bentham]]. Inya maanganggap kunsip hukum kodrati sabagai suatu "omong kosong", wan inya manyambat bahwa "hak nang sabujurnya" baasal matan "hukum nang sabujurnya", sadangkan hak nang baasal matan "hukum imajiner" marupakan hak nang jua basipat "imajiner".{{sfn|Bates|2010|p=24}}
Abad ka-19 juaa dipinandui lawan cungulnya tunjulan hagan mahapus perbudakan, wan garakan [[abolisionisme]] surang sudah diprakarsai di Inggris pas tahun 1787 lawan diulahnya [[Society for the Abolition of Slave Trade]] ulih kaum [[Quaker]]. Haratan tahun 1833, [[Imperium Britania]] mambibasakan sabarataan budaknya, wan Prancis jua maambil langkah nang sama pas tahun 1848. Amirika Serikat surang hanyar bahasil mahapuskan parbudakan pas tahun 1865 imbah [[Perang Dingsanak Amirika|perang dingsanak]] malawan [[Konfederasi Amirika|konfederasi negara-negara bagian selatan]] nang mandukung perbudakan, sapahadangan [[Kekaisaran Rusia|Rusia]] mahapusakan sistem [[perhambaan huma di Rusia|perhambaan huma]] pas tahun 1861.{{sfn|Hoffmann|2011|p=7}} Tagal, cungul karaguan bahwa abolisionisme bujur-bujur dilancarakan atas dasar moral, apalagi "hak asasi manusia". Diduga Inggris maambil tindakan nangitu demi kepentingan ikunumi, sabab kelanjutan [[pardagangan budak]] dianggap akan mauntungakan jajahan negara-negara saingan Inggris.{{sfn|Tomuschat|2008|p=14}} Salain ngitu, Inggris jua dinilai handak manjalanakan "[[misi pemberadaban]]" nang akan maulahnya saulah baisi moral nang lebih baik matanpada negara-negara Irupa lainnya. Imbah ngitu, pas zaman [[Imperialisme Hanyar]], panulakan tarhadap perbudakan rancak dijadiakan dalih ulih negara-negara Irupa hagan manggawi "campur tangan kemanusiaan".{{sfn|Hoffmann|2011|p=8}}
Konstitusi negara-negara Irupa pas abad ka-19 jua mahindari panyambatan kunsip "hak asasi manusia" maupun "hak kodrati". Hak asasi manusia sudah kada lagi disambat dalam Konstitusi Prancis imbah tahun 1799 wan hanyar cungul lagi pas tahun 1946.{{sfn|Hoffmann|2011|p=8}} Di tangah bargaluranya [[Revolusi 1848]], rancangan [[Konstitusi Frankfurt]] mangandung daptar "hak-hak dasar" (''Grundrechte''). Tagal, nangkaya konstitusi-konstitusi lainnya pas zaman ngitu, hak-hak nangitu hanya kawa dinikmati ulih warga negara, nangkaya nang dapat diitihi matan ngarannya, ''Grundrechte des deutschen Volkes'', sahingga hak-hak nangitu lainlah hak nang barlaku sacara universal nangkaya halnya hak asasi pas wayah modern. Imbah kagagalan revolusi ngini, [[positivisme hukum]], atawa gagasan bahwa kadada hukum di luar undang-undang, barhasil manjauhakan doktrin hukum kodrati sabagai justifikasi hagan menganugerahkan hak. Hak asasi manusia surang kada disamba dalam [[Konstitusi Kekaisaran Jerman]] tahun 1871, wan daptar hak-hak wan kawajiban-kawajiban hanyar cungul pulang dalam [[Konstitusi Republik Weimar]] tahun 1919.{{sfn|Hoffmann|2011|p=9}} Di tingkat internasional, gagasan "hak kodrati" hanya dijadiakan sabagai dalih hagan malancarakan misi pambaradaban.{{sfn|Hoffmann|2011|p=11}} Sabagai cuntuh, Prancis baisi kunsip ''mission civilisatrice'' sabagai pambujuran hagan "mambibasakan" urang-urang [[Aprika|Afrika]] matan kakuasaan pamimpin panduduk bujur nang "terbelakang".{{sfn|Hoffmann|2011|p=8}} Haratan wayah ngitu, bangsa Eropa mamang masih mambidaakan antara negara-negara nang "beradab" lawan masyarakat "tidak beradab" di luar Irupa wan Amirika. Hanya negara nang dianggap "beradab" nang baisi hak, sapahadangan wilayah masyarakat nang "kada beradab" kawa sewaktu-waktu dicaplok ulih negara Irupa sabab dianggap sabagai ''[[terra nullius]]'' ("tanah tak bertuan").{{sfn|Hoffmann|2011|p=10-11}}
Haratan wayah tuntungnya [[Perang Dunia I]], parlindungan hak asasi manusia sama sakali kada masuk ka dalam cakupan [[Piagam Liga Bangsa-Bangsa]],{{sfn|Beitz|2009|p=15}} walaupun parlindungan kalumpuk minoritas tatap jadi parhatian matan urganisasi internasional nangitu.{{sfn|Bates|2010|p=29-31}} Maskipun kaya ngitu, di tingkat nasional, cungul pargarakan-pargarakan hak asasi manusia, nangkaya [[Federasi Internasional hagan Hak Asasi Manusia|Fédération Internationale des Droits de l’Homme]] nang didiriakan di [[Paris]] pas tahun 1922. Organisasi nangitu manuntut dikaluarkannya deklarasi atawa piagam hak asasi manusia dunia nang basipat maikat. Di kuta nang sama, [[Académie Diplomatique Internationale]] nang didiriakan ulih sajumlah pengacara internasional pas tahun 1926 marumusakan sabuting deklarasi, nang imbahnya mainspirasi Deklarasi Hak Asasi Manusia Internasional nang dikaluarakan ulih [[Institut de droit international|Institut Hukum Internasional]] di New York pas tahun 1929.{{sfn|Beitz|2009|p=15-16}}
=== Imbah-Perang Dunia II ===
[[Berkas:Eleanor_Roosevelt_UDHR.jpg|ka|jmpl|upright=0.9|[[Eleanor Roosevelt]] haratan mamingkuti teks [[Pernyataan Umum tentang Hak-Hak Asasi Manusia]] pas tahun 1949. Inya dipinandui lawan parnyataannya di hadapan [[Majelis Umum Perserikatan Bangsa-Bangsa]] bahwa sabuting rahat dukumin ngini "kawa manjadi [[Magna Carta]] hagan saban umat manusia".{{sfn|Bates|2010|p=35}}]]
Harataan barkacamuknya [[Perang Dunia II]], pas Januari 1941, [[Presiden Amirika Serikat]] [[Franklin Delano Roosevelt]] mancatusakan [[Ampat Kabibasan]] nang manurutnya parlu dijamin ulih samuaan nagara, naitu "kabibasan mangaluarakan pendapat", "kabibasan baibadah lawan Tuhan lawan cara surang-surang", "hak hagan bibas matan kakurangan wan kamiskinan", sarta "kabibasan matan katakutan". Haratan tanggal 14 Agustus 1941, Roosevelt wan [[Perdana Menteri Britania Raya]] [[Winston Churchill]] mangaluarakan [[Piagam Atlantik|Deklarasi Atlantik]] nang maungkapakan harapan agar "manusia di samuaan nageri kawa manjalani hidup buhannya bebas matan rasa takut atawa kekurangan."{{sfn|Bates|2010|p=33}} Imbahnya, pas awal tahun 1942, [[Deklarasi ulih Parsarikatan Bangsa-Bangsa]] dikumandangakan. Deklarasi nang manjadi cikal bakal [[Perserikatan Bangsa-Bangsa]] (PBB) ngini ditandatangani ulih 47 negara nang manyambat kasadiaannya hagan maumpati asas nang manyambat bahwa "kemenangan mutlak atas musuh diparluakan hagan mampartahanakan hidup, kabibasan, kemerdekaan, wan kabibasaan baagama, wan hagan mamalihara hak asasi manusia wan keadilan di negeri buhannya surang wan jua di negeri lain."{{sfn|Bates|2010|p=33}} Maka matan ngitu, hak asasi manusia pun menjadi salah sabuting aspirasi nang handak diwujudakan ulih negara-negara Sekutu imbah mangalahakan [[Blok Poros]].{{sfn|Bates|2010|p=33}}
Imbah perang, aspirasi ngini hagan panambayan kalinya diejawantahkan dalam instrumin-instrumin hukum internasional. Mukadimah [[Piagam Perserikatan Bangsa-Bangsa]] nang ditatapakan pas tahun 1945 mangumandangakan tekad masyarakat PBB hagan:
{{cquote2|... manulungi ganarasi panarus matan bencana perang, nang duwa kali dalam hidup kita sudah mambawa kasadihan nang kada kawa dihitung lawan umat manusia, wan managasakan pulang kayakinan akan hak asasi manusia, atas martabat wan nilai pribadi manusia, dalam parsamaan hak lalakian wan babinian wan bangsa-bangsa ganal wan halus, (...){{sfn|Piagam PBB|1945}}}}
Lawan ngini, hak asasi manusia akhirnya manjadi parhatian masyarakat internasional, walaupun panyambatan istilah "hak asasi manusia" sabanyak anam kali dalam pasal-pasal Piagam PBB kada mambabanakan kawajiban nang ganal lawan negara-negara anggota.{{sfn|Bates|2010|p=34}} Buhannya hanya diharusakan hagan mampromosiakan "panghurmatan hak asasi manusia seantero jagat lawan jua pengejawantahannya sarta kabibasan-kabibasan dasar hagan samuaan, tanpa pambidaan ras, jenis kelamin, basa atawa agama."{{sfn|Piagam PBB|1945}} Sabalumnya, tadapat usulan hagan maambil langkah labih lanjut. [[Chili]] wan [[Kuba]] barsadia manarima pasal-pasal nang manjamin hak-hak spesifik, sapahadangan [[Panama]] suah mausulakan agar piagam nangitu mancantumakan daptar hak-hak asasi. Tagal, usulan-usulan ngini ditolak maraga kakhawatiran bahwa hal ngitu akan badampak buruk lawan [[kedaulatan]] nagara surang-surang.{{sfn|Bates|2010|p=34}}
Haratan tahun 1946, [[Komisi Hak Asasi Manusia PBB]] diulah lawan gawian hagan marumusakan Piagam Hak-Hak Internasional nang barlaku di saban dunia tanpa mangacualiakan siapa haja. Kumisi ngini imbahnya mamutusakan agar piagama samacam ngini tadiri matan tiga bagian, naitu sabuting deklrasi, sabuting konvensi, nang baisi kawajiban-kawajiban hukum, sarta bagian nang baisi tentang sistim pangawasan wan pangandalian. Tugas hagan marumusakan piagam ngini dibariakan lawan sabuting komite nang tardiri matan dalapan angguta asal [[Australia]], Chili, [[Republik Tiongkok|Tiongkok]], [[Republik Kaampat Prancis|Prancis]], [[Lebanon]], [[Britania]], [[Amirika Serikat]], wan [[Uni Soviet]], wan kumiti ngini dikapalai ulih [[Eleanor Roosevelt]], bininya mandiang Franklin Roosevelt. Maka dirumuskanalah [[Parnyataan Umum tentang Hak-Hak Asasi Manusia]] (PUHAM) nang diulah badasarakan rancangan matan ahli hukum [[Kanada]] [[John Peters Humphrey]] sarta badasarakan sabuting rancangan matan Britania Raya. Pas tanggal 10 Disimbir 1948, PUHAM diproklamasiakan ulih 48 negara angguta PBB di [[Majelis Umum Perserikatan Bangsa-Bangsa|Majelis Umum]].{{sfn|Bates|2010|p=35}}
{{quote|Manimbang bahwa pangakuan atas martabat alamiah wan hak-hak nang sama wan mutlak matan sabarataan angguta kaluarga manusia adalah dasar kamardikaan, kaadilan wan pardamaian di dunia...|Kalimat 1 matan Pambukaan Parnyataan Umum tantang Hak-hak Asasi Manusia}}
{{quote|Sabarataan urang diranakakan mardika wan baisi martabat wan hak-hak nang sama.|Pasal 1 matan Parnyataan Umum tantang Hak-hak Asasi Manusia PBB{{sfn|PUHAM|1948}}}}
PUHAM ditarima di Majelis Umum PBB tanpa ada nagara nang manantang, walaupun anam [[negara komunis]] ([[Republik Sosialis Soviet Byelorusia]], [[Cekoslowakia]], [[Republik Rakyat Polandia|Polandia]], [[Republik Sosialis Soviet Ukraina]], [[Uni Soviet]], wan [[Yugoslavia]]), [[Arab Saudi]], wan [[Uni Afrika Selatan|Afrika Selatan]] manyambat abstain.{{sfn|Bates|2010|p=35}} Tagal, deklarasi ngini lain sabuting parjanjian internasional wan kada baisi kakuatan hukum. Wan jua tadapat kamungkinan bahwa katiadaan kakuatan hukum adalah hal nang manunjul 48 negara anggota PBB pas wayah ngitu hagan manarima deklarasi ngini.{{sfn|Bates|2010|p=36}} Walaupun nangkaya ngitu, nangkaya nang dijanaki ulih ahli hukum internasional asal Jerman, [[Christian Tomuschat]], "Hagan panambayan kalinya dalam sajarah umat manusia, sudah ranak sabuting dukumin nang manatapkan hak asasi manusia, talapas matan ras, warna awak, janis kalamin, basa, atawa kundisi nang lain. Bab hanyar dalam sajarah manusia sudah dimulai pas hari ngitu."{{sfn|Tomuschat|2008|p=24}} Tahun 1948–1949 jua marupakan momen nang panting hagan upaya hagan mamajuakan hak asasi manusia marga [[Konvensi Genosida|Konvensi tentang Pancagahan wan Panghukuman Kajahatan Genosida]] sudah kawa ditandatangani ulih negara-negara dunia pas tanggal 11 Disimber 1948, wan kaitu jua lawan [[Konvensi Jenewa|Konvensi-Konvensi Jenewa]] nang bakaitan lawan [[hukum kemanusiaan internasional|hukum perang]] pas tahun imbahnya.{{sfn|Bates|2010|p=35}}
Tarkait lawan piagam hak asasi manusia nang baisi kakuatan hukum, Komisi HAM PBB hanya tuntung marumusakan isi matan dukumin-dukumin nang kainanya akan dipinandui lawan ngaram [[Kovenan Internasional tentang Hak-Hak Sipil wan Pulitik]] ({{lang-en|International Covenant on Civil and Political Rights}}, disingkat ICCPR) wan [[Kovenan Internasional tentang Hak-Hak Ikunumi, Sosial, wan Budaya]] ({{lang-en|International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights}}, disingkat ICESCR) pas tahun 1954. Tagal, kaduwa parjanjian ngini hanyar ditandatangani ulih negara-negara angguta pas tahun 1966 wan mulai barlaku pas tahun 1976 imbah di[[ratifikasi]] ulih 35 negara. Sajarah parumusan kaduwa parjanjian ngini manampaiakan banyaknya panyasuaian wan kumprumi nang parlu digawi supaya kawa ditarima ulih negara-negara angguta PBB.{{sfn|Bates|2010|p=36}} Walaupun parkambangannya barlangsung lambat, wahini kaduwa parjanjian ngini sudah diratifikasi ulih hampir sabarataan negara wan manjadi bagian matan [[hukum internasional]]. Pandangan masyarakat internasional tarhadap hak asasi jua sudah maalami parubahan ganak,{{sfn|Bates|2010|p=37}} wan hak asasi manusia sudah manjadi samacam kudi etik nang ditarima wan didiriakan sacara global.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=670}}
== Landasan kunsiptual ==
=== Analisis hak ===
Badasarakan pamikiran nang dicatusakan ulih pakar hukum matan Amirika Serikat [[Wesley Newcomb Hohfeld]], "hak" kawa dianalisis lawan mamakai ampat macam "fenomena" nang manunjukakan hubungan antara hak wan kawajiban, naitu "klaim", "kaistimiwaan" atawa "kebebasan", "kuasa", wan "kakabalan". A kawa disambat baisi hak-klaim nang manuntu B hagan manggawi sabuting hal [[lamunnya wan lamunnya haja]] B baisi kawajiban lawan A hagan maambil tindakan nang ngitu. Cuntuhnya adalah hak atas kasihatan, marga hak ngini mambebanakan kawajiban lawan nagara hagan manjamin katarsadiaan layanan kasihatan minimal.{{sfn|Kar|2013|p=109}} Imbahnya, hak-kabibasan pada dasarnya adalah katiadaan hak-klaim. A baisi hak-kabibasan lawan B hagan manggawi sabuting hal lamunnya wan lamunnya haja A kada baisi kawajiban lawan B hagan maambil tindakan nang ngitu. Lawan kata lain, A kada akan malanggar kewajiban lawan B hagan kada manggawi sabuting hal lamun A mamutusakan hagan manggawi sabuting hal ngitu. Cuntuhnya adalah hak atas kabibasan baagama. Hak atas kabibasan baagama biasanya dipandang sabagai katiadaan hak-klaim matan nagara tarhadap rakyatnya hagan maragap agama tartantu, sahingga siapahaja kada baisi kawajiban lawan nagara hagan maragap agama tartantu. {{sfn|Kar|2013|p=110}}
Hak-klaim wan hak-kabibasan kawa disambat lawan "aturan primer" (''primary rules'') badasarakan terminologi pakar hukum asal Britania Raya, [[H.L.A. Hart]], marga kaduanya bakaitan lawan aturan nang mawajibakan saikung urang hagan maambil atawa manjauhi tindakan tartantu.{{sfn|Kar|2013|p=110-111}} Sapahadangan ngitu, hak-kuasa wan hak-kekebalan kawa disambat sabagai "aturan sekunder" (''secondary rules''), naitu aturan nang mambarii kaharatan lawan sabuting pihak hagan maubah aturan parimer. Hak-kuasa pas pamulaannya adalah hak apapun nang mambariakan kaharatan lawan sabuting pihak hagan maubah hak-klaim atawa hak-kabibasan. Cuntuh matan hak-kuasa adalah hak hagan marumusakan perjanjian dalam [[hukum perdata]]. Hak ngini pas pamulaannya mambarii kuasa lawan A hagan maanugarahakan hak-klaim hanyar lawan B nang mambebanakan kawajiban lawan A hagan manggawi hal tartantu. Sapahadangan ngitu, hak-kekebalan marupakan ketiadaan hak-kuasa. Cuntuhnya adalah palarangan perbudakan: pamarintah kada baisi kuasa hagan memaksa rakyatnya jadi budak, sahingga rakyat kawa disambat baisi hak-kekebalan.{{sfn|Kar|2013|p=111}}
=== Hakikat ===
Di bubuhan akademisi, tadapat ampat mazhab lawan parbidaan panglihatan parihal hakikat matanpada kunsip "hak asasi manusia", naitu mazhab "natural", "deliberatif", "protes", wan "diskursus".{{sfn|Dembour|2010a|p=2}} Mazhab "natural" mamakai dipinisi hak asasi manusia nang paling dipinandui, naitu bahwa hak asasi manusia adalah hak nang diampunnya ulih saikung urang marga inya adalah saikung manusia {{sfn|Dembour|2010a|p=2}}{{sfn|Beitz|2009|p=49}} Bubuhan panganut mazhab ngini parcaya bahwa hak asasi manusia "dianugarahakan" sacara "alamiah", baik ngitu ulih [[Tuhan]], [[alam semesta]], bardasarkan [[nalar]], ataupun matan sumbir-sumbir [[transenden]]tal lainnya. Hagan buhannya, hak asasi manusia basipat universal marga hak nangitu basipat alamiah. Buhannya jua baisi kayakinan bahwa hak asasi manusia ngitu ada tarus talapas matan pangakuan ulih masyarakat, walaupun buhannya tatap manyambut [[kodifikasi]] hak asasi manusia dalam [[hukum positif]].{{sfn|Dembour|2010a|p=3}}
Mazhab natural ngini marupakan panglihatan "tradisional" dalam bidang hak asasi manusia, tagal sapaimbai barjalannya waktu, samakin banyak nang baalih ka mazhab "deliberatif", naitu sabuting mazhab nang maanggap hak asasi manusia sabagai nilai-nilai pulitik nang disatujui ulih sabuting masyarakat. Mazhab ngini manulak upaya hagan mamasukakan unsur-unsur naturalistik ka dalam kunsip hak asasi manusia. Bubuhan pandukung mazhab ngini tatap handak supaya hak asasi manusia bersifat universal, tagal buhannya marasa bahwa hal ngini hanya akan tarcapai amunnya samuaan urang manarima hak asasi manusia sabaga standar hukum wan pulitik paling baik hagan maatur jalannya hidup masyarakat. Manurut mazhab deliberatif, salah sabuting cara hagan manungkapakan nilai-nilai hak asasi manusia nang sudah disatujui adalah malalui [[hukum tata negara]].{{sfn|Dembour|2010a|p=3}}
Ciri-ciri utama matan mazhab-mazhab ngini kawa diitihi di tabel nang ngini:
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! Hak Asasi Manusia !! Natural !! Deliberatif !! Protes !! Diskursus
|-
! '''Hakikat'''
| Dianugarahakan
| Disatujui
| Diparjuangakan
| Dipandirakan
|-
! '''Rupa'''
| Hak
| Asas
| Klaim/Aspirasi
| Targantung pancatusnya
|-
! '''Pungsi'''
| Hagan sabarataan urang
| Hagan manjalanakan pamarintahan nang adil
| Tautama hagan buhannya nang mandarita
| Saharusnya hagan nang mandarita, tagal pas praktiknya kada
|-
! '''Sumbir'''
| Alam/Tuhan/nalar
| Konsensus
| Tradisi parjuangan susial
| Bahasa
|-
! '''Kawa Manjadi Hukum?'''
| Dasar nginilah tujuannya
| Kawa, wan HAM biasanya dasar ada dalam bantuk hukum
| Parlu, tagal hukum rancak mancadarai HAM
| Hukum HAM ngitu ada, tagal kada mengejawantahkan sabuting hal nang labih ganal
|-
! '''Basipat universal?'''
| Ya, bagian matan struktur alam semesta
| Bisa jadi, targantung konsensus
| Pada dasarnya marga pandaritaan basipat universal
| Kada, sifat universal hanya berupa dalih
|-
| colspan="5" style="text-align: center;" | Sumber: {{harvnb|Dembour|2010a}}{{sfn|Dembour|2010a|p=11}}
|-
|}
Hagan catatan, mazhab-mazhab ngini kawa batumpang tindih surang-surang, atawa dalam kata lain, tadapat palihatan-palihatan nang barupa panggabungan matan saban unsur dalam mazhab-mazhab di atas.{{sfn|Dembour|2010a|p=20}}
== Ciri-ciri ==
[[Berkas:Harmony Day (5475651018).jpg|jmpl|ka|250px|Hak asasi manusia basipat universal wan barlaku hagan samuaan urang tanpa terkecuali.]]
Talapas matan parbidaan palihatan manganai hakikatnya, badasarakan makna bujurnya, hak asasi manusia umumnya dianggap sawagai hak nang dibaisii saikung urang maraga inya adalah saikung manusia.{{sfn|Donnelly|2007|p=282}} Hak asasi manusia basipat "universal", atawa dalam kata lain hak nang ngitu dibaisii ulih samuaan urang di seantero jagat. Maka matan ngitu, kunsip "universal" dalam artian ngini bakaitan lawan cakupan panarapan hak asasi manusia nang mamaduakan cakupan wilayah (''ratione loci'') tarluas lawan cakupan parurangan (''ratione personae'') nang jua paling luas. Bahkan kawa disambat bahwa panyambatan istilah giugrapis dalam makna matan kunsip "universal" ngitu balalabih, maraga hak asasi manusia barlaku hagan samuaan urang tanpa tarkacuali, sahingga kada masalah urang ngitu haratan bagana di mana. Dalam kunsip ngini jua tarkandung pamahaman bahwa kadada manusia nang tarandah matanpada nang lain, wan jua bahwa kadada manusi nang "lain manusia", sahingga asas universal sangat takait lawan asa kasataraan wan non-diskriminisai. {{sfn|Brems|2001|p=4}} Nang ngini jua manandaakan bahwa hak asasi manusia kada kawa dicabut (''inalienable'') maraga saikung urang kada kawa maubah atawa manadiakan jati diri manusianya.{{sfn|Donnelly|2007|p=283}}
Hak asasi manusia basipat subjektif, dalam artian rancak ada nang manjadi ampunnya hak. Saban hak jua baisi ubjek, nang kaya "[[kabibasan bagarumbung]]". Hak rancak dialamatakan lawan sabuting pihak atawa pihak-pihak lain, wan hak asasi manusia utamanya diarahakan lawan nagara.{{sfn|Nickel & Reidy|2010|p=41}} Maka matan ngitu, hak asasi manusia kawa dianggap baisi hakikat ganda dalam artian nang dikumandangakan kada hanya kabaradaan hak-hak, tagal jua kawajiban sarta pihak nang manjadi paingkut kawajiban nangitu.{{sfn|Shelton & Gould|2013|p=562}} Saban hak jua marinciakan pusisi normatif ampunnya hak wan pihak nang dialamatakan ulih hak nangitu. Sawagai cuntuh, hak hagan kawin lain baarti saban urang kawa mangkalaim bahwa inya harus kawin. {{sfn|Nickel & Reidy|2010|p=41}} Kandungan normatif matan hak nangitu manyambat bahwa saban urang bibas maubah satatus hukum buhannya hagan hidup baimbai lawan urang lain nang barsadia, wan kadada nang kawa dipaksa hagan manikah atawa manikah atawa jua manarima lamaran urang lain. Barbagai hak jua baisi pangacualian, cuntuhnya adalah kabibasan bagarumbung nang kada kawa maampihakan nagara dalam upaya buhannya hagan mambarantas urganisasi kriminal.{{sfn|Nickel & Reidy|2010|p=42}}
Matan sudut pandang [[hukum internasional]], panarima hak asasi manusia adalah individu, wan hak asasi hanya kawa dialamatakan lawan nagara. Ulih sabab ngitu, hak asasi manusia kada kawa dialamatakan lawan pihak saikungan atawa jua urganisasi masyarakat nang lain bagian matan pamarintah, {{sfn|Kälin & Künzli|2009|p=31}} Walau nang kaya ngitu pamarintah tatap diwajibakan hagan malindungi rakyatnya matan palanggaran HAM nang digawi ulih swasta. {{sfn|Joseph|2010|p=155-156}} Hak asasi manusia pada dasarnya barlaku pas wayah damai maupun perang, maskipun tadapat barbagai hak kawa dikurangi dalam kaadaan darurat.{{sfn|Kälin & Künzli|2009|p=31}} Hak asasi manusia surang dilindungi di tingkat internasional lawan tujuan hagan manjaga martabat manusia, sahingga hak-hak nang ngitu haruslah hak nang basipat mandasar.{{sfn|Kälin & Künzli|2009|p=32}}
[[Proklamasi Teheran]] pas tahun 1968 manyambat bahwa hak asasi manusia baisi sipat utuh atawa kada kawa dibagi (''indivisible'').{{sfn|van Boven|2010|p=178}} Dalam [[Deklarasi wan Prugram Aksi Wina]] nang dikumandangakan pas tahun 1993, nagara-nagara jua maakui bahwa hak asasi manusia basipat "universal", "kada kawa dibagi", "saling bargantung" (''interdependent''), wan "saling barhubungan" (''interrelated'').{{sfn|Kälin & Künzli|2009|p=20}} Hal ngini ditagasakan pulang dalam [[Partamuan Puncak Dunia 2005]] wan jua ulih Resolusi Majelis Umum PBB tahun 2006 nang mandiriakan [[Dewan Hak Asasi Manusia|Dewan Hak Asasi Manusia PBB]].{{sfn|van Boven|2010|p=178-179}} Salain ngitu, Deklarasi wan Program Aksi Wina jua manyambat bahwa "panghurmatan tarhadap hak asasi manusia wan kabibasan dasar tanpa mambida-bidaakan atas dasar apapun marupakan aturan dasar hukum hak asasi manusia internasional",{{sfn|Deklarasi dan Program Aksi Wina|1993}} wan instrumen-instrumen hak asasi manusia di tingkat internasional manjamin hak kasataraan wan non-diskriminasi.{{sfn|Moeckli|2010|p=189}}
== Jenis-jenis hak ==
[[Berkas:Anti Tobacco Movement Jakarta.jpg|jmpl|ka|250px|"Hak hagan bagarumbung sacara damai" dalam Pasal 21 ICCPR{{sfn|ICCPR|1966}} merupakan salah satu contoh hak sipil dan politik.]]
[[Berkas:SMATrinitasUlum.JPG|jmpl|ka|250px|Hak atas pandidikan marupakan salah sabuting cuntuh hak ikunumi, sosial, dan budaya.]]
Tadapat babagai macam hak nang takandung dalam instrumen-instrumen internasional, nang kaya hak kesetaraan wan non-diskrimniasi,{{sfn|Moeckli|2010|p=189}} [[hak hagan hidup]], [[hak atas peradilan nang jujur]], [[kabibasan basarikat]], [[kabibasan bagurumbung]], [[kabibasan bapikir]], [[kabibasan bapandir|kabeibasan baekspresi]], [[hak atas standar hidup nang layak]], [[hak atas pandidikan|hak hagan mandapatakan pandidikan]], [[hak atas gawian]], wan lain-lain.{{sfn|van Boven|2010|p=174}} Maskipun hak asasi manusia pada hakikatnya basipat utuh, pangategorian kawa digawi atas dasar kunsiptual. Dalam panarapannya, hak asasi manusia tatap kada kawa dipacah-pacah wan harus dijanakai sacara sabarataan.{{sfn|van Boven|2010|p=173}}
=== "Hak sipil wan pulitik" wan "hak ikunumi, sosial, wan budaya" ===
{{utama|Hak sipil dan politik|Hak ekonomi, sosial, dan budaya}}
Hak asasi manusia kawa digolongakan manjadi "[[hak sipil wan pulitik]]" wan "[[hak ikunumi, sosial, wan budaya]]".{{sfn|van Boven|2010|p=174}} Pada dasarnya, hak ikunumi, sosial, wan budaya baupaya mamastiakan agar individu kawa maaksis [[barang publik]] tartantu nang kaya parumahan, pandidikan, atawa layanan kasihatan.{{sfn|De Schutter|2010|p=253}} Ulih sabab ngitu, hak ikunumi, sosial, wan budaya mamarluakan investasi nang ganal matan negara, sahingga hak-hak nang ngitu kada kawa diwujudakan dalam sekejap.{{sfn|OHCHR|2008|p=9}}{{sfn|van Boven|2010|p=175}} ICESCR maakui kanyataan ngini, wan Pasal 2 ICESCR hanya maharusakan negara hagan magupayaakan "perwujudan progresif" (''progressive realization''):{{sfn|van Boven|2010|p=174}}
{{cquote2|Saban Nagara Pihak pada Kovenan ngini, barjanji hagan maambil langkah-langkah, baik sacara individual maupun malalui bantuan wan karjasama internasional, khususnya di bidang ikunumi wan teknis sapanjang tarsadia sumber dayanya, hagan sacara prugresip mancapai parwujudan hibak matan hak-hak nang diakui ulih Kovenan ngini lawan cara-cara nang sasuai, tarmasuk lawan paambilan langkah-langkah legislatif.{{sfn|ICESCR|1966}}}}
Di sisi lain, hak-hak sipil wan pulitik baurusan lawan [[kabibasan sipil]], cuntuhnya adalah hak hagan hidup, kabibasan basarikat, kabibasan bagarumbung, kabibasan baekspresi, atawa hak atas paadilan nang jujur. Nagara hanya diwajibakan kada malanggar kabibasan nang ngitu. Cuntuhnya, nagara kawa lawan mudah mahurmati hak hagan hidup lawan cara kada mambantai rakyatnya, wan pamarintah jua kada akan malanggar hak atas kabibasan bapandapat lamunnya buhannya kada mambredel media nang kada inya katujui. Lawan kata lain, kawajiban-kawajiban nang tarkandung dalam ICCPR basipat langsung (''immediate''). {{sfn|van Boven|2010|p=174}} Maka matan ngitu, parbidaan di antara kaduawanya barkanaan lawan kawajiban nang dihambin ulih nagara sahubungan lawan kaduawa janis hak nang ngitu.{{sfn|van Boven|2010|p=174}}
Klasifikasi nang kaya ngini sabujurnya kada takandung dalam PUHAM, tagal katagangan antara [[Blok Barat]] wan [[Pakta Warsawa|Timur]] pas wayah [[Perang Dingin]] maakibatakan kacungulan kaduwa tumbung ngini. Nagara-nagara Barat nang baisi [[ikunumi pasar]] mamantingakan hak-hak sipil wan pulitik, sapahadangan nagara-nagara [[komunis]] di Blok Timur baisi [[ekonomi tarancana|ekonomi nang dirancanaakan matan pusat]] wan labih mautamakan hak-hak ikunumi, sosial, wan budaya. Hasilnya adalah duwa parjanjian hak asasi manusia internasional nang tapisah, yaitu [[ICCPR]] wan [[ICESCR]].{{sfn|OHCHR|2008|p=9}} Wayahini parbidaan di antara kaduwanya sudah kada lagi dianggap ganal, wan bahkan [[Kantur Komisaris Tinggi PBB hagan Hak Asasi Manusia]] ({{lang-en|Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights}}, disingkat OHCHR) maanggapnya sabagai parbidaan nang diulah-ulah wan kontraproduktif.{{sfn|OHCHR|2008|p=8}} Sahubungan lawan kawajiban nagara, ICESCR jua mangandung barbagai kawajiban lawan efek wayahinian (''immediate effect''). [[Komite Hak Ikunumi, Sosial, wan Budaya]] dalam Kumintar Umum No. 3 mambariakan cuntuh barupa panghapusan diskriminasi dalam upaya parwujudan hak-hak dalam ICESCR sasuai lawan Pasal 2(2) wan 3, hak hagan maulah wan bagabung lawan [[sarikat buruh]] wan hagan bademonstrasi dalam Pasal 8, sarta parlindungan kakanakan wan pamuda matan eksploitasi ikunumi wan sosial dalam Pasal 10(3).{{sfn|van Boven|2010|p=174}} Barbagai kawajiban dalam ICCPR jua mamarluakan investasi matan nagara, nang kaya paulahan sistim paadilan, paulahan panjara nang supaya mahibaki standar minimal hagan tahanan, atawa pambarian bantuan hukum.{{sfn|OHCHR|2008|p=9}} Maka matan ngitu, sacara kunsiptual, kadada lagi watas nang jalas di antara kaduwa tumbung ngini.{{sfn|van Boven|2010|p=175}}
Hak ikunumi, sosial, wan budaya labih rancak mandapat kritikan maraga dianggap sabagai sakadar "aspirasi" tanpa kawa ditagakakan sacara hukum.{{sfn|van Boven|2010|p=175}} Tagal nang kaya ngitu, dalam babarapa dasawarsa pauncitan, magin banyak pangadilan nang managakakan hak samacam ngini, cuntuhnya adalah lawan mangaluarakan putusan nang mamarintahakan lawan nagara hagan manunda panggusuran, manyadiakan layanan medis, atawa mahubungakan pulang parsadiaan banyu.{{sfn|Langford|2008|p=3}} Sabagai ilustrasi, dalam perkara ''Minister of Health and Others v. Treatment Action Campaign and Others'' nang barkaitan lawan hak atas kasihatan dalam [[Konstitusi Afrika Salatan]], pamarintah [[Afrika Salatan]] manarapakan sabuting kabijakan nang mambatasi aksis tarhadap [[ubat antiretroviral]] (obat hagan meredam infeksi virus [[HIV]]) nang disambat [[Nevirapin]]. Ubat nang dipakai hagan mancagah transmisi HIV matan mama ka anak ngini, ngini disadiakan sacara luas ulih produsennya, tagal pamarintah Afrika Selatan mambatasinya di klinik-klinik umum tartantu lawan alasan bahwa buhannya handak mauji cuba ubat ngini wan maraga buhannya masih kurang patugas nang kawa mambarii ubat ngini. [[Mahkamah Konstitusi Afrika Selatan]] manulak argumen ngini wan managasakan bahwa ubat ngini mujarab, wan bahwa sumber daya tambahan nang parlu digalontorkan hagan malatih bubuhan patugas medis kadalah ganal dibandingakan lawan manpaat nang didapat matan pancagahan transmisi HIV matan mama ka anak. Maka matan ngitu, Mahkamah Konstitusi Afrika Selatan mamutusakan bahwa kabijakan pamarintah tarkait lawan pambatasan ubat Nevirapin sudah malanggar kawajiban hagan maambil tindakan nang baandak dalam batas wajar (''reasonable measure'') hagan manyadiakan layanan kasihatan. Walaupun cakupannya hanya di tingkat nasional, pakara ngini manunjukakan bahwa hak atas kasihatan (nang marupakan salah sabuting hak ikunumi, sosial, wan budaya) kawa ditagakakan sacara hukum.{{sfn|Tobin|2012|p=206}}
=== Hak ganarasi partama, kaduwa, wan ketiga ===
{{utama|Tiga generasi hak asasi manusia}}
Hak asasi manusia jua kawa digulungakan badasarakan ganarasi. Pangategorian ngini panambayannya dicatusakan ulih pakar hak asasi manusia [[Ceko]]-Prancis [[Karel Vasak]].{{sfn|Claude & Weston|2006|p=8}} Badasarkan klasifikasi ngini, tadapat tiga janis hak, yakni hak ganarasi partama, kaduwa, wan katiga. Hak ganarasi partama adalah hak sipil wan pulitih nang malindungi [[kabibasan sipil]]. Hak-hak ngini baasal matan deklarasi-deklarasi hak asasi manusia nang dikaluarakan di Amirika Sarikat wan Prancis pas pauncitan abad ka-18. Imbahnya, hak ganarasi kaduwa pada dasarnya adalah hak ikunumi, susial, wan budaya, nang dimaksudakan supaya individu kawa maaksis sumber daya, barang, wan jasa tartantu, wan mawajibakan nagara hagan maabil langkah-langkah progresif hagan mawujudakan hak-hak ngini. Hak-hak ngini disambat baakar matan kalakuan-kalakuan nang diambil pas abad ka-19 hagan manuntungakan masalah kamiskinan wan eksploitasi imbah[[Revolusi Industri|industrialisasi]] di Irupa.{{sfn|Kälin & Künzli|2009|p=32}} Nang pauncitan, yaitu hak ganarasi katiga, marupakan hak kulektip nang dikambangakan pas paruh kaduwa abad ka-20, tagal hak ngini hanya balakangan ngini mulai dimasukakan ka dalam hukum internasional, nang kaya dalam [[Piagam Afrika tantang Hak Asasi Manusia wan Hak Panduduk]]. Cuntuhnya adalah hak pambangunan, pardamaian, sarta hak hagan manikmati lingkungan nang barasih wan sihat. Kabaradaan hak ngini masih dipartantangakan ulih nagara-nagara maju, wan aspek hukum matan hak ngini pun masih balum jalas Keberadaan (nang kaya partakunan soal siapa nang kawa jadi ampun haknya, wan kapada siapa kawajiban hagan mahurmati hak tarsabut kawa dialamatakan).{{sfn|Kälin & Künzli|2009|p=32-33}}
=== Hak individu wan hak kolektif ===
PUHAM wan parjanjian-parjanjian HAM internasional baisi pamarakan nang individualistik, atawa dalam ngaran lain, individualah nang jadi panariman hak. {{sfn|van Boven|2010|p=176}} Pasal 27 ICCPR bujur manyambat bahwa "Di negara-negara nang baisi kalumpuk minirotis badasarakan suku bangsa, agama, atawa basa, urang-urang nang tarmasuk dalam kalumpuk minoritas nang ngitu kada bulih diingkari haknya dalam masyarakat, baimbaian angguta kalumpuknya nang lain, hagan manikmati budaya buhannya surang, hagan manjalanakan wan maamalakan agamanya surang, atawa mamakai basa buhannya surang" {{sfn|ICCPR|1966}} Tagal, parjanjian ngini kada manyambat "kalumpuk minuritas" sabagai panarima hak, tagal malah malah mamakai istilah "urang-urang nang tarmasuk ka dalam kalumpuk minoritas". Hal ngini pinanya disababkan ulih kakhawatiran bahwa pasal ngini kawa dimanpaatakan hagan kapantingan-kapantingan [[separatisme|separatis]]. Pamarakan samacam ngini jua dipakai ulih [[Deklarasi tentang Hak-Hak Urang-Urang nang Tarmasuk ka dalam Minoritas Nasional atawa Etnis, Agama, wan Basa]] (1992).{{sfn|van Boven|2010|p=176}} Walau nang kaya ngitu, pamarakan nang labih basipat kolektivis kawa ditamui dalam [[Deklarasi tentang Hak-Hak Panduduk Asli]] (2007). Deklarasi nang ngitu manyambat hak-hak nang dibariakan lawan kalumpuk panduduk asli sakaligus individu nang marupakan bagian matan kalumpuk ngitu. Cuntuh hak kolektif dalam deklarasi ngitu adalah [[hak panantuan nasib surang]] gasan kalumpok panduduk asli, pawayahan cuntuh hak individu adalah hak supaya hidup sagan individu panduduk asli. Sabagai tambahan, sahubungan lawan hak panantuan nasib surang, Deklarasi wan Program Aksi Wina maaanggap paniadaan hak ngitu sabagai palanggaran hak asasi manusia.{{sfn|van Boven|2010|p=177}}
=== Hak-hak inti ===
Tanpa mahapusakan unsur kautuhan matan hak asasi manusia, babarapa hak dianggap labih panting hagan mampartahanakan nyawa manusia wan managakakan martabatnya. Ulih sabab ngitu, hak-hak ngitu, dipandang baisi kadudukan nang tatinggi matanpada nang lain nang wan mamarluakan tanggung jawab khusus matan nagara.{{sfn|van Boven|2010|p=181}} Sabagai cuntuh, hak hagan hidup wan palarangan panyiksaan dianggap labih utama matanpada hak hagan baistirahat nang kaya nang dicantumakan dalam Pasal 24 PUHAM.{{sfn|van Boven|2010|p=181}} Biasanya hak nang dianggap sabagai "hak inti" adalah hak-hak sipil wan pulitik, tagal filsuf Amirika Serikat [[Henry Shue]] jua sudah maidentifikasi sajumlah "hak-hak dasar" nang dianggap manjadi prasyarat demi badirinya hak-hak lain, wan salah sabuting hak nang inya sambat adalah "hak hagan mandapatakan sumber panghidupan minimal" nang takait banar lawan hak ikunumi, sosial, wan budaya.{{sfn|Scheinin|2013|p=528}}
Parjanjian-parjanjian HAM internasional surang maakui sajumlah hak nang kada bulih dikurangi dalam kaadaaan darurat nang mangancam kahidupan bangsa wan kabaradaaanya, wan hak ngitu bulih disambat sabagai "hak inti".{{sfn|van Boven|2010|p=182}} Manurut Pasal 4(2) ICCPR, hak-hak nang kada kawa dikurangi dalam kaadaan darurat maliputi hak hagan hidup, palarangan panyiksaan atawa "[[Parlakuan nang kada manusiawi atawa nang marendahakan martabat|parlakuan atawa panghukuman lain nang kejam, kada manusiawi, atawa marendahakan martabat manusia]]", palarangan parbudakan, larangan manjeblosakan saikung urang ka panjara maraga kada mampu mamanuhi kawajiban kontrak, [[asas legalitas]] dalam [[hukum pidana]], pangakuan bahwa samuaan urang satara di mata hukum, sarta kabibasan bapikir, bakayakinan, wan baagama.{{sfn|ICCPR|1966}}{{sfn|van Boven|2010|p=182}} Tagal, [[Komite Hak Asasi Manusia PBB]] manyambat dalam Komentar Umum No. 24 bahwa pasal ngini kada kawa dianggap sabagai bukti adanya hierarki dalam ICCPR.{{sfn|Scheinin|2013|p=530}}
== Tipologi kawajiban HAM ==
Kawajiban HAM nagara kawa digulungakan manjadi duwa, naitu kawajiban pusitip wan nigatip. Kawajiban nigatif maharusakan nagara supaya kada malanggar hak asasi nang diakui ulih parjanjian-parjanjian HAM internasional wan hanya kawa mambatasinya sasuai lawan katantuan matan parjanjian-parjanjian nangitu. Sapahadangan ngitu, kawajiban pusitip manuntu nagara supaya maambil gagawian hagan malindungi individu matan palanggaran HAM nang digawi ulih aparatur pamarintah atawa juwa pihak-pihak swasta. Nagara akan dianggap malanggar kawajiban ngini lamunnya buhannya gagal maambil gagawian hagan mancagah palanggaran nang digawi ulih swasta, kada manyalidiki parkaranya, kada mahukum palakunya, atawa kada mambarii [[pamulihan]] lawan si kurban palanggaran ngitu.{{sfn|Shelton & Gould|2013|p=566}}
Haratan paangahan dasawarsa 1980-an, [[Palapur Khusus Parsarikitan Bangsa-Bangsa|Palapur Khusus PBB]] hagan Sub-Komisi tantang pancagahan Diskriminasi wan Parlindungan Minoritas, [[Asbojrn Eide]], manggagas bahwa nagara baisi 4 buting kawajiban HAM, yaitu kawajiban hagan mahurmati, malindugi, mahibaki, wan mampromosiakan. Imbahnya kunsip ngini direvisi jadi tiga buting kawajiban haja, yaitu kawajiban hagan mahurmat, malindungi, wan mahibaki.{{sfn|De Schutter|2010|p=242}} Imbah wayah ngitu, tipologi ngini sudah dipakai hagan maanalisis kawajiban HAM nagara, baik ngitu, hagan hak sipil wan pulitik {{sfn|Shelton & Gould|2013|p=566}} atawa hagan hak ikunumi, susial, wan budaya.{{sfn|De Schutter|2010|p=243}} Pada dasarnya, kawajiban hagan "mahurmati" adalah kawajiban negatip nang maharusakan nagara kada mahaur atawa jua manciderai hak asasi manusia. Sapawayahan ngitu, kawajiban hagan "malindungi" wan "mahibaki" marupakan kawajiban pusitip: nagara kada hanya harus "malindungi" individu wan kalumpuk matan palanggaran HAM ulih pihak lain, tagal jua "mahibaki" lawan maambil gagawian nang mampasilitasi hak asasi buhannya.{{sfn|Shelton & Gould|2013|p=566}} Nang kaya cuntuhnya adanya hak hagan mamilih wan dipilih pas wayah pamilihan umum dalam pasal 25 ICCPR, nagara diwajibakan hagan maambil gagawian nang pusitip cuntuh sabuting lawan cara mambarii hak suara lawan saban warga nang dewasa, wan pas wayah nang sama jua maambil langkah hagan mamastiakan bahwa buhannya bujuran kawa mamakai hak ngitu.{{sfn|Shelton & Gould|2013|p=567}}
Sahubungan lawan ICESCR, tadapat jua tipologi khusus nang dipakai hagan hak ikunumi, susial, wan budaya, yakni tipologi "4A" nang baisi matan ampat unsur nang saling bahubungan, yaiut "katarsadiaan" (''availability''), "katarjangkauan" (''accessibility''), "kabartarimaan" (''acceptability''), wan "kabarsasuaian" (''adaptability''). Tipologi ngini panambayannya dikambangakan ulih mantan Palapur Khusus PBB manganai Hak Pandidikan, [[Katarina Tomasevski]]. Imbahnya tipologi ngini dijabarakan ulih Komite Hak Ikunumi, Susial, wan Budaya dalam Kumintar Umum No.13 manganai hak pandidikan.{{sfn|De Schutter|2010|p=253}} Sahubungan lawan hak pandidikan, "katarsadiaan" baarti lambaga wan prugram pandidikan nang pungsional harus tasadia lawan jumlah nang cukup. "Katarjangkauan" manyiratakan bahwa lambaga wan prugram pandidikan harus kawa dijangkau ulih saban urang tamasuk di wilayah suatu negara, wan pada dasarnya elemen ngini tadiri matan tiga buting aspik, yaitu "non-diskriminasi", "katarjangkauan fisik" (pandidikan harus kawa dijangkau sacara aman), wan "katarjangkauan ikunumi" (salah sabutingnya lawan pandidikan dasar nang kada babayaran wan maambil langkah progresif hagan mahilangakan iuran pandidikan manangah wan tinggi). Sapahadangan ngitu, "kabartarimaan" manyambat bahwa bantuk wan isi matan pandidikan harus kawa ditarima (baisi mutu baik wan relevan), sadangkan "kabarsasuaian" maatur bahwa pandidikan harus kawa disasuaikan lawan parubahan nang tarjadi dalam masyarakat wan jua mamanuhi kaparluan bamacam-macam siswa.{{sfn|De Schutter|2010|p=254}} Pas kasampatan nang lain, Komite Hak Ikunumi, Susial, wan Budaya manyampaiakan tipologi bangaran "AAAQ" dalam Kumintar Umum No. 14 nang bahubungan lawan hak kasihatan. Parbidaannya ada di unsur nang pauncitan, yaitu "Q" alih-alih "A", nang marupakan kahindipan matan ''quality'' (mutu). Dalam konteks hak atas kasihatan, nang dimaksud lawan "mutu" di sini adalah kawajiban hagan mamastii bahwa komersialisasi atawa [[privatisasi]] kada marusak mutu layanan kasihatan, maraga rajin imbah diprivatisasi, pamarintah ngalih maaawasi wan manjaga mutu layanan kasihatan nang disadiakan ulih swasta.{{sfn|Toebes|2008|p=448-450}}
=== ''Jus cogens'' ===
{{main|Jus cogens}}
Dalam [[hukum internasional]], tadapat babarapa norma nang sudah mandapatakan status ''[[jus cogens]]''. Pasal 53 [[Konvensi Wina manganai Hukum Parjanjian]] mandipinisakan ''jus cogens'' sabagai norma nang diakui wan ditarima ulih komunitas internasional sacara samunyaan sabagai norma nang kada kawa dikahigaakan dalam kaadaan apapun wan hanya kawa diubah lawan norma nang baisi sifat nang sama.{{sfn|de Wet|2013|p=541}}{{sfn|Chinkin|2010|p=113-114}} Pamakaian kata "sacara samunyaan" di sini kada baarti bahwa suatu norma hanya akan mandapatakan status ''jus cogens'' lamunnya sudah ditarima ulih samunyaan nagara tanpa tarkacuali. Nang kaya ditagasakan ulih katua Komite Parumusan Konvensin Wina, Mustafa Kamil Yasseen, sama sakali kadada iktikad hagan manatapakan hal ngitu; suatu norma akan manjadi ''jus cogens'' lamunnya sudah ditarima ulih banyak banar nagara, wan panolakan matan sagalintir nagara kada akan maampihakannya.{{sfn|Kahgan|1997|p=775-776}}
Norma ''jus cogens'' barlaku hagan samuaan negara, tarmasuk negara nang manampik keberadaan norma ngitu; cuntuhnya adalah pamarintah [[Afrika Selatan]] pas wayah [[apartheid]] nang batarusan manolak pelarangan [[diskriminasi ras]], tagal norma ngitu sabagai norma ''jus cogens'' tatap dianggap miikat buhannya.{{sfn|de Wet|2013|p=543}} Matan sajumlah norma nang paling rancak disambat-sambat sabagai norma ''jus cogens'', sapalih ganal tagolong sabagai kawajiban HAM.{{sfn|de Wet|2013|p=544}} Cuntuhnya adalah larangan panyiksaan, larangan [[genosida]], larangan parbudakan, serta larangan diskriminasi ras wan apartheid.{{sfn|de Wet|2013|p=543}}
== Parlindungan di tingkat internasional ==
Puluhan tahun imbah dikaluarakannya PUHAM, sistim parlindungan HAM di tingkat internasional imbah maalami parkambangan pesat hingga akhirnya cungul sajumlah parjanjian hak asasi manusia di tingkat internasional ditambahi lawan [[badan traktat PBB|badan-badan traktat]] nang malindunginya wan maawasi panggawiannya.{{sfn|Schmidt|2010|p=404-405}} Salain ngitu, dalam urganisasi PBB surang, hak asasi manusia sudah manjadi salah sabuting parhatian utama organisasi nang ngitu, wan hal ngini ditunjukkan lawan didiriakannya [[Dewan Hak Asasi Manusia PBB|Dewan Hak Asasi Manusia]] nang manjadi organ hak asasi utama PBB.{{sfn|Schmidt|2010|p=392}} Salain ngitu, tadapat jua [[Kantor Komisaris Tinggi PBB hagan Hak Asasi Manusia]] nang batugas mamprumusiakan wan malindungi panikmatan hak asasi manusia ulih samuaany urang, nang kaya bagawi baimbai lawan badan-badan PBB lainnya, mambariakan saran hagan maningkatakan parlindungan HAM, malakukan pandidikan lawan masyarakat, mangirim patugas hagan hadir sacara langsung di lapangan, atawa lawan mambarii bantuan teknis.{{sfn|Schmidt|2010|p=418-422}}
=== Dewan HAM PBB ===
[[Berkas:UN Geneva Human Rights and Alliance of Civilizations Room.jpg|jmpl|ka|250px|Ruang partamuan Dewan Hak Asasi Manusia PBB di [[Jenewa]], [[Swiss]].]]
Pasal 1 Piagam PBB maakui hak asasi manusia sabagai salah sabuting tujuan utama urganisasi internasional ngitu. Salain ngitu, Pasal 55 dan 56 maharusakan nagara angguta hagan maambil tindakan kolektif atawa jua tapisah hagan mamastiakan panghurmatan wan pangejawantahan hak asasi manusia di seantaro jagat tanpa mangacualikan siapa haja. Lawan adanya landasan hukum ngini, sajumlah lambaga hak asasi manusia sudah diulah di bawah naungan PBB. Haratan tahun 1946, [[Dewan Ikunumi wan Susial PBB]] sabagai salah sabuting organ utama PBB mandiriakan [[Kumisi Hak Asasi Manusia Parsarikatan Bangsa-Bangsa|Kumusi Hak Asasi Manusia]] nang tadiri matan 53 ikung utusan matan nagara-nagara angguta PBB. Kumisi ngini badiri salawas 60 tahun wan sudah manggawi bamacam kagiatan dami parlindungan wan pambardayaan hak asasi manusia. Babarapa sumbangsih tapanting matan urganisasi ngini adalah parumusan PUHAM, ICCPR, wan ICESCR, sarta pangambangan kaharatan lambaga PBB dalam malindungi wan mamprarumusiakan HAM. Kumisi ngini suah mandiriakan [[Sub-Kumisi Prumusi wan Parlindungan Hak Asasi Manusia]] nang mamparsiapakan [[masyarakat madani]] umpat sarta lawan kagiatan-kagiatannya. Salain ngitu, Kumisi HAM PBB jua sudah bajasa dalam mambaiki kaadaan hak asasi manusia di macam-macam nagara maraga lambaga ngini sudah mangirim bubuhan ahli nang dibari mandat hagan manjanaki masalah hak asasi manusia tartantu atawa palanggaran hak asasi manusia di nagara tartantu, wan jua maraga lambaga ngini baisi mekanisme rahasia nang mambarii ruang hagan individu hagan malapurakan palanggaran HAM berat wan sistematis di nagara buhannya.{{sfn|Schmidt|2010|p=392}} Tagal, banyak jua nang mangkaritik kumisi ngini maraga pulitik internasional dirasa sudah mahambat kinerja lambaga ngitu. Mantan [[Sekretaris Jenderal PBB]] [[Kofi Annan]] maakui dalam laporannya pas tahun 2005 bahwa kumisi ngitu haratan tadingsir kredibilitas wan profesionalismenya, wan nagara-nagara rancak kali handak jadi angguta kumisi ngini lain hagan malindungi hak asasi manusia, tagal hagan malindungi nagara buhannya matan karitik wan jua manyarang nagara lain. Maka matan ngitu, Kofi Annan manyaruakan reformasi nang maubah sistimnya matan "penetapan standar" (nang kaya parumusan wan parundingan instrumen HAM hanyar) manjadi barpusat pada implementasi di lapangan hagan mananggulangi krisis wan kadaruratan HAM. Inya jua manulak usulan pandirian sabuting lambaga lawan kaanggutaan nang tadiri matan samuaan nagara, wan inya labih mandukung pandirian sabuting dewan lawan jumlah angguta nang tabatas wan baisi peran sabagai badan subsider Majelis Umum PBB. Inya handak supaya dewan ngini baisi paran sabagai "andakan paninjauan sapantaran" lawan gawian hagan maevaluasi pahibakan sabarataan kawajiban HAM nang dihambin ulih samuaan nagara, wan saban nagara angguta akan dikiau sacara barkala hagan malalui paninjauan manyaluruh tarhadap rekam jejak HAM buhannya. Pamulaannya usulan Kofi Annan manuai papadahan negatif, tagal parundingan tatap kawa dimulai pada musim panas tahun 2005{{sfn|Schmidt|2010|p=393}} Barbagai parmasalahan nang cungul (nangkaya sual jumlah angguta wan prusis pangambilan kaputusan) kawa dituntungakan, wan pas tanggal 15 Marit 2006, Majelis Umum PBB manatapkan Resolusi 60/251 nang mandiriakan [[Dewan Hak Asasi Manusia PBB|Dewan Hak Asasi Manusia]].{{sfn|Schmidt|2010|p=394}}
Dewan Hak Asasi Manusia PBB tadiri matan 47 kursi kaanggutaan, wan samuaan nagara angguta PBB kawa majadi bagian matan dewa nang ngitu asalakan buhannya dipilih ulih Majelis Umum lawan dukungan [[Mayuritas|mayuritas sadarhana]]. Kaanggutaannya disasuaiakan badasarakan wilayah: tadapat 13 kuris khusus hagan nagara-nagara Asia, 13 hagan nagara-nagara Afrika, 8 hagan nagara-nagara Amarika Latin wan Karibia, 6 hagan nagara-nagara Irupa Timur, wan 7 hagan nagara-nagara Irupa Barat wan kalumpuk lainnya, sahingga nagara-nagara Afrika wan Asia sacara utumatis baisi suara mayuritas, wan hal ngini sangatlah badampak tahadap gagawian diwan. Diwan HAM PBB batamu paling kada tiga kali dalam satahun, walaujua buhannya jua kawa maadakan sesi ''[[ad hoc]]''. Gawian utama diwan ngini dijabarkan dalam Resolusi Majelis Umum PBB 60/251.
{{sfn|Schmidt|2010|p=394}} Salah sabutingnya adalah dalam maadakan [[Paninjauan Barkala Universal]] (''Universal Periodic Review'') nang manilai rekam jejak nagara-nagara angguta PBB. Saban nagara ditinjau ampat tahun sakali.{{sfn|Schmidt|2010|p=395}} Pininjauan ngini kada basipat maikat, hanya kawa mambariakan rikumindasi, basipat malangkapi, wan kada "basaing" lawan prosedur-prosedur awak-awak traktat di PBB. Sajak Juni 2006, Diwan jua maadaakan sesi-sesi khusus nang baupaya mananggapi palanggaran hak asasi manusia nang sarius di babarapa andakan, nang kaya di [[Republik Demokratik Kongo]], [[Darfur]], [[Myanmar]], [[Sri Lanka]], wan nang paling rancak, [[Teritori Palestina|Palestina]].{{sfn|Schmidt|2010|p=397}} Salain ngitu, sabagai salah sabuting paninggalan Kumisi HAM, Diwan HAM PBB baisi mekanisme [[prosedur khusus Diwan Hak Asasi Manusia Parsarikatan Bangsa-Bangsa|prosedur khusus]] nang malibatakan ahli-ahli independen nang bagawi surang atawa dalam sabuting kalumpuk gawian hagan mangkaji situasi HAM di nagara tartantu atawa isu-isu tematik nang bakanaan lawan sabarataan nagara.{{sfn|Schmidt|2010|p=398}} Bubuhan ahli nang mandapatakan mandat prosedur khusus baisi masa jabatan maksimal salawas anam tahun, wan buhannya kawa maadakan misi pancari pakta atawa manggalar kunjungan ka sabuting nagara. Tagal, buhannya hanya kawa mandatangi suatu nagara lamun diundang ulih nagara ngitu.{{sfn|Schmidt|2010|p=399}} Sapalih ganal paingkut mandat jua kawa maninjau kaluhan matan individu atawa kalumpuk-kalumpuk lainnya, wan babarapa matan buhannya sudah mahasilakan pandapat-pandapat nang basipat otoritatif walaupun kada maikat.{{sfn|Schmidt|2010|p=400}} Sabagai tambahan, Paragraf 6 Resolusi Majelis Umum PBB 60/251 jua manyadiakan "prosedur kaluhan'. Lawan ngini, kaluhan-kaluhan matan kurban atawa parwakilan kurban kawa disampaiakan ka Diwan, tagal kurban harus pamulaannya mahabisakan samunyaan ikhtiar hagan mandapatakan pamulihan di tingkat nasiunal.{{sfn|Schmidt|2010|p=401}} Kaluhan surang kada kawa langsung dikirim ka Diwan wan harus diseleksi ulih Sekretariat OHCHR wan duwa kalumpuk gawian nang bagana di bawah naungan Diwan, naitu Kalumpuk Gawian Komunikasi wan Kalumpuk Gawian Situasi. Kaluhan nang barkanaan lawan situasi nang haratan dipartimbangakan dalam prosedur khusus di PBB atawa dalam mekanisme parlindungan HAM regiunal kada akan ditarima.{{sfn|Schmidt|2010|p=401}}
Tagal, Diwan HAM jua sudah manuai banyak karitik maraga kantalnya unsur pulitisasi dalam awak diwan. Sabagai cuntuh, pas Mei 2009, angguta Diwan matan nagara-nagara [[Uni Eropa]] mahadapi kangalihan dalam mangikihi 16 dukungan matan nagara-nagara angguta Diwan lainnya hagan mahimpun sesi khusus hagan mambahas situasi HAM di Sri Lanka.{{sfn|Schmidt|2010|p=397}} Salain ngitu, akibat banyaknya kursi nang ampunnya buhan nagara-nagara Afrika wan Asia, taulah blok-blok regional nang kawa manantuakan apakah akan malulusakan atawa manulak suatu resolusi atas dasar pulitik. [[Organisasi Konferensi Islam]] sangat bapangaruh dalam hal ngini. Faktor ngini jua nang maulah cungulnya kritik bahwa Diwan batindak selektif atawa bahkan bias. Sabagai cuntuh, Diwan HAM dianggap talalu rancak maadakan sesi khusus manganai Palestina, sapawayahan ikhtiar bubuhan nagara-nagara Barat hagan maadakan sesi khusus manganai [[Zimbabwe]] gagal maraga negara-negara Asia wan Afrika koler mandukungnya.{{sfn|Schmidt|2010|p=398}}
=== Awak traktat PBB ===
Di tingkat internasional, tadapat bamacam parjanjian HAM nang sudah dirumuskan wan diratifikasi ulih banyak nagara. Kada kaya PUHAM, parjanjian-parjanjian nang ngitu maikat sacara hukum. Saban parjanjian HAM utama baisi sabuting [[awak traktar PBB|badan traktar]] nang maawasi palaksanaannya.{{sfn|Schmidt|2010|p=404}} Pandirian awak-awak nang ngitu diatur ulih parjanjian masing-masing, kacuali hagan [[Komite Hak Ikunumi, Sosial, dan Budaya]], nang didiriakan ulih Resolusi 1985/17 [[Dewan Ikunumi wan Susial PBB]].{{sfn|De Schutter|2010|p=791}}
{| class="wikitable sortable"
|-
! Instrumen !! Badan pengawas
|-
| [[Konvensi Internasional tentang Penghapusan Segala Bentuk Diskriminasi Rasial]]|| [[Komite Penghapusan Diskriminasi Rasial]]
|-
| [[Kovenan Internasional tentang Hak-Hak Sipil dan Politik]]|| [[Komite Hak Asasi Manusia PBB|Komite Hak Asasi Manusia]]
|-
| [[Protokol Opsional Pertama Kovenan Internasional tentang Hak-Hak Sipil dan Politik]]|| Komite Hak Asasi Manusia
|-
| [[Protokol Opsional Kedua Kovenan Internasional tentang Hak-Hak Sipil dan Politik tentang Penghapusan Hukuman Mati]]|| Komite Hak Asasi Manusia
|-
| [[Kovenan Internasional tentang Hak-Hak Ekonomi, Sosial dan Budaya]]|| [[Komite Hak Ekonomi, Sosial, dan Budaya]]
|-
| [[Protokol Opsional Kovenan Internasional tentang Hak-Hak Ekonomi, Sosial, dan Budaya]]|| Komite Hak Ekonomi, Sosial, dan Budaya
|-
| [[Konvensi Menentang Penyiksaan dan Perlakuan atau Penghukuman Lain yang Kejam, Tidak Manusiawi, atau Merendahkan Martabat Manusia]]|| [[Komite Menentang Penyiksaan]]
|-
| [[Protokol Opsional Konvensi Menentang Penyiksaan]]|| [[Subkomite Pencegahan Penyiksaan]]
|-
| [[Konvensi mengenai Penghapusan Segala Bentuk Diskriminasi terhadap Wanita]]|| [[Komite Penghapusan Diskriminasi terhadap Wanita]]
|-
| [[Protokol Opsional Konvensi mengenai Penghapusan Segala Bentuk Diskriminasi terhadap Wanita]]|| Komite Penghapusan Diskriminasi terhadap Wanita
|-
| [[Konvensi Hak-Hak Anak]]|| [[Komite Hak-Hak Anak]]
|-
| [[Protokol Opsional tentang Perdagangan Anak, Prostitusi Anak, dan Pornografi Anak]]|| Komite Hak-Hak Anak
|-
| [[Protokol Opsional tentang Keterlibatan Anak dalam Konflik Bersenjata]]|| Komite Hak-Hak Anak
|-
| [[Konvensi Internasional tentang Perlindungan Seluruh Hak Buruh Migran dan Para Anggota Keluarga Mereka]]|| [[Komite Hak Buruh Migran]]
|-
| [[Konvensi mengenai Hak-Hak Penyandang Disabilitas]]|| [[Komite Hak-Hak Penyandang Disabilitas]]
|-
| [[Protokol Opsional Konvensi mengenai Hak-Hak Penyandang Disabilitas]]|| Komite Hak-Hak Penyandang Disabilitas
|-
| [[Konvensi Internasional tentang Perlindungan terhadap Semua Orang dari Tindakan Penghilangan Secara Paksa]]|| [[Komite tentang Penghilangan Paksa]]
|-
| colspan="2" style="text-align: center;" | Disadur dari {{harvnb|Schmidt|2010}}{{sfn|Schmidt|2010|p=405}}
|-
|}
Nagara angguta parjanjian-parjanjian ngini hudah bakomitmen hagan maulah lapuran sacara barkala manganai parkambangan upaya buhannya dalam mawujudakan hak-hak nang tarkandung dalam parjanjian-parjanjian ngini di tingkat nasiunal. Imbah lapurannya dikirim wan diprusis, lapuran nang ngitu akan dipariksa ulih awak traktar dalam salah sabuting sesi nang diadaakan ulih awak ngitu di muha umum lawan dihadiri ulih utusan nagara takait wan jua malibatakan [[lambaga swadaya masyarakat]] (LSM).{{sfn|Schmidt|2010|p=406-407}} Imbah ngitu, awak traktat akan mangaluarakan "kasimpulan pangamatan" (''concluding observation'') nang maidentifikasi masalah-masalah HAM di suatu nagara basarta rekomendasi khusus nang manuntungakan masalah ngitu. Wayah matan 2001, sabarataan awak traktat PBB baisi mekanisme panindaklanjutan tarhadap kasimpulan pangamatan.{{sfn|Schmidt|2010|p=407}}
Handak samuaan awak traktar (kacuali Subkomite Pencegahan Penyiksaan) jua kawa mangaluarakan "kumintar umum" (''general comment''). Sapahadangan ngitu, terminologi nang dipakai ulih Komite Penghapusan Diskriminasi Rasial wan Komite Penghapusan Diskriminasi terhadap Wanita adalah "rekomendasi umum".{{sfn|Schmidt|2010|p=408}} Kumintar wan rekomendasi ngini ditatapakan badasarakan [[konsensus]] wan kada maikat sacara hukum, tagal panafsiran nang tarkandung di dalamnya basipat otoritatif dalam mamandu ikhtiar hagan mamahami pasal-pasal dalam parjanjian tarkait. Kumintar umum dianggap mambantu banar maraga banyak parjanjian nang dirumusakan lawan kata-kata nang kada jalas maknanya atawa rancu.{{sfn|Schmidt|2010|p=409}}
Wayahini tadapat dalapan awak traktat nang baisi mekanisme nang manarima kaluhan matan saikung urang. Dalapan awak ngitu adalah Komite Hak Asasi Manusia, Komite Menentang Penyiksaan, Komite Penghapusan Diskriminasi Rasial, Komite Penghapusan Diskriminasi terhadap Wanita, Komite Hak-Hak Penyandang Disabilitas, Komite tentang Penghilangan Paksa, Komite Hak Ekonomi, Sosial, dan Budaya, serta Komite Hak-Hak Anak. Komite Hak Buruh Migran jua baisi mekanisme kaluhan saikung urang nang akaya yang diatur dalam PAsal 77 Konvensi Buruh Migran, tagal mekanisme hagan kumite ngini masih balum balaku pas Januari 2019 maraga jumlah nagara nang mangaluarakan deklarasi hagan bagabung lawan mekanisme ngini masih kurang matan 10. Mekanisme kaluhan saikung urang di awak traktar PBB kada basipat wajib, wan nagara kawa bagabung lawan maratifikasi protokol nang baisi mekanisme ngini (hagan Komite Menentang Penyiksaan, Komite Penghapusan Diskriminasi Rasial, wan Komite tentang Penghilangan Paksa, lawan mangaluarakan deklarasi sasuai lawan pasal nang maatur soal mekanisme surang-surang).{{sfn|OHCHR}} Ulih sabab ngitu, invidiu matan nagara nang balum manyambat rasmi bagabung (baik ngitu liwat ratifikasi protokol atawajua deklarasi) kada kawa mamanjatkan kaluhan lawan awak traktat rakait. Mekanisme kaluhan di awak traktat PBB basipat tatulis wan rahasia.{{sfn|Schmidt|2010|p=410}} Awak-awak traktat ngini kawa mangaluarakan putusan sela (''interim measure'') sabagai parlindungan lamunnya kaadaannya mandasak wan kawa maulah karugian nang kada kawa dipulihakan lawan pihak nang mangaluh, cuntuhnya adalah parkara nang takair lawan [[hukuman mati]] wan [[deportasi]]. Saban kumite jua akan maninjau babarapa prasyarat. Pihak nang mangaluh harus jadi kurban palanggaran, {{sfn|Schmidt|2010|p=412}} palanggaran harus tarjadi imbah prutukul nang baisi tantang mekanisme kaluhan mulai barlaku hagan nagara nang diaduakan, wan kaluhan harus tarkait lawan hak nang tarkandung dalam parjanjian tarkait. Salain ngitu, kaluhan kada bulih dipariksa sacara baimbaian dalam mekanisme pamulihan lainnya (misalnya di tingkat regional), wan pihak nang mangaluh harus sudah mahabisakan sagala ikhtiar hagan mamparulih pamulihan di tingkat nasiunal. Awak traktat surang maulah kasimpulan tarkait lawan parkara-parkara ngini badasarkan konsensus, wan hasil paninjauan ngini disambat "pandangan" (''views)'' atawa "pendapat" (''opinions'').{{sfn|Schmidt|2010|p=412}} Hal ngini dianggap sabagai kalamahan awak-awak traktat, maraga hasil paninjauan buhannya kada maikat sacara hukum, walaupun negara tatap diharapakan hagan manindaklanjuti hasil paninjauan awak traktat wan mangirim katarangan nang manjalasakan hal nang ngitu dalam wayah babarapa bulan imbah kumite mangaluarakan pandapatnya. {{sfn|Schmidt|2010|p=413}}
== Parlindungan di tingkat regional ==
Sistim parlindungan hak asasi manusia jua hudah cungul di tingkat regional imbah babarapa urganisasi antarpamarintah mamutusakan hagan manjadii hak asasi manusia sabagai salah sabuting matan tujuan utama bubuhannya.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=672}} Urganisasi-urganisasi nang ngitu maliputi [[Majelis Eropa]], [[Urganisasi Negara-negara Amirika|Urganisasi Negara-negara Amirika]], wan [[Uni Afrika]].{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=675-682}} Mantan Pelapur Khusus PPB manganai hak atas pangan, [[Olivier De Schutter]], manyambat bahwa sistim di Irupa wan Amerika lawan rekam jajaknya nang panjang marupakan sistim parlindungan HAM nang paling "matang" wan "maju".{{sfn|De Schutter|2010|p=898}}
Kacungulan sistim regional kawa manulungi ikhtiar hagan mawujudakan HAM, maraga lawan ngini masyarakat madani mandapatakan tabanyak ruang hagan didangari ulih pamarintah matan pada harus maantri wan barabut ruangan di PBB. {{sfn|Heyns & Killander|2013|p=672}} Salain ngitu, rancak cungul kaluhan bahwa sistim HAM PBB nang bapusat di kuta [[Jenewa]] kangalihan hagan ditangii, wan sistim regional baisi kaunggulan barupa andakannya nang taparak lawan bubuhan masyarakat madani di dairahnya. Maka matan ngitu, kawa disambat bahwa mekanisme hak asasi manusia regional manjadiakan sistim hak asasi manusia internasional tatanggap wan dimukratis.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=673}} Tagal, tadapat jua inisiatip di tingkat regional nang dianggap maulah HAM bahaya maraga dinilai kawa marusak standar HAM nang hudah ditatapakan di tingkat global wan jua akibat adanya kamungkinan bahwa mekanisme regional nang ngitu akan disalahgunakan hagan malindungi nagara palanggar HAM matan pangawasan. Cuntuhnya adalah [[Piagam Hak Asasi Manusia Arab]] nang dikaluarakan pas tahun 1994, nang hudah manuai kritikan maraga dianggap tamundur matanpada standar glubal. Haratan tahun 2004, dikaluarakan rumusan piagam nang hanyar sakira tasasuai lawan hukum HAM internasiunal, tagal rumusan ngini jua dikritik maraga masih kada sahibaknya sajalan lawan standar global. Sapahadangan ngitu, di [[Asia Tenggara]], [[Kumisi Hak-Hak Asasi Manusia Antarnegara Perbara]] manatapkan [[Deklarasi Hak Asasi Manusia Perhimpunan Bangsa-bangsa Asia Tenggara|Deklarasi Hak Asasi Manusia Antarnegara Perbara]] manatapkan [[Deklarasi Hak Asasi Manusia Perhimpunan Bangsa-bangsa Asia Tenggara|Deklarasi Hak Asasi Manusia Perbara]] pas Nupimbir 2012.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=674}} Deklarasi ngini hudah disambut sabagai kumitmen ganal matan Perbara hagan malindungi HAM, tagal pas wayah nang tapaimbai, deklarasi ngini jua dinilai "cacat" maraga sama sakali kada mandirikan mekanisme pengawasan nang baarti, wan jua akibat adanya asas "non-intervensi" dalam deklarasi nang ngitu nang kawa mahalangi kaharatan lambaga regional hagan malindungi HAM.{{sfn|Davies|2013|p=51}}
=== Irupa ===
[[Berkas:Council of Europe (orthographic projection).svg|jmpl|ka|200px|Nagara-nagara angguta Majelis Eropa.]]
[[Berkas:Stamps of Azerbaijan, 2009-866.jpg|jmpl|ka|200px|Perangko [[Azerbaijan]] lawan gambar gedung [[Pengadilan Hak Asasi Manusia Eropa]] nang baandak di [[Strasbourg]], [[Prancis]].]]
Majilis Irupa didiriakan pas tahun 1949, wan salah sabuting tujuannya adalah hagan managakakan hak asasi manusia. Imbahnya, pas tahun 1950, [[Konvensi Irupa tentang Hak Asasi Manusia]] ditatapkan ulih nagara-nagara angguta Majilis Irupa di [[Roma]] sabagai langkah baimbaian hagan managakakan babarapa hak nang takandung dalam PUHAM.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=675}} Konvensi ngini mandiriakan duwa lambaga pangawas, yaitu [[Kumisi Hak Asasi Manusia Irupa]] wan [[Pangadilan Hak Asasi Manusia Irupa]]. Kaduwa lambaga ngini marupakan lambaga internasional panambayan nang kawa manjulung [[pamulihan]] lawan kurban palanggaran HAM. Pamulaannya yurisdiksi buhannya cukup tabatas wan kada basipat wajib hagan negara angguta. Sistim ngini maalami parubahan sacara bagimitan, wan pas tahun 198, Protokol 11 mulai balaku. Protokol ngini mahapusakan Kumisi Irupa wan jua manjadiakan Pangadilan HAM Irupa sabagai pangadilan lawan yurisdiksi wajib (''compulsory jurisdiction'') hagan nagara-nagara angguta.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=676}}
Wayahini, tadapat duwa prosedur hagan mambawa piduhal ka Pangadilan HAM Irupa, yaitu aplikasi antarnegara atawa aplikasi surangan. Dalam aplikasi antarnegara, sabuting negara kawa manuntut nagara lain nang dianggap hudah malanggar hak nang takandung dalam Konvensi. Samuaan ikhtiar hagan mandapatakan pamulihan di tingkat domestik harus hudah dihabisakan, kacuali lamunnya tuduhannya tahubung lawan suatu undang-undang atawa praktik administratif.{{sfn|Greer|2010|p=464-466}} Sapahadangan ngitu, dalam prosedur aplikasi surangan, kurban palanggaran HAM kawa mambawa piduhal ka pangadilan HAM Irupa lamunnya buhannya jua hudah mahabisakan samuaan ikhtiar hagan mandapatakan pamulihan di tantang nasiunal.{{sfn|Greer|2010|p=466-468}} Pangadilan ngini jua baisi kakuatan mangaluarakan opini nasihat.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=683}}
Pangadilan HAM Irupa manjalanakan asas "panafsiran otonom" nang baarti bahwa buhannya kawa manatapakan makna matan pasal-pasal nang takandung dalam konvensi tapacul matan pamaknaan tantang nasiunal. Pangadilan ngini jua kawa maminandui asas panafsiran evolutif atawa dinamis sakira Konvensi HAM Irupa kada katinggalan wayah.{{sfn|Greer|2010|p=471}} Salihan, Pangadilan ngini dipinandui lawan ajaran [[margin apresiasi]] (''margin of appreciation'') nang manjulung ruang hagan nagara angguta hagan manapsirkan cara manarapakan standar HAM di tantang nasiunal. Manurut pangadilan ngini dalam piduhal ''[[Sunday Times v. the United Kingdom]]'', tujuan pamulaan Konvensi adalah hagan manatapakan standar internasional nang parlu diasii, tagal nagara tatap sakahandak mamilih parbuatan nang kaya apa nang dianggap sasuai hagan manarapakan standar nang ngitu. Doktrin ngini kada ditarima di luar yurisdiksi pangadilan HAM Irupa, wan doktrin ngini surang hudah dikritik maraga kawa baujung lawan panarapan HAM nang talalu relativistik. Walau nang kaya ngitu, margin apresiasi lain doktrin nang statis. Salah sabuting cara hagan mandapatakan parubahan ngini adalah lawan maninjau konsensus manganai praktik tartantu di antara nagara angguta.{{sfn|Mégret|2010|p=133}}
Sacara prinsipil, putusan Pangadilan HAM Irupa basipat maikat lawan pihak nang taumpat dalam sabuting piduhal. Bujurnya, putusan Pangadilan HAM Irupa jua bapangaruh lawan negara-negara lain, wan angguta legislatif di saban negara Irupa rancak mangkaji putusan-putusan pangadilan HAM Irupa tadahulu hagan mahindari palanggaran.{{sfn|Helfer|2008|p=136}} Pangadilan ngini surang hudah dihadang-hadang sabagai "mahkuta wan parhiasan" (''crown jewel'') dalam sistim parlindungan hak-hak sipil wan pulitik.{{sfn|Helfer|2008|p=125}} Saban tahunnya, pangadilan ngini kawa mangaluarakan labih matan 1.500 putusan.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=685}} Tagal, pangadilan ngini mahadapi piduhal ganal maraga talalu banyak piduhal nang masuk wan maulah buhannya kauyuhan.{{sfn|Greer|2008|p=680-702}}
Majelis Irupa surang kada baurusan lawan hak sipil wan pulitik haja. [[Piagam Susial Irupa]] hudah ditatapakan di bawah naungan urganisasi ngini pas tahun 1961, wan imbahnya piagam ngini dibujuri pas tahun 1991. Piagam ngini mandiriakan [[Kumite Hak Susial Irupa]] wan baisi sistim laporan negara nang mirip lawan sistim di PBB.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=676}}
=== Amerika ===
[[Berkas:AmericanConventiononHumanRights-map.svg|kiri|jmpl|300px|{{legend|#00ff00|Negara-negara yang hanya meratifikasi Konvensi HAM Amerika}}{{legend|#0000ff|Meratifikasi Konvensi HAM dan Protokol Pertama}}{{legend|#ffff00|Meratifikasi Konvensi HAM dan Protokol Kedua}}{{legend|#ff0000|Meratifikasi Konvensi HAM dan kedua protokolnya}}{{legend|#800080|Telah membatalkan Konvensi HAM Amerika secara sepihak}}]]
Salah sabuting tujuan pamulaan matan [[Organisasi Negara-negara Amerika|Urganisasi Negara-Negara Amerika]] ({{lang-en|Organization of American States}}, disingkat OAS) adalah hak asasi manusia. Di bawah naungan urganisasi ngini, [[Deklarasi Hak Asasi wan Kewajiban Manusia Amirika]] ditatapakan pas tanggal 2 Mei 1948 baimbai lawan [[Piagam OAS]]. Langkah ganal imbahnya diambil pas tahun 1959 lawan diulahnya [[Kumisi Hak Asasi Manusia Antar-Amirika]] sabagai lambaga nang basipat otonom. Lambaga ngini imbahnya jadi salah sabuting lambaga nang baandak di bawah naungan Piagam OAS imbah disahkannya [[Protokol Buenos Aires]] pas tahun 1970. Imbahnya, [[Konvensi Amirika tentang Hak Asasi Manusia]] ditatapakan di [[San Jose]], [[Kosta Rika]], pas tahun 1969.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=677}} Konvensi ngini khususnya malindungi hak-hak sipil wan pulitik. Imbah Konvensi HAM Antar-Amirika mulai barlaku pas tahun 1978,{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=678}} [[Pangadilan Hak Asasi Manusia Antar-Amirika]] didirikan satahun imbahnya. Suatu negara nang baandak di benua Amirika akan masuk ka dalam yurisdiksi pangadilan ngini lamunnya nagara nang ngitu hudah maratifikasi Konvensi HAM Antar-Amirika wan sacara gamblang manarima yurisdiksi pangadilan nang ngitu. Pangadilan ngini surang tadiri matan tujuh hakim nang dipilih hagan wayah jabatan salawas anam tahun ulih negara angguta Konvensi HAM Antar-Amirika.{{sfn|Pasqualucci|2010|p=442}} Kada nang kaya di Majelis Irupa, dalam sistim ngini, Komisi HAM Antar-Amirika wan nagara angguta haja nang baisi wewenang hagan mambawa parkara ka pangadilan.{{sfn|Pasqualucci|2010|p=443}} Kaputusan pangadilan maikat sacara hukum wan kada kawa dihaur gugat.{{sfn|Pasqualucci|2010|p=444}} Salain mangaluarakan putusan resmi, pangadilan ngini jua kawa manarima parmintaan matan negara-negara angguta atawa salah sabuting organ OAS hagan mangaluarakan upini nasihat nang kada maikat, tagal basipat otoritatif, hagan manjalasakan pasal-pasal tartantu nang kawa manulungi negara angguta mamahami wan maasii kawajiban HAM buhannya.{{sfn|Pasqualucci|2010|p=448}}
Urganisasi Negara-Negara Amirika jua hudah manatapakan duwa prutukul tambahan hagan Konvensi HAM Amirika. Prutukul nang panambayan adalah [[Prutukul San Salvador]] nang ditatapakan pas tahun 1998, {{sfn|Heyns & Killander|2013|p=678}} mulai barlaku pas tahun 1999, wan baisi tentang hak ikunumi, susial, wan budaya. Prutukul nang kaduwa adalah prutukul manganai panghapusan [[hukuman mati]] nang mulai barlaku pas tahun 1991. Salihan, parjanjian-parjanjian HAM regional lainnya jua hudah ditatapakan di bawah naungan Urganisasi Negara-Negara Amirika. Cuntuhnya adalah Konvensi Antar-Amirika hagan Mancagah wan Mahukum Panyiksaan pas tahun 1987, [[Konvensi Bélem do Pará]] atawa "Konvensi Antar-Amirika manganai Pancagahan, Pahukuman, wan Pahapusan Kakarasan lawan Binian" nang mulai barlaku pas tahun 1995, Konvensi Antar-Amirika tentang Panghilangan Paksa nang mulai berlaku pas tahun 1996,{{sfn|Pasqualucci|2010|p=435}} serta Konvensi Antar-Amerika tentang Pahapusan Samuaan Bantuk Diskriminasi lawan Urang baisi Disabilitas nang mulai barlaku pas tahun 2001.{{sfn|Pasqualucci|2010|p=435-436}}
Salah sabuting tantangan pangganalnya nang dihadapi ulih sistim HAM Antar-Amiriki adalah kurangnya pandanaan.{{sfn|Pasqualucci|2010|p=450}} Saliha, kada sabarataan negara angguta OAS hudah maratifikasi Konvensi HAM Antar-Amirika, wan munnya hudah jua kada sabarataan manarima yurisdiksi pangadilan.{{sfn|Pasqualucci|2010|p=450-451}} Negara-negara angguta OAS jua disambat kada baisi iktikad pulitik hagan malancarakan reformasi nang kawa manuntungakan masalah-masalah ngini.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=679}}
=== Aprika ===
[[Berkas:African Court on Human and Peoples' Rights.png|jmpl|Negara anggota [[Pengadilan Hak Asasi Manusia wan Hak Penduduk Afrika]].
{{legend|#800020|Nagara-nagara nang hudah maakui yurisdiksi pengadilan sacara sabarataan (tarmasuk piduhal nang dibawa ulih individu wan [[lembaga swadaya masyarakat|LSM]])}}
{{legend|#FFC0CB|Negara-negara lain yang sudah meratifikasi protokol pengadilan}}]]
Haratan pamulaan, hak asasi manusia kada masuk ka dalam tujuan Urganisasi Kasatuan Aprika.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=679}} Walau kaya ngitu, pas tahun 2022, [[Uni Aprika]] manggantiakan Urganisasi Kasatuan Aprika, wan urganisasi ngini maakui hak asasi manusia sabagai salah sabuting tujuan utamanya.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=681}}
Haratan tahun 1981, negara-negara angguta Urganisasi Kasatuan Aprika manatapakan [[Piagam Aprika tentang Hak Asasi Manusia wan Hak Panduduk]]. Piagam ngini pina balain lamunnya dibandingakan lawan piagam-piagam HAM internasiunal lainnya maraga piagam ngini maakui "hak panduduk", Sacara substantif, piagam ngini jua mancantumakan hak sipil wan pulitik, hak susial, ikunumi, wan budaya, sarta "hak solidaritas" (nang kaya hak atas pambangunan, pardamaian, wan lingkungan.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=681}} Salihan, dalam piagam ngini baisi "kawajiban" hagan surang tarhadap komunitasnya, nang kaya kawajiban hagan kulawarga wan negara.{{sfn|Heyns & Killander|2010|p=485}}
Piagam ngini pamulaannya manatapakan [[Komisi Hak Asasi Manusia wan Hak Panduduk Aprika]] wara sabagai lambaga pangawas, wan lembaga ngini panambayannya bagarumbung pas tahun 1987.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=681}} Tagal, pas tahun 1998, Protokol tentang [[Pangadilan Hak Asasi Manusia wan Hak Panduduk Aprika]] ditatapakan di kuta [[Addis Ababa]], [[Etiopia]], wan protokol ngini mulau barlaku pas Januari 2004.{{sfn|Heyns & Killander|2010|p=492}} Buhan hakim nang pamulaan dipilih pas tahun 2006.{{sfn|Heyns & Killander|2013|p=681}} Pangadilan ngini baisi matan 11 hakim nang dinominasiakan ulih nagara nang hudah maratifikasi protokol, wan imbahnya buhannya dipilih ulih Uni Aprika.{{sfn|Heyns & Killander|2010|p=492}} Rajin Komisi HAM Aprika handak mambawa piduhal ngini ka pangadilan lamunnya rekomendasi buhannya kada diumpati. Surang atawa parwakilan surang jua kawa mambawa piduhal ka pangadilan ngini, tagal hanyar kawa lamunnya nagara nang basangkutan hudah maulah deklarasi nang manarima yurisdiksi pangadilan ngitu. Lamunnya pangadilan manamui hudah tarjadi palanggaran, maka pangadilan kawa mangaluarakan parintah nang mambariakan pamulihan. Imbah Dewa Eksekutif Uni Aprika akan mahatiakan palaksaan putusan pangadilan. Sapahadangan ngitu, pangadilan ngini jua kawa mambarii pandapat nasihat lamunnya disuruh ulih Uni Aprika atawa Urganisasi Aprika nang diakui ulih uni ngini.{{sfn|Heyns & Killander|2010|p=493}}
Haratan Juli 2008, Majalis Uni Aprika hudah mangaluarakan Protokol tentang Statuta [[Mahkamah Kehakiman wan Hak Asasi Aprika]]. Mahkamah ngini pacangan handak manggantiakan Pangadilan HAM Aprika imbah protokolnya mulai barlaku: Mahkamah hanyar ngini baisi dua hagian, yaitu hagian umum wan hagian hak asasi manusia.{{sfn|Heyns & Killander|2010|p=492}} Protokol ngini hanyar handak barlaku imbah diratifikasi ulih 15 nagara angguta, wan pas tahun 2018, ada 6 nagara angguta Uni Aprika wara nang hudah maratifikasi protokol ngini.{{sfn|Uni Afrika}}
== Implementasi di tingkat nasional ==
[[Berkas:Canadian Museum for Human Rights, The Forks, Winnipeg (500013) (12024148485).jpg|jmpl|ka|250px|[[Museum Hak Asasi Manusia Kanada]] di kuta [[Winnipeg]].]]
Standar hak asasi manusia nang ditatapakan di tantang internasiunal pas pauncitannya parlu diimplementasiakan malalui sistim hukum di tantang nasiunal.{{sfn|Ando|2013|p=698}} Sabuting nagara kawa manarima parjanjian HAM internasiunal lawan cara ratifikasi, aksesi, atawa suksesi. Ratifikasi marupakan tindakan nang sacara rasmi manyatakan parsatujuan hagan taikat lawan suatu parjanjian internasiunal. Ratifikasi rajin didahului ulih panandatanganan parjanjian ulih parwakilan nagara, wan ratifikasi hanya kawa digawi imbah mahibaki syarat-syarat nang tacantum dalam [[hukum tata nagara]].{{sfn|Ando|2013|p=699}} Cuntuhnya, [[Konstitusi Amirikia Serikat]] maatur bahwa suatu parjanjian hanya kawa diratifkasi ulih [[presiden Amirika Serika|Presiden]] imbah disatujui ulih dua partiga suara di [[Senat Amirika Serikat|Senat]].{{sfn|Ando|2013|p=699-700}} Sapahadangan ngitu, aksesi adalah parnyataan kasadiaan sabuting nagara hagan taikat lawan sabuting parjanjian imbah parjanjian ngitu hudah mulai barlaku. Suksesi surang adalah pawarisan parjanjian imbah bubarnya sabuting nagara, cuntuhnya adalah [[Rusia]] nang mawarisi kawajiban ICPR matan [[Uni Soviet]].{{sfn|Ando|2013|p=699}} Haratan sabuting nagara lagi maratifikasi atawa manggawi aksesi tarhadap sabuting parjanjian, buhannya kawa mangaluarakan "reservasi" nang mahigaakan atawa maubah hak atawa kawajiban nang diruncutakan ulih sabuting parjanjian tarhadap nagara ngitu. Pasal 19 Konvensi Wina kada mambulihakan reservasi nang dilarang ulih sabuting parjanjian atawa reservasi nang bahantupan lawan maksud wan tujuan matan parjanjian ngitu. Sabagai cuntuh, Amirika Serikat haratan maratifikasi ICCPR mangaluarakan reservasi nang mahigaaakan panarapan Pasal 6 (5) nang kada mambulihakan pangganjaran hukuman mati lawan urang nang kana hukuman ngitu sabalum buhannya baumur 18 tahun. Reservasi ngini ditolak ulih nagara-nagara Irupa lainnya maraga disambat balawanan lawan maksud wan tujuan matn ICCPR. Nagara jua kawa mangaluarakan "deklarasi pantakwilan" haratan maratifikasi sabuting parjanjian, wan takananya cungul partakunan manganai apakah "deklarasi" nang dikaluarakan ulih sabuting nagara hanya "deklarasi" wara atawa marupakan sabuting "reservasi". Nang kaya, Mesir mangaluarakan deklarasi bahwa buhannya "manarima, mandukung, wan maratifikasi" ICCPR imbah mampartimbangakan isi matan hukum [[syariah]] wan "pakta bahwa hukum ngitu kada balawanan lawan ICCPR".{{sfn|Ando|2013|p=700}} Banyak angguta Kumite Hak Asasi Manusia PBB nang marasa bahwa huku Mesir tatimpang lawan isi matan ICCPR, wan buhannya mamadahakan sakira deklarasinya diklarifikasi atawa dicabut.{{sfn|Ando|2013|p=700-701}} Takait lawan dampat matan reservasi ngitu surang, Pasal 21 Konvensi Wina maatur bahwa reservasi nang ditulak ulih sabuting nagara kawa dianggap kada payu antara nagara nang mangaluarakan reservasi lawan nagara nang manolak reservasi ngitu.{{sfn|VCLT|1969}} Tagal, haratan tahun 1994, Komite Hak Asasi Manusia manyambat dalam Kumintar Umum No. 24 bahwa buhannya kawa manantuakan apakah sabuting reservasi ngitu sah atawa kada, wan buhannya akan mamutur reservasi nang dianggap kada sasuai. Kumite HAM PBB surang kada mambari justifikasi nang kuat, wan parnyataan ngini hudah dikritik ulih saban nagara nang kaya Amirika Serikat, Britania Raya, wan Parancis.{{sfn|Moloney|2004|p=165}} Matan sudut pandang normatif, ada nang manyamabt bahwa reservasi parlu dibulihakan sakira magin banyak nagara nang handak taikat lawan parjanjian HAM. Tagal, reservasi tarhadap parjanjian HAM hudah dikritik maraga disambat maacam kapurnaan matan parjanjian nang ngitu, sahingga kaharatan hagan mambatalakan reservasi dirasa parlu hagan bamagin kuat parlindungan HAM di tantang internasiunal. {{sfn|Moloney|2004|p=155-156, 160}}
Saban nagara baisi aturannya surang sahubungan lawan tata cara hagan mamasukakan parjanjian HAM internasiunal ka dalam hukum nasiunal. Sacara umum, tadapat dua macam cara, yaitu "panarimaan langsung" wan "panarimaan khusus" atawa "individual". Panarimaan langsung baarti bahwa pasal-pasal dalam parjanjian nang hudah diratifikasi kawa langsung dipakai di pangadilan nasiunal. Cuntuh nagara-nagara nang mamakai pamarakan ngini adalah Amirika Serikat wan Japang. Sapahadangan ngitu, Britania Raya wan nagara-nagara nang suah jadi jajahannya baisi sistim panarimaan khusus, nang baarti bahwa isi matan sabuting parjanjian HAM harus diruakakan ka dalam undang-undang nasiunal tadahulu sabalum kawa dipakai di pangadilan nasiunal. Sabagai ilustrasi, Britania Raya hudah manatapakan ''[[Human Rights Act 1998]]'' pas tahun 2000, sahingga rakyat Britania kawa mambawa piduhal manganai palanggaran Konvensi HAM Irupa ka pangadilan nasiunal.{{sfn|Ando|2013|p=702}} Takait lawan andakan parjanjian HAM internasiunal dalam hierarki hukum nasiunal, saban nagara jua baisi sistimnya surang. Nagara kaya Walanda mambarii kadudukan paningginya lawan parjanjian internasiunal, wan parjanjian nang bahantupan lawan undang-undang dasar tatap dianggap sah lamunnya parjanjia nang ngitu disatujui ulih dua par tiga suara di [[Eerste Kamer]] wan [[Tweede Kamer]]{{sfn|Ando|2013|p=703}} Di higa lain, tadapat nagara kaya Parancis wan Japang nang manyatakan bahwa parjanjian internasiunal kadudukannya tarandah matanpada undang-undang dasar, tagal masih tatinggi dibandingakan lawan hukum biasa. Sapahadangan ngitu, di Amirika Serika, parjanjian internasiunal baisi kadudukan nang sama lawan hukum federal, sahingga hukum federal nang ditatapakan imbahnya kawa mahigaakan parjanjian nang hudah diratifikasi sasuai lawan asas ''[[lex posterior derogat legi priori]]'' ("hukum tahanyar mahigaakan hukum talawas").{{sfn|Ando|2013|p=704}}
== Panikasan wan pangurangan ==
{{Quote box|width=25em|align=right|quote="Dalam habar darurat nang manggaratak kahidupan bangsa wan kabadaradaannya, nang hudah diumumakan sacara resmi, nagara-nagara pihak Kovenan ngini kawa manjuhut langkah-langkah nang mangurangi kawajiban-kawajiban buhannya badasarakan Kovenan ngini, sajauh mamang diparluakaan banar dalam situasi darurat ngitu, salawas langkah-langkah ngitu kada bahuntupan lawan kawajiban-kawajiban lainnya badasarakan hukum internasiunal wan kada mangandung diskriminasi semata-mata badasarakan atas ras, warna awak, janis kalamain, basa, agama, atawa asal usul susial.""|salign=right |source=Pasal 4(1) ICCPR manganai pangurangan (''derogation'') hak asasi manusia dalam habar darurat.{{sfn|ICCPR|1966}}}}
Matan sudut janak hukum asasi manusia internasiunal, kada samuaan hak basipat absolut wan barbagai hak kawa ditikasi panarapannya. Tadapat dua cara nang kawa dipakai ulih nagara hagan manikasi suatu hak, yaitu lawan mahibaki syarat-syarat nang dicantumakan dalam suatu pasal (disambat panikasan atawa ''limitation'') atawa lawan manangguhkan kawajiban hak asasi manusia tartantu di tangah kadaan darurat (disambat pangurangan atawa ''derogation''). Walau nang kaya ngitu, nang kaya nang hudah dijabarakan dalam uraian manganai ''jus cogens'' di atas, tadapat sajumlah hak nang kada kawa dihigaakan dalam kaadaan apa haja, nang kaya hak hagan kada disiksa.{{sfn|Mégret|2010|p=140}}
Takait lawan ''limitation'', praktik penerapan hak asasi manusia rancak mancungulakan kategangan antara hak individu lawan kapantingan baimbai. Cuntuhnya adalah urang nang dijebloskan ka penjara imbah maliwati proses hukum nang adil; urang ngitu kada akan kawa mamakai hak hagan kada ditahan sacara sembarangan hagan kaluar matan panjara. Dalam konvensi-konvensi internasiunal (nang kaya ICCPR wan Konvensi HAM Irupa), hak-hak nang kawa ditikasi rajin baisi parsyaratan tiga rangkap nang parlu dihibaki sabalum nagara kawa manikasi hak ngitu, yaitu:{{sfn|Mégret|2010|p=141}}
# Panikasan harus ditantuakan ulih hukum (''prescribed by law'')
# Panikasan diparluakan hagan mancapai tujuan-tujuan tartantu nang dianggap sah (''legitimate aim'')
# Panikasan dianggap [[diparluakan dalam suatu masyarakat demokratis]] (''necessary in a democratic society'')
Sabagai cuntuh, Pasal 21 ICCPR manyambat bahwa "hak hagan bagarumbung sacara damai harus diakui", tagal pasal ngitu masih maizinakan panikasan "nang ditantuakan sasuai lawan hukum, nang diparluakan dalam suatu masyarakat demokratis hagan kepentingan kaamanan nasiunal wan kasalamatan publik, atawa katartiban umum, parlindungan tarhadap kasihatan atawa moral umum, atawa parlindungan atas hak-hak wan kabebasan-kabebasan urang lain."{{sfn|ICCPR|1966}}
Sacara gigis tikas, parsyaratan manganai katentuan badasarakan hukum manyambat bahwa panikasan harus ditatapakan dalam undang-undang nang disatujui ulih awak legislatif wan lain eksekutif. Nagara jua parlu mamastiakan bahwa undang-undang ngitu kawa diaksis ulih rakyat, wan panikasannya jua harus dirincikan sacara jalas. Ulih sabab ngitu, pambarian kuasa nang kada babatas lawan awak eksekutif hagan manikasi hak asasi manusia dianggap kada mahibaki syarat ngini.{{sfn|Mégret|2010|p=141-142}} Sapahadangan ngitu, "tujuan-tujuan nang dianggap sah" rajin dijabarakan dalam masing-masing pasal nang maizinakan panikasan, nang kaya hudah ditunjukakan dalam Pasal 21 ICCPR di atas. Dalam yurisdiksi Pangadilan HAM Irupa, tujuan nang diangap sah harus barupa "kaparluan susial nang mandesak", sahingga panikasan kada boleh menjadi sekadar pilihan kebijakan. Sapahandangan ngitu, syarat "diperluakan dalam suatu masyarakat demokratis" baarti bahwa nagara juga harus mambuktiakan bahwa panikasan nang buhannya gawi ngitu dasar diparluakan hagan mahibaki tujuan-tujuan sah nang handak dicapai. Salihan, panikasan ngini jua harus mahibaki asas [[proporsionalitas (hukum)|proporsionalitas]], sahingga nagara kada boleh maambil tindakan nang balabihan wan hanya boleh manikasi sajauh mana panikasan ngitu dasar diparluakan. {{sfn|Mégret|2010|p=142}} Sabagai ilustrasi, dalam piduhal ''[[Toonen v. Australia]]'', pamarintah nagara hagian [[Tasmania]] mancuba manjustifikasi [[hukum sodomi|hukum nang malarang sodomi]] lawan mangklaim bahwa kriminalisasi diparluakan demi kasihatan umum hagan mancagah pabantaran [[HIV/AIDS]]. Tagal, pamarintah federal Australia batagas bahwa kriminalisasi seks sama jenis malah mahalangi program kasihatan umum lawan mandasak kaum homoseksual hagan basambunyi, sahingga tindakan nang diambil pamarintah Tasmania justru bahangkupan lawan tujuan nang handak dicapai. Salihan, Komite HAM PBB jua manambahakan bahwa kadada kakaitan antara kriminalisasi seks sasam janis lawan pangandalian pabantaran virus HIV. Maka matan ngitu, Komite HAM PBB manyambat bahwa "parlindungan kasihatan umum" kada kawa dianggap sabagai tujuan sah nang kawa mambujurakan kriminalisasi seks sasama jenis. {{sfn|Joseph & Castan|2013|p=556-557}}
Sapahadangan ngitu, aturan manganai pangurangan (''derogation'') hanya barlaku hagan kaadaan darurat. Saban konvensi baisi aturan wan yurisprudensinya surang managanai ''derogation''. Piagam HAM Afrika jua sama sakali kada mamuat pasal menganai ''degoration'', sampai-sampai Komisi HAM Afrika dalam piduhal ''Commission Nationale des Droit de l'Homme et des Libertés v. Chad'' manikinakan bahwa perang dangsanak di [[Chad]] jua kada bisa dijadiakan ilah hagan mangurangi hak-hak nang takandung dalam piagam nang ngitu.{{sfn|Nugraha|2018|p=201}} Sacara gigis ganal, nagara kawa mamutusakan hagan manangguhakan panarapaan sajumlah hak asasi asalkan kaadaan daruratnya diumumkan tarlabih dulu wan kabaradaan kaadaan darurat nang ngitu harus dilaporakan lawan instansi nang hudah ditatapakan ulih suatu konvensi. "Keadaan darurat" adalah syarat nang nang ngalih banar dihibaki, maraga kadaannya harus mangancam "kahidupan bangsa". Akibatnya, kada sabarataan gangguan kaamanan atawa bancana kawa langsung dianggap sabagai "kaadaan darurat", wan bahkan perang kada kawa semerta-merta dianggap mahibaki syarat ngini. Salihan, pangurangan nang kawa dibarlakukan hanyalah pangurangan nang menang diparluakan hagan mangambaliakan kaadaan nang kaya dahula, sahingga pangurangan harus mahibaki asas kaparluan (''necessity'') wan proporsionalitas.{{sfn|Mégret|2010|p=143}} Pangurangan ngini harus basipat sapahadangan, wan bagitu ancamannya hudah hilang, pangurangan ngini harus dicabut. {{sfn|Mégret|2010|p=144}}
=== Hukum kemanusiaan internasional ===
[[Berkas:5th Gurkha Rifles, Japan 1946.jpg|jmpl|ka|300px|Manurut [[Mahkamah Internasional]], dalam kaadaan perang [[hukum kemanusiaan internasional]] dianggap sebagai ''[[lex specialis]]'' lawan kedudukan di atas hak asasi manusia sacara umum. Gambar: Tantara [[Gurkha]] manduduki Jepang pasca-[[Perang Dunia II]].]]
{{utama|Hukum kemanusiaan internasional}}
Kawajiban hak asasi mansia tatap barlaku dalam kadaan perang, tagal di tangah barkacamuknya konflik, korban jiwa akan baguguran. Jalannya perang surang diatur ulih [[hukum kemanusiaan internasional]]. Bidang hukum ngini mancoba mamasukakan unsur-unsur kamanusiaan ka dalam perang lawan manatapakan barbagai aturan nang manikasi tata cara wan metode tempur. {{sfn|Sivakumaran|2010|p=521}} Pada dasarnya tadapat dua asas utama dalam hukum kamanusiaan internasiunal. Asas palainan (''distinction'') manyatakan bahwa kombatan (urang nang tarlibat dalam pertempuran) harus dilainakan matan warga sipil wan sasaran militer jua harus dilainakan matan sasaran sipil.{{sfn|Sivakumaran|2010|p=522}} Sapahadangan ngitu, asas pandaritaan nang kada parlu (''unnecessary suffering'') malarang pamakaian sanjata wan metode perang nang kawa maakibatakan pandaritaan atawa luka-luka nang malabihi matan apa nang diparluakan hagan mancapai tujuan militer. {{sfn|Sivakumaran|2010|p=523}} Babarapa cuntuh aturan dalam hukum humaniter internasiunal adalah parlindungan tarhadap warga sipil nang kada tarlibat perang, larangan manggawi sarangan nang mambabi buta, larangan mamakai sanjata-sanjata kimia atawa biologi, sarta larangan hagan mamarintahakan agar kada ada satu jua tawanan nang boleh diampuni.{{sfn|Sivakumaran|2010|p=523}} Takait lawan hubungan antara hukum hak asasi manusia internasiunal lawan hukum humaniter internasiunal pas wayah perang, [[Mahkamah Internasional]] dalam opini nasihat ''[[Legality of the Threat of Use of Nuclear Weapons]]'' hudah maamati bahwa tadapat tiga situasi nang kawa cungul:{{sfn|Sivakumaran|2010|p=531}}
# Babarapa hak mungkin hanya masuk ka dalam cakupan hukum kemanusiaan internasiunal, cuntuhnya nang manyangkut lawan wilayah pandudukan. Hukum kemanusiaan internasiunal baisi banyak aturan nang badampak tarhadap hak warga di wilayah pandudukan. Sabagai cuntuh, nagara nang manggawi pandudukan kawa mamanpaatakan bangunan atawa lahan di wilayah pandudukan hagan kapantingan militer, tagal buhannya kada boleh marusaknya.{{sfn|Sivakumaran|2010|p=532}}
# Babarapa hak nang lainnya mungkin hanya masuk ka dalam cakupan hukum hak asasi manusia. Nang kaya, hak hagan kada dipanjara maraga dasar kakadakawaan hagan mahibaki kawajiban kontrak kada kawa dikahigaakan dalam kaadaaan perang wan masih tatap balaku.{{sfn|Sivakumaran|2010|p=532}}
# Hak-hak nang lain kawa masuk ka dalam cakupan matan kaduanya. Cuntuhnya, hak hagan kada disiksa sama-sama dilindungi ulih hukum kemanusiaan internasiunal wan hukum hak asasi manusia.{{sfn|Sivakumaran|2010|p=534}}
Tagal, kawa jua tarjadi kakadasalarasan antara hukum kemanusiaan internasiunal wan hukum hak asasi manusia. Cuntuh nang paling nyaman adalah hak hagan hidup; ICCPR sacara jalas malarang pancabutan nyawa urang lain sacara babarang, tagal dalam kaadaan perang, kombatan kawa mambunuh kombatan nang lainnya. Dalam kaadaan nang kaya ngini, barlaku asas ''[[lex specialis derogat legi generali]]'' (hukum nang besipat khusus mahigaakan nang umum), wan sahubungan lawan asas ngitu, Mahkamah Internasional hudah manyambat bahwa hukum kemanusiaan internasiunal adalah hkum nang manjadi ''lex specialis'' dalam keadaan perang.{{sfn|Sivakumaran|2010|p=533}}
== Kritik partikularisme ==
{{Quote box|width=25em|align=right|quote="Konsep hak asasi manusia marupakan produk sejarah. Hak asasi manusia sangat kuat kaitannya lawan keadaan susial, pulitik, wan ikunumi, wan jua sajarah, budaya, wan nilai-nilai tartantu matan suatu negara. Maka matan ngitu, kita kada saharusnya wan jua kada kawa manjadiakan standar hak asasi manusia wan model matan nagara tartantu sabagai sabuting haja nang bujur wan manuntut sakira nagara-nagara lain jua maumpatinya."|salign=right |source=— Kepala Delegasi [[Republik Rakyat Tiongkok|Tiongkok]], [[Liu Huaqiu]], pas tanggal 17 Juni 1993 salawas [[Konferensi Internasional Hak Asasi Manusia]] di [[Wina]], [[Austria]].{{sfn|Brems|2001|p=62}} }}
{{Quote box|width=25em|align=right|quote="Matan wadah budaya wan sajarah, masyarakat Barat balain lawan masyarakat non-Barat. Tagal argumen ngitu surang malihaatakan kita kabujuran bahwa latar balakang budaya wan sajarah nagara-nagara non-Barat balain sabuting lawan nang lain. Olih maraga ngitu, kunsip partikularistik nang ngitu kada kawa digeneralisasi sabagai kunsip nang balain sacara linear lawan masyarakat Barat wara. Kabujuran bahwa sabuting masyarakat pas asalnya adalah individualistik wan kapitalistik jua, kada otomasti baarti bahwa lawan manarima kunsip universalitas hak asasi manusia, maka sabarataan manusia ditikasi lawan maanut kunsip nang ngitu. Hak asasi manusia marupakan rumusan barbagai hak dasar nagn inheren dalam diri saban manusia. Palainan latar balakang budaya wan sajarah antara masing-masing bangsa kada baarti tatamu palainan hak asasi ngitu surang."|salign=right |source=— Pakar hukum [[Indonesia]] [[Adnan Buyung Nasution]] dalam mananggapi argumen partikularistik.{{sfn|El Muhtaj|2017|p=5-6}}}}
Sipat "universal" hak asasi manusia hudah mahadapi gampuran matan sajumlah panjanakan nang disambat "[[relativisme budaya]]" atawa "partikularisme",{{sfn|Brems|2001|p=22}} walaupun pamakaian istilah "relativisme budaya" hudah dikritik maraga istilah ngitu marupakan ngaran sabuting mazhab dalam bidang [[antropologi]] di Barat, sahingga mancungulakan asumsi bahwa klaim-klaim hak asasi manusia matan sudut janak non-Baras baisi argumen nang sama lawan mazhab antropologi nang ngitu. Aliran partikularisme sangat bapangaruh di kawasan Asia Timur, Afrika, wan [[dunia Islam]]. Pada dasarnya, tokoh-tokoh nang bapandangan partikularis managasakan bahwa hak asasi manusia marupakan ciptaan Barat, sahingga kunsip ngini dirasa kada rasuk hagan dibarlakuakan di kawasan lainnya. Salihan, buhannya jua mangkiritik sistim hak asasi manusia internasiunal nang dianggap talalu diduminasi ulih nagara-nagara Barat wan kunsip-kunsip nang baasal matan kawasan ngitu.{{sfn|Brems|2001|p=27}}
Di Asia, salah sabuting kritik partikularisme nang paling tarpinandu baasal matan tulisan-tulisan bubuhan tokoh nang tagolong ka dalam "mazhab Singapura". Pamikiran-pamikiran mazhab ngini dirintis ulih [[Pardana Manteri Singapura]] [[Lee Kuan Yew]] wan imbahnya dikambangakaan ulih babarapa pajabat tinggi di [[Kementrian Luar Negeri Singapura]], nang kaya [[Tommy Koh]], [[Bilahari Kausikan]], wan [[Kishore Mahbubani]].{{sfn|Brems|2001|p=36}} Mazhab ngini sama sakali kada manolak kabaradaan hak asasi manusia sabagai hak "universal", tagal bubuhannya mangkritik kakantalan pangaruh Barat dalam sistimnya, wan buhannya jua bakayakinan bahwa kunsip "hak asasi manusia universal" marupakan ulahan Barat. Buhannya batagas bahwa "hak asasi manusia" wan "demokrasi" marupakan nilai-nilai nang diulah ulih sajarah wan pangalaman sabuting bangsa, sahingga hagan buhannya, standar Barat matan uncit abad ka-20 kada kawa dianggap sabagai standar universal.{{sfn|Brems|2001|p=36-37}} Salihan, salah sabuting ciri khas matan mazhab Singapura adalah klaim nang bakaitan lawan nilai-nilai Asia. Manurut bubuhannya, masyarakat Asia labih [[komunitarianisme|mautamaakan komunitas]] matan pada [[individualisme|individu]]. {{sfn|Brems|2001|p=41}} Dalam sambatan lain, urang-urang Asia dipadahakan labih mautamaakan kawajiban lawan kulawarga, urang higa rumah, atawa bangsa. {{sfn|Brems|2001|p=42}} Lawan mamakai dalil-dalil ngini, bubuhan panulis matan mazhab Singapura manyambat bahwa hak nang universal hagan hak-hak inti wara, cuntuhnya adalah hak-hak nang kada kawa dikurangi dalam ICCPR, sapahadangan Koh bamagin mansasakakan cakupan hak-hak inti ngini jadi palarangan panyiksaan, parbudakan, pambunuhan, wan genosida. Bubuhannya kada manalok kabaradaan hak nang lain, tagal matan sudut janak buhannya, lalainan dalam upaya hagan manafsirakan hak-hak ngitu kada kawa dihindari.{{sfn|Brems|2001|p=43}}
Di tantang internasiunal, [[Deklarasi Bangkok 1993]] dinilai sabagai ancaman tarhadap universalisme. Walaupun nagara-nagara Asia nang mangaluarakan deklarasi ngitu maakui bahwa hak asasi manusia basipat universal, manurut buhannya panafsirannya harus mampartimbangakan "kakhususan" nasiunal wan regional sarta barbagai latar balakang sajarah, budaya, wan agama.{{sfn|Brems|2001|p=58}} Kalimat nang kaya ngini imbahnya jua kawa ditamui dalam Deklarasi Hak Asasi Manusia Perbara 2012. {{sfn|Wu|2016|p=277}} [[Deklarasi Kairo tentang Hak Asasi Manusia dalam Islam]] nang ditatapakan pas tahun 1990 ulih [[Organisasi Konferensi Islam]] jua dianggap sabagai salah sabuting bantuk partikularisme.{{sfn|Brems|2001|p=259-260}} Di dalamnya tacantum kunsip-kunsip Islami nang kada kawa ditamui dalam instrumen-instrumen HAM internasiunal, nang kaya Pasal 1(b) tentang amal saleh wan katakwaan sabagai hal nang kawa maulah urang taunggul matanpada nang lain, Pasal 4 tentang parlindungan jasad wan panguburan, atawa Pasal 22(b) tentang hak hagan manggawi [[amar makruf nahi mungkar]]. Deklarasi ngini jua rancak mangacu lawan hukum syariah, wan pasal 1(a) baisi kakhususan saurangan maraga mangumandangakan bahwa samuaan manusia disatuakan ulih katundukan kapada Allah wan marupakan katurunan [[Adam]]. Salihan, babarapa hak nang diakui di tantang internasiunal wan regional dasar kada disambat dalam deklarasi ngini, nang kaya kabibasan baagama, kabibasan bagarumbung wan basarikat, sarta parnyataan kasatujuan matan kadua mampelai sabagai syarat banikahan. {{sfn|Brems|2001|p=260}}
Pamarakan partikularisme nang dilandasakan lawan palainan budaya surang hudah dikritik maraga maasumsiakan bahwa budaya ngitu basipat statis wan kada suah baubah. Salihan, panjanakan ngini tajanaki kaya mambarii ruang hagan praktik-praktik budaya nang kada kawa ditarima sacara etika.{{sfn|Dembour|2010b|p=75-76}} Walau nang kaya ngitu, pakar hak asasi manusia asal Belgia, Marie-Bénédicte Dembour, bapandapat bahwa pardabatan antara universalisme wan partikularisme akan cungul batitiran saban kali ada ikhtiar hagan manatapakan sabuting standar nang sama.{{sfn|Dembour|2010b|p=77}} Dalam yurisdiksi pangadilan HAM Irupa surang tatamui sabuting doktrin hukum nang disambat kawa marakatakan kadua panjanakan ngini, yaitu doktrin margin apresiasi. Lawan ditarapakannya doktrin ngini, standar nang sama kawa baisi panarapa nang balain-lain di saban nagara angguta Majelis Irupa. Cuntuhnya adalah lawan kasus [[panistaan agama]]. Pangadilan HAM Irupa mambarii margin apresiasi nang luas lawan nagara-nagara angguta hagan manantuakan cakupan panikasan tarhadap pandapat nang kawa manyinggung agama dalam piduhal ''Wingrove v. the United Kingdom'', maraga manurut bubuhannya kada ada sabuting standar nang saragam di Irupa tarkait lawan "parlindungan hak-hak urang lain" sawagai salah sabuting ilah nang kawa dipakai hagan manikasi hak atas kabibasan bapandapat. Akibatnya, walau nagara-nagara angguta Majelis Irupa sacara hukum malindungi kabibasan bapandapat, panarapannya dalam kasus panistaan agama balain-lain di saban nagara;{{sfn|Brems|2008|p=66-67}} barbagai nagara di Irupa (nang kaya [[Walanda]] wan [[Britania Raya]]) mambolehakan pandapat nang sacara tarang-tarangan mahina sabuting agama, sapahadangan babarapa nagara nang lain dibolehakan manikasi pandapat samacam ngitu lawan mamakai [[hukum pidana]] (cuntuhnya adalah [[Ausria]] wan [[Yunani]]). {{sfn|Gatti|2015|p=49-51}}
== Catatan batis ==
{{reflist}}
== Daptar Pustaka ==
== Daftar pustaka ==
=== Buku ===
{{refbegin|2}}
* {{cite book|last=Beitz|first=Charles R|title=The Idea of Human Rights|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2009|isbn=9780199572458|url=https://books.google.at/books?id=McJl4x0-EegC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Beitz|2009}}}}
* {{cite book|authorlink=Eva Brems|last=Brems|first=Eva|title=Human Rights: Universality and Diversity|url=https://books.google.at/books?id=INlkqsHpIFEC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|year=2001|publisher=Martinus Nijhoff|location=[[Den Haag]]|isbn=9789041116185|ref={{sfnref|Brems|2001}}}}
* {{cite book|last=De Schutter|first=Olivier|authorlink=Olivier De Schutter|title=International Human Rights Law|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge |year=2010|isbn=9780511779312|url=https://www.cambridge.org/core/books/international-human-rights-law/8275EE329C2E6C88CD1577293470A78A|ref={{sfnref|De Schutter|2010}}}}
* {{cite book|last1=El Muhtaj|first1=Majda|title=Hak Asasi Manusia dalam Konstitusi Indonesia: Dari UUD 1945 sampai dengan Perubahan UUD 1945 Tahun 2002|publisher=Kencana|location=Jakarta|year=2017|orig-year=2005|edition=2|isbn=9786021186657|url=https://books.google.co.id/books?id=hl1ADwAAQBAJ&pg=PA5#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|El Muhtaj|2017}}}}
* {{cite book|last1=Joseph|first1=Sarah|last2=Castan|first2=Melissa|title=The International Covenant on Civil and Political Rights: Cases, Materials, and Commentary|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|isbn=9780199641949|url=https://books.google.co.id/books?id=wdkVAAAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=de&source=gbs_ge_summary_r&cad=0|ref={{sfnref|Joseph & Castan|2013}}}}
* {{cite book|last1=Kälin|first1=Walter|last2=Künzli|first2=Jörg|title=The Law of International Human Rights Protection|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2009|isbn=9780191018688|url=https://books.google.at/books?id=4cj-lLD_LjEC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Kälin & Künzli|2009}}}}
* {{cite book|last=Tobin|first=John|title=The Right to Health in International Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2012|isbn=9780199603299|url=https://books.google.co.id/books?id=QT9svXIepwMC&printsec=frontcover&hl=de&source=gbs_ge_summary_r&cad=0|ref={{sfnref|Tobin|2012}}}}
* {{cite book|last=Tomuschat|first=Christian|authorlink=Christian Tomuschat|title=Human Rights: Between Idealism and Realism|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2008|orig-year=2003|edition=2|isbn=9780199232741|url=https://www.amazon.com/Human-Rights-Between-Idealism-Realism/dp/B0089A84YW|ref={{sfnref|Tomuschat|2008}}}}
{{refend}}
=== Bab buku ===
{{refbegin|2}}
* {{cite book|last1=Ando|first1=Nisuke|editor-last1=Shelton|editor-first1=Dinah|title=The Oxford Handbook of International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|chapter=National Implementation and Interpretation|isbn=9780199640133|url=https://books.google.at/books?id=1MxoAgAAQBAJ&printsec=frontcover|ref={{sfnref|Ando|2013}}}}
* {{cite book|last=Bates|first=Ed|editor-last1=Moeckli|editor-first1=Daniel|editor-last2=Shah|editor-first2=Sangeeta|editor-last3=Sivakumaran|editor-first3=Sandesh|title=International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2010|chapter=History|isbn=9780198767237|url=https://books.google.at/books?id=lV-cAQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Bates|2010}}}}
* {{cite book|last=Brems|first=Eva|editor-last1=Meerts|editor-first1=Pauk|title=Culture and International Law|publisher=Hague Academic Press|location=Den Haag|year=2008|chapter=Accommodating Diversity in International Human Rights: Legal Techniques|isbn=9789067042833|url=https://www.springer.com/us/book/9789067042833|ref={{sfnref|Brems|2008}}}}
* {{cite book|last=Chinkin|first=Christine|editor-last1=Moeckli|editor-first1=Daniel|editor-last2=Shah|editor-first2=Sangeeta|editor-last3=Sivakumaran|editor-first3=Sandesh|title=International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2010|chapter=Sources|isbn=9780198767237|url=https://books.google.at/books?id=lV-cAQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Chinkin|2010}}}}
* {{cite book|last1=Claude|first1=Richard Pierre|last2=Weston|first2=Burns H|editor-last1=Claude|editor-first1=Richard Pierre|editor-last2=Weston|editor-first2=Burns H.|title=Human Rights in the World Community: Issues and Action|edition=3|publisher=Pennsylvania University Press|location=Philadelphia|year=2006|chapter=Issues|isbn=9780812219487|url=https://books.google.at/books?id=enyHJgQvF0AC&pg=PA8&lpg=PA8#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Claude & Weston|2006}}}}
* {{cite book|last1=de Wet|first1=Erika|editor-last1=Shelton|editor-first1=Dinah|title=The Oxford Handbook of International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|chapter=''Jus Cogens'' and Obligations ''Erga Omnes''|isbn=9780199640133|url=https://books.google.at/books?id=1MxoAgAAQBAJ&printsec=frontcover|ref={{sfnref|de Wet|2013}}}}
* {{cite book|last=Dembour|first=Marie-Bénédicte|editor-last1=Moeckli|editor-first1=Daniel|editor-last2=Shah|editor-first2=Sangeeta|editor-last3=Sivakumaran|editor-first3=Sandesh|title=International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2010|chapter=Critiques|isbn=9780198767237|url=https://books.google.at/books?id=lV-cAQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Dembour|2010b}}}}
* {{cite book|last=Gatti|first=Mauro|editor-last1=Bosch|editor-first1=Míriam Díez|editor-last2=Torrents |editor-first2=Jordi Sánchez |title=On Blasphemy|publisher=Blanquerna Observatory|location=Barcelona|year=2015|chapter=Blasphemy in European Law|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2677651|ref={{sfnref|Gatti|2015}}}}
* {{cite book|last=Greer|first=Steven|editor-last1=Moeckli|editor-first1=Daniel|editor-last2=Shah|editor-first2=Sangeeta|editor-last3=Sivakumaran|editor-first3=Sandesh|title=International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2010|chapter=Europe|isbn=9780198767237|url=https://books.google.at/books?id=lV-cAQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Greer|2010}}}}
* {{cite book|last=Hoffmann|first=Stefan-Ludwig|authorlink=Stefan-Ludwig Hoffmann|editor-last1=Hoffmann|editor-first1=Stefan-Ludwig|title=Human Rights in the Twentieth Century|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|year=2011|chapter=Introduction: Genealogies of Human Rights|isbn=9780198767237|url=https://www.amazon.com/Human-Rights-Twentieth-Century-History/dp/0521142571|ref={{sfnref|Hoffmann|2011}}}}
* {{cite book|last=Joseph|first=Sarah|editor-last1=Moeckli|editor-first1=Daniel|editor-last2=Shah|editor-first2=Sangeeta|editor-last3=Sivakumaran|editor-first3=Sandesh|title=International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2010|chapter=Sources|isbn=9780198767237|url=https://books.google.at/books?id=lV-cAQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Joseph|2010}}}}
* {{cite book|last=Langford|first=Malcolm|editor-last1=Langford|editor-first1=Malcolm|title=Social Rights Jurisprudence: Emerging Trends in International and Comparative Law|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|year=2008|chapter=The Justiciability of Social Rights: From Practice to Theory|isbn=9780521678056|url=https://www.cambridge.org/at/academic/subjects/law/human-rights/social-rights-jurisprudence-emerging-trends-international-and-comparative-law?format=PB&isbn=9780521678056|ref={{sfnref|Langford|2008}}}}
* {{cite book|last=Mégret|first=Frédéric|editor-last1=Moeckli|editor-first1=Daniel|editor-last2=Shah|editor-first2=Sangeeta|editor-last3=Sivakumaran|editor-first3=Sandesh|title=International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2010|chapter=Nature of Obligations|isbn=9780198767237|url=https://books.google.at/books?id=lV-cAQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Mégret|2010}}}}
* {{cite book|last=Moeckli|first=Daniel|editor-last1=Moeckli|editor-first1=Daniel|editor-last2=Shah|editor-first2=Sangeeta|editor-last3=Sivakumaran|editor-first3=Sandesh|title=International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2010|chapter=Equality and Non-Discrimination|isbn=9780198767237|url=https://books.google.at/books?id=lV-cAQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Moeckli|2010}}}}
* {{cite book|last1=Nickel|first1=James W.|last2=Reidy|first2=David A.|editor-last1=Moeckli|editor-first1=Daniel|editor-last2=Shah|editor-first2=Sangeeta|editor-last3=Sivakumaran|editor-first3=Sandesh|title=International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2010|chapter=Philosophy|isbn=9780198767237|url=https://books.google.at/books?id=lV-cAQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Nickel & Reidy|2010}}}}
* {{cite book|last=Schmidt|first=Markus|editor-last1=Moeckli|editor-first1=Daniel|editor-last2=Shah|editor-first2=Sangeeta|editor-last3=Sivakumaran|editor-first3=Sandesh|title=International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2010|chapter=United Nations|isbn=9780198767237|url=https://books.google.at/books?id=lV-cAQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Schmidt|2010}}}}
* {{cite book|last1=Heyns|first1=Christof|last2=Killander|first2=Magnus|editor-last1=Moeckli|editor-first1=Daniel|editor-last2=Shah|editor-first2=Sangeeta|editor-last3=Sivakumaran|editor-first3=Sandesh|title=International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2010|chapter=Africa|isbn=9780198767237|url=https://books.google.at/books?id=lV-cAQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Heyns & Killander|2010}}}}
* {{cite book|last1=Heyns|first1=Christof|last2=Killander|first2=Magnus|editor-last1=Shelton|editor-first1=Dinah|title=The Oxford Handbook of International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|chapter=Universality and the Growth of Regional Systems|isbn=9780199640133|url=https://books.google.at/books?id=1MxoAgAAQBAJ&printsec=frontcover|ref={{sfnref|Heyns & Killander|2013}}}}
* {{cite book|last1=Kar|first1=Robin Bradley|editor-last1=Shelton|editor-first1=Dinah|title=The Oxford Handbook of International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|chapter=Psychology|isbn=9780199640133|url=https://books.google.at/books?id=1MxoAgAAQBAJ&printsec=frontcover|ref={{sfnref|Kar|2013}}}}
* {{cite book|last=Pasqualucci|first=Jo|editor-last1=Moeckli|editor-first1=Daniel|editor-last2=Shah|editor-first2=Sangeeta|editor-last3=Sivakumaran|editor-first3=Sandesh|title=International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2010|chapter=The Americas|isbn=9780198767237|url=https://books.google.at/books?id=lV-cAQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Pasqualucci|2010}}}}
* {{cite book|last1=Scheinin|first1=Martin|editor-last1=Shelton|editor-first1=Dinah|title=The Oxford Handbook of International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|chapter=Core Rights and Obligations|isbn=9780199640133|url=https://books.google.at/books?id=1MxoAgAAQBAJ&printsec=frontcover|ref={{sfnref|Scheinin|2013}}}}
* {{cite book|last1=Shelton|first1=Dinah|last2=Gould|first2=Ariel|editor-last1=Shelton|editor-first1=Dinah|title=The Oxford Handbook of International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2013|chapter=Positive and Negative Obligations|isbn=9780199640133|url=https://books.google.at/books?id=1MxoAgAAQBAJ&printsec=frontcover|ref={{sfnref|Shelton & Gould|2013}}}}
* {{cite book|last=Sivakumaran|first=Sandesh|editor-last1=Moeckli|editor-first1=Daniel|editor-last2=Shah|editor-first2=Sangeeta|editor-last3=Sivakumaran|editor-first3=Sandesh|title=International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2010|chapter=International Humanitarian Law|isbn=9780198767237|url=https://books.google.at/books?id=lV-cAQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Sivakumaran|2010}}}}
* {{cite book|last=Toebes|first=Brigit|editor-last1=Cholewka|editor-first1=Patricia A.|editor-last2=Motlagh|editor-first2=Mitra M.|title=Health Capital and Sustainable Socioeconomic Development|publisher=Taylor & Francis Group|location=Boca Raton/London/New York|year=2008|chapter=Taking a Human Rights Approach to Healthcare Commercialization|isbn=9781420046915|url=https://books.google.at/books?id=Lkwn_dPPm0UC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|Toebes|2008}}}}
* {{cite book|last=van Boven|first=Theo|authorlink=Theo van Boven|editor-last1=Moeckli|editor-first1=Daniel|editor-last2=Shah|editor-first2=Sangeeta|editor-last3=Sivakumaran|editor-first3=Sandesh|title=International Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2010|chapter=Categories of Rights|isbn=9780198767237|url=https://books.google.at/books?id=lV-cAQAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|ref={{sfnref|van Boven|2010}}}}
* {{cite book|last=Wu|first=Chien-Huei|editor-last1=Lo|editor-first1=Chang-fa|editor-last2=Li |editor-first2=Nigel |editor-last3=Lin |editor-first3=Tsai-yu|title=Legal Thoughts between the East and the West in the Multilevel Legal Order: A Liber Amicorum in Honour of Professor Herbert Han-Pao Ma|publisher=Springer|location=Berlin|year=2016|chapter=Human Rights in ASEAN Context: Between Universalism and Relativism|isbn=9789811019944|url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2920471|ref={{sfnref|Wu|2016}}}}
{{refend}}
=== Jurnal ===
{{refbegin|2}}
* {{cite journal |last=Davies|first=Mathew|title=The ASEAN Synthesis: Human rights, Non-intervention, and the ASEAN Human Rights Declaration|journal=Georgetown Journal of International Affairs|volume=14|year=2013|page=51-58|url=https://www.jstor.org/stable/pdf/43134411.pdf?seq=1#page_scan_tab_contents|ref={{sfnref|Davies|2013}}}}
* {{cite journal |last=Dembour|first=Marie-Bénédicte |title=What Are Human Rights? Four Schools of Thought|journal=Human Rights Quarterly|volume=32|month=Februari|year=2010|page=1-20|url=https://www.jstor.org/stable/40390000?seq=1#page_scan_tab_contents|ref={{sfnref|Dembour|2010a}}}}
* {{cite journal |last=Donnelly|first=Jack|title=The Relative Universality of Human Rights|journal=Human Rights Quarterly|volume=29|year=2007|page=281–306|url=https://www.jstor.org/stable/20072800|ref={{sfnref|Donnelly|2007}}}}
* {{cite journal |last=Greer|first=Steven|title=What's Wrong with the European Convention on Human Rights?|journal=Human Rights Quarterly|volume=30|year=2008|page=680-702|url=https://www.jstor.org/stable/20072864?seq=1#page_scan_tab_contents|ref={{sfnref|Greer|2008}}}}
* {{cite journal |last=Helfer|first=Laurence R.|title=Redesigning the European Court of Human Rights: Embeddedness as a Deep Structural Principle of the European Human Rights Regime|journal=European Journal of International Law|volume=19|year=2008|page= 125–159|url=https://academic.oup.com/ejil/article/19/1/125/430843|ref={{sfnref|Helfer|2008}}}}
* {{cite journal |last=Kahgan|first=Carin|title=Jus Cogens and the Inherent Right to Self-Defense|journal=ILSA Journal of International and Comparative Law|volume=3|year=1997|page=767-827|url=https://core.ac.uk/download/pdf/51089205.pdf|ref={{sfnref|Kahgan|1997}}}}
* {{cite journal |last=Moloney|first=Roslyn|title=Incompatible Reservations to Human Rights Treaties: Severability and the Problem of State Consent|journal=Melbourne Journal of International Law|volume=5|year=2004|page= 155–168|url=https://law.unimelb.edu.au/__data/assets/pdf_file/0010/1680427/Moloney.pdf|ref={{sfnref|Moloney|2004}}}}
* {{cite journal |last=Nugraha|first=Ignatius Yordan|title=Human Rights Derogation during Coup Situations|journal=The International Journal of Human Rights|volume=22|year=2018|page=194-206|url=https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13642987.2017.1359551|ref={{sfnref|Nugraha|2018}}}}
{{refend}}
=== Dokumen ===
{{refbegin}}
* {{cite book|title=Fact Sheet No. 33: Frequently Asked Questions on Economic, Social and Cultural Rights|author=Kantor Komisaris Tinggi PBB untuk Hak Asasi Manusia|year=2008|url=https://www.ohchr.org/Documents/Issues/ESCR/FAQ%20on%20ESCR-en.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171118181910/https://www.ohchr.org/Documents/Issues/ESCR/FAQ%20on%20ESCR-en.pdf/|archivedate=18 November 2017|ref={{sfnref|OHCHR|2008}}}}
{{refend}}
=== Deklarasi dan Perjanjian ===
{{refbegin|2}}
* {{cite web|url=https://photos.state.gov/libraries/amgov/4110/declaration/Indonesian.pdf|archiveurl=https://www.webcitation.org/75i4gVYyp?url=https://photos.state.gov/libraries/amgov/4110/declaration/Indonesian.pdf|archivedate=2019-01-26|title=Deklarasi Kemerdekaan|publisher=Kedutaan Besar Amerika Serikat|accessdate=15 Januari 2019|ref={{sfnref|Deklarasi Kemerdekaan Amerika Serikat|1776}}|dead-url=no}}
* {{cite web |url=https://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/vienna.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181220144002/https://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/vienna.aspx|archivedate=20 Desember 2018|title= Deklarasi dan Program Aksi Wina|publisher=[[Kantor Komisaris Tinggi PBB untuk Hak Asasi Manusia]]|accessdate=16 Januari 2019|ref={{sfnref|Deklarasi dan Program Aksi Wina|1993}}}}
* {{cite web |url=https://treaties.un.org/doc/publication/unts/volume%201155/volume-1155-i-18232-english.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181130151302/https://treaties.un.org/doc/publication/unts/volume%201155/volume-1155-i-18232-english.pdf|archivedate=30 November 2018|title=Konvensi Wina tentang Hukum Perjanjian|publisher=Perserikatan Bangsa-Bangsa|accessdate=21 Januari 2019|ref={{sfnref|VCLT|1969}}}}
* {{cite web |url=https://kontras.org/baru/Kovenan%20Ekosob.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170820162240/https://kontras.org/baru/Kovenan%20Ekosob.pdf|archivedate=20 Agustus 2017|title=Kovenan Internasional Hak-Hak Ekonomi, Sosial, dan Budaya|accessdate=16 Januari 2019|ref={{sfnref|ICESCR|1966}}}}
* {{cite web |url=https://kontras.org/baru/Kovenan%20Sipol.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180205051243/https://kontras.org/baru/Kovenan%20Sipol.pdf|archivedate=5 Februari 2018|title=Kovenan Internasional Hak-Hak Sipil dan Politik|accessdate=16 Januari 2019|ref={{sfnref|ICCPR|1966}}}}
* {{cite web |url=https://www.ohchr.org/EN/UDHR/Documents/UDHR_Translations/inz.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180328172411/https://www.ohchr.org/EN/UDHR/Documents/UDHR_Translations/inz.pdf|archivedate=28 Maret 2018|title= Pernyataan Umum tentang Hak-Hak Asasi Manusia|publisher=Kantor Komisaris Tinggi PBB untuk Hak Asasi Manusia|accessdate=15 Januari 2019|ref={{sfnref|PUHAM|1948}}}}
* {{cite web |url=https://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180413024446/http://www.un.org/en/sections/un-charter/un-charter-full-text/|archivedate=13 April 2018|title= Piagam PBB|publisher=Perserikatan Bangsa-Bangsa|accessdate=15 Januari 2019|ref={{sfnref|Piagam PBB|1945}}}}
{{refend}}
=== Sumber daring ===
{{refbegin}}
* {{cite web|url=https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/TBPetitions/Pages/HRTBPetitions.aspx|archiveurl=https://www.webcitation.org/75VLMulSZ?url=https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/TBPetitions/Pages/HRTBPetitions.aspx|archivedate=2019-01-17|title=Human Rights Bodies - Complaints Procedures|publisher=Kantor Komisaris Tinggi PBB untuk Hak Asasi Manusia|accessdate=18 Januari 2019|ref={{sfnref|OHCHR}}|dead-url=no}}
* {{cite web |url=https://au.int/sites/default/files/treaties/7792-sl-protocol_on_the_statute_of_the_african_court_of_justice_and_human_rights_3.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180628212440/https://au.int/sites/default/files/treaties/7792-sl-protocol_on_the_statute_of_the_african_court_of_justice_and_human_rights_3.pdf|archivedate=28 Juni 2018|title=List of Countries which Have Signed, Ratified/Acceded to the Protocol on the Statue of the African Court of Justice and Human Rights|publisher=[[Uni Afrika]]|accessdate=19 Januari 2019|ref={{sfnref|Uni Afrika}}}}
{{refend}}
== Bacaan imbahnya ==
{{refbegin|2}}
* {{id}} {{cite book|last=Iskandar|first=Pranoto|title=Hukum HAM Internasional: Sebuah Pengantar Kontekstual|publisher=IMR Press|location=Cianjur|year=2012|origyear=2010|edition=2|isbn=9786029648041|url=https://books.google.co.id/books?id=vH7xe16WSw0C&lpg=PP1&hl=id&pg=PP1#v=onepage&q&f=false}}
* {{en}} {{cite book|last1=Alston|first1=Philip|last2=Goodman|first2=Ryan|title=International Human Rights|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|edisi=2|year=2012|isbn=9780199578726|url=https://www.amazon.com/International-Human-Rights-Philip-Alston/dp/0199578729}}
* {{en}} {{cite book|last=Fredman|first=Sandra|title=Comparative Human Rights Law|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2018|isbn=9780199689415|url=https://global.oup.com/academic/product/comparative-human-rights-law-9780199689415}}
* {{en}} {{cite book|last=Nowak|first=Manfred|title=U.N. Covenant on Civil and Political Rights: CCPR commentary|publisher=N.P. Engel|location=[[Kehl]]|year=2005|isbn=3883571342|url=https://books.google.at/books/about/U_N_Covenant_on_Civil_and_Political_Righ.html?id=R-Z4QgAACAAJ&redir_esc=y}}
* {{en}} {{cite book|last1=Saul|first1=Ben|last2=Kinley|first2=David|last3=Mowbray|first3=Jacqueline |title=The International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights: Commentary, Cases, and Materials|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2014|isbn=9780199640300|url=https://opil.ouplaw.com/view/10.1093/law/9780199640300.001.0001/law-9780199640300}}
* {{en}} {{cite book|last1=Nowak |first1=Manfred|last2=McArthur|first2=Elizabeth|title=The United Nations Convention Against Torture: A Commentary|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2008|isbn=9780199280001|url=https://global.oup.com/academic/product/the-united-nations-convention-against-torture-9780199280001?cc=at&lang=en&}}
* {{en}} {{cite book|last1=Rainey|first1=Bernadette |last2=Wicks|first2=Elizabeth |last3=Ovey|first3=Clare |title=Jacobs, White, and Ovey: The European Convention on Human Rights|edition=7|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2017|isbn=9780198767749|url=https://global.oup.com/academic/product/jacobs-white-and-ovey-the-european-convention-on-human-rights-9780198767749?cc=at&lang=en&}}
* {{en}} {{cite book|last=Medina Quiroga|first=Cecilia|title=The American Convention on Human Rights: Crucial Rights and Their Theory and Practice|publisher=Intersentia|location=Cambridge|year=2016|edition=2|isbn=9781780683218|url=https://intersentia.com/en/the-american-convention-on-human-rights-2nd-edition.html}}
* {{en}} {{cite book|last=Smet|first=Stijn|title=Resolving Conflicts between Human Rights: The Judge's Dilemma|publisher=Routledge|location=Abingdon|year=2017|isbn=9781317218685|url=https://books.google.be/books?id=zCslDwAAQBAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false}}
* {{en}} {{cite book|last=Viljoen|first=Frans|title=International Human Rights Law in Africa|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2012|edition=2|isbn=9780199645596|url=https://www.amazon.com/International-Human-Rights-Law-Africa/dp/0199645590}}
{{refend}}
== Pranala luar ==
* {{en}} [https://www.ohchr.org Situs web resmi Kantor Komisaris Tinggi Perserikatan Bangsa-Bangsa untuk Hak Asasi Manusia]
* {{en}} [https://www.echr.coe.int/Pages/home.aspx?p=home Situs web resmi Pengadilan HAM Eropa]
* {{en}} [https://www.corteidh.or.cr/index.php/en Situs web resmi Pengadilan HAM Antar-Amerika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230724124149/https://www.corteidh.or.cr/index.php/en |date=2023-07-24 }}
* {{en}} [https://www.african-court.org/en/ Situs web resmi Pengadilan HAM Afrika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220119051539/https://african-court.org/en/ |date=2022-01-19 }}
* {{en}} [http://www1.umn.edu/humanrts Perpustakaan Hak Asasi Manusia Universitas Minnesota]
* {{en}} [https://www.hrw.org Situs web resmi Human Rights Watch]
* {{id}} [https://referensi.elsam.or.id Referensi Hak Asasi Manusia] di situs web ELSAM
{{Authority control}}
{{Instrumen HAM}}
[[Tumbung:Instrumen Hak Asasi Manusia]]
[[Tumbung:Hak Asasi Manusia]]
[[Tumbung:Hubungan internasional]]
[[Tumbung:Hukum internasional]]
lcrd28h4n4sugsjn72tbwb1y19xdn16
Lampung
0
24371
110664
76920
2026-05-11T01:35:31Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110664
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement|name=Lampung|other_name=Provinsi Lampung {{br}} [[Berkas:Lampung-hadlampung.png|70px]]|image_skyline=Bandar Lampung.JPG|image_alt=|image_caption='''Kuta Bandar Lampung'''|image_seal=Lampung Emblem.svg|seal_size=100px|nickname=|motto='''Sang Bumi Ruwa Jurai''' </br> ("One area is occupied by two cultural communities, the Saibatin Cultural Community and the Pepadun Community")|image_map=IndonesiaLampung.png|map_alt=|map_caption=Lokasi Lampung di Indonesia|coordinates={{coord|5|27|S|105|16|E|region:ID_type:adm1st|display=inline,title}}|coor_pinpoint=|coordinates_footnotes=|subdivision_type=Negara|subdivision_name={{INA}}|subdivision_type1=Ibu negeri|subdivision_name1=[[File:Lambang Kota Bandar Lampung.jpg|20px]] [[Kota Bandar Lampung|Bandar Lampung]]|established_title=Ditubuhkan|established_date=18 Mac 1964|founder=|named_for=|seat=|government_footnotes=|governing_body=|leader_party=|leader_title=Gabenor|leader_name=[[Arinal Djunaidi]]|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=|area_total_km2=34623.80|area_rank=[[Provinces of Indonesia|22nd]]|area_note=|elevation_footnotes=|elevation_m=|population_total=8447737|population_as_of=2019|population_footnotes=<ref name="LAMPUNG2020">{{cite web|url=https://lampung.bps.go.id/publication/2020/02/28/3054342c526c4d70c152ba4a/provinsi-lampung-dalam-angka-2020--penyediaan-data-untuk-perencanaan-pembangunan.html|last=|first=|title=Provinsi Lampung Dalam Angka 2020|website=www.lampung.bps.go.id|accessdate=24 April 2020}}</ref>|population_density_km2=auto|population_rank=15th|population_demonym=''Lampungese''<br/>Warga Lampung <small>([[Bahasa Indonesia]])</small>|population_note=|demographics_type1=Demografi|demographics1_footnotes=<!-- for references: use <ref> tags -->|demographics1_title1=Kumpulan etnik|timezone1=[[Waktu Indonesia Barat]]|utc_offset1=+7|postal_code_type=Poskod|postal_code=34xxx, 35xxx|area_code=(62)7xx|area_code_type=Kod panggilan|iso_code=ID-LA|registration_plate=[[Vehicle registration plates of Indonesia|BE]]|blank_name_sec1=[[Indeks Pembangunan Manusia|HDI]]|blank_info_sec1={{increase}} 0.690 ({{fontcolor|#fc0|Medium}})|blank1_name_sec1=HDI rank|blank1_info_sec1=[[List of Indonesian provinces by Human Development Index|24th]] (2019)|blank_name_sec2=|blank_info_sec2=|blank1_name_sec2=|blank1_info_sec2=[[Bandar Lampung]] – (879,651 – 2016)|website={{URL|lampungprov.go.id|Government official site}}|type=Negeri|leader_title2=Timbalan Gabenor|leader_name2=[[Chusnunia Chalim]]|elevation_max_m=2262|demographics1_info1=[[Suku Jawa|Jawa]] (62%), [[Sunda]] (9%), Lampung (25%), [[Melayu]] (4%), [[Banten]] (3%)<ref>{{cite book
| last = | first =
| publisher=Institute of Southeast Asian Studies
| title =Indonesia's Population: Ethnicity and Religion in a Changing Political Landscape
| date = | year =2003 | url = | accessdate = }}</ref>|demographics1_title2=Religion|demographics1_info2=[[Muslim]] 81.57%<br /> [[Kristian]] 5.68%<br/>- [[Protestan]] 2.63%<br/>- [[Katolik]] 3.05%<br/> [[Hindu]] 11.2%<br />[[Buddha]] 1.52%<br/> Lain-lain 0.03%<ref>{{cite web|url=https://lampung.bps.go.id/publication/2020/02/28/3054342c526c4d70c152ba4a/provinsi-lampung-dalam-angka-2020--penyediaan-data-untuk-perencanaan-pembangunan.html|title=Provinsi Lampung Dalam Angka 2020, Penyediaan Data Untuk Perencanaan Pembangunan| last=|first=|website=|publisher=BPS Lampung|accessdate=30 Mei 2020}}</ref>|demographics1_title3=Bahasa|demographics1_info3=[[Bahasa Indonesia|Indonesia]] (rasmi), [[Bahasa Lampung|Lampung]] ([[lingua franca]]), [[Bahasa Jawa|Jawa]], [[Bahasa Sunda|Sunda]]|blank2_name_sec2=|blank2_info_sec2=|blank3_name_sec2=|blank3_info_sec2=}}'''Lampung''' ([[Aksara Lampung]]: [[Barakas:Lampung-hadlampung.png|al=|nirbing|50x50px]]) tu sabuah provinsi paling salatan di [[Sumatera|Pulaw Sumatra]], [[Indunisia]], awan ibu negeri hataw pusat pamarintahan andakannya di Kuta Bandar Lampung<ref>[https://buliran.com/10382/profil-provinsi-lampung.html]</ref>. Provinsi hini mamiliki dua [[kuta]] yaitu Kuta Bandar Lampung awan Kuta Metro sarta 13 kabupaten. Posisi provinsi Lampuŋ sacara gaografis di sabaan paŋ barat babatasan awan [[Samudra Hindia]], di sabaan paŋ timur awan Laut Jawa, di sabaan paŋ hutara babatasan awan Provinsi Sumatra Salatan, awan di sabaan paŋ salatan babatasan awan Salat Sunda.
Provinsi Lampung mamiliki Palabuhan hutama banama Palabuhan Panjang awan Palabuhan Bakauheni, bandar hudara hutama yakni Radin Intan II talatak 28 km dari ibu negeri provinsi, sarta Stasiun Tanjung Karang di pusat ibu negeri. Tahun [[2020]], panduduk Provinsi Lampung bajumlah paŋ 9.007.848 ɟiwa, awan kapadatan 268 jiwa/km2<ref name="LAMPUNG" />.
== Raraitan luar ==
<references />
{{Lampung}}
{{Indonesia}}
[[Tumbung:Lampung]]
id8yda62j5md84bxb5ygbkhew7egp1q
Pulau Bakut
0
32374
110669
108011
2026-05-11T01:38:09Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110669
wikitext
text/x-wiki
[[Barakas:Bekantan at Pulau Bakut.jpg|jmpl|Bakantan di Pulau Bakut]]
'''Pulau Bakut''' andakannya di tangah-tangah sungai Barito lawan di bawah jambatan Barito nang mahubungakan Provinsi [[Kalimantan Selatan]] lawan Provinsi [[Kalimantan Tangah]]. Pulau Bakut mamiliki daya tarik gasan warga Banjar karana baisi pamandangan nang mamukau, udara nang sajuk lawan kamudahan sagan meakses masuknya. Pulau Bakut ngini jua manyandang status Taman Alam Wisata nang manjadi pilihan destinasi wisata bapatualang lawan wisata gasan balajar.<ref name=":0">{{Cite web|title=Pulau Bakut, Destinasi Wisata di Tengah Sungai Barito|url=https://jasling.menlhk.go.id/berita-dan-artikel/artikel/pulau-bakut-destinasi-wisata-di-tengah-sungai-barito}}</ref>
Pulau Bakut jua kawa digunakan gasan lukasi mangambalikakan [[Bekantan|bakantan]] hasil tangkapan warga sakitar ke habitat asalnya sahingga kawa maningkat akan pupulasi hiwan bahidung panjang. Gasan haraga masuk bubuhan lukal Banjar ke Pulau Bakut cukup mambayar harga masuk sabasar Rp.10.000 di hari biasa lawan Rp.12.500 di hari libur. Sadangkan gasan wisatawan haraganya Rp.100.000 di hari biasa wan Rp.150.000 di hari libur.<ref name=":0" />
== Cara Bakunjung ==
Ada 2 alternatif gasan bakunjung ka Pulau Bakut. Partama, pangunjung kawa bamutur salama 1,5 sampai 2 jam manuju Desa Marabahan Baru, Kec. Barito Kuala. Kadua, kawa liwat manyusuri [[Sungai Martapura]] sampai [[Sungai Barito]] gasan manuju Pulau Bakut salama satu sampai dua jam.<ref name=":0" />
== Jujuhutan ==
<references />
[[Tumbung:Wisata]]
[[Tumbung:Pulau Bakut]]
[[Tumbung:Kalimantan Selatan]]
[[Tumbung:Banjarmasin]]
q3k2tm5yxzp275ciuz2uc934btbhdhl
Muhammad Bakhiet
0
35921
110678
106185
2026-05-11T01:44:17Z
Wadaihangit
12694
110678
wikitext
text/x-wiki
'''Muhammad Bakhiet''', “Muhammad” yang baarti dipuji, “Bakhiet” baarti sangat [[bauntung]]. Guru Bakhiet sidin dilahirakan di [[Telaga Air Mata]], [[Kampung Arab]], [[Barabai, Hulu Sungai Tangah|Barabai]], [[Kabupatin Hulu Sungai Tengah|Kabupaten Hulu Sungai Tengah]] di tanggal 1 Januari 1966. abah sidin bangaran (Tuan Guru) [[Ahmad Mughni]] wan uma sidin bangaran [[Hj. Zainab]]. Umanya Guru Bakhiet bangaran [[Hj. Zainab]] binti [[Usman]], imbah tu abahnya Guru Bakhiet adalah saurang ulama nang ganal yang liwar masyhur di jamannya sidin, yang liwar, ''`ālim,'' `''ābid,'' wan ''wara''`, sama wn [[zuhud,]] nang tu Fadhilatusy Syekh [[Ahmad Mughni]] bin Syekh [[Isma`il bin Syekh Muhammad Thahir]] bin [[Syekh Syihabbuddin.]] Syekh Syihabbuddin ini ujar asal mulanya nang diparcayai urang sidin putera dari [[Maulana Syekh Muhammad Arsyad al-Banjari]] nang maulah kitab [[Sabilal Muhtadin]] nang banyak diajarkan di babanyak wilayah dan panjuru Asia Tenggara. Tuan Guru KH. Muhammad Bakhiet sidin adalah saurang ‘ulama ‘amiliin nang kuat dalam akhlaq-akhlaq nabawiyah yang luhur. Muha beliau kaya naungan yang taduh, suara beliau sidin ni kaya salju (dingin didangari), papadahan sidin ni beliau kaya hujan, ilmu beliau laksana kaya lautan.<ref>{{Cite book|url=https://opac.uin-antasari.ac.id/index.php?p=show_detail&id=22103&keywords=|title=Untaian Yakut Biografi KH. Muhammad Bakhiet {{!}} Perpustakaan UIN Antasari Banjarmasin|access-date=2025-03-08|archive-date=2025-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250306103530/https://opac.uin-antasari.ac.id/index.php?p=show_detail|dead-url=yes}}</ref>
== Riwayat Pandidikan ==
Imbahtu latar balakang pandidikan nang dijalani Guru Bakhiet salain manimba ilmu dari kuwitan sidin yaitu: [[Sekolah Dasar]] sampai kalas IV (1972-1976 M). Pondok Pasantrin Ibnul Amin di [[Pemangkih, Labuan Amas Utara, Hulu Sungai Tangah|Pamangkih,]] kurang labih tiga tahun (1977- 1980 M). [[Pondok Pesantren Darussalam,]] di [[Martapura]], kurang labih satangah tahun (1980 M). [[Madrasah Islam Darussalamah]], Bangun Jaya, Martapura, kurang labih satu satangah tahun (1980-1981 M). Imbah babarapa tahun di Martapura, Guru Bakhiet bulik ka Barabai. Di tampat kalahiran sidin ini Guru Bakhiet balajar pulang lawan abahnya, Ahmad Mughni, jua balajar lawan Tuan Guru [[Abdul Wahab]] pada bidang [[fiqih]], [[H. Hasan]] wan [[H. Saleh]] pada bidang [[ilmu Nahwu]]. Pandidikan Guru Bakhiet kada malulu di situ situ haja di [[Kalimantan Salatan]], sidin jua suah balajar ka [[Jawa Timur]] (Bangil). [[Bangil]] nang ada di wilayah nang banyak saurang ulama nang suah balajar karana di sini banyak didiami ulih ulama wan ''haba`ib''. babanyakan buhan ulama yang takanal nang ada di Kalimantan Selatan kaya KH. [[Muhammad Zaini bin Abdul Ghani,]] [[Muhammad Syukri Unus,]] [[KH. Ahmad Bakri]], [[KH. Asmuni]] (Guru Danau) dan nang lainnya. Guru Bakhiet balajar ka Bangil atas patunjuk kuwitan sidin. Di sini Guru Bakhiet baguru wan maambil tarikat Alawiyah lawan Habib [[Zein al-Abidin Ahmad al-Aydarus.]] Dari data di nang ada atas jalas bahwa Guru Bakhiet labih banyak mahadapi jalur pandidikan didalam banua surang. Baingat kahidupan di dunia ngini nang liwar singkat maka ulih kuwitan Guru Bakhiet maarahakan kapada pandidikan nang menjadi bakal untuk manjalani kahidupan di banua nang adabi kelak, nang itu mautamakan pandidikan agama dihiga pandidikan umum yang cukup haja lawan [[harat]] manulis, mambaca, bahitung lawan babahasa nang diajarkan di bangku sekolah dasar.<ref>{{Cite book|url=https://opac.uin-antasari.ac.id/index.php?p=show_detail&id=22103&keywords=|title=Untaian Yakut Biografi KH. Muhammad Bakhiet {{!}} Perpustakaan UIN Antasari Banjarmasin}}{{Dead link|date=September 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Pangajian Guru Bakhiet ==
Ada ampat buting pangajian nang diasuh ulih Muhammad Bakhiet. yang partama, pangajian di [[Pondok Pesantren]] wan Majelis Taklim [[Nurul Muhibbin]] di Jl Ramli Barabai Darat. Dalam saminggu di tampat ini diadaakan babarapa kali pangajian nang dihadiri ribuan jamaah. Pangajian nang kadua batampat di Pondok Pesantren Nurul Muhibbin Ilung jl. Gerilya [[Kacamatan Batang Alai Utara]] (10 km dari [[kota Barabai]]). Pangajian ngini dibuka di tahun 2009. Pangajian nang katiga batampat di Majalis Taklim Nurul Muhibbin [[Desa Manduin]] [[Kabupaten Balangan]] (sekitar 20 km dari kota Barabai). Pangajian ngini dibuka di tahun 2011. Pangajian nang kaampat batampat di [[Masjid Bustanul Muhibbin]] di [[Jl. Trans Kalimantan]] [[Alalak Berangas Timur]] [[Kabupatin Barito Kuala]]. Tampat pangajian ini babatasan lawan [[kota Banjarmasin]] sampai warga Banjarmasin dapat tanyamani mendatangi tampat ngini gasan maumpati pangajian. Pangajian di tampat ini diadai dua minggu sakali di hari Sabtu malam (malam Ahad) imah sambahyang Isya.<ref>{{Cite web|date=2022-05-12|title=Ulama Banjar (200): KH. Muhammad Bakhiet|url=https://alif.id/read/redaksi/ulama-banjar-200-kh-muhammad-bakhiet-b243491p/|website=Alif.ID|language=id|access-date=2025-03-08}}</ref>
== Bubuhan Guru Maajari Guru Bakhiet ==
Di Barabai ngintu :
Abah beliau, alm. Tuan Guru H. Ahmad Mughni (Lahir di [[Nagara]] [[1327 H]] atau [[1910 M]]., Maninggal di Barabai 10 dzul hijjah 1414 H/1994 M), yang ujar ulih TG. H. Ibad (Baderi) wan TG.H. Mahfuzh Amin (Pamangkih) sabagai "Waliyullah". Tuan Guru H. M. Shaleh bin TG. H. Sabran (Lahir di Barabai tahun 1941, Maninggal di Barabai tahun 15/02/1983 M 02 jumadil akhir 1403 Η). Beliau adalah mintuha ulih abahnya, laki dari alm. Hj. Bulqis. lawan ulama ini Guru Bakhiet balajar kitab Ibnu Aqil syarah Alfiah Ibnu Malik di bidang ilmu nahwu. Syaikhuna Tuan Guru H. [[Hasan Ahmad.]] Lawan ulama ini Guru Bakhiet suah umpat balajar sakali kitab Riyadhush Shalihin.Syaikhuna Tuan Guru [[H. Abdul Wahhab bin Marzuqi,]] saurang ulama ahli Fiqih dan Faraidh.
Di Ponpes Ibnul Amin Pamangkih ngintu;
''[[Al-'Allamah az-Zahid Muassis al-Ma'had]]'', Tuan Guru [[H. Mahfuz Amin]] (Lahir tahun 1914, Wafat tahun 1995), guru Guru Bakhiet di bidang ilmu falak. TG. [[H. Asri Hasyim,]] guru nang paling baparan banar. [[Najamuddin]], [[H. Yusri Fauzi]], guru pamulaan Guru Bakhiet di PP Ibnul Amin
Di Martapura, nngintu;
''Al-'Alimul 'Allamah an-Nahwi al-Fadhil Abuya'' Tuan Guru [[HM. Syukri Unus]] (Lahir di [[Amuntai Tangah, Hulu Sungai Utara|Amuntai]] 1948). [[Syaikhuna Al-'Alim Ar-Rabbani, al-'Arif Billah]], Tuan Guru [[HM. Zaini Abdul Ghani]] (Lahir di Martapura 1942, Wafat di Martapura 2005). lawan ulama ini sidin Guru Bakhiet balajar kitab Ajrumiah di bidang ilmu nahwu, [[al-Adzkar]] karya [[Imam Nawawi]]. ''Al-'Allamah al-Musnid ad-Da'iyah al-Habib'' [[Abul Hasan Abu Bakar bin Hasan bin Abu Bakr bin Abdullah Alattas az-Zabidi al-Hindi).]] [[H. Imran]] yang tinggal di belakang MIS Darus Salamah, guru Guru Bakhiet di bidang ilmu tajwid.
Di Pulau Jawa, ngintu:
[[Al-Habib al-Mukasyaf Shahibul]] karamat, [[Zen bin Ahmad Alaydrus]] (Maninggal di Surabaya 6 shafar 1428 H). [[Al-'Allamah Al-Habib Anis bin 'Alwi bin 'Ali bin Muhammad alHabsyi|Al-'Allamah Al-Habib Anis bin 'Alwi bin 'Ali bin Muhammad al]] [[Al-'Allamah Al-Habib Anis bin 'Alwi bin 'Ali bin Muhammad alHabsyi|Habsyi]] (Lahir di Garut 1928, Maninggal di Solo 2006).
Di Haramain (Makkah lawan Madinah)
Musnid Zamanih wa Farid Awanih al-'Allamah al-[[Syekh AsSayyid Muhammad Yasin bin Muhammad ‘Isa al-Fadani al-Makki alHasani]] (Lahir di Makkah 1915, Maninggal di Makkah 1990). [[Al-'Allamah al-Faqih al-Habib Zen bin Ibrahim bin Sumaeth]], guru ganal thariqah 'alawiyah. [[Syaikhuna Al-'Allamah al-Faqih al-Muhaddits al-Murabbi asSayyid Abu 'Alawi Hamid bin 'Alawi bin Salim bin Abu Bakar al-Kaf]] (Lahir di Banjarmasin 1927, Wafat di Makkah di hari Ahad 22/11/2015).<ref>{{Cite web|last=Team|date=2021-03-27|title=ASKB Bersilaturrahmi Dengan Guru Bakhiet Di Barabai Kalimantan Selatan - Rumah Karya Bersama|url=https://www.rumahkaryabersama.com/2021/03/askb-bersilaturrahmi-dengan-guru-bakhiet-di-barabai-kalimantan-selatan/|website=www.rumahkaryabersama.com|language=id|access-date=2025-03-08|archive-date=2024-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240225151217/https://www.rumahkaryabersama.com/2021/03/askb-bersilaturrahmi-dengan-guru-bakhiet-di-barabai-kalimantan-selatan/|dead-url=yes}}</ref>
== Jujuhutan ==
[[Tumbung:Urang Barabai]]
[[Tumbung:Ulama Banjar]]
bmp0mlct9fnekfpk295ar5qig89tufd
Tanah Dusun
0
37749
110662
108438
2026-05-11T01:34:36Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110662
wikitext
text/x-wiki
'''Tanah Dusun''' marupakan sambatan gasan kawasan nang baandak di bagian hulu kuta Mengkatip. Distrik [[Bakumpai, Barito Kuala|Bakumpai]] (wayah ini bagian dari [[Barito Kuala]]) lawan Dusun mulanya masih basatu lawan Distrik Bakumpai dan disambat '''Distrikt Becompaij Dousson''' sabalum tahun 1898, kada tamasuk wilayah Distrik Pantai lawan Distrik Sihong (kabupatin Barito Timur) nang andakannya di bawah Radhen Adipati Danoe Redjo pada waktu itu masih andakannya di bawah Afdeeling Amoenthaij (panarus Kasultanan Banjar). <ref>{{Cite web|title=Administrative sub-divisions in Dutch Borneo, ca 1879 {{!}} Digital Atlas of Indonesian History - By Robert Cribb|url=http://www.indonesianhistory.info/map/borneo1879.html|website=www.indonesianhistory.info|language=en|access-date=2026-01-08|archive-date=2012-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120524181610/http://www.indonesianhistory.info/map/borneo1879.html|dead-url=yes}}</ref>
== Jujuhutan ==
<references />
[[Tumbung:Wikibalalah II]]
[[Tumbung:Dayak]]
[[Tumbung:Kabupatin Barito Kuala]]
[[Tumbung:Kabupatin Barito Timur]]
gw99sl99fs87cac8e44va3r13emio2n
Barzah
0
38269
110670
109947
2026-05-11T01:39:45Z
Wadaihangit
12694
barada > andakannya
110670
wikitext
text/x-wiki
'''Barzah''' ialah alam kubur nang mambatasi antara [[dunia]] wan akhirat. Barzah jadi tampat parsinggahan satumat gasan [[Janajah|jasad]] mahluk sampai dibangkitakan lagi wayah [[hari]] kiamat. Panghuni barzah andakannya di higa dunia (jaman bahari) wan akhirat (jaman kina). Ujar syariat [[Islam]], si [[Janajah|mayat]] akan batamu lawan [[Munkar wan Nakir|Malaikat Munkar wan Nakir]] di alam barzah. Ada pandapat lain nang manyambat, jaka nang maninggal ialah urang [[mukmin]] nang dibarii taupik, maka nang akan datang ialah Malaikat nang bangaran [[Mubassyar]] wan [[Basyir]].<ref>{{Cite web|last=Aditya|first=Rizal|date=Senin, Februari 13, 2012|title=BlogWongJowo: Masalah Pertanyaan Malaikat Munkar dan Nankir, Azab dan Nikmat Alam Kubur|url=https://blogwongjowo.blogspot.com/2012/02/masalah-pertanyaan-malaikat-munkar-dan.html|website=BlogWongJowo|access-date=2026-03-19}}</ref>
Barzah baarti jarak [[waktu]] atawa panghalang antara [[dua]] hal wan kadada nang sanggup maliwatinya.<ref>{{Cite web|date=2021-10-03|title=Al-Barzakh and the Life in the Grave - Fiqh|url=https://fiqh.islamonline.net/en/al-barzakh-and-the-life-in-the-grave/|website=IslamOnline|language=en|access-date=2026-03-19}}</ref> Ujar syariat Islam, barzah baarti tampat nang andakannya di antara maut wan kabangkitan sawagaimana [[firman]] [[Allah]] dalam QS. [[Al-Mukminun]] ayat [[100]]. Lawan [[kuya]] lainnya, tampat nang disambat barzah ialah mula'i matan waktu kamatian sampai dibangkitakan [[hidup]] pulang.<ref>{{Cite web|title=Tafsir (Sura 10, verse 30) On the barzakh|url=http://www.islamfrominside.com/Pages/Tafsir/Tafsir(10-30).html|website=www.islamfrominside.com|access-date=2026-03-19}}</ref>
== Jujuhutan ==
<references />
[[Tumbung:Wiki Katuju Ramadan 2026]]
[[Tumbung:Islam]]
[[Tumbung:Kahidupan]]
[[Tumbung:Kahidupan Akhirat]]
ky34lwgfejidxfe5u4007oxvyc3xljj
Citakan:Muara Kaman, Kutai Kartanegara
10
38528
110687
2026-05-11T06:28:09Z
Ezagren
143
citakan hanyar
110687
wikitext
text/x-wiki
{{Navigasi ID Desa
|prupinsi = Kalimantan Timur
|dati2 = Kabupatin
|ngaran dati2= Kutai Kartanegara
|kacamatan = Muara Kaman
|d1 = Benua Puhun
|d2 = Bukit Jering
|d3 = Bunga Jadi
|d4 = Cipari Makmur
|d5 = Kupang Baru
|d6 = Lebaho Ulaq
|d7 = Liang Buaya
|d8 = Menamang Kanan
|d9 = Menamang Kiri
|d10= Muara Kaman Ilir
|d11= Muara Kaman Ulu
|d12= Muara Siran
|d13= Panca Jaya
|d14= Puan Cepak
|d15= Rantau Hempang
|d16= Sabintulung
|d17= Sedulang
|d18= Sidomukti
|d19= Teratak
|d20= Tunjungan
}}<noinclude>
{{RefDagri|2022}}
{{Collapsible option}}
[[Tumbung:Citakan kampung/kalurahan di Kabupatin Kutai Kartanegara|{{PAGENAME}}]]
[[Tumbung:Muara Kaman, Kutai Kartanegara|τ]]</noinclude>
klywub6ewapywhsxgyoxml6f1vyqgl4