Wikipedia brwiki https://br.wikipedia.org/wiki/Degemer MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter Media Dibar Kaozeal Implijer Kaozeadenn Implijer Wikipedia Kaozeadenn Wikipedia Restr Kaozeadenn Restr MediaWiki Kaozeadenn MediaWiki Patrom Kaozeadenn Patrom Skoazell Kaozeadenn Skoazell Rummad Kaozeadenn Rummad TimedText TimedText talk Modulenn Kaozeadenn modulenn Event Event talk 0 2737 2204001 2153087 2026-11-11T13:23:03Z Ar choler 52661 dilec'hiañ ur patrom 2204001 wikitext text/x-wiki {{Lizherenneg}} Al '''lizherenneg kirillek''' ([[ruseg]] : кириллица ''kirillika'' ; [[ukraineg]] : кирилиця ''kirilitsya'' ; [[belaruseg]] : кірыліца ''kirylika'' ; [[serbeg]] : Ћирилица ''Ćirilica'' ; [[bulgareg]] : Кирилица ''Kirilitsa'') zo ul [[lizherenneg]] implijet evit skrivañ ar pemp [[yezhoù slavek|yezh slavek]] pennañ, ha meur a yezh all e familhoù-yezh liesseurt komzet en ez-[[Unaniezh Soviedel]], en [[Azia]] hag en [[Europa ar Reter]]. == Istor == N'eo ket gwall sklaer orin resis al lizherenneg kirillek : evit lod istorourien e vije bet krouet war-eeun gant "[[abostol|ebestel]] ar [[Slaved]]", [[sant Kýrillos]] ([[826]]-[[869]]) hag e vreur [[sant Methódios]] ([[815]]-[[885]]) ; evit lod all e vije bet diorroet diwar ar skritur glagolitek ; dre vras avat ez eus bet diskwelet ez eo faos seurt kredennoù. Sur-mat e teu al lizherenneg diwar diazezoù al [[lizherenneg c'hlagolitek]] dre labour sant Kýrillos warni. == Lizherenneg ar ruseg == Setu penaos e vez implijet evit skrivañ ar ruseg<ref>Evit gouzout penaos e vez implijet ez-resis evit meur a yezh all, sellit ouzh {{en}} [[:en:Cyrillic script|''Cyrillic script'']].</ref>. {| style="margin:auto;" |- valign="top" | {| class="wikitable" |- ! Serzh !! ''Stouet'' !! Anv !! [[LFE]] |- | А / а|| ''А'' / ''а'' || A || /a/ |- | Б / б || ''Б'' / ''б'' || Be || /b/ |- | В / в || ''В'' / ''в'' || Ve || /v/ |- | Г / г || ''Г'' / ''г'' || Ge || /ɡ/ |- | Д / д || ''Д'' / ''д'' || De || /d/ |- | Е / е || ''Е'' / ''е'' || Ye || /je/ |- | Ё / ё || ''Ё'' / ''ё'' || Yo || /jo/ |- | Ж / ж || ''Ж'' /* ''ж'' || Je || /ʒ/ |- | З / з || ''З'' / ''з'' || Ze || {/z/ |- | И / и || ''И'' / ''и'' || I || /i/ |- | Й / й || ''Й'' / ''й'' || I <small>berr</small> || /ɪ/ |} | {| class="wikitable" |- ! Serzh !! ''Stouet'' !! Anv !! [[LFE]] |- | К / к || ''К'' / ''к'' || Ka || /k/ |- | Л / л || ''Л'' / ''л'' || El || /l/ |- | М / м || ''М'' / ''м'' || Em || /m/ |- | Н / н || ''Н'' / ''н'' || En || /n/ |- | О / о || ''О'' / ''о'' || O || /o/ |- | П / п || ''П'' / ''п'' || Pe || /p/ |- | Р / р || ''Р'' / ''р'' || Er || /r/ |- | С / с || ''С'' / ''с'' || Es || /s/ |- | Т / т || ''Т'' / ''т'' || Te || /t/ |- | У / у || ''У'' / ''у'' || U || /u/ |- | Ф / ф || ''Ф'' / ''ф'' || Ef || /f/ |} | {| class="wikitable" |- ! Serzh !! ''Stouet'' !! Anv !! [[LFE]] |- | Х / х || ''Х'' / ''х'' || C'ha || /x/ |- | Ц / ц || ''Ц'' / ''ц'' || Tse || /ts/ |- | Ч / ч || ''Ч'' / ''ч'' || Tche || /tʃ/ |- | Ш / ш || ''Ш'' / ''ш'' || Cha || /ʃ/ |- | Щ / щ || ''Щ'' / ''щ'' || Shcha || /ʃʲ/ |- | Ъ / ъ || ''Ъ'' / ''ъ'' || "Sin kalet" <ref>Staonekadur ebet.</ref> |- | Ы / ы || ''Ы'' / ''ы'' || Yery || /ɨ/ |- | Ь / ь || ''Ь'' / ''ь'' || "Sin blot" <ref>Staonekadur.</ref>|| /ʲ/ |- | Э / э || ''Э'' / ''э'' || E || /ɛ/ |- | Ю / ю || ''Ю'' / ''ю'' || Yu || /ju/ |- | Я / я || ''Я'' / ''я'' || Ya || /ja/ |} |} == Stummoù dornskrivet == Disheñvel a-walc'h diouzh o stumm moullet e vez a-wechoù an doare da zornskrivañ al lizherennoù, a zo tostoc'h d'ar stummoù stouet. <div class="center">'''Alc'hwez :''' Linenn 1 = moullet e stil plaen ; linenn 2 = moullet e stil ''italika'' ; linenn 3 = dornskrivet en ''italika''.</div> [[Restr:Cyrillique_cursif.png|center]] *E [[serbeg]] hag e [[makedoneg]] ez eo disheñvel stil ''italika'' al lizherennoù bihan б, г, д, п ha т, tostoc'h a-wechoù d'an doare ma vezont skrivet gant an dorn kentoc'h eget d'ar stil moullet. [[Restr:Cyrillique_serbe_russe.PNG|center]] == Gwelet ivez == * [[Lizherenneg]] * [[Doare-skrivañ]] == Liammoù diavaez == * {{en}} [http://www.omniglot.com/writing/cyrillic.htm Pajenn al lizherenneg] war Omniglot (lennet d'an 31/07/2025) * {{en}} [http://www.russki-mat.net/trans.htm Treuzskrivadurioù al lizherenneg kirillek] (taolenn-geñveriañ), Russki-mat (lennet d'an 31/07/2025) ==Notennoù== {{Daveoù}} {{Lizherenneg kirillek}} [[Rummad:Lizherennegoù|Kirillek]] [[Rummad:Doareoù-skrivañ]] [[Rummad:Lizherenneg kirillek]] 4mn5gcmng9iymd2nxjszafceov9hthg 0 3097 2204003 2123463 2026-11-11T13:35:44Z Ar choler 52661 kazac'heg → kazakeg, evel anv ar pennad 2204003 wikitext text/x-wiki {{Yezh|anv=Kazakeg|anveyezh=қазақ тілі qazaq tilî |broiou=[[Kazac'hstan]], [[Tadjikistan]], [[Turkmenistan]], [[Afghanistan]], [[Iran]], [[Rusia]], [[Ukraina]], [[Sina]], [[Mongolia]], [[Turkia]] |rannved= Kreiz Azia |komzet= ~ 8 500 000 |renkadur= 93 |livfamilh=Altaek |familh=[[Yezhoù turkek]] * [[Yezhoù turkek ar c'hornôg]]<br /> ** [[Yezhoù aralek-kaspek]]<br /> *** '''Kazakeg''' |YezhOfisiel= [[Kazakstan]] |akademiezh= hini ebet |iso1= kk |iso2= kaz |lizherennoù=KAZ}} Ur [[yezhoù turkek|yezh turkek]] eo ar '''c'hazakeg''' (anvet ''қазақ тілі'', ''qazaq tilî'') komzet e [[Kreiz Azia]]. Yezh ofisiel [[Kazakstan]] ec'h eo ha komzet gant tro-dro da 8,5 milion a dud en holl e [[Kazakstan]] hag ivez e [[Afganistan]], [[Sina]], [[Iran]], [[Kirgizstan]], [[Mongolia]], [[Rusia]], [[Tadjikistan]], [[Turkia]], [[Turkmenistan]], [[Ukraina]], hag [[Ouzbekistan]]. Skrivet e vez pe gant al [[lizherenneg latinek]] (Turkia) pe gant al [[lizherenneg kirillek]] (Sina, Iran, Afganistan). Implijet e vez nav lizherenn ispisial evit sonioù na vezont ket kavet er [[rusianeg]]: Ә, Ғ, Қ, Ң, Ө, Ұ, Ү, Һ, İ == Un tañva eus ar yezh == === Frazennoù talvoudus === Demat Қайырлы таң Mont a ra? Налыңыз қалай? Noz vat Қайырлы түң Mar plij Өтінем Kenavo Сау болыңыз Ya Иә Nann Жоқ Mat eo Болады Trugarez Рахмет Petra eo hoc'h anv? Атыныз зім? … eo ma anv Менің ңтым… === Ar raganvioù === Me мен Te сен (unander), сендер (liester) Eñ /Hi ол Ni біз C'hwi сіз (unander), сіздер (liester) Int олар === Goulennoù === Piv? кім? Petra? не? Pelec'h? қайда? Penaos? қалай? Pegoulz? қашан? Pegement? неше? Pe(hini)? қай? === Devezhioù ar sizhun === Dilun Дүйсенбі Dimeurzh Сейсенбі Dimerc'her Сәрсенбі Diriaou Бейсенбі Digwener Жұма Disadorn Сенбі Disul Жексенбі === Ar mizioù === Miz Genver Қаңтар Miz C'wevrer Ақпан Miz Meurzh Наурыз Miz Ebrel Сәуір Miz Mae Мамыр Miz Mezheven Маусым Miz Gouere Шілде Miz Eost Тамыз Miz Gwengolo Қыркүйек Miz Here Қазан Miz Du Қараша Miz Kerzu Желтоқсан === An niveroù === Unan бір Daou екі Tri үш Pevar төрт Pemp бес C'hwec'h алты Seizh жеті Eizh сегіз Nav тоғыз Dek он екі Unnek он бір Daouzek он Trizek он үш Pevarzek он төрт Pempzek он бес C'hwezhek он алты Seitek он жеті Tric'hwec'h он сегіз Naontek он тоғыз Ugent жиырма Unan-warn'n-ugent жиырма бір Tregont отыз Daou-ha-tregont отыз екі Daou-ugent қырық Tri-ha-daou-ugent қырық үш Hanterkant елу Tri-ugent алныс Dek-ha-tri-ugent жетніс Pevar-ugent сексен Dek-ha-pevar-ugent тоқсан Kant жүз Mil мың Kentañ бірінші Eil екінші Trede үшінші Pevare төртінші Pempvet бесінші C'hwec'hvet адтыншы Seizhvet жетінші Eizhvet сегізінші Naovet тщғызыншы Dekvet оныншы === Disklêriadur gwirioù mab-den === Mellad 1: Барлық адамдар тумысынан азат және қадір‐қасиеті мен кұқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл‐парасат, ар‐ождан берілген, сондықтан олар бір‐бірімен туыстық, бауырмалдық қарым‐қатынас жасаулары тиіс. == Keñveriadenn gant ar yezhoù turkek all == Tost a-walc'h eo stumm ar gerioù a orin turkek rik implijet gant an eil yezh turkeg hag eben alies, da skouer: {| class="wikitable" |- style="text-align: center;" ! ''Language'' ! 0 !! 1 !! 2 !! 3 !! 4 !! 5 !! 6 !! 7 !! 8 !! 9 !! 10 |- style="text-align: center;" | [[Hendurkeg]] | || bir || iki || üç || tört || biş || altı || yidi || sekiz || tokuz || on |- style="text-align: center;" | [[Altaieg]] | ноль <br /> nol' || бир <br /> bir || эки <br /> eki || ÿч <br /> üç || тöрт <br /> tört || бeш <br /> beş || алты <br /> altı || jeти <br /> ceti || сегис <br /> segis || тогуc <br /> togus || oн <br /> on |- style="text-align: center;" | [[Azeri]] | sıfır || bir || iki || üç || dörd || beş || altı || yeddi || səkkiz || doqquz || on |- style="text-align: center;" | [[Bachkireg]] | ноль <br /> nol || бер <br /> ber || ике <br /> ike || өс <br /> ös || дүрт <br /> dürt || биш <br /> biş || алты <br /> altı || ете <br /> yete || һигеҙ <br /> higeź || туғыҙ <br /> tuğıź || ун <br /> un |- style="text-align: center;" | [[Barabaeg]] | || bir || iki || üts || tört || pəş || alttı || yədi || səkiz || toğiz || on |- style="text-align: center;" | [[C'hakaseg]] | || пір <br /> pir || ікi <br /> iki || үc <br /> üs || төpт <br /> tört || пиc <br /> pis || алты <br /> altı || читi <br /> çiti || cигic <br /> sigis || тoғыc <br /> toğıs || oн <br /> on |- style="text-align: center;" | [[C'halajeg]] | || bii || äkki || üüç || töört || beeş || alta || yeetti || säkkiz || toqquz || oon |- style="text-align: center;" | [[Dolganeg]] | || биир <br /> biir || икки <br /> ikki || үс <br /> üs || түөрт <br /> tüört || биэс <br /> bies || алта <br /> alta || hэттэ <br /> hette || агыс <br /> agıs || тогус <br /> togus || уон <br /> uon |- style="text-align: center;" | [[Gagaouzeg]] | sıfır || bir || iki <br /> || üç <br /> || dört <br /> || beş <br /> || altı <br /> || yedi <br /> || sekiz <br /> || dokuz <br /> || on <br /> |- style="text-align: center;" | [[Kachkaeg]] | || bir || iki || üç || dört || beş || altı || yedi || sekiz || dokuz || on |- style="text-align: center;" | [[Karachayeg-balkareg]] | ноль <br /> nol || бер <br /> ber || эки <br /> eki || юч <br /> üç || тёрт <br /> tört || беш <br /> beş || алты <br /> altı || джети <br /> djeti || сегиз <br /> segiz || тогьуз <br /> toğuz || он <br /> on |- style="text-align: center;" | [[Karakalpakeg]] | нол <br /> nol || бир <br /> bir || эки <br /> eki || үш <br /> u'sh || төрт <br /> to'rt || бес <br /> bes || алти <br /> alti || жети <br /> jeti || сегиз <br /> segiz || тоғиз <br /> tog'iz || он <br /> on |- style="text-align: center;" | [[Kazakeg]] | нөль <br /> nöl' || бір <br /> bir || екі <br /> eki || үш <br /> üş || төрт <br /> tört || бес <br /> bes || алты <br /> altı || жеті <br /> jeti || сегіз <br /> segiz || тоғыз <br /> toğız || он <br /> on |- style="text-align: center;" | [[Kirgizeg]] | нөль <br /> nöl' || бир <br /> bir || эки <br /> eki || үч <br /> üç || төрт <br /> tört || беш <br /> beş || алты <br /> altı || жети <br /> jeti || сегиз <br /> segiz || тогуз <br /> toguz || он <br /> on |- style="text-align: center;" | [[Kirgizeg Fuyü]] | || bir || igi || üş || durt || biş || altı || çiti || sigis || doğus || on |- style="text-align: center;" | [[Koumikeg]] | ноль <br /> nol || бир <br /> bir || эки <br /> iki || уьч <br /> üç || доьрт <br /> dört || беш <br /> beş || алты <br /> altı || етти <br /> yetti || сегиз <br /> segiz || тогъуз <br /> toğuz || он <br /> on |- style="text-align: center;" | [[Krimtchakeg]] | || bir || eki || üç || dort || beş || altı || yedi || sekiz || tokuz || on |- style="text-align: center;" | [[Ouigoureg]] | نۆل <br /> нөль <br /> nöl || بىر <br /> бир <br /> bir || ىككى <br /> икки <br /> ikki || ئۈچ <br /> үч <br /> üq <br /> üç <br /> üch || تۆت <br /> төт <br /> töt || بەش <br /> bex <br /> beş <br /> bésh || ئالتە <br /> алте <br /> alte <br /> alté || يەتتە <br /> йетте <br /> yette <br /> yétté || سەككىز <br /> секиз <br /> sekkiz <br /> || توققۇز <br /> тоққуз <br /> toķķuz <br /> toqquz || ون <br /> он <br /> on |- style="text-align: center;" | [[Ouzbekeg]] | нол, сифр <br /> nol, sifr || бир <br /> bir || икки <br /> ikki || уч <br /> uch || тўрт <br /> to'rt || беш <br /> besh || олти <br /> olti || етти <br /> yetti || саккиз <br /> sakkiz || тўққиз <br /> to'qqiz || ўн <br /> o'n |- style="text-align: center;" | [[Tatareg]] | ноль <br /> nol || бер <br /> bir || ике <br /> ike || өч <br /> öç || дүрт <br /> dürt || биш <br /> biş || алты <br /> altı || җиде <br /> cide || сигез <br /> sigez || тугыз <br /> tuğız || он <br /> on |- style="text-align: center;" | [[Tatareg Krimea]] | || bir || eki || üç || dört || beş || altı || yedi || sekiz || doquz || on |- style="text-align: center;" | [[Tchagataieg]] | || bir || iki || üç || tört || beş || altı || yeti || sekiz || toquz || on |- style="text-align: center;" | [[Tchouvacheg]] | ноль <br /> nol' || пӗр <br /> pĕr || ик <br /> ik || виҫ <br /> viś || тӑват <br /> tăvat || пилӗк <br /> pilĕk || улт <br /> ult || ҫич <br /> śiç || сакӑр <br /> sakăr || тӑхӑр <br /> tăxăr || вун <br /> vun |- style="text-align: center;" | [[Tofaeg]] | || бipәә <br /> birәә || иъhи <br /> ìhi || үш <br /> üş || дөрт <br /> dört || бeш <br /> beş || aълты <br /> àltı || чедi <br /> çedi || ceъhec <br /> sèhes || тоъhoc <br /> tòhos || он <br /> on |- style="text-align: center;" | [[Turkeg]] | sıfır || bir || iki || üç || dört || beş || altı || yedi || sekiz || dokuz || on |- style="text-align: center;" | [[Turkeg otomanek]] | || bir || eki || üç || tört || bəş || altı || jəti || səqiz || toquz || on |- style="text-align: center;" | [[Turkmeneg]] | нол <br /> nol || бир <br /> bir || ики <br /> iki || үч <br /> üç || дөрт <br /> dört || бәш <br /> bäş || алты <br /> alty || еди <br /> ýedi || секиз <br /> sekiz || докуз <br /> dokuz || он <br /> on |- style="text-align: center;" | [[Tuvaeg]] | ноль / тик <br /> nol' / tik || бир <br /> bir || ийи <br /> iyi || үш <br /> üş || дөрт <br /> dört || бeш <br /> beş || алды <br /> aldı || чеди <br /> çedi || сес <br /> ses || тос <br /> tos || он <br /> on |- style="text-align: center;" | [[Yakouteg]] | ноль <br /> nol || биир <br /> biir || икки <br /> ikki || үс <br /> üs || түөрт <br /> tüört || биэс <br /> bies || алта <br /> alta || сэттэ <br /> sette || аҕыс <br /> ağıs || тоҕус <br /> toğus || уон <br /> uon |} == Gwelet ivez: == * [[Yezhoù turkek]] * [[Kazakstan]] == Levrioù == {{tk}} Hengirmen, M. (?) ''Türkçe Tilaşar. Kazakça Konuşma Kılavuzu'', Ankara: Engin. (skrivet ar c'hazakeg hervez reolennoù reizhskrivañ an turkeg) {{tk}} Ardakoç, N. (2005) ''Modern Türk Dilleri Seyahat ve Kunuşma Kılavuzu'', Istanbul: Geçit {{en}} Öztopçu, K. (1994) ''Colloquial Kazakh. A Mini Course'', Madison: Audio-Forum == Liammoù diavaez: == * {{en}} [http://www.omniglot.com/writing/kazakh.htm ''Omniglot'' Lech'ienn diwar-benn an doareoù-skrivañ] (e saozneg) * {{en}} [http://www.highlandsun.com/hyc/Kazakh/d3/ Kentelioù kazac'heg (US Peace Corps)] * {{en}} [http://en.wiktionary.org/wiki/Appendix:Swadesh_lists_for_Turkic_languages Listenn Swadesh evit keñveriañ ar yezhoù tukek] {{Yezhoù turkek}} {{porched yezhoù}} [[Rummad:Meneger yezhoù ar bed]] [[Rummad:Yezhoù turkek]] [[Rummad:Yezhoù Kazakstan]] [[Rummad:Yezhoù Afganistan]] [[Rummad:Yezhoù Sina]] [[Rummad:Yezhoù Iran]] [[Rummad:Yezhoù Kirgizstan]] [[Rummad:Yezhoù Mongolia]] [[Rummad:Yezhoù Rusia]] [[Rummad:Yezhoù Tadjikistan]] [[Rummad:Yezhoù Turkia]] [[Rummad:Yezhoù Turkmenistan]] [[Rummad:Yezhoù Ukraina]] [[Rummad:Yezhoù Ouzbekistan]] 1mjvt4vxvodf2ym1t71irje7ig0cztj 0 12426 2204096 2190043 2026-11-12T00:11:20Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204096 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Plouarzhel | anvOfisiel = ''Plouarzel'' | skeudenn = Mairie plouarzel1.jpg | alc'hwez = Ar maerdi. | ardamezioù = Blason ville fr Plouarzel (Finistère).svg | bro = [[Bro-Leon]] | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Brest|Brest]] | etrekumuniezh = [[Kumuniezh kumunioù Bro an Hirwazh|KK Bro an Hirwazh]] | bro velestradurel = [[Bro Brest]] | kanton = [[Kanton Lokournan|Lokournan]] | insee = 29177 | cp = 29810 | maer = André Talarmin | amzer-gefridi = [[2001]]-[[2020]] | gorread = 42.83 | hedred = -4.73 | ledred = 48.43 | uk = | ubi = 0 | ubr = 133 | lec'hienn web = [http://www.plouarzel.fr Ti-kêr] }} [[Skeudenn:Plouarzel general2.jpg|300px|thumb|center|Ar bourk.]] '''Plouarzhel''' (distaget {{IPA|[plu.ˈar.zɛl]}}) a zo ur gumun eus [[Bro-Leon]] e [[kanton Lokournan]], e departamant [[Penn-ar-Bed]], e gwalarn [[Breizh]]. == Douaroniezh == <gallery> 629 Ildut Saint-Eloi.jpg|An Aber Ildud. </gallery> * War lez an [[Aber Ildud]] emañ Plouarzhel. == Brezhoneg == === Ya d'ar brezhoneg === * D’ar 4 a viz Gouere 2005 e oa bet votet ar garta [[Ya d'ar brezhoneg]] gant kuzul-kêr ar gumun. === Deskadurezh === * E distro-skol 2024 e oa 85 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (25,2 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)<ref>[http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm Distro-skol ar c’helenn divyezhek Kelenn]</ref>. == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Dekred eus ar 26 a viz Du [[1790]] war al le ret: e penn-kentañ [[1791]] e voe nac'het al le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]] gant ar person Jean Pédel hag ar c'hure Jacques Lanuzel<ref>[[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajenn 42</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 109 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,12% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=16750&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * Mervel a reas 30 den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=16750&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. * Nijerezioù ar [[Royal Air Force]] ([[aerlu]] ar [[Rouantelezh-Unanet]]) kouezhet e Plouarzhel: d'ar [[14 a viz Meurzh]] [[1941]] ur [[Bristol Blenheim|Blenheim]] marilhet V5399 ha kodet PZ-G eus an ''53th Squadron''; lazhet e voe he zri nijour, douaret int e bered kumun Lokournan; d'ar [[4 a viz Meurzh]] [[1941]] e voe tro un nijerez [[Handley Page Hampden|Hampden]] marilhet AD738 ha kodet ZN-? eus ar ''106th Squadron''; lazhet e voe he fevar nijour, douaret int e bered kumun Lokournan ivez<ref>{{fr}}[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Finistere/pertes_raf_finistere.html Pertes RAF Finistère]</ref>. * Nijerezioù an [[United States Army Air Forces]] kouezhet e Plouarzhel: d'ar [[16 a viz Ebrel]] [[1943]] ur c'harr-nij [[Consolidated B-24 Liberator|B-24]]D-15-CO (anvet "Liberty Lass", marilhet 41-23732 ha kodet YM-B) gant dek milour en e vourzh; seizh anezhe a voe lazhet (daou anezhe a zo douaret er [[Brittany American Cemetery and Memorial|Brittany American Cemetery]] e [[Montjoie-Saint-Martin]]), an tri all a voe tapet gant an Alamaned; d'ar [[26 a viz Eost]] [[1944]] ur c'harr-nij [[Republic P-47 Thunderbolt|P-47]]D-16-RE (marilhet 42-76154, 362{{vet}} FG, 378 {{vet}} FS); e leviour a varvas, douaret eo er [[Brittany American Cemetery and Memorial|Brittany American Cemetery]] e [[Montjoie-Saint-Martin]] e [[Bro-C'hall]]<ref>{{fr}}[http://www.absa3945.com/Pertes%20Bretagne/Finistere/pertes_usaaf_finistere.html Pertes USAAF Finistère]</ref>. ==== Brezelioù didrevadennañ ==== ===== [[Brezel Aljeria]] ===== * Lazhet e voe ur c’harter-mestr er morlu gall eus ar gumun d’an [[30 a viz Meurzh]] [[1958]] en [[Oued Saftar]] (departamant [[Tlemcen]])<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=6351374 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. == Monumantoù ha traoù heverk == * [[Maen-hir Kerloaz]]: gant e 9,50 m a uhelder eo ar brasañ peulvan en e sav dre ar bed. <div class="center"><gallery> Restr:Eolienne Plouarzel 2.jpg|Tourioù-avel Plouarzhel. Restr:Eolienne Plouarzel 4.jpg|Diabarzh un tour-avel eus Plouarzhel. Restr:Menhir Kerloas à Pouarzel.JPG|Maen-hir Kerloaz (9,50 m). Restr:Plouarzel église St-Arzel.jpeg|Iliz katolik ''Sant Arzhel''. Restr:Notredamedetrezien plouarzel.jpg|Itron-Varia Drezian. Restr:Plouarzel - Trézien - Phare.jpg|Arvor Trezien Restr:Huîtriers pie en vol - plage des Blancs Sablons - Finistère (1).jpg|Kerc'heier </gallery></div> *Chapel ''Sant Alar''. *Maner Kervatouz. *Tour-tan Trezian. *Kouldri Lahalla. * Monumant ar re varv er vered, damzrailhet ha disakret e voe gant an [[Trede Reich|Alamaned]] e [[1943]]; luc’hskeudenn<ref>{{fr}}[https://monumentsmorts.univ-lille.fr/monument/29747/plouarzel-cimetierecommunal/ Université de Lille]</ref>. * Plakennoù ar re varv en an iliz katolik, luc’hskeudennoù<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=16750&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=4000 |passo1=500 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |bl9=2013 |p1=2057 |p2=1915 |p3=1886 |p4=2003 |p5=2042 |p6=2458 |p7=3205 |p8=3723 |p9=3713 |mammenn=EBSSA }} == Melestradurezh == == Tud == === Tud bet ganet eno === * [[1847]] : [[Frañsez-Mari ar C'hozh]], troour brezhonek. * [[1877]] : [[Yann-Vari Perrot]], beleg ha stourmer === Tud marvet eno === * [[Kristof Jezegoù]], skrivagner brezhonek ha beleg katolik, d'an [[11 a viz Even]] [[1953]]. == Gevelliñ == {{Gevelliñ|An Clochán|Iwerzhon|Ireland|bloavezh=2012|kêr=An Clochán (Clifden)}} == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Plouarzel}} * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20080303224408/http://www.plouarzel.com/ lec’hienn ar gumun] * {{fr}} [http://trezianiz.chez-alice.fr/ Trezianiz] (diwar-benn Trezien, ul lodenn eus Plouarzhel) *{{br}} [https://archive.ph/20150823123526/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29177 Plouarzhel war lec'hienn Geobreizh] == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Bro-Leon]] [[Rummad:Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Nijerezioù SUA aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed]] [[Rummad:Plouarzhel|*]] bocd8zotyhr7ww8fvhlbype0gu6zput 0 12433 2204097 2184690 2026-11-12T00:13:05Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204097 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Breizh | anv = Plouenan | anvOfisiel = ''Plouénan'' | skeudenn = Le port de Penzé.jpg | alc'hwez = Porzh ha pont Peñzez | ardamezioù = | bro = {{Bro-Leon}} | departamant = [[Penn-ar-Bed]] | arondisamant = [[Arondisamant Montroulez|Montroulez]] | etrekumuniezh = [[Gorre-Leon Kumuniezh]] | bro velestradurel = [[Bro Montroulez]] | kanton = [[Kanton Kastell-Paol|Kastell-Paol]] | insee = 29184 | cp = 29420 | maer = Maël Saillour | amzer-gefridi = [[2026]]-[[2032]] | gorread = 30.64 | hedred = -4 | ledred = 48.63 | uk = | ubi = 0 | ubr = 88 | lec'hienn web = [http://www.plouenan.fr/ Ti-kêr] }} '''Plouenan''' a zo ur gumun eus [[Bro-Leon]] e [[kanton Kastell-Paol]], e departamant [[Penn-ar-Bed]], e gwalarn [[Breizh]]. == Douaroniezh == * Ar stêr [[Eon (stêr)|Eon]] a gember gant ar Peñzez e Pont-Eon, etre Plouenan ha [[Taole]]. == Anv == * Bernard Tanguy ː '''Plebs Lapidea''', 884; '''Plebs Menoen''', 1149-1157; '''Ploebenon''', 1277; '''Ploumenoven''', '''Plouemouven''', 1279; '''Plebenoen''', 1306; '''Ploebenoen''', 1310; '''Ploe Benoan''', c. 1330; '''Plebevenan''', 1405; '''Ploemenan''', 1453; '''Plouevenan''', XVIvet; * Erwan Vallerie ː '''Plebs Menoen''', 1150; '''Plebe Inevoin (lege Menoin)''', 1154; '''Ploebenon''' ?, 1277; '''Ploumenoven''', '''Plouenouven''', 1279; '''Plebenoen''', 1306; '''Ploebenoen''', 1310, 1324; '''Ploebenoan''', c. 1330; '''Plebevenan''', 1405; '''Ploeuenan''', 1427; '''Ploeneven''', 1444; '''Ploemenan''', 1453; '''Ploebenan''', 1467; '''Plouenan''', 1516; '''Plouevenan''', XVI^vet; '''Gerdarzh''' * Bernard Tanguy ː kammgemeradenn etre latin ''lapida'' ha keltieg ''mein''; mes war a seblant diwar anv ur sant Menoen == Ardamezioù == N'ez eus ket evit ar poent == Istor == === [[Dispac'h Gall]] === * Dekred eus ar 26 a viz Du [[1790]] war al le ret: e penn-kentañ [[1791]] e voe nac'het al le ouzh [[Lezenn evit lakaat ar gloer da vezañ keodedourien|ar Roue, ar vro hag al lezennoù]] gant Le Gall, person, ha Le Saint, kure<ref>[[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915, pajenn 47</ref>. * Tud eus ar gumun a gemeras perzh en [[Emgann Kergidu]] d'ar [[24 a viz Meurzh]] [[1793]] e-kichen [[Plougouloum]]; un dell-gastiz a 2 000 lur a voe paeet gant ar gumun edan 24 euriad<ref>[[Kristof Jezegoù]], ''Hor Bro e-pad ar Revolusion'', Ti-moullañ Ar Bobl, [[Karaez]], 1915, pajennoù 157 ha 158</ref>. === {{XXvet kantved}} === ==== [[Brezel-bed kentañ]] ==== * Mervel a reas 120 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, eleze 4,17% ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=13295&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. ==== [[Eil brezel-bed]] ==== * Mervel a reas pemp den ag ar gumun abalamour d'ar brezel<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=13295&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. ==== Brezelioù didrevadennañ ==== ===== [[Brezel Indez-Sina]] ===== * Mervel a reas ur milour eus ar gumun e [[1953]]<ref>{{fr}}[https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=648030 Fichenn hiniennel - Memorial Genweb]</ref>. ==== Brezelioù didrevadennañ ==== ===== [[Brezel Aljeria]] ===== * Mervel a reas daou vilour eus ar gumun<ref>{{fr}}[http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?idsource=13295&dpt=29 Memorial Genweb]</ref>. == Monumantoù ha traoù heverk == *[[Kastell Kerlaodi]]. * Monumant ar re varv e-tal an iliz katolik, luc’hskeudenn<ref>{{fr}}[https://monumentsmorts.univ-lille.fr/monument/29800/plouenan-presdeleglise/ Université de Lille]</ref>. == Emdroadur ar boblañs abaoe 1962 == {{Demografiezh |titl=Niver a annezidi |dimx= |dimy= |popmax=2650 |passo1=500 |passo2=200 |bl1=1962 |bl2=1968 |bl3=1975 |bl4=1982 |bl5=1990 |bl6=1999 |bl7=2006 |bl8=2012 |p1=2638 |p2=2642 |p3=2581 |p4=2510 |p5=2356 |p6=2381 |p7=2413 |p8=2484 |mammenn=EBSSA }} == Melestradurezh == == Tud == ===Tud ganet eno=== *[[1825]] : [[Yann Gere]], beleg, sarmoner ha saver kanaouennoù. ===Tud marvet eno=== === Ardamezeg ar familhoù === {| class="wikitable" |[[Restr:Auffroy-de-Kerbic-1.jpg|80px]] |'''Auffroy''', aotrounez Kerbig |''Talbennanek etre argant ha sabel'' |- |[[Restr:Auffroy de Kerbic 2.gif|80px]] |'''Auffroy''', aotrounez Kerbig |Neuz all ː ''Talbennanek etre argant ha sabel, e dreustell en gul karget gant ur ruilhenn en argant'' |- |[[Restr:Le Barbu du Quilliou.gif|80px]] |'''Le Barbu / Barvet''' aotrounez Trevehy |''En aour e gizenn en glazur'' |} == Gevelliñ == == Liammoù diavaez == {{Commonscat|Plouénan}} *{{br}} [https://web.archive.org/web/20160307075547/http://www.geobreizh.bzh/geobreizh/bre/keriou-fichenn.asp?insee_ville=29184 Plouenan war lec'hienn Geobreizh] * {{en}} [http://www.mindat.org/loc-59553.html Geologiezh Plouenan] * {{fr}} [http://www.infobretagne.com/plouenan.htm Istor Plouenan war Infobretagne] *{{fr}} [http://www.culture.gouv.fr/public/mistral/palissy_fr?ACTION=RETROUVER_TITLE&LEVEL=1&GRP=0&REQ=%28%28plouenan%29%20%3aLOCA%2cPLOC%2cINSEE%20%29&USRNAME=nobody&USRPWD=4%24%2534P&SPEC=9&FIELD_1=Cpal5&VALUE_1=plouenan&FIELD_2=EDIF&VALUE_2=&FIELD_3=Cpal1&VALUE_3=&FIELD_4=Cpal2&VALUE_4=&FIELD_5=Cpal3&VALUE_5=&FIELD_6=REPR&VALUE_6=&FIELD_7=Cpal4&VALUE_7=&FIELD_8=Adresse%5f&VALUE_8=&FIELD_9=DOSURLP&VALUE_9=%20&SYN=1&IMAGE_ONLY=&MAX1=1&MAX2=1&MAX3=200&DOM=Tous Glad Plouenan (Ministrerezh ar Sevenadur)] * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20150927061826/http://croixetcalvaires.dufinistere.org/commune/plouenan/plouenan.html tresadennoù eus kalvarioù Plouenan] * {{fr}} [http://perso.orange.fr/memoiredeguerre/deportation/29/juifs29.htm Benjamin Segaller hag e wreg Ella], e-touesk ar re zispellet e-kerzh an eil brezel-bed. * {{fr}} [https://web.archive.org/web/20060516175402/http://roscoff-quotidien.chez-alice.fr/Roskodatesn.htm dastum mod-kozh an artichaod hag ar « brikoli »]. == Levrlennadur == * {{fr}}Pol Potier de Courcy : ''Nobiliaire et armorial de Bretagne''. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014 * {{fr}}Bernard Tanguy : ''Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses du Finistère''. Chasse-Marée. ArMen. 1990 * Erwan Vallerie : ''Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus.'' An Here. 1995 == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kumunioù Penn-ar-Bed]] [[Rummad:Kumunioù Bro-Leon]] [[Rummad:Emgann Kergidu]] lcx9syr2di468y626bxpo942dakno82 0 17888 2204048 2198266 2026-11-11T18:14:01Z Dakbzh 58931 2204048 wikitext text/x-wiki [[File:Nona Gaprindaschwili 1982 Kissingen.jpg|right|180px|Nona Gaprindachvili e Tournamant etrekadel [[Bad Kissingen]] e 1982.]] '''Nona Gaprindachvili''' (e [[jorjieg]]: ნონა გაფრინდაშვილი), ganet d'an [[3 a viz Mae]] [[1941]] e [[Zougdidi]], e Republik [[RSS Jorjia|Jorjia]] ([[Unaniezh Soviedel]]), a zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[Jorjia (bro)|jorjian]] ha [[URSS|soviedat]].<br/>Mestr Meur (GM) eo abaoe 1978, Mestrez-veur (WGM) e oa abaoe 1976, Mestr Etrebroadel (IM) e oa abaoe 1962, Mestrez Etrebroadel (WIM) e oa abaoe 1961, Tredeog Broadel eo abaoe 2013<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13310828 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 185 edo he [[renk Elo]] ''Standard'' e miz Ebrel 2026, 2 128 he renk ''Fonnapl'' ha 2 124 he renk ''Luc'hedenn''<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13600125 He fichenn FIDE]</ref>.<br/>2 495 eo bet he renk Elo ''Standard'' uhelañ, bet tizhet e miz Gouhere 1987.<br/> == Kevezadegoù == === Kevezadegoù hiniennel === ==== [[Kampionad jorjiat an echedoù|Kampionad jorjiat an echedoù (Maouezi)]] ==== Trec'h e voe e 1956, e 1959, e 1960 hag e 1961. ==== [[Kampionad echedoù Unaniezh ar Republikoù Sokialour Soviedel (maouezi)|Kampionad soviedat ar Maouezi]] ==== C'hoariet he deus meur a wezh<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersw/pbjz9lbk.html]</ref>. {| class="wikitable" |Miz ha bloaz||Niverenn ar C'hampionad||Kêr||Poentoù||Renk |- |Du 1957||17||[[Vilnius]]||8/17 (+ 6, = 4, - 7)||11-13/18 |- |Du 1960||20||[[Riga]]||11,5/18 (+ 7, = 9, - 2)||4/19 |- |1964||24||[[Tbilisi]]||15/19||1/20 |- |1973||36||[[Tbilisi]]||13/19||1/20 |- |1981||41||[[Ivano-Frankivsk]]||12/17||1/18, rampo gant [[Nana Ioseliani]] |- |1983||43||[[Vilnius]]||12,5/17||1/18 |- |1985||45||[[Yerevan]]||12,5/17||1/18 |- |} ==== Kampionad europat ar Maouezi ==== C'hoariet he deus meur a wezh<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersw/pbjz9lbk.html Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" |Mizioù ha bloaz||Niverenn ar C'hampionad||Bro ha kêr||Poentoù||||Renk |- |Mae 2000||1||{{Jorjia}}, [[Batoumi]]||2,5/6 (+ 1, = 3, - 2)||16/32 |- |Ebrel 2001||2||{{Polonia}}, [[Varsovia]]||4,5/11 (+ 3, = 3, - 5)||115/157 |- |Mae 2002||3||{{Bulgaria}}, [[Varna]]||5,5/11 (+ 3, = 5, - 3)||61/114 |- |Even 2003||4||{{Turkia}}, [[Silivri]]||5,5/11 (+ 5, = 1, - 5)||62/115 |- |} ==== [[Kampionezed bedel echedoù|Kampionad bedel ar Maouezi]] ==== <gallery> Stamp of Georgia - 1997 - Colnect 616718 - Nona Gaprindashvili.jpeg|Enoret e voe Nona Gaprindachvili gant un timbre jorjiat embannet e 1997. </gallery> Kampionez e voe etre 1962 ha 1978. E miz Here 1961 e oa bet trec'h, 13/16 (+ 10, = 6, - 0) e Tournamant an Danvezioù Kampionezed e [[Vrnjačka Banja]] ([[Yougoslavia]])<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/ind-wwcc/wwc1962-cand.html Candidates' tournament :: Vrnjačka Banja 1961 - Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" |Miz ha bloaz||Bro ha kêr||Poentoù||Enebourez||Notennoù ha daveennoù |- |Gwengolo 1962||{{URSS}}, [[Moskov]]||9-2 (+ 7, = 4, - 0)||[[Yelizaveta Bykova]]||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/players-ind/p/pbjz9lbk-wwc1962.html Women's World Chess Championship 1960-1962 - Olimp Base]</ref>. |- |Gwengolo 1965||{{URSS}}, [[Tbilisi]]||8,5-4,5 (+ 7, = 3, - 3)||[[Alla Kushnir]]||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/players-ind/p/pbjz9lbk-wwc1965.html Women's World Chess Championship 1963-1965 - Olimp Base]</ref>. |- |Ebrel 1969||{{URSS}}, [[Tbilisi]] ha [[Moskov]]||8,5-4,5 (+ 6, = 5, - 4)||[[Alla Kushnir]]||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/players-ind/p/pbjz9lbk-wwc1969.html Women's World Chess Championship 1966-1969 - Olimp Base]</ref>. |- |Mae 1972||{{URSS}}, [[Riga]]||8,5-7,5 (+ 5, = 7, - 2)||[[Alla Kushnir]]||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/players-ind/p/pbjz9lbk-wwc1972.html Women's World Chess Championship 1969-1972 - Olimp Base]</ref>. |- |Here ha Du 1975||{{URSS}}, [[Pitsunda]] ha [[Tbilisi]]||8,5-3,5 (+ 8, = 1, - 3)||[[Nana Alexandria]]||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/ind-wwcc/wwc1975-wch.html World Championship match :: Pitsunda & Tbilisi 1975 - Olimp Base]</ref>. |- |Eost 1978||{{URSS}}, [[Pitsunda]]||6,5-8,5 (+ 2, = 9, - 4)||[[Maia Tchibourdanidze]]||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/players-ind/p/pbjz9lbk-wwc1978.html Women's World Chess Championship 1975-1978 - Olimp Base]</ref>. |- |} === Kevezadegoù dre skipailh === ==== Kampionad bedel (Maouezi) ==== C'hoariet he deus ur wezh e skipailh [[Jorjia]]<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersw/pbjz9lbk.html 4th World Team Chess Championship: Lucerne 1997 - Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Mizioù ha bloaz ||Tablezenn||Niverenn ar C'hampionad||Bro ha kêr||Poentoù|| |- |Here ha Du 1997||erlec'hierez 2||4||{{Suis}}, [[Luzern]] ||0/2 (+ 0, = 0, - 2) |- |} ==== [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]] ==== C'hoariet he deus e skipailh [[URSS]] etre 1963 ha 1990 hag e skipailh [[Jorjia]] e 1992 <ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersw/pbjz9lbk.html Women's Chess Olympiads - Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Bloaz ||Tablezenn||Niverenn an Olimpiad (Maouezi)||Bro ha kêr||Poentoù||Dregantad efedusted||Renk hiniennel||Medalenn hiniennel||Renk he skipailh||Medalenn skipailh |- |1963||1||2||{{YUG}}, [[Split]] ||11,5/12 (+ 11, = 1, - 0)||95,8||1||aour||1||aour |- |1966||1||3||[[Republik Kevreadel Alamagn]], [[Oberhausen]] || 9/10 (+ 8, = 2, - 1)||81,8||1||aour||1||aour |- |1969||1||4||{{Polonia}}, [[Lublin]] ||9,5/10 (+ 9, = 1, - 0)||95||1||aour||1||aour |- |1972||1||5 (20)||{{YUG}}, [[Skopje]]||6,5/8 (+ 5, = 3, - 0)||81,3||1||aour||1||aour |- |1974||1||6||{{Kolombia}}, [[Medellín (Kolombia)|Medellín]]||10/12 (+ 8, = 4, - 0)||83,3||1||aour||1||aour |- |1978||2||8 (23)||{{Arc'hantina}}, [[Buenos Aires]]||9,5/11 (+ 8, = 3, - 0)||86,4||1||aour||1||aour |- |1980||2||9 (24)||{{Malta}}, [[Valletta]] ||9,5/12 (+ 8, = 3, - 1)||79,2||1||aour||1||aour |- |1982||3||10 (25)||{{Suis}}, [[Luzern]]||11,5/13 (+ 10, = 3, - 0)||88,5||2||argant||1||aour |- |1984||3||11 (26)||{{Gres}}, [[Thessaloniki]]||8,5/10 (+ 7, = 3, - 0)||85||1||argant||1||aour |- |1986||3||12 (27)||{{EAU}}, [[Dubai]]||10/10 (+ 10, = 0, - 0)||100||1||aour||1||aour |- |1990||2||14 (28)||{{Yougoslavia}}, [[Novi Sad]]||7,5/10 (+ 7, = 1, - 0)||75||2||argant||2 |- |1992||2||15 (29)||{{Slovenia}}, [[Bled]]||4/9 (+ 3, = 2, - 4)||44,4||42||-||1||aour |- |} {{EloChart|Q13600125}} == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == *{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13600125 He fichenn FIDE] *{{en}}[http://www.wtharvey.com/gapr.html 35 Lec'hiadenn a-bouez ag he fartiennoù ] *{{en}}[http://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=16111 He fartiennoù e Chessgames] {{DEFAULTSORT:Gaprindachvili, Nona}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1941]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù jorjian]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] [[Rummad:Kampionezed bedel echedoù]] oebte981eom5q5fsmb4x0j94684ie0r 0 20298 2204064 2035989 2026-11-11T20:29:42Z Arko 540 keginerezh 2204064 wikitext text/x-wiki {{LabourAChom}} {{Databox}} '''Bologna''' ('''Bulåggna''' bologneg) a zo ur gumun hag ur gêr eus [[proviñs Bologna]] e rannvro [[Emilia-Romagna]] en [[Italia]]. [[Skeudenn:Bologna-SanPetronioPiazzaMaggiore1.jpg|thumb|right|300px|Bologna]] Kêr-benn [[meurgêr Bologna]] ha rannvro [[Emilia-Romagna]] eo. 374 425 ag annezidi a zo er gumun. == Keginerezh == Meuzioù zo eus [[keginerezh Italia]] a zeu eus Bologna : * [[chaous giz Bologna]] * [[mordatella]] * [[tortellini]] == Tud dibar == * [[Reginaldo da Bologna]] (1200-1256), beleg katolik, ganet e Bologna * [[Cecilia Caesarini]] (1200-1290), leanez, marvet e Bologna * [[Diana degli Andalò]] (1201-1236), leanez, ganet ha marvet e Bologna * [[Aldobrandino II d'Este]] (1250-1326), condottiero, marvet e Bologna * [[Katell Bologna]] (1413-1463), abadez ha livourez, ganet ha marvet e Bologna * [[Annibale Iañ Bentivoglio]] (1413-1445), condottiero, ganet ha marvet e Bologna * [[Ercole Bentivoglio (condottiero)]] (1459-1507), condottiero, ganet e Bologna * [[Annibale II Bentivoglio]] (1469-1540), condottiero, ganet e Bologna * [[Barbara Torelli]] (1475-1533), skrivagnerez, marvet e Bologna * [[Gregor XIII]] (1502-1585), pab, ganet e Bologna * [[Francesco Primaticcio]] (1504-1570), livour, ganet e Bologna * [[Ippolito Costa]] (1506-1561), livour, ganet e Bologna * [[Inosant IX]] (1519-1591), pab, ganet e Bologna * [[Giovanni Francesco Bezzi]] (1530-1571), livour, ganet ha marvet e Bologna * [[Giacomo Boncompagni]] (1548-1612), noblañs, mab bastard d'ar pab [[Gregor XIII]], ganet e Bologna * [[Lavinia Fontana]] (1552-1614), livourez, ganet e Bologna * [[Gregor XV]] (1554-1623), pab, ganet e Bologna * [[Agostino Carracci]] (1557-1602), livour, ganet e Bologna * [[Annibale Carracci]] (1560-1609), livour, ganet e Bologna * [[Guido Reni]] (1575-1642), livour, ganet ha marvet e Bologna * [[Francesco Albani]] (1578-1660), livour, ganet ha marvet e Bologna * [[Guercino]] (1591-1666), livour, marvet e Bologna * [[Ginevra Cantofoli]] (1618-1672), livourez, ganet ha marvet e Bologna * [[Elisabetta Sirani]] (1638-1665), livourez, ganet ha marvet e Bologna * [[Benead XIV]] (1675-1758), pab, ganet e Bologna * [[Francesca Cuzzoni]] (1696-1778), kanerez, marvet e Bologna * [[Juan Ignacio Molina]] (1740-1829), beleg ha skrivagner chilean, marvet e Bologna * [[Giuseppe Mezzofanti]] (1774-1849), kardinal, ganet e Bologna * [[Camillo Ranzani]] (1775-1841), naturour, ganet ha marvet e Bologna * [[Karl von Hohenzollern-Sigmaringen (1785-1853)|Karl von Hohenzollern-Sigmaringen]] (1785-1853), priñs alaman, marvet e Bologna * [[Giosuè Carducci]] (1835-1907), skrivagner, marvet e Bologna * [[Giovanni Pascoli]] (1855-1912), skrivagner, marvet e Bologna * [[Ottorino Respighi]] (1879-1936), sonaozour, ganet e Bologna * [[Renata Borgatti]] (1894-1964), pianoourez, ganet e Bologna * [[Dante Pasqua]] (1898-1974), c'hoarier echedoù, ganet e Bologna * [[Irma Bandiera]] (1915-1944), partizanez, ganet ha marvet e Bologna * [[Claudio Abbado]] (1933-2014), sonaozour, marvet e Bologna * [[Franco Mimmi]] (1942-), kazetenner, ganet e Bologna * [[Stefano Benni]] (1947-), skrivagner, ganet e Bologna * [[Luca di Montezemolo]] (1947-), den a afer, ganet e Bologna * [[Serena Grandi]] (1958-), aktourez, ganet e Bologna * [[Christian Vieri]] (1973-), c'hoarier mell-droad, ganet e Bologna * [[Niccolo Ronchetti]] (1989-), c'hoarier echedoù, ganet e Bologna [[Rummad:Bologna| ]] [[Rummad:Kêrioù Emilia-Romagna]] {{Kumunioù Proviñs Bologna}} dtsutz3czaikbn2zbld9vspl1xklwkh 0 33744 2204056 1912241 2026-11-11T19:49:31Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204056 wikitext text/x-wiki [[Restr:Egypt dauingevekten.jpg|thumb|right|350px|Ur rummad eus papyrus Ani]] Kavet e vez ul [[Levr an anaon]] e-barzh kalz a sevenadurioù: e [[Henegipt]], en [[Tibet]], er sevenadur [[maya]], hag all... Dre vras, pal al levr-mañ eo sturiañ eneoù ar re varv e pad ar veaj er bed all. == Levr an anaon e Henegipt == [[Levr an anaon]] a zo un dastumad troioù-lavar ha garmoù hud implijet en Henegipt a-benn sturiañ eneoù ar re varv. Lakaet e veze al levr e-kichen ar [[balzamegenn|valzamegenn]], er bez, evit ma sikourfe an den marv da dremen an amprouennoù hag erruout dirak [[Osiris]] e [[parkoù Ialoù]] (evit gellout advevañ er bed all). Kavet e vez el levr garmoù hud evit en em dreuzfurmiñ, anvioù diwallerien dor ar varnedigezh ha gwall-anzav an torfedoù digraet eo ret dibunañ evit lakaat ar galon da vezañ lijeroc'h eget [[Maât]]. Skrivet e veze al levr e [[hierateg]] war un tamm [[papiruz]]. Kavet e vez an oberenn-mañ adalek maread an impalaeriezh nevez (XVIIIvet remziad) betek ar prantad gresiano-roman. Memes ma eo an anv "Levr an anaon" an hini brudetañ, n'eo nemet un droidigezh peuztost eus an anv gwir. Aze e kaver troidigezhioù tostoc'h eus an anv wirion : * Levr ar re varv hag an adc'hanedigezh; * Levr evit mont maez er sklerijenn; * Levr a ermaeziadenn war an deiz; * Levr [[treuzneuziadurioù]] ha kanmeulerezh Impalaer an anaon. === Troidigezhioù === Dastumet eo bet gant skiantourien [[troiad Egipt]] testennoù anvet ''lidoù-kañv'' gant [[Jean-François Champollion|Champollion]]. Ar c'hentañ troidigezh a zo bet aozet e [[1842]] gant an egiptologour [[Karl Richard Lepsius]] diwar ur papiruz miret e mirdi [[Turin]]. Anvet eo bet ''Todtenbuch'' (Levr an anaon) an droidigezh. Dalc'het eo bet ar memes anv goude-se. E [[1881]], an egiptologour [[Willem Pleyte]] a genglotas pennadoù embannet gant Lepsius dindan an anv ''Chapitres supplémentaires du Livre des Morts, 162 à 174 ; publiés d'après les monuments de Leyde, du Louvre et du British Museum''. E [[1886]], an egiptologour suisat [[Henri Edouard Naville]] a embannas ul levr anvet ''Bibl an Henegiptianed''. E [[1898]], an egiptologour saoz [[Sir E.A. Wallis Budge]], rener ar [[British Museum]], a embannas hollad pennadoù [[Levr an anaon]] goude e zizoloadenn e [[Teba]] e 1887 e lec'h ma kavas papiruz Ani. Implijout a reas an anv ''Levr ermaeziadenn an deiz''. Kalz a embannadurioù disheñvel a ra gant an droidigezhioù-se. Hiziv an deiz o deus ur statud foran, setu e kaver an testennoù-mañ en un doare aes kenañ war lec'hiennoù internet tud entanet gant an Henegipt. == Levr an anaon an tibetaned == Ul levr an anaon a vez kavet e Bro-Tibet. Anvet eo ar "Bardo Thödol". Un dastumad reolennoù ha kuzulioù eo, da reiñ d'an dud o vervel pe d'ar re varv evit ma ne adc'hanfent ket en dro hag evit ma kuitfent trap ar vuhez hag an adsav da vev (Ar c'hontrol eus ar pezh a zo skrivet e-barzh al levr egiptian). Al levr-mañ a denn eus ar voudaegezh tibetan. == Liammoù diavaez == * https://web.archive.org/web/20070908110754/http://www.chez.com/historel2/livremorts/livmorts01.htm * http://laudela.par.anubis.free.fr/Html/livre_des_morts.htm [[Rummad:Relijion Henegipt]] d5wg524ajy9g2eqmw71cnnbgcq3w86q 0 34619 2204046 1976448 2026-11-11T17:29:00Z Kestenn 14086 Tennet ul liamm torret 2204046 wikitext text/x-wiki [[Skeudenn:Christophe Honoré.jpg|thumb|right|Christophe Honoré]] '''Christophe Honore''', bet ganet d'an 10 a viz Ebrel 1970, a zo ur skrivagner, filmvarner, senarioer ha filmaozer breizhat. ==Buhez== Christophe Honore, bet ganet e [[Karaez]], zo bet o chom e [[Rostren]] e-pad e yaouankiz. War-lerc'h en doa studiet al lizhiri modern hag ar sinema e [[Roazhon]]. Adalek 1995 e teuas da vezañ kronikour e Pariz evit meur a gelaouenn, [[Les Cahiers du cinéma]] en o zouez. Displeget e oa bet e bezh-c'hoari kentañ ''Les débutantes'' e [[Festival Avignon|Festival Off Avignon]] e [[1998]]. Dont a reas en-dro e 2005 er festival "in" ar wech-mañ, gant ''Dionysos Impuissant'', hag a zo azasadenn a-vremañ [[Ar Bakantezed]] gant [[Euripides]]. [[Louis Garrel]] a c'hoari [[Dionysos]] ha [[Joana Preiss]] a zo [[Semele]]. ==Oberenn== En e oberennoù evit ar re yaouank e stag Christophe Honore gant temoù diaes : an emlazh, an [[HAZA]], gevier an dud deuet, an insest pe sekredoù familh. Gant e film ''[[Dans Paris]]'' eo bet gwelet gant filmvarnerien c'hall evel hêr ar sinema [[Nouvelle-Vague]]. Lod eus e filmoù ha senarioioù (''[[Les filles ne savent pas nager]]'' pe ''[[Dix-sept fois Cécile Cassard]]'') a gomz diwar-benn darempredoù [[Heñvelrevelezh|heñvelreviat]] pe [[Lesbianelezh|lesbian]]. ==Romantoù== E romantoù evit ar re yaouank a zo embannet gant ''L'École des Loisirs''. *1996 : ''[[Tout contre Léo]]'' (evit ar re yaouank) *1996 : ''C'est plus fort que moi'' (evit ar re yaouank) *1997 : ''Je joue très bien tout seul'' (evit ar re yaouank) *1997 : ''L'Affaire petit Marcel'' (evit ar re yaouank) *1997 : ''[[L'Infamille]]'' (Éditions de L'Olivier, ISBN 2-87929-143-7) *1998 : ''Zéro de lecture'' (evit ar re yaouank) *1998 : ''Une toute petite histoire d'amour'' (evit ar re yaouank) *1998 : ''Je ne suis pas une fille à papa'' (evit ar re yaouank) *1999 : ''Les Nuits où personne ne dort'' (evit ar re yaouank) *1999 : ''Mon Cœur bouleversé'' (evit ar re yaouank) *1999 : ''Bretonneries'' (evit ar re yaouank) *1999 : ''[[La Douceur]]'' (Éditions de L'Olivier, ISBN 2-87929-236-0) *2002 : ''Scarborough'' (Éditions de L'Olivier, ISBN 2-87929-310-3) *2005 : ''Le Livre Pour Enfants'' (Editions de l'Olivier) ==Pezhioù c'hoari== *1998 : ''[[Les Débutantes]]'' * 2001 : ''Le Pire du troupeau'' * 2004 : ''Beautiful Guys'' * 2005 : ''[[Dionysos Impuissant]]'' ==Senarioioù sinema== *1998 : ''[[Les Filles ne savent pas nager]]'' *1998 : ''Nous deux'' *1999 : ''Le Frère des taureaux'' *2002 : ''Novo'', [[Jean-Pierre Limosin]] ennañ *2006 : ''Après lui'', [[Gaël Morel]] ennañ == Filmaozer == * [[2000]] : ''[[17 Fois Cécile Cassard]]'', [[Béatrice Dalle]] ha [[Romain Duris]]. * [[2002]] : ''[[Tout contre Léo]]'' (telefilm), [[Yaniss Lespert]], [[Pierre Mignard]] ha [[Marie Bunel]]. * [[2004]] : ''[[Ma mère]]'', [[Louis Garrel]], [[Isabelle Huppert]] hag [[Emma de Caunes]]. * [[2006]] : ''[[Dans Paris]]'', [[Romain Duris]], Louis Garrel ha [[Guy Marchand]]. * [[2007]] : ''[[Les Chansons d'amour]]'', Louis Garrel, [[Ludivine Sagnier]], [[Clothilde Hesme]], [[Chiara Mastroianni]] - dibabet en-ofisiel gant [[Festival Cannes]] e 2007. * [[2008]] : [[La Belle Personne]], gant [[Léa Seydoux]] ha Louis Garrel * [[2008]] : Hôtel Kuntz, film berr * [[2009]] : [[Non ma fille tu n'iras pas danser]], gant Chiara Mastroianni * [[2010]] : Homme au bain * [[2011]] : Avant la haine digant Alex Beaupain kanet gant Camélia Jordana hag Alex Beaupain, clip * [[2011]] : [[Les Bien-aimés]], gant [[Catherine Deneuve]], Chiara Mastroaianni, Ludivine Sanier, Louis Garrel * [[2014]] : [[Métamorphoses]] == Daveoù == <references /> == Liammoù diavaez == * [http://www.allocine.fr/personne/fichepersonne-39017/biographie/ Christophe Honoré war al lec'hienn Allociné] {{fr}} {{DEFAULTSORT:Honore, Christophe }} [[Rummad:Ganedigezhioù 1970]] [[Rummad:Skrivagnerien Breizh]] [[Rummad:Skrivagnerien evit ar re yaouank]] [[Rummad:Filmaozerien Breizh]] 46aocw0dk23v09bwgqby9qxrzfhkqvu 0 35430 2204083 2178882 2026-11-11T21:57:58Z Arko 540 /* Roll ar monarkiezhioù bonreizhel a-vremañ */ liamm diabarzh 2204083 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Skeudenn:Form of government constitutional monarchy.png|thumb|450px|Monarkiezhioù bonreizhel er bed]] Ur '''vonarkiezh vonreizhel''' a zo ur stumm gouarnamant, renet diouzh ur [[bonreizh|vonreizh]] ma vez un unpenn, dilennet pe hêrezel, e penn ar [[Stad]]. Enebet e vez ouzh ar [[monarkiezh absolut|vonarkiezh absolut]] ma ne vez ket bevennet galloud an unpenn gant ur vonreizh. Disheñvel-kenañ e vez ar gouarnamant ha savadur al [[lezenn]] en ur vonarkiezh absolut diouzh ar pezh e vezont en ur vonarkiezh vonreizhel. An darn vrasañ eus ar monarkiezhoù bonreizhel o deus ur stumm parlamantel, evel e [[Spagn|Bro-Spagn]], e [[Japan|Bro-Japan]], pe e [[Breizh-Veur]]. Enno e vez an unpenn e penn ar stad, ar [[ministr kentañ]] avat, a zeu e c'halloud eus ar parlamant, a ren ar vro. Daoust ma'z eus [[demokratiezh]]ioù eus an holl vonarkiezhioù bonreizhel hiziv an deiz ne oa ket bet evel-se atav. E monarkiezhioù bonreizhel zo ez eus bet [[diktatouriezh]]ioù [[faskouriezh|faskour]], evel en [[Italia]] pe [[diktatouriezh vilourel|milourel]] evel e [[Tailand]]. == Roll ar monarkiezhioù bonreizhel a-vremañ == {{Forms of government}} {| class="wikitable" |----- !Riez !Bonreizh<br />diwezhañ !Doare<br />monarkiezh !Unpenn choazet gant |- |{{Andorra}} |1993 |Kenbriñselezh |Choaz [[eskob]] [[La Seu d'Urgell]] ha dilennadeg ar [[Prezidant ar Republik C'hall|Prezidant Gall]] |- |{{Antigua ha Barbuda}} |1981 |Rouantelezh |Hêrezel |- |[[Restr:Flag of Aruba.svg|border|20px|Aruba]] [[Aruba]] | 1986 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Aostralia}} |1901 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Bahamas}} |1973 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Bahrein}} |2002 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Barbados}} |1966 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Belgia}} |1831 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Belize}} |1981 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Kambodja}} |1993 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Kanada}} |1982 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Curaçao}} |1986 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Danmark}} |1953 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Grenada}} |1974 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Jamaika}} |1962 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Japan}} |1946 |[[Impalaeriezh]] |Hêrezel |- |{{Jordania}} |1952 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Koweit}} |1961 |[[Emirelezh]] |Hêrezel gant asant ar familh [[al-Sabah]] ha darn vrasañ ar familh roueel |- |{{Lesotho}} |1993 ||Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Liechtenstein}} |1862 |Priñselezh |Hêrezel |- |{{Luksembourg}} |1868 |Dukelezh-veur |Hêrezel |- |{{Malaysia}} |1957 |[[Monarkiezh-dilenn]] |Choazet e-touez unpennoù an nav riez malae |- |{{Monako}} |1911 |Priñselezh |Hêrezel |- |{{Maroko}} |1962 ||Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Izelvroioù}} |1815 ||Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Zeland-Nevez}} |1840 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Norvegia}} |1814 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Papoua Ginea-Nevez}} |1975 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Saint Kitts ha Nevis}} |1983 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Saint Lucia}} |1979 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Sint Maarten}} | 1986 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Sant-Visant-hag-ar-Grenadinez}} |1979 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Inizi Salomon}} |1978 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Spagn}} |1978 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Sveden}} |1974 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Thailand}} |1933 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Tonga}} |1970 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Tuvalu}} |1978 |Rouantelezh |Hêrezel |- |{{Emirelezhioù Arab Unanet}} |1971 |[[Monarkiezh-dilenn]] |Choazet gant Penn-kuzul kevreel e-touez renerien [[Abu Dhabi]] |- |{{Rouantelezh-Unanet}} |1688 |Rouantelezh |Hêrezel |} [[Rummad:Doareoù gouarnamant]] [[Rummad:Monarkiezh]] if0voafjj9h3s5mzj0sjbqiikkp0027 0 36574 2204066 2154660 2026-11-11T20:31:39Z Arko 540 chaous giz Bologna 2204066 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Skeudenn:Steak_03_bg_040306.jpg|thumb|Kig bevin]] [[Skeudenn:Beef stew.jpg|thumb|[[Keusteurenn]] bevin.]] :[[Restr:Disambig colour.svg|20px]] ''Gant an anv "Kig bevin" e tegouezher amañ. Ur pennad disheñvelout [[Bevin]] zo ivez.'' '''Bevin''', pe '''kig-bevin''', eo an anv boas a vez graet eus ar c'hig [[saout]] (''[[Bos taurus]]''). '''Kig-bevin''' a vez poazhet e meur a zoare : * [[soubenn]] a vez graet gant kig bevin poazhet en dour. * rostet e vez kig bevin, evel pep seurt kig all. An etrekostenn vevin, ar gostezenn vevin, ar spilhenn vevin, an teod bevin (hilienn Madeira, hilienn vrout) hag ar rost bevin zo e-touez ar pezhioù brudetañ. Kig-bevin drailhet a vez implijet evit aozañ ar [[chaous giz Bologna]] hengounel. An trede kig ar muiañ debret er bed eo, goude ar [[kig-moc'h|c'hig-moc'h]] hag ar [[kig-yar|c'hig-yar]]. == Bevin ha druzoni == Enebet e vez bevin ha druzoni. Komzet e vez eus an druz hag ar bevin. == Loen == Ar '''bevined''' (''bevin'' en unander), a zo un anv all roet d'ar saout. == Troiennoù == * ''Penn bevin'': penn ruz evel kig bevin. ==Pennad kar== *[[corned beef]] {{Wikeriadur|kig-bevin}} [[Rummad:Sevel-loened]] [[Rummad:Kig]] rma99jnxpzzld57cbl67ea8peezn7p4 2204087 2204066 2026-11-11T22:00:56Z Arko 540 rummad 2204087 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Skeudenn:Steak_03_bg_040306.jpg|thumb|Kig bevin]] [[Skeudenn:Beef stew.jpg|thumb|[[Keusteurenn]] bevin.]] :[[Restr:Disambig colour.svg|20px]] ''Gant an anv "Kig bevin" e tegouezher amañ. Ur pennad disheñvelout [[Bevin]] zo ivez.'' '''Bevin''', pe '''kig-bevin''', eo an anv boas a vez graet eus ar c'hig [[saout]] (''[[Bos taurus]]''). '''Kig-bevin''' a vez poazhet e meur a zoare : * [[soubenn]] a vez graet gant kig bevin poazhet en dour. * rostet e vez kig bevin, evel pep seurt kig all. An etrekostenn vevin, ar gostezenn vevin, ar spilhenn vevin, an teod bevin (hilienn Madeira, hilienn vrout) hag ar rost bevin zo e-touez ar pezhioù brudetañ. Kig-bevin drailhet a vez implijet evit aozañ ar [[chaous giz Bologna]] hengounel. An trede kig ar muiañ debret er bed eo, goude ar [[kig-moc'h|c'hig-moc'h]] hag ar [[kig-yar|c'hig-yar]]. == Bevin ha druzoni == Enebet e vez bevin ha druzoni. Komzet e vez eus an druz hag ar bevin. == Loen == Ar '''bevined''' (''bevin'' en unander), a zo un anv all roet d'ar saout. == Troiennoù == * ''Penn bevin'': penn ruz evel kig bevin. ==Pennad kar== *[[corned beef]] {{Wikeriadur|kig-bevin}} [[Rummad:Sevel-loened]] [[Rummad:Kig-bevin]] fv1gfe5j8r99smvfo6adrmrp46xkowd 0 38328 2204081 1700793 2026-11-11T21:47:21Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204081 wikitext text/x-wiki '''Michel Jadoul''' a zo bet ganet d'ar [[17 Gwengolo|17 a viz Gwenholon]] [[1957]] e [[Brusel]] ([[Belgia]]). Mestrc'hoarier [[echedoù]] [[belgia]]t. Mestr Etrebroadel eo abaoe 1983. [[Kampionad belgiat an echedoù|Kampion Echedoù Belgia]] e voe peder gwezh, e [[Huy]] e 1984 hag e 1988 (ar wezh-se a-gevred gant [[Richard Meulders]]), e [[Brasschaat]] e 1990 hag e [[Carnières (Belgia)|Carnières]] e 1992. E miz Here 2007 edo 2328 e [[renk Elo]]. Implijet e vez alies an Digoradur [[Bent Larsen|Larsen]] ( 1. b 3 ) gantañ. == Liamm diavaez == * [http://www.fide.com/ratings/card.phtml?event=200034 E fichenn FIDE] (e [[saozneg]]) * [http://www.chessgames.com/player/michel_jadoul.html E c'hoari e Chessgames] (e [[saozneg]]) * [https://web.archive.org/web/20071211232002/http://www.chez.com/jadoulm/index.htm Lec'hienn Michel Jadoul] (e [[galleg]]) {{DEFAULTSORT:Jadoul, Michel}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1957]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù belgiat]] [[Rummad:Kampioned echedoù Belgia]] 1cl5l0fwtjj8y2jjocq1b9yyppfiiy5 0 39700 2204092 2201565 2026-11-11T22:22:28Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204092 wikitext text/x-wiki {{Infobox Skrivagner | anv = Naig Rozmor | skeudenn = | ment = | alc'hwez = | anv mat = Anne Corre (Le Bihan hec'h anv plac'h yaouank) | anv pluenn = | obererezh = [[barzhoniezh|Barzhez]], dramaourez, troourez | deiziad ganet = e [[1923]] | lec'h ganet = e [[Kastell-Paol]], {{Breizh}} | deiziad marv = [[15 a viz Meurzh]] [[2015]] | lec'h marv = e Kastell-Paol | yezh = [[brezhoneg]] | luskad = | rumm = | enorioù = * Priz meur [[Unvaniezh Skrivagnerien Vreizh|Unvaniezh Skrivagnerien Breizh]] (<small>[[1980]]</small>) * Priz [[:fr:Société des poètes et artistes de France|SPAF]] Breizh (<small>[[1984]]</small>) * [[Priz Imram]] (<small>[[1989]]</small>) * [[Priz Per Roy]] (<small>[[1999]]</small>){{Daveoù a vank}} | oberennoù pennañ = * ''Karantez ha karantez'' ([[1977]]) * ''Ar mestr'' ([[1996]]) * ''Johniged an Hilda'' ([[2002]]) | traoù ouzhpenn = | sinadur = | ment sinadur = | lec'hienn = }} '''Naig Rozmor''' eo anv skrivagnerez ''Anne Corre'' (da heul he gwaz) pe ''Anne Le Bihan'' (da heul he zad). Ganet eo bet e [[1923]] e [[Kastell-Paol]], war aodoù [[Penn-ar-Bed]], ha marvet d'ar [[15 a viz Meurzh]] [[2015]]<ref>« [http://www.agencebretagnepresse.com/id=36761&title=Aet-eo-kuit-Naig-Rozmor-d%27an-anaon- Aet eo kuit Naig Rozmor d'an anaon] », Fanny Chauffin, ''Agence Bretagne Presse'', 15 a viz Meurzh 2015. [https://web.archive.org/web/20150404115156/http://7seizh.info/2015/03/16/naig-rozmor-est-decedee-une-poetesse-de-la-langue-bretonne-sen-va/ Seizh Info]</ref> e memes kêr. ''Naig Rozmor'' eo hec'h anv skrivagnerez, savet diwar Rozmor, da heul anv he zi e [[Rosko]]. Brezhonegerez a-vihanik e oa. P'he doa bet diskiblez [[Visant Seite]], krennardez ha maouez deuet tro-ha-tro, e voe unan eus ar skrivagnerien bennañ ha fonnusañ al luskad lennegel tro-dro da v-[[Brud Nevez]]. ==Buhez== ===Bugaleaj=== Labourerien-douar e oa he zud. He zad ne blije ket ar [[galleg]] dezhañ. Teir c’hoar he doa. Mestrez en ti e oa he mamm, ha doujet ha selaouet gant an holl e veze he mamm-gozh. Dimezet he doa he mamm gant un den a oa o chom war an aod, evit ma ne vije ket re a labour ganti er parkeier. Alies e veze ret d'ar merc'hed, er parkeier, dougen war o c’hein seier leun a vleud, a winizh pe a ed. Ne oa nemet tri levr er gêr, ha desket he doa lenn gant “[[Buhez ar Sent]]”. D'he seizh vloaz e oa aet d’ar skol. Poan he doa o lavarout ''oui'', ha merket eo bet gant an dra-se, rak he skolaerez a lâre dezhi e oa ret dezhi labourat da lâret ''oui'' evel an holl. Labouret he doa kalz er skol, gant ar soñj ober studioù goude. Gouzout a rae Naig e oa sikouret gant ar vistri-skol ar vugale o doa c’hoant d'ober studioù. C’hoant he doa da vezañ skolaerez, met abalamour d'an [[Eil Brezel-bed]] e oa bet ret dezhi mont da sikour er parkeier, setu n’he doa ket bet tro d’ober studioù. Ur darvoud fall a gouezhas warni, hag hi 8, , pa voe skarzhet he zud eus o atant kuit diwar polontez ar [[Perc'henniezh|perc'henn]], hag ur [[beleg]] anehañ. Er pez-c'hoari, ''Ar Mestr'' e eztaolas ar rann-galon he deus gouzañvet ar memor anezhañ a-hed he buhez. Adkavout a reas an tiegezh un atant e [[Douarnenez]] hag ez eas Naig ar Bihan, oadet 12, d'ar skol katolik Sant-Gabriel renet gant Visant Seite ha broudus e voe evit lakaat anezhi da bleusriñ ar brezhoneg<ref>Maï Ewen, "Naig Rozmor". E-barzh Jean Marie Goater, Gaëlle Pairel, Geneviève Roy, Claude Thomas, ''Femmes de lettres en Bretagne'', Embannadurioù Goater, 2021.</ref>. Abaoe ma oa bihan-kenañ eo bet dedennet gant al lennegezh. Pa oa pemzek vloaz e oa bet goulennet diganti erlec’hiañ ur plac’h yaouank er [[skingomz|radio]] e-doug ur prantadig, hag eno he doa komprenet pouezusted ar brezhoneg. Ar c'hontadennoù, an istorioù karantez hag ar c’hoariva eo ar pezh a blije dezhi ar muiañ, ha testennoù a seurt-se he deus skrivet abaoe. Pa oa bihan e veze lâret dezhi e oa ur [[razpaotr]], rak c'hoari a rae gant paotred. Sachet e veze war he divskouarn gant he zad dre ma ne oa ket traoù d’ober a-enep da se. Met pa oa bihan, ne oa nemet paotred an amezeien a-oad ganti, setu p’he deveze c’hoant da c’hoari e ranke mont gante. Adalek he dekvet deiz-ha-bloaz e oa bet rediet da chom muioc’h gant merc’hed, da lavaret eo gant he zeir c’hoar. Aze e oa kroget da skrivañ (dre guzh) rak ne oa ket a-oad gante. Pa oa bihan e veze fiziet kargoù enni, evel skrivañ lizheroù. Skoliataet eo bet, setu he doa muioc’h a aezamant da skrivañ. Muioc’h a fiziañs a veze roet da verc’hed hec'h amzer eget en amzer he mamm. ===Oad gour === Euredet eo bet gant ur martolod e [[1947]]. Tri bugel o deus bet : Gweltaz, Gwenaella ha Ronan. O-femp o doa beajet dre morioù ar bed. Tri bugel-bihan he deus bet. Kustum e oa ar merc’hed a oa o vont da zimeziñ da vont da brenañ o sae-eured asambles gant o mamm. Muioc'h a frankiz he doa bet Naig : hec'h-unan e oa aet d’he frenañ. Roet e oa bet arc’hant dezhi ha laosket da brenañ ar pezh he doa c’hoant. Evel-just e oa bet goulennet ganti chom hep dispign pep tra. Ur vamm-gaer drouk he deus bet. Ren a rae war bep tra, betek he marv. Dont da verc’h-kaer a oa ur gwall dra evit Naig. Ne c’halle lavarout tra pa veze he mamm-gaer tro-dro. Ret e veze dezhi chom sioul ha sentiñ ouzh ar pezh e veze lavaret dezhi ober. == Skrivagnerez== Pa oa bet ganet he bugale he doa ranket ober war o zro, setu ma ranke Naig skrivañ ur wech ma veze aet he bugale da gousket, da noz. Skrivet he deus bet kalz a istorioù evit ar vugale, ha barzhonegoù karantez. Tu zo da gavout he danevelloù el levr “Karantez ha Karantez” embannet gant [[Brud Nevez]] e [[1977]]. E [[1980]] ez eas kentañ priz [[Unvaniezh Skrivagnerien Vreizh|Unvaniezh Skrivagnerien Breizh]] gant al levr-se. Adkemer a reas daremprediñ Visant Seite, pa heulias e gentelioù dre [[Ar Skol dre Lizer]] evit gwellaat mestroniezh ar brezhoneg skrivet hag ez eas da lakaat embann meur a oberenn gant ar gelaouenn Brud Nevez hag he levrioù gant an ti-embann Emgleo Breiz-Brud Nevez.<br> Gant skoazell [[Per-Mari Mevel]] he deus bet skrivet pezhioù-c’hoari : pemzek anezhe a zo bet embannet ha c’hoariet gant strolladoù ar vro, dreist-holl [[Strollad ar Vro Bagan]], hag o deus bet c’hoariet anezhe en tu all da hanter-kant gwech. == Skinwel == Kemeret he deus bet perzh e meur a abadenn skinwel : :* 1979 - " Embanner al ludu " - krouet gant Paol-Andre Picton :* 1982 - " Mona " - Telefilm krouet gant Paol-Andre Picton :* 1982 - "Liv an Amzer " :* 1983 - " Karantez " - Telefilm krouet gant [[Michel Tréguer]] :* 1984 - " ''Roi Arthur'' " Romant-kazetenn krouet gant Michel Tréguer :* 1985 - Diviz kaset en-dro gant [[Mikael Baudu]], krouet gant Michel Tréguer :* 1985 - " ''Mistero Buffo Dario Fo'' ", krouet gant M.L. Abjean :* 1985 - " ''Chim et Chinaou, vagabonds'' " e Guerledan, krouet gant Jean-Luc Cheve (Priz sinematografek evit " Les moissonneurs des toits ") :* 1986 - " ''Une deuxième chance'' " - krouet gant Michel Tréguer :* 1987- " Bi ha Mari Bi ", krouet gant M.L. Abjean, graet e Bro-Saoz :* 1987 - " Avaloù Avallon ", krouet gant Michel Tréguer :* 1987 - " Labour sul Labour Null ", krouet gant [[Goulc'han Kervella]] :* 1988 - Poltred al livour Yann-Berr Guiriec, krouet gant [[Per ar Flao]] :* 1988 - Istorioù Nedeleg :* 1988 / 89 - " Ulysse 31 ", doublaj ar romant-kazetenn :* 1989 - " Ar bank Oaled ", krouet gant M.L. Abjean :* 1989 - " Barzaz Breiz ", krouet gant Dirk Sanders :* 1990 - " An Daol Grenn ", krouet gant M.L. Abjean :* 1990 - " Super Breiz ", krouet gant M.L. Abjean :* 1991 - " Ar galouper ", krouet gant M.L. Abjean :* 1991 - " E Pluennig ", krouet gant M.L. Abjean :* 1992 - " Ar Goulenn Dimezi ", krouet gant M.L. Abjean :* 1988-1990 - " Tavarn ar Vretoned ", 20 telefilm, krouet gant M.L. Abjean :* 1993 - Kemer perzh e "Thalassa ", krouet gant M. Cohen :* 1994 - " 'La mort en Bretagne'' ", krouet gant M.L. Abjean :* 1995 - " ''La Nécessité Unique'' ", war tem ar marv e Breizh, krouet gant René Caron, graet e [[kastell Keryann]]. :* " Vent d'Ouest ", krouet gant Jacques Paugam - diviz war stad ar maouezed e Breizh. :* Meur a wech he deus bet kemeret perzh e divizoù, sketchoù, kronikoù lennegel ha sokio-sevenadurel, gant Franco Calafurdi, Alain Bienvenue, [[Youenn Gwernig]], Per ar Flao, [[Mikeal Treger]], M.L. Abjean, [[Fañch Broudig]]. == Oberennoù == Meur a istor hag a bezh-c'hoari embannet er c'helaouennoù [[Bleun Brug]] ha [[Brud Nevez]] :* " Kant istor farsuz " ( adembannet : "Istorioù farsuz". :* 1977 - "Karantez ha karantez", barzhonegoù (Brud Nevez 1977) :* 1980 - Priz ar barzhoneg e brezhoneg (Skrivagnerien Vrezhonek) :* 1981 - "Pezhioù-c'hoari nevez", pezhioù-c'hoari gant kenskoazell Pierre-Marie Mével, I, II ha III (Brud Nevez 1981) :* 1986 - " Sacré Tangi Bihan ", pezh e galleg :* 1987 - "War roudou Alanig al Louarn", istorioù (Emglev Breiz-Bleun Brug 1987) :* 1989 - "Trubuilloù ur Johnny war e vloavez kenta" (Emglev Breiz-Bleun Brug 1989) :* 1994 - "Evel un tantad" :* 1996 - "Ar Mestr", pezh-c'hoari, drama wirion :* Meur a droidigezh, en o zouez "''L'offrande lyrique et la corbeille de fruits''" skrivet gant [[Rabindranath Tagore]] :* "An Ograou Strink " e [[Minihi Levenez]], un dastumad barzhonegoù :* 1997 - " Ma vez mad ar cheñch " :* 1997 - Troidigezh un dastumad bedel a varzhonegoù e yezhoù minorelezhioù, gant un tamm kentañ deuet er-maez e 1997 e brezhoneg hag e galleg, gant an titl " ''Mondo cane'' " - " ''Monde de chiens'' " :* 1998 - Ar Johniged ( Emgleo Breiz ) :* 2001 - " ''Le monde des Léonards'' " - Gant kenskoazell Anna Guillou, sokiologourez :* 2002 - " [[Johniged]] [[an Hilda]]", pezh-c'hoari == Enorioù == * Resevet he deus tro-gouz an Erminig == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == * Lec'hienn diwar-benn [https://web.archive.org/web/20080202224843/http://www.roscoff-quotidien.eu/rozmor.htm Naig Rozmor] * Lec'hienn diwar-benn ''[https://web.archive.org/web/20071103094800/http://roscoff-quotidien.chez-alice.fr/rozmor04.htm Mondo Kane]'' *Atersadenn gant Naig Rozmor e-lec'h ma tispleg perak n'eo ket aet da labourerez-douar. [https://web.archive.org/web/20150424082206/http://www.kaouenn.net/?q=br%2Fnode%2F671] {{DEFAULTSORT:Rozmor, Naig}} [[Rummad:Meneger ar skrivagnerien]] [[Rummad:Skrivagnerezed gallek Breizh]] [[Rummad:Barzhezed Breizh]] [[Rummad:Barzhezed brezhonek]] [[Rummad:Emgleo Breiz]] [[Rummad:Skrivagnerezed brezhonek]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1923]] [[Rummad:Marvioù 2015]] [[Rummad:Urzh an Erminig]] 2zz9c8q9ux4j3rr82e01mc8608tsu4x 0 44665 2204077 2158980 2026-11-11T21:24:52Z Arko 540 /* E Breizh */ liamm diabarzh 2204077 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:50 cent in concert.jpg|thumb|upright=1.4|[[50 Cent]] o rapiñ]] Ar '''rap''' zo un doare da zibunañ pozioù en ur ganañ pe lavarout anezhe hag en ur bouezañ war darn anezhe. Rap a vez lavaret ivez eus ur seurt sonerezh a implij an doare-mañ da ganañ, hag en deus ur plas bras e-barzh al luskad sevenadurel [[hip hop]]. Diwanet en deus ar rap e metoù ar Re Zu er [[Stadoù-Unanet]] adalek ar [[bloavezhioù 1970]]. == Awenoù ha palioù ar rap == Ar rap zo ur stil sonerezh a harp ar c'han gant komzoù pouezet war ul lusk morzholiet. Ur c'haner rap a gan evit lavar ar pezh a soñj. Hiziv an deiz en deus kollet ar rap e nerzh un tammig peogwir e oa ar mennozh kentañ reiñ da dud yaouank bezañ e-tro da lavarout ar pezh a soñjent. Met gant ar c'hontrollerezh n'o deus ket gwir da lavarout kement o deus c'hoant hep riskañ un dell-gastiz, evel ar strollad [[NTM]] e [[Bro-C'hall]] : toullbac'het e voent abalamour m'o doa lavaret traoù a-zivout ar [[gouarnamant]] en ur ganaouenn. {{Daveoù a vank}} == Istor == === Er Stadoù-Unanet === Ar ''spoken word'' ("ger komzet") eo gourdad tostañ ar rap. Erruet e oa er Stadoù-Unanet e penn-kentañ ar bloavezhioù 1970. Un doare sonerezh eo ar rap, ganet e-barzh ar [[ghetto]]ioù stadunanat du, en amzer ar ''[[Black Panthers]]''. "MC-ing" ("ober evel ''Master of Ceremony''") al lodennoù rapet. E [[1979]] e voe ''Rapper's Delight'', gant ar strollad [[Sugarhill Gang]], ar c'hentañ kanaouenn rap brudet-kenañ er bed. === E Bro-C'hall === E dibenn ar [[bloavezhioù 1980]] ec'h erruas er [[skinwel]] ar c'hentañ strolladoù ''Freestyle'' ([[NTM]], [[Assassin]], [[MC Solaar]] da skouer). Er bloaz [[1984]] e teuas pouez d'ar rap e Bro C'hall pa voe skignet war ar [[media]]. Da skouer war [[TF1]], an abadenn ''H.I.P H.O.P'' kinniget gant Sidney. Ar ganerien o klemm, diwar ar [[bannlev]]ioù, a reas berzh bras e kreiz ar [[bloavezhioù 1990]]. Diskleriañ a rejont en o c'hanaouennoù stad o buhez, hini o endro hag o mennozhioù. Ar rap eo ar c'hentañ stumm sonerezh a gomz diwar ar bannlevioù. O fennvad a voe ur gwir anadenn gevredadel : yaouankiz ar bannlevioù a zizoloas en-dro ar blijadur da c'hoari gant ar yezh, da zorloiñ ar gerioù, ar sonioù hag ar sterioù. Ar rap a zeuas da vezañ un nor war an tu mat hag ar brud. Ar rap gallek zo ur redenn sonerezh a zeu eus ar rap stadunanat, ha maget eo c'hoazh gantañ. Krog eo ar rap gallek da gaout e bersonelezh dezhañ. Brañskellat a ra e gemennad etre klemmoù taer hag arc'hadurioù sokiopolitikel.<br> Kavet e vez abeg gant lod tud ec'h eo bet kemmet tro-spered al luskad gant ar mediaekadur hag an arc'hant puilh. Brudet-kenañ eo deuet ar rap da vezañ hiziv. Aweniñ a ra kalz saverien sonerezh filmoù evel [[Steve Reich]]. Kanerien zo a zo brudet evit o testennoù pinvidik ([[Luv Resval]], [[Toufik Bouhraoua|Tif]]…). === E Breizh === ;E galleg * [[Manau (sonerien)|Manau]], strollad [[hip hop]] ha [[slam]] awenet gant ar sonerezh keltiek * [[Hocus Pocus (strollad sonerien)|Hocus Pocus]], strollad rap-jazz * [[Columbine (strollad)|Columbine]], strollad rap * [[Micronologie]], strollad hip hop levezonet gant ar funk hag ar jazz ;E brezhoneg * Ar c'haner rap [[Iwan B.]] * [[Krismenn]] : kaner kan-ha-diskan ha ''[[beatbox]]''. * [[Plouz&Foen]], gounezet gant an daouad-se kenstrivadeg sonerezh An Taol Lañs e GBB 2023 e [[Langoned]]. == Stiloù disheñvel == Kalz doareoù rap a zo. Setu un nebeud skouerioù. === Ar rap gwregel === Ar merc'hed n'o deus ket ur plas bras e bed ar rap, ma n'ez eus lec'h nemet evit ar baotred{{daveoù a vank}}. Gant ar plas brasoc'h gant ar merc'hed er rap ez eus bet temoù nevez evel ar palforioù, plas ar merc'hed er bannlevioù pe c'hoazh ar feulster etre priedoù. Met gwelet e vez c'hoazh ar rap gwregel evel un doare sonerezh tost d'ar c'hanaouennoù boutin.<br> [[Missy Elliott]] ha [[Diam's]] emañ e-touez ar raperezed brudetañ. === Ar rap ''bling-bling''=== An drouganv-se a zeu eus trouzadell ar chadennoù aour gwisket gant ar ganerien. Troet war-du ar moneiz eo an doare rap-se. E sonennoù a gas en-dro d'ar ''Gangsta Rap'' eus kornôg ar Stadoù-Unanet. Ur c'haner evel [[Booba]] a vez gwelet evel ur skouer eus an doare rap-se, pe c'hoazh [[La Fouine]] ha [[Dabaaz]]. === Ar rap ''hardcore'' === Diaesoc'h eo live ar c'homzoù. Komz a ra alies eus ar re yaouank er bannlevioù. Ne vez ket skignet re ar rap ''hardcore'' gant an tier-embann bras. Skignet e vez dindan stumm kasedigoù mesket pe albomoù straet enrollet e-barzh studioioù eeun. Ar ganerien n'int ket a-du gant ar reizhiad sokial hag ekonomikel, ha kanet e vez an traoù-se ganto gant pozioù feuls-tre a wechoù, peurgetket diwar-benn ar polis hag un nebeud pennadurezhioù politikel. Kavet e vez er renk-se kanerien evel [[Alibi Montana]], [[Alpha 5.20]], [[LIM]], [[Sefuv]], [[113 (strollad)|113]], [[NTM]], [[Larsen]]. [[Rummad:Rap]] p9xf219xgkj893nhd8ub8kmmi8et37e 2204078 2204077 2026-11-11T21:32:20Z Arko 540 liamm diabarzh 2204078 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:50 cent in concert.jpg|thumb|upright=1.4|[[50 Cent]] o rapiñ]] Ar '''rap''' zo un doare da zibunañ pozioù en ur ganañ pe lavarout anezhe hag en ur bouezañ war darn anezhe. Rap a vez lavaret ivez eus ur seurt sonerezh a implij an doare-mañ da ganañ, hag en deus ur plas bras e-barzh al luskad sevenadurel [[hip hop]]. Diwanet en deus ar rap e metoù [[Afroamerikaned|ar Re Zu]] er [[Stadoù-Unanet]] adalek ar [[bloavezhioù 1970]]. == Awenoù ha palioù ar rap == Ar rap zo ur stil sonerezh a harp ar c'han gant komzoù pouezet war ul lusk morzholiet. Ur c'haner rap a gan evit lavar ar pezh a soñj. Hiziv an deiz en deus kollet ar rap e nerzh un tammig peogwir e oa ar mennozh kentañ reiñ da dud yaouank bezañ e-tro da lavarout ar pezh a soñjent. Met gant ar c'hontrollerezh n'o deus ket gwir da lavarout kement o deus c'hoant hep riskañ un dell-gastiz, evel ar strollad [[NTM]] e [[Bro-C'hall]] : toullbac'het e voent abalamour m'o doa lavaret traoù a-zivout ar [[gouarnamant]] en ur ganaouenn. {{Daveoù a vank}} == Istor == === Er Stadoù-Unanet === Ar ''spoken word'' ("ger komzet") eo gourdad tostañ ar rap. Erruet e oa er Stadoù-Unanet e penn-kentañ ar bloavezhioù 1970. Un doare sonerezh eo ar rap, ganet e-barzh ar [[ghetto]]ioù stadunanat du, en amzer ar ''[[Black Panthers]]''. "MC-ing" ("ober evel ''Master of Ceremony''") al lodennoù rapet. E [[1979]] e voe ''Rapper's Delight'', gant ar strollad [[Sugarhill Gang]], ar c'hentañ kanaouenn rap brudet-kenañ er bed. === E Bro-C'hall === E dibenn ar [[bloavezhioù 1980]] ec'h erruas er [[skinwel]] ar c'hentañ strolladoù ''Freestyle'' ([[NTM]], [[Assassin]], [[MC Solaar]] da skouer). Er bloaz [[1984]] e teuas pouez d'ar rap e Bro C'hall pa voe skignet war ar [[media]]. Da skouer war [[TF1]], an abadenn ''H.I.P H.O.P'' kinniget gant Sidney. Ar ganerien o klemm, diwar ar [[bannlev]]ioù, a reas berzh bras e kreiz ar [[bloavezhioù 1990]]. Diskleriañ a rejont en o c'hanaouennoù stad o buhez, hini o endro hag o mennozhioù. Ar rap eo ar c'hentañ stumm sonerezh a gomz diwar ar bannlevioù. O fennvad a voe ur gwir anadenn gevredadel : yaouankiz ar bannlevioù a zizoloas en-dro ar blijadur da c'hoari gant ar yezh, da zorloiñ ar gerioù, ar sonioù hag ar sterioù. Ar rap a zeuas da vezañ un nor war an tu mat hag ar brud. Ar rap gallek zo ur redenn sonerezh a zeu eus ar rap stadunanat, ha maget eo c'hoazh gantañ. Krog eo ar rap gallek da gaout e bersonelezh dezhañ. Brañskellat a ra e gemennad etre klemmoù taer hag arc'hadurioù sokiopolitikel.<br> Kavet e vez abeg gant lod tud ec'h eo bet kemmet tro-spered al luskad gant ar mediaekadur hag an arc'hant puilh. Brudet-kenañ eo deuet ar rap da vezañ hiziv. Aweniñ a ra kalz saverien sonerezh filmoù evel [[Steve Reich]]. Kanerien zo a zo brudet evit o testennoù pinvidik ([[Luv Resval]], [[Toufik Bouhraoua|Tif]]…). === E Breizh === ;E galleg * [[Manau (sonerien)|Manau]], strollad [[hip hop]] ha [[slam]] awenet gant ar sonerezh keltiek * [[Hocus Pocus (strollad sonerien)|Hocus Pocus]], strollad rap-jazz * [[Columbine (strollad)|Columbine]], strollad rap * [[Micronologie]], strollad hip hop levezonet gant ar funk hag ar jazz ;E brezhoneg * Ar c'haner rap [[Iwan B.]] * [[Krismenn]] : kaner kan-ha-diskan ha ''[[beatbox]]''. * [[Plouz&Foen]], gounezet gant an daouad-se kenstrivadeg sonerezh An Taol Lañs e GBB 2023 e [[Langoned]]. == Stiloù disheñvel == Kalz doareoù rap a zo. Setu un nebeud skouerioù. === Ar rap gwregel === Ar merc'hed n'o deus ket ur plas bras e bed ar rap, ma n'ez eus lec'h nemet evit ar baotred{{daveoù a vank}}. Gant ar plas brasoc'h gant ar merc'hed er rap ez eus bet temoù nevez evel ar palforioù, plas ar merc'hed er bannlevioù pe c'hoazh ar feulster etre priedoù. Met gwelet e vez c'hoazh ar rap gwregel evel un doare sonerezh tost d'ar c'hanaouennoù boutin.<br> [[Missy Elliott]] ha [[Diam's]] emañ e-touez ar raperezed brudetañ. === Ar rap ''bling-bling''=== An drouganv-se a zeu eus trouzadell ar chadennoù aour gwisket gant ar ganerien. Troet war-du ar moneiz eo an doare rap-se. E sonennoù a gas en-dro d'ar ''Gangsta Rap'' eus kornôg ar Stadoù-Unanet. Ur c'haner evel [[Booba]] a vez gwelet evel ur skouer eus an doare rap-se, pe c'hoazh [[La Fouine]] ha [[Dabaaz]]. === Ar rap ''hardcore'' === Diaesoc'h eo live ar c'homzoù. Komz a ra alies eus ar re yaouank er bannlevioù. Ne vez ket skignet re ar rap ''hardcore'' gant an tier-embann bras. Skignet e vez dindan stumm kasedigoù mesket pe albomoù straet enrollet e-barzh studioioù eeun. Ar ganerien n'int ket a-du gant ar reizhiad sokial hag ekonomikel, ha kanet e vez an traoù-se ganto gant pozioù feuls-tre a wechoù, peurgetket diwar-benn ar polis hag un nebeud pennadurezhioù politikel. Kavet e vez er renk-se kanerien evel [[Alibi Montana]], [[Alpha 5.20]], [[LIM]], [[Sefuv]], [[113 (strollad)|113]], [[NTM]], [[Larsen]]. [[Rummad:Rap]] ad8wh6k80lw26bm7kznnzpaeqwuw4cp 0 48785 2204114 2135017 2026-11-12T05:58:18Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 2 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204114 wikitext text/x-wiki Ar votadeg unanv gant un dro hepken a zo un doare votiñ implijet da zilenn un den hepken. Implijet e vez e kalz broioù evel [[Kanada]], [[Breizh-Veur]] pe [[Stadoù-Unanet Amerika]] evit dilennadegoù broadel pe lec'hel. Boutinoc'h e vez en trevadennoù breizhveuriat kozh. E frammadur ur votadeg unanv gant un dro hepken e voter ur wech hepken e pep pastell-vro votiñ hag an danvez-kannad en deus gounezet muioc'h a vouezhioù eget ar re arall a vez dilennet, ha pa n'en defe ket gounezet ouzhpenn an hanter eus ar mouezhioù. == Doare-votiñ == En ur votadeg unanv gant un dro hepken ne c'hell pep voter votiñ nemet ur wech hag evit un danvez-kannad hepken hag ar gounezer eo an hini en deus gounezet muioc'h a vouezhioù eget ar re arall. An dra-se a lakaa ar votadeg unanv gant un dro hepken d'an doare votiñ eeunañ evit ar voterien hag evit an dud a zo o c'harg merañ ar votadeg. Choaz harzoù ar pastelloù-bro a c'hell bout un abeg a gudennoù, avat. == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20091224082449/http://www.idea.int/ A handbook of Electoral System Design] from [http://www.idea.int International IDEA] * [https://web.archive.org/web/20080914075545/http://worldpolicy.org/projects/globalrights/democracy/maps-pr.html Atlas of Electoral Systems of the World] Colour-coded world maps showing the electoral systems used by every democratic country in the world, also available with more details as [https://web.archive.org/web/20070807185649/http://www.worldpolicy.org/globalrights/democracy/table-pr.html tables of text]. Part of the information on [https://web.archive.org/web/20070807185728/http://www.worldpolicy.org/globalrights/prindex.html Electoral Systems] offered by the [https://web.archive.org/web/20090204120909/http://www.worldpolicy.org/wpi/index.html World Policy Institute] (WPI)'s [https://web.archive.org/web/20091111031011/http://www.worldpolicy.org/globalrights/ Project for Global Democracy & Human Rights] * [https://web.archive.org/web/20080210080440/http://aceproject.org/epic-en/es/Epic_view/ES05 ACE Project: What is the electoral system for Chamber 1 of the national legislature?] * [https://web.archive.org/web/20210505134811/http://www.aceproject.org/main/english/es/esd01.htm ACE Project: First Past The Post] - * [http://www.aceproject.org/regions-en/europe/europe-case-studies/united-kingdom-electoral-system-experimentation-in-cradle-of-fptp-1997 ACE Project: Experiments with moving away from FPTP in the UK] * [http://www.aceproject.org/ace-en/topics/es/ese/ese01/ese01a/ ACE Project: Electing a President using FPTP] * [https://web.archive.org/web/20081006112106/http://aceproject.org/ace-en/topics/es/esy/esy_in ACE Project: FPTP on a grand scale in India] * [https://web.archive.org/web/20120322101454/http://www.citizensassembly.bc.ca/public The Citizens' Assembly on Electoral Reform says the new proportional electoral system it proposes for British Columbia will improve the practice of democracy in the province.] * [https://web.archive.org/web/20081015142408/http://www.citizensassembly.bc.ca/public/learning_resources/learning_materials/av ASSEMBLY AUDIO AND VIDEO Below, you'll find audio and video recordings of six Learning Phase weekends, a meeting held in Prince George and the six Deliberation Phase weekends. The Learning Phase and Deliberation Phase recordings were broadcast on Hansard TV during 2004.] - week 5 gives a detailed description by David Farrell, of the University of Manchester (England), Elizabeth McLeay of Victoria University in Wellington, New Zealand. * [http://en.wikipedia.org/wiki/Image:Illinois_District_4_2004.png Districting in FPTP systems, The unusual "earmuff" shape of the 4th Congressional District of Illinois connects two Hispanic neighborhoods while remaining contiguous by narrowly tracing Interstate 294.] * [https://web.archive.org/web/20210321163724/http://www.game-point.net/misc/election2005/ The Problem With First-Past-The-Post Electing (data from UK general election 2005)] [[Rummad:Doare votiñ]] jj9m3ijhbsbt8ilapld80xeygc116md 0 50676 2204103 2153706 2026-11-12T01:26:14Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204103 wikitext text/x-wiki [[Restr:SDJ_Harlech_Castle_Gatehouse.jpg|200px|thumb|[[Kastell Harlech]]]] '''Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech''' (''Men of Harlech'' e [[saozneg]], pe a-wechoù ''The March of the Men of Harlech'') zo unan eus ar brudetañ kanaouennoù [[kembraek]], hag un ton-bale hag a vez sonet gant sonerien an [[arme saoz]]. Tennañ a ra da don ''[[Seziz Gwengamp]]'', a zo e [[Barzhaz Breizh]], hag a zo hini ''[[Gwir Vretoned]]'' ivez{{Daveoù a vank}}. Kentañ ma voe embannet a voe e [[1794]]. ==Istor== ===Seziz=== Kaoz zo enni eus un darvoud e-kerzh [[Brezel an Div Rozenn]], e-pad seziz [[kastell Harlech]], a badas 7 vloaz, eus 1461 and 1468<ref>''The Oxford Companion to British History'' - Oxford University Press (1997) pajenn 454; Dictionary of Ancient & Medieval Warfare by Matthew Bennett (2001)</ref>. E-penn soudarded Harlech e oa Dafydd ap Ieuan a dalas ouzh an enebourien e-pad an hirañ seziz anavet en istor [[Breizh-Veur]].<ref>Bert S. Hall, Weapons and Warfare in Renaissance Europe, The Johns Hopkins University Press, 2001 - pajenn 212.</ref>. ===Kan=== Embannet e voe ar ganaouenn gant ar barzh [[Edward Jones (Bardd y Brenin)]] en e zastumad ''Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards'', eil embannadur ([[1794]]). Brudet-bras e oa en {{XIXvet kantved}}, ha bev eo chomet he brud. Meur a zoare zo d'ar c'han, ken e kembraeg ken e saozneg, war ar memes ton. Unan zo gant [[John Jones (Talhaiarn)]] ("Henffych well i wlad fy nghalon") hag unan arall, anavezetoc'h hiziv, gant [[John Ceiriog Hughes|Ceiriog]] ("Wele goelcerth wen yn fflamio"). Ur skrid saoznek zo gant [[W. H. Baker]] ("Men of Harlech"). ==Skrid ar ganaouenn gant Ceiriog== *Wele goelcerth wen yn fflamio *A thafodau tân yn bloeddio *Ar i'r dewrion ddod i daro *Unwaith eto'n un. *Gan fanllefau tywysogion *Llais gelynion, trwst arfogion *A charlamiad y marchogion *Craig ar graig a gryn. *Arfon byth ni orfydd *Cenir yn dragywydd *Cymru fydd fel Cymru fu *Yn glodfawr ym mysg gwledydd. *Yng ngwyn oleuni'r goelcerth acw *Tros wefusau Cymro'n marw *Annibyniaeth sydd yn galw *Am ei dewraf ddyn. *Ni chaiff gelyn ladd ac ymlid *Harlech! Harlech! cwyd i'w herlid *Y mae Rhoddwr mawr ein Rhyddid *Yn rhoi nerth i ni. *Wele Gymru a'i byddinoedd *Yn ymdywallt o'r mynyddoedd! *Rhuthrant fel rhaeadrau dyfroedd *Llamant fel y lli! *Llwyddiant i'n marchogion *Rwystro gledd yr estron! *Gwybod yn ei galon gaiff *Fel bratha cleddyf Brython *Y cledd yn erbyn cledd a chwery *Dur yn erbyn dur a dery *Wele faner Gwalia'i fyny *Rhyddid aiff â hi! A-wechoù e kred an dud eo honnezh eo kan broadel Kembre, e-lec'h "[[Hen Wlad fy Nhadau]]", deuet da vout [[Bro gozh ma zadoù]] e [[Breizh]]. Gwir eo ez eo ur c'han a bouez e sevenadur Kembre, ha dreist-holl abalamour ma'z eo bet kemeret da don-bale gant rejimantoù Kembre ([[Royal Regiment of Wales]], hiriv [[Royal Welsh]]), hag ivez war-lerc'h gant rejimantoù eus [[Kanada]] hag [[Aostralia]]<ref>Army Standing Orders, Ceremonial Manual, https://web.archive.org/web/20081218210648/http://www.army.gov.au/ASOD/index.htm, Chapter 27, Annex A, https://web.archive.org/web/20080725155458/http://www.army.gov.au/ASOD/documents/CEREV1/27A.pdf</ref>. == Doareoù saoznek == Meur a zoare saoznek zo d'ar "Men of Harlech". Sed ar re anavezetañ. Gwelout ''[[The Woad Ode]]'' ivez. ===Doare John Oxenford === {| | style="padding-right:1em" | Verse 1<br/> Men of Harlech, march to glory,<br/> Victory is hov'ring o'er ye,<br/> Bright-eyed freedom stands before ye,<br/> Hear ye not her call?<br/> At your sloth she seems to wonder;<br/> Rend the sluggish bonds asunder,<br/> Let the war-cry's deaf'ning thunder<br/> Every foe appall.<br/> Echoes loudly waking,<br/> Hill and valley shaking;<br/> 'Till the sound spreads wide around,<br/> The Saxon's courage breaking;<br/> Your foes on every side assailing,<br/> Forward press with heart unfailing,<br/> 'Till invaders learn with quailing,<br/> Cambria ne'er can yield! <br/> | Verse 2<br/> Thou, who noble Cambria wrongest,<br/> Know that freedom's cause is strongest,<br/> Freedom's courage lasts the longest,<br/> Ending but with death!<br/> Freedom countless hosts can scatter,<br/> Freedom stoutest mail can shatter,<br/> Freedom thickest walls can batter,<br/> Fate is in her breath.<br/> See, they now are flying!<br/> Dead are heap'd with dying!<br/> Over might hath triumph'd right,<br/> Our land to foes denying;<br/> Upon their soil we never sought them,<br/> Love of conquest hither brought them,<br/> But this lesson we have taught them,<br/> "Cambria ne'er can yield!" |} ===Doare "Talhaiarn" === {| | style="padding-right:1em" | Verse 1<br/> Glyndŵr, see thy comet flaming,<br/> Hear a heavenly voice declaiming,<br/> To the world below proclaiming,<br/> Cambria shall be free:<br/> While thy star on high is beaming,<br/> Soldiers from the mountains teeming,<br/> With their spears and lances gleaming,<br/> Come to follow thee.<br/> Hear the trumpet sounding<br/> While the steeds are bounding,<br/> On the gale from hill and dale,<br/> The war-cry is resounding:<br/> Warriors famed in song and story,<br/> Coming from the mountains hoary,<br/> Rushing to the fields of glory,<br/> Eager for the fray:<br/> To the valley wending,<br/> Hearths and homes defending,<br/> With their proud and valiant prince,<br/> From ancient kings descending;<br/> See the mighty host advancing,<br/> Sunbeams on their helmets dancing,<br/> On his gallant charger prancing,<br/> Glyndŵr leads the way. | Verse 2<br/> Now to battle they are going,<br/> Every heart with courage glowing,<br/> Pride and passion overflowing<br/> In the furious strife:<br/> Lo! the din of war enrages,<br/> Vengeance crowns the hate of ages,<br/> Sternly foe with foe engages,<br/> Feeding Death with Life:<br/> Hear the trumpets braying,<br/> And the horses neighing,<br/> Hot the strife while fiery foes<br/> Are one another slaying;<br/> Arrows fly as swift as lightning,<br/> Shout on shout the tumult height'ning,<br/> Conquest's ruddy wing is bright'ning,<br/> Helmet, sword, and shield;<br/> With their lances flashing,<br/> Warriors wild are crashing,<br/> Through the tyrant's serried ranks<br/> Whilst onward they are dashing:<br/> Now the enemy is flying,<br/> Trampling on the dead and dying;<br/> Victory aloft is crying,<br/> "Cambria wins the field!" |} ===E-barzh ar film ''[[Zulu (film)|Zulu]]''=== {| | Verse 1<br/> Men of Harlech stop your dreaming<br/> Can't you see their spear points gleaming<br/> See their warrior pennants streaming<br/> To this battlefield<br/> Men of Harlech stand ye steady<br/> It cannot be ever said ye<br/> For the battle were not ready<br/> Welshmen never yield<br/> From the hills rebounding<br/> Let these war cries sounding<br/> Summon all at Cambria's call<br/> The mighty force surrounding<br/> Men of Harlech on to glory<br/> This will ever be your story<br/> Keep these burning words before ye<br/> Welshmen will not yield |} ===Doare saoznek John Guard=== {| | style="padding-right:1em" | Verse 1<br/> Tongues of fire on [[Cadair Idris|Idris]] flaring,<br/> News of foemen near declaring,<br/> To heroic deeds of daring,<br/> Call you, Harlech men.<br/> Groans of wounded peasants dying,<br/> Wails of wives and children flying,<br/> For the distant succour crying,<br/> Call you, Harlech Men.<br/> Shall the voice of wailing,<br/> Now be unavailing,<br/> You to rouse, who never yet<br/> In battle's hour were failing?<br/> This our answer, crowds down pouring,<br/> Swift as winter torrents roaring.<br/> Not in vain the voice imploring<br/> Calls on Harlech men.<br/> | Verse 2<br/> Loud the martial pipes are sounding,<br/> Every manly heart is bounding,<br/> As our trusted chief surrounding,<br/> March we, Harlech men.<br/> Short the sleep the foe is taking;<br/> Ere the morrow's morn is breaking,<br/> They shall have a rude awakening,<br/> Roused by Harlech Men.<br/> Mothers, cease your weeping,<br/> Calm may be your sleeping,<br/> You and yours in safety now,<br/> The Harlech men are keeping.<br/> Ere the sun is high in heaven,<br/> They you fear, by panic riven,<br/> Shall, like frightened sheep, be driven,<br/> Far, by Harlech men.<br/> |} ==Notennoù== {{Daveoù}} == Levrlennadur == *''Volkslieder, German & Other Folk Songs Homepage'' [http://ingeb.org/songs/menofhar.html Men of Harlech] ==Liammoù diavaez== * [http://www.cantorion.org Cantorion] * [https://web.archive.org/web/20160202085410/http://www.data-wales.co.uk/harlech2.htm Men of Harlech] * [https://web.archive.org/web/20201109041521/http://www.rorkesdriftvc.com/myths/menofharlech.mp3] [[Rummad:Kanaouennoù kembraek]] nyroynirbqxhwa8tq0e942l5omz0e5g 0 51869 2204074 1683507 2026-11-11T21:07:27Z Arko 540 brian ha briag 2204074 wikitext text/x-wiki {{Disheñvelout}} '''Bri''' zo ur ger [[brezhonek]] a c'hall bezañ *pe ''ar bri'', a reer anv anezhañ pa gomzer eus ''dougen bri'' da un den pe un dra *pe ''ar vri'', **a zo pe [[tor]] ur [[menez]], pe tor un [[aod]], un [[tornaod]], gwelout [[bri (menez)]] **un [[erin]] a-wechoù. Kavout a reomp ar wrizienn "bri", « uhelder », en anvioù brezhonek kozh [[Brian]] ha [[Briag]]. ==Pennadoù kar== *[[tornaod]] *[[Brie]] 9iqf3pje61jq2iyf039b7bvtfvb8h6l 0 55673 2204113 2173508 2026-11-12T05:56:28Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204113 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[File:Вортигерн (Гуртеирн, Гуортигерн).jpg|thumb|250px|Vortigern]] '''Vortigern''' (''Guorthigern'' en [[henvrezhoneg]], ''Gourziern'' e [[brezhoneg]] a-vremañ, ''Gwrtheyrn'' e [[kembraeg]] a-vremañ) a oa ur roue [[brezhon]] en [[Enez Vreizh]] er {{Vvet kantved}}. Peuzsur e oar ez eus bet anezhañ, met mojenn zo muioc'h en-dro dezhañ eget fedoù asur diwar e benn. Kontet e vez e en devoa pedet ar Saozon da ziazezañ en Enez Vreizh, evel goprsoudarded, met pa voent eno en em savjont da grouiñ o rouantelezhioù dezho. Kement-se a sachas gwall vrud dezhañ, ha kontet eo da vezañ bet ur roue eus ar re fallañ er mojennoù. ==Istorioù Vortigern== ===Gweltaz=== [[Sant Gweltaz]] an hini kentañ a ra anv eus Vortigern en e levr ''[[De excidio Britanniae]]'' (''Diwar-bouez kouezhadenn Breizh'') e deroù ar {{VIvet kantved}}. Er pennad 23 e skriv penaos e reas "an holl guzulierien, a-gevret gant ''an tirant lorc'hus-se'' [''omnes consiliarii una cum superbo tyranno''] ur fazi bras o pediñ "ar Saozon kriz ha difeiz" da chom en [[Enez Vreizh]]. Hervez Gweltaz e teuas ur strolladig anezho da gentañ, da ziazezañ ''e reter an enez, pedet gant an tirant gwallchañsus [''infaustus'']''. Hag ar re-se a bedas muioc'h a genvroiz c'hoazh, ma kreskas o zrevadenn. Goude e c'houlennas ar Saozon ma vije kresket o [[gopr]]où, pezh a voe nac'het, ha neuze e voe torret an emglev etreze hag ar Vrezhoned, hag int da stagañ da breizhata dre ar vro. N'eo ket sklaer hag-eñ e voe meneget anv Vortigern gant Gweltaz. En embannadurioù [[saoznek]] zo ne vez ket meneget e anv. Koulskoude eo roet gant daou zornskrid. E ''Codex Abrincencsis'', anavezet ivez evel ''Mommsen's MS. A'' (e levraoueg kêr [[Avranches]] [[Manuscript|MS]]. 162) ({{XIIvet kantved}}), meneg eus ''superbo tyranno Vortigerno''; ha ''Mommsen's MS. X'' ([[Cambridge University Library]] MS. Ff. I.27) ({{XIIIvet kantved}}) meneg eus ''Gurthigerno Brittanorum duce''. Pa weler eo meneget an anv gant [[Bede]] e c'haller krediñ e oa roet gant Gweltaz ivez. Hervez an toulladig munudoù roet gant Gweltaz e c'haller soñjal en dije klevet an istor (pe eñ pe marteze e gelaouer) gant Saozon. *Pa gomz eus pegement a Saozon a deuas da gentañ e lavar e oant deuet gant tri ''cyulis'' "evel a reont eus bagoù-brezel". Sed aze moarvat ar c'hentañ ger saoznek skrivet. *An eil tra eo hemañ: adlavarout a ra e oa bet ''diouganet [d'ar Saozon] gant un diouganer en o zouez'' e vije dalc'het gante ar vro a oant o vont dezhi e-pad tri c'hant vloaz, hag an hanter eus an amzer, da lavarout eo kant hanter-kant vloaz, ne rafent nemet preizhata. Kement-se n'hall ket bezañ bet lavaret nag ijinet gant ur [[Roman]] pe ur [[Brezhon]]. Gwech ebet ne lavar Gweltaz e oa ur roue eus Vortigern. Un tirant eo (tyrannus), emezañ, met n'eo ket eñ an hini zo pennkaoz d'ar bedadenn graet d'ar Saozon. Er c'hontrol: ur c'huzul zo en-dro dezhañ, hag a c'hallfe bout ur gouarnamant gant dileuridi eus ar c'heodedoù (''civitates''), pe rannvroioù. Ne lavar ket Gweltaz e oa fall, met gwallchañsus (''infaustus''), dic'houest da varn, pezh a c'haller kompren, pa ziskouezas ar c'hoprsoudarded-se bout tud disleal. ===Nec'h=== Kement ger skrivet gant Gweltaz zo bet pouezet ha dibouezet gant an istorourien evit klask gouzout hiroc'h. Un dra a nec'h anezho eo ar ger implijet evit komz eus goproù ar Saozon (''annonas'', ''epimenia''), da c'houzout hag-eñ e oant gerioù hervez ar gwir implijet er feurskridoù gant ''[[foederati]]'', evel ma veze graet e dibenn amzervezh an [[Impalaeriezh roman]] da gavout soudarded e-touez ar Varbared da zifenn harzoù an impalaeriezh. N'ouzer ket hag-eñ e oa tud, anezho o-unan, a rae kemend-all. Un dra nec'hus all d'an arbennigourion eo ar gerioù "e tu reter an enez": daoust pe aod [[Kent]], pe [[East Anglia]], pe [[Northumbria]]? Pe daoust ha strewet e oa ar Saozon un tamm e pep lec'h a-hed an aod reter? ===Bede=== Kentañ hini a zalc'has kont eus skrid Gweltaz eo [[Bede]], a vez istimet bras gant an istorourien a vremañ dre ma oa desket ha gouest da varn. Met an dra-se ne vern ket kalz pa gomz Bede eus ar Vvet ha VIvet kantved, eñ un den eus an {{VIIIvet kantved}}. Tost ger ha ger e kemer frazennoù Gweltaz en e ''[[Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum]]'' ha ''[[De Temporum Ratione]]''. ===''Historia Brittonum''=== Lakaet eo an ''[[Historia Brittonum]]'' (Istor ar Vrezhoned), war gont un den anvet [[Nennius]], [[manac'h]] eus [[Bangor]], e [[Rouantelezh Gwynedd]], e Kembre. Dastumet e oa bet an danvez anezhañ e deroù an IXvet kantved. "Nennius" eo an den kentañ a zuas brud Vortigern, a zo meneget koulskoude e lignez meur a dierniezh roueel kembreat. Tamallet e vez [[gwadorged]] da Vortigern (fazi moarvat diwar droukveskañ anvioù Vortigern ha [[Vortipor]], tamallet a torfed -se dezhañ gant Gweltaz), bout torrer e le, treitour, karout ur baganez, ha sioù ha gwalloberoù a bep seurt, evel bout lorc'hus. ==Vortigern el lennegezh== Anavet eo [[William Henry Ireland]] evel falser hag oberour falsdornskridoù, diwar zorn [[William Shakespeare]] hervezañ. Kavet en doa, emezañ, ur pezh kollet anvet ''[[Vortigern and Rowena]]'', a voe c'hoariet e [[Drury Lane]] d'an [[2 a viz Ebrel]] [[1796]]. Evel ma oa anat diouzh an doare-skrivañ n'halle ket bezañ labour Shakespeare, ha goapaet e voe ar pezh adalek ar c'hoariadenn gentañ<ref>[https://web.archive.org/web/20090524043240/http://museumofhoaxes.com/ireland.html William Henry Ireland's Shakespeare Forgeries]</ref>. Kement-se zo bet kontet er romant''[[The Lambs of London]]'' diwar zorn [[Peter Ackroyd]] e 2004. == Levrlennadur == * Myles Dillon, [[Nora Kershaw Chadwick]], [[Christian-Joseph Guyonvarc'h]] ha [[Françoise Le Roux]], ''Les Royaumes celtiques'', Éditions Armeline, [[Kraozon]], 2001, ISBN 2-910878-13-9 * Christian Y. M. Kerboul, ''Les Royaumes brittoniques au Très Haut Moyen Âge'', Éditions du Pontig / Coop Breizh, [[Speied]], 1997, ISBN 2-84346-030-1 *Ifor Williams, ‘Hen Chwedlau', e-barzh Trans. Cymm., 1947. {| align="center" cellpadding="2" border="2" |- | width="30%" align="center" | En e raok:<br>'''[[Constans II (alouber)|Constans]]''' | width="40%" align="center" | '''Roue [[Enez Vreizh]] <br /> hervez ar vojenn) <br /> [[Image:Draig.png|thum|60 px]]'''<br /> '''[[Gwrtheryn]]''' <br />'''Kentañ ren''' <br />??? | width="30%" align="center" | War e lerc'h:<br>'''[[Vortimer]]''' |- | width="30%" align="center" | En e raok:<br>'''[[Vortimer]]''' | width="40%" align="center" | '''Roue [[Enez Vreizh]] <br />(hervez ar vojenn) <br /> [[Image:Draig.png|thum|60 px]]'''<br /> '''[[Gwrtheryn]]''' <br />??? <br />'''Eil ren''' | width="30%" align="center" | War e lerc'h:<br>'''[[Ambrosius Aurelianus]]''' |} ==Notennoù== {{Daveoù}} ==Liammoù diavaez== *[http://www.vortigernstudies.org.uk Vortigern Studies, ul lec'hienn saoznek dediet d'ar marevezh istorel-hont en Enez Vreizh] *[https://web.archive.org/web/20120215095119/http://yba.llgc.org.uk/en/s-GWRT-HEY-0400.html?query=Vortigern&field=content Levraoueg Vroadel Kembre] {{Patrom:Roue Arzhur ha Danvez Breizh}} [[Rummad:Tud Breizh-Veur]] [[Rummad:Rouaned vrezhon]] [[Rummad:Tudennoù Mojenn Arzhur]] cm4e7fodlodrak9g6js16fxngm5r1xo 0 67658 2204032 2011498 2026-11-11T15:57:01Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204032 wikitext text/x-wiki Gwask [[Hughes a'i Fab]] (''Hughes hag e vab'') a voe savet e [[Wrecsam]] gant [[Richard Hughes (embanner)|Richard Hughes]] e [[1824]]. Prenet e voe gant [[S4C]] e [[1982]] Miret eo dihelloù ar gompagnunezh gant [[Levraoueg Vroadel Kembre]]. == Liammoù diavaez == * {{cy}} {{en}} [https://web.archive.org/web/20140228071242/http://yba.llgc.org.uk/cy/c-HUGH-RIC-1794.html Buhezskrid Richard Hughes] [[Rummad:Tier-embann kembraek]] 1nj4xzrsqhngv92yplvo1gnc49u2h2d 0 67921 2204095 2183686 2026-11-11T23:43:05Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204095 wikitext text/x-wiki '''Per Pondaven''' ([[1962]]-[[2008]]) a oa skrivagner e brezhoneg, [[bevoniezh|biologour]] hag arbennigour war [[lec'hanvadurezh]] arvor [[Bro-Leon]]. [[File:Per-Pondaven-.jpg|thumb|Per PONDAVEN]] == Buhez == Ganet e oa Per Pondaven e [[1962]], e [[Brest]] ([[Penn-ar-Bed]]), ha desket en doa ar brezhoneg e-pad e studioù uhelañ. Ur stummadur biologour en doa graet, ha savet un dezenn diwar-benn "Arc'hwel ar proteinoù fosfataz ouzh kontrol an tremen G2/M e ovositenn ar steredenn-vor" <!-- anv brezhonek orin?-->. Eus tezennour e savlec'h biologel [[Rosko]], eo deuet da vezañ mestr-prezeger e [[Skol-Veur Roazhon]] ha goude-se e [[Skol-Veur Naoned]]. Anavezet eo Per Pondaven dreist-holl evit e labour war [[lec'hanvadurezh]] Leon. Ezel e oa eus an ''École d'Onomastique Léonarde'', ur strollad bet krouet gant [[Mikael Madeg]] ha gant un doare poblel da welet al lec'hanvadurezh. Dastumet e veze an anvioù en ur gomz brezhoneg gant tud hag a c'helle implijout ar gerioù-se. Ar c'hlask war-lec'h stummoù disheñvel ar gerioù a zo un elfenn eus al labour-se ivez. Skrivet pe kenskrivet en deus Per Pondaven trizek eus ar pevarzek oberenn liammet ouzh lec'hanvadurezh an takadoù tost d'ar mor e Leon. E-tro 20 000 lec'hanv eus arvor Leon a zo bet dastummet, ouzhpenn-se e kaver ivez an doare da zistagañ an anvioù, disoc'h ugent vloaz a enklask war an dachenn eo. Embannet en deus ul levr, kensavet gant [[Yann Riou]], diwar-benn troioù-lavar ha krennlavaroù liammet ouzh ar mor. Adembannet eo bet al levr-se e 2009 gant an anv ''Trouz ar Mor''. Mervel a reas war vor d'ar 1{{añ}} a viz Genver [[2008]]. == Skridoù == === Pennadoù diwar-benn an anvadurezh, e galleg === Tu 'vefe da glokaat ar rannbennad-mañ gant pennadoù pe kaozioù bet embannet etre 1993 ha 2000. ;Anvioù-tud * « Nos noms de familles du Bas-Léon tels qu'en eux-mêmes enfin », in ''Le Lien'' (Cercle Généalogique du Finistère) niv. 46. pp. 15-19, 1993. ;Lec'hanvadurezh * « De quelques toponymes révélateurs de la présence de pêcheries anciennes sur le littoral du Bas-Léon », in ''Bulletin d'Information'' de l'A.M.A.R.A.I. (Association Manche Atlantique pour la Recherche Archéologique dans les Îles) niv 5. pp. 57-65, 1992. * « Recueillir les noms de la côte (l'identité du Bas-Léon restituée par la toponymie) », kenlabour gant Yann Riou, in ''Le Chasse-Marée'' niv 76. pp. 26-41, 1993. * « Les noms de lieux à [[Landunvez]] », in ''Le Sémaphore'' (Bulletin de liaison du Syndicat d'Initiative de Landunvez), niv 43, déc. 93. * « De quelques toponymes nautiques évocateurs du passé du Pays des Abers », in ''Les Cahiers de l'Iroise'' (Société d'Études de Brest et du Léon) niv. 196. pp. 39-59. 2003. * « Nommer Carn, réflexions sur la toponymie », in ''L'[[Enez Karn|île Carn]]'', pp. 99-101, emb. Créaphis. 2002. === Barzhonegoù e brezhoneg === * {{br}} ''Ar Prenestr Arc'hant'', embannet gant [[An Alarc'h (ti-embann)|an Alarc'h]], [[2011]]. === Enklaskoù e brezhoneg === * ''Renabl anoiou lehiou arvor Goueled Leon. Etre an Aber hag an Aberig'', kenlabour gant Mikael Madeg, 254 p., Emgleo Breiz / ar Skol Vrezoneg, 1995. * ''Renabl anoiou lehiou arvor Goueled Leon. Etre an Aberig hag Aod Vraz Lambaol'', kenlabour gant Mikael Madeg, 210 p., Emgleo Breiz / ar Skol Vrezoneg, 1997. * ''Renabl anoiou lehiou arvor Goueled Leon. Etre Enez Trevoc'h hag an Aber Ac'h'', kenlabour gant Mikael Madeg, 260 p., Emgleo Breiz / ar Skol Vrezoneg, 1997. * ''Renabl anoiou lehiou arvor Bro Bagan. Etre an Aber Ac'h hag ar Vougo'', 269 p., Emgleo Breiz / ar Skol Vrezoneg, 1998. * ''Renabl anoiou lehiou arvor Bro Bagan. Etre ar Vougo hag Enez Kêrlouan'', kenlabour gant Mikael Madeg, 275 p., Emgleo Breiz / ar Skol Vrezoneg, 2000. * ''Renabl anoiou lehiou arvor Bro Bagan. Etre Enez Kêrlouan hag an Aod Veur'', kenlabour gant Mikael Madeg, 183 p., Emgleo Breiz / ar Skol Vrezoneg, 2000. * ''Renabl anoiou lehiou arvor Gorre Leon. Etre an Aod Veur ha Kanol ar Porz Nevez'', kenlabour gant Mikael Madeg, 225 p., Emgleo Breiz / ar Skol Vrezoneg, 2001. * ''Le bruit de la mer (trouz ar mor)'', kenlabour gant Yann Riou, éditions Le Télégramme, 157 p., 2003. * ''Sibirill, Santeg, Plougouloum. Renabl anoiou lehiou arvor Gorre Leon'', kenlabour gant Mikael Madeg, 179 p., Emgleo Breiz / ar Skol Vrezoneg, 2004. * ''Rosko, Kastell-Paol. Renabl anoiou lehiou arvor Gorre Leon'', kenlabour gant Mikael Madeg, 151 p., Emgleo Breiz / ar Skol Vrezoneg, 2004. * ''Tro Enez Vaz. Renabl anoiou lehiou arvor Gorre Leon'', 119 p., Emgleo Breiz / ar Skol Vrezoneg, 2004. * ''Bae Montroulez. Renabl anoiou lehiou arvor Gorre Leon'', kenlabour gant Mikael Madeg, 242 p., Emgleo Breiz / ar Skol Vrezoneg, 2004. * ''Tro Enez Eusa : Renabl anoiou lehiou inizi kornog Goueled-Leon'', kenlabour gant Mikael Madeg, Ar Skol Vrezoneg / Emgleo Breiz, 243 p., 2004. * ''An Enezeier : Renabl anoiou lehiou inizi kornog Goueled-Leon'', kenlabour gant Mikael Madeg ha Yann Riou, Ar Skol Vrezoneg / Emgleo Breiz, 321 p., 2004. * ''Anoiou badiziant Bro Leon'', kenlabour gant Mikael Madeg ha Yann Riou, Emgleo Breiz, 195 p., 2006. * ''Trouz ar Mor'', kenlabour gant Yann Riou, adembannadur adwelet ha klokaet eus ''Le bruit de la mer'', rakskrid gant [[Daniel Giraudon]], gourfennskrid gant Yann Riou, emb. Le Télégramme 174 p., 2009<ref>[http://www.letelegramme.com/ig/generales/regions/finistere/editions-en-langue-bretonne-trois-livres-signes-per-pondaven-09-09-2009-542231.php Éditions en langue bretonne. Trois livres signés Per Pondaven], war ''Le Télégramme.com'' d'an 9 a viz Gwengolo 2009.</ref>. * ''Anoiou famillou Bro-Leon'', kenlabour gant Mikael Madeg ha Yann Riou, Emgleo Breiz, 387 p., 2009. * ''Geriadur an Arvor'', rakskrid gant Yann Riou, An Alarc'h Embannadurioù, 89 p., 2009. ==Notennoù ha daveoù== <references/> == Gwelet ivez == === Pennadoù kar === * [[Mikael Madeg]] * [[Lec'hanvadurezh Breizh]] * [[Lennegezh Breizh]] === Liammoù diavaez === * [https://web.archive.org/web/20160304072815/http://trezianiz.chez-alice.fr/PDF/Pierre%20Pondaven_YRK_neo.pdf Per Pondaven (1962-2008)], nécrologie par Yann Riou, 17 janvier 2008 * Oberennoù diwar-benn ha gant Per Pondaven war [http://orlabs.oclc.org/identities/lccn-n97-74677 Worldcat] {{Porched Breizh}} {{Porched al lennegezh vrezhonek}} {{DEFAULTSORT:Pondaven, Per}} [[Rummad:Skrivagnerien vrezhonek]] [[Rummad:Skrivagnerien Breizh]] [[Rummad:Lec'hanvadurezh vrezhonek]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1962]] [[Rummad:Marvioù 2008]] 6pml2nibr8dfvmcifo97os6qqj7qr1m 0 72863 2204091 1558436 2026-11-11T22:08:22Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204091 wikitext text/x-wiki '''Morgan Mwynfawr''', pe '''Morgan ab Athrwys''', a oa [[Rouantelezh Morgannwg|roue Morgannwg]], e gevred Kembre, en {{VIIIvet kantved}}, war-dro ar bloavezh [[730]]. Mab e oa da [[Athrwys ap Meurig]] ha mab-bihan da v-[[Meurig ap Tewdrig]]. Diwar e anv eo e teu an anv [[Morgannwg]]. Koulskoude e oa kalz brasoc'h e rouantelezh eget Morgannwg, p'en em astenne eus ar [[Stêr Tywi]] er c'huzh-heol betek [[Rouantelezh Gwent]] ha [[Glywysing]] hag un darn eus [[Erging]] war lez sav-heol ar [[Gwy (stêr)|stêr Gwy]] marteze. E vab [[Ithel ap Morgan]] a voe roue war e lerc'h. == Liamm diavaez == * {{cy}} [https://web.archive.org/web/20120528093803/http://yba.llgc.org.uk/cy/c-MORG-MWY-0730.html Y Bywgraffiadur Arlein] [[Rummad:Rouaned Morgannwg]] [[Rummad:Rouaned Gwent]] ingiufy3wa9otn17klk7qbvwugskbk7 0 84495 2204057 2183656 2026-11-11T19:50:24Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204057 wikitext text/x-wiki '''Lezhennouriezh''' (sinaeg 法家, [[pinyin]] ''fa jia'', "skol al lezenn") a reer en Istor [[Sina]] eus unan eus ar froudadoù prederouriezhel pouezusañ a voe en [[Oadvezh ar Stadoù Brezelour]], a grogas war-dro ar bloavezh 475 KJK hag a echuas gant deroù ar remziad Qin er bloavezh 221 KJK, pa voe Sina unanet hag anvet '''Qin''' (distaget [''tchin'']) hepken.<br.> Dre ma voe goveliet an anv ''fajia'' e-kerzh ren ar remziad Han (202 KJK-220 GJK) ne c'hall ket ober dave d'ur gelennadurezh urzhiet d'ar mare ma oa en he bleuñv.<br/> Ur pal politikel hepken a oa d'al lezennouriezh, ne glaske ket displegañ kealioù donoc'h evel penn-natur hag abeg buhez mab-den war an Douar. Ne selle ket al lezennourien ouzh an dud hag o c'hevredigezh evel ma rankjent bezañ, hogen evel ma oant ; un taol-skub a rojont d'an hengoun ha d'an dremened a-raok prederiañ war ar bed distabil m'edont o vevañ. Hervez "gwirvoudelezh politikel" al lezennourien, n'eo ket mab-den fur hag onest a-walc'h evit bevañ e peoc'h en ur gevredigezh urzhiet ha glan, setu e ranker sevel hag arverañ lezennoù strizh, garv hag hollc'halloudus a-benn reizhañ emzalc'h en dud. En o sell n'eo al lezennoù nemet binvioù rekis da greñvaat galloud ar pennrener dre enframmañ holl duezioù buhez ar bobl hag ar Stad.<br/> Da heul berzh o mennozhioù e voe erlerc'hiet ar c'hladdalc'helezh gant ur galloud kreizennet ha mac'homer e-pad tremen ur c'hantved. ==Skridoù== *'''Levr Shang Zi''' Anezhañ ar skrid-diazez eus al lezhennouriezh e Sina, e voe skrivet gant '''Shang Yang''' (390-338 KJK), kuzulier er Stad Qin. En e levr e pouez war perzhioù al lezennoù hag e sav enep ar [[Konfusianegezh|gonfusianegezh]] dre ma laka reol ar Stad a-us hini an tiegezh : ret eo gwareziñ ar Stad diouzh ar bobl, a zo lakaet da zizesk hag emgar dre natur.<br/> * '''Levr Han Feizi''' Skrivet gant '''Han Feizi''' (281-233 KJK), anezhañ un uhelad er Stad Han e dibenn Oadvezh Brezel ar Broioù, ar skrid-se zo ur c'hendastumad eus mennozhioù digant Shang Yang, evel-just, ha daou all :<br/> :• ''Shen Dao'' (~395-315 KJK), anvet ''Shen Zi'' ivez, a oa ur prederour a glaskas lakaat an [[Taoegezh|daoegezh]] da dalvezout a-benn ren ur Stad.<br/> ::Pa lavar ar gonfusianegezh e rank ar galloud bezañ fiziet e tud a vuhezegezh uhel hag a furnez e krede da Shen Dao e teue hag e pade ar galloud diwar darvoudoù fetis kentoc'h eget diwar kealioù difetis evel reolioù-buhezegezh : ar galloud n'eo nemet un heuliad eus red naturel an ''Dao'' (an Hent), ha distag eo diouzh forzh pe reizhiad talvoudegezhioù difetis a vije.<br/> :• ''Shen Buhai'' († 375 KJK), kañseller er Stad Qin ivez, a labouras war teknikoù ar velestradurezh.<br/> ::Un dalc'hiad eus ur rener unel, kreñv hag e kreiz ar Stad e oa. Peogwir e krede dezhañ e oa nerzh ar rener en e zoare da na embreg ar galloud pa ne oa ket ret – un c'heal a gaver en daoegezh – e treuzkasas galloud ar pemdez d'ar velestradurezh. Ret e oa hervezañ gwiriekaat bemdez labour ar vaodierned a-benn mirout outo a glask tapout ar galloud. ==An orin : galloud al lezennoù hervez Shang Yang== [[Skeudenn:Statue of Shang Yang.jpg|right|thumb|Un delwenn eus Shang Yang]] Pa voe Shang Yang anvet da bennvaodiern ar Stad Qi gant an dug Xiao er bloavezh 356 KJK e krogas da reoliañ ar Stad hervez e soñjoù : lezennoù strizh a voe e venveg nemetañ a-benn kaout an dizober eus kement enebiezh en diabarzh hag en diavaez.<br/> Da gentañ e lakaas ''Levr al Lezennoù'' (''Fa Jing'') '''Li Kui''', embannet e 407 GJK, da dalvezout er Stad ; ur reolenn a ouzhpennas : kastizet evel an torfedour e vije neb a ouije a-zivout un torfed hep e ziskuliañ d'ar Stad. Kement adreizhadur a c'hoarvezje er Stad a vije nullet mar ne oa ket lakaet gant ar Stad da lezenn ret evit an holl er Stad a-bezh.<br/> Skarzhet e voe ar reizhiad kozh a oa diazezet war lignez ar gwad, ha staliet ''lignez an oberoù'' : dre e oberoù hepken e c'halle un den tizhout ur garg uhel er Stad, hag ar rener hepken a denne ar galloud diwar e c'hanedigezh.<br/> An noblañsoù a gollas pep gwir war o douaroù, a voe dasparzhet etre soudarded hervez o c'hurioù en emgann. Ugent derez-karg a voe krouet en arme, hervez an emzalc'h war an tachennoù-emgann.<br/> Al labour-douar a voe lakaet dreist ar c'henwerzh : kementadoù ret dre lezenn a voe lakaet war an eostoù, gopret e voe ar gouerien a rae gwelloc'h ha kastizet ar re a c'houneze nebeutoc'h.<br/> Dre ma oa kalz kouerien o vont d'an arme e voe galvet tud eus ar Stadoù all da gemer o lec'h, ar pezh a wanaas ar Stadoù amezek. Ouzhpenn-se e voe lakaet prizonidi da labourat da zifraostañ tachennoù a-benn o labourat.<br/> Lezennoù nevez a voe embannet a-benn ma timezje an dud abretoc'h ha ma c'hanjent muioc'h a vugale.<br/> Er bloavezh 350 KJK e voe embannet lezennoù nevez all a-zivout dasparzh an douaroù hag an tailhoù : echu gant an douaroù perc'hennet dre lignez, ha div wezh muioc'h a dailhoù d'ar familhoù ma chome muioc'h eget ur mab en ti – lakaat ar familhoù bras ha galloudus da vruzhuniñ e oa ar pal. A-benn terriñ levezon an hevelep familhoù war ar velestradurezh e voe lakaet kêrbenn ar Stad Qi e Linzi. Al lezennoù-se a ziazezas galloud ar Stad Qi, ha dre he finvidigezh ha nerzh ar c'hleze e teuas da vezañ trec'h war ar c'hwec'h Stad all a oa e Sina d'ar mare-se, alese deroù ar remziad Qin o ren war Sina a-bezh adal 221 KJK. ==Kelennadurezh al lezennouriezh== ===An tri benveg=== Ur c'hant bloavezh bennak goude ma oa Shang Yang e karg e voe Han Fei Zi o tiazezañ al lezennouriezh da vat war an tri benveg a oa hervezañ e kerz ur rener a-benn staliañ e c'halloud en un doare efedus : ''shi'', ''fa'' ha ''shu''. *勢 '''''Shi''''', "kevrin ar veli" :Dre ''shi'' ez embann al lezennourien, izili eus derezioù uhel ar Stad an darn vuiañ anezho, e vez rener ar Stad donezonet gant ''kevrin ar veli'' – dre ''shi'' neuze e rank ar bobl doujañ da gement disentez bet kemeret gant ar rener, hag a-us ar bobl emañ ar Stad.<br/> :Er c'hontrol da Gonfusius a lakae buhezegezh ar renerien da sichenn ar galloud e tiogel al lezennourien e talc'h ar renerien ar galloud dre o dere, n'eo ket dre o ferzhioù dezho, neuze ne c'hallont mirout ar galloud nemet dre virout o dere, alese o labour gwirion : ensellet an domani a-benn gouzout ar fedoù, kompren an endro ha dielfenniñ techoù ar gevredigezh. Al lezennoù hag ar velestradurezh a raio ar peurrest eus al labour, da lavaret eo merañ ar vro hag ar bobl.<br/> :Teknikoù kuzh pe gushoc'h a laka ur rener da vezañ sur ne vo den ebet all o kemer ar galloud ; drezo ne c'hallo den gouzout pe gompren emzalc'h ar rener, hag evel-se ne c'hallo den kavout un doare da bignat uheloc'h er Stad estreget dre zoujañ d'al lezenn.<br/> :Met ret eo d'ar rener kuzhat e c'hoantoù hag e vennozhioù : pa ne oar den penaos em zelc'her dirak ar galloud e rank an holl doujañ d'e zisentezioù gant aon rak kastiz pe gastiz. *法 '''''Fa''''', "al lezenn" pe "ar bennsturienn" :Dilezet Konfusius hag e vennozhioù denelour liammet ouzh al lidoù : e servij ar Stad, ar rener hag an arme emañ al lezennoù, n'eo ket e servij an dud. Ar pal eo lakaat an dud d'en em zelc'her evel ma fell d'ar Stad : mard eo ar c'hastizoù rust hag al lezenn erounezet ingal ne c'hello den, uhel pe izel, em lakaat er-maez eus beli ar Stad.<br/> :Embann a ra al lezennourien e rank al lezennoù bezañ savet gant ur spered embregel n'eo ket diazezet war an hengoun pe ar boazioù. Eztaoladur an Dao e kevredigezh an dud eo al lezennoù hervezo.<br/> :Skrivet, sklaer hag embannet eo al lezennoù, hag an holl dud zo rediet da zoujañ outo, pe izel pe uhel e vije o dere. Kastizet e vez an dud a ra enep lezenn pe lezenn. Al lezennoù eo a ren war ar Stad, n'eo ket ar rener, rak kreñv pe wan e vez roet nerzh dezhañ dre lezennoù lakaet e pleustr.<br/> * 術 '''''Shu''''', "arz al lezenn" :A-benn lakaat al lezennoù e pleustr ha mirout ag ober fazioù en embreg ar galloud e savas al lezennourien ur reizhiad velestradurel diazezet war burevourien – ar vaodierned en o zouez, rak Han Fei a zisfizie ouzh kargidi a dennje splet eus o dere evit kaout madoù digant ar Stadoù all. Mard eo labour ar vaodierned ober mat war-dro aferioù arbennik, emezañ, ez eo hini ar rener barn e zarbarerien en un doare reizh a-benn o goprañ pe o c'hastizañ.<br/> :Dre an aon e veze dalc'het burevourien ar Stad, pa oa arabat dezho ober labour gwelloc'h pe falloc'h eget ar pezh a oa bet urzhiet dezho ober. Er vro a-bezh e voe lakaet ar reizhiad-se e pleustr : gant pennadurezhioù ar Stad e vije jedet al labour gortozet digant pep dornwezhour, da skouer, ha kastizet ar burevour e karg mard en devoa goulennet re pe re nebeut a labour digant unan eus e renidi daoust d'ar c'hementad bet termenet.<br/> :Kaout an dizober eus leziregezh, trubarderezh ha goubrenadur ar gargidi e oa unan eus palioù "arz al lezenn" : forzh pe burevour a c'halle bezañ kastizet garv, harluet pe lazhet dre lezenn.<br/> :Ur pal all e oa delc'her ar reizhiad da vont en-dro dre evezhiañ, goprañ ha kastizañ hervez an ezhomm. ===Al lezenn hag ar bobl=== Peogwir e lakae al lezennourien ar Stad a-us ar bobl n'o devoa an dud gwir hiniennel ebet, ha kement frankiz a chome dezho a ranke kreñvaat galloud ar rener. Petra bennak ma ouie Han Feizi war divoud ar c'heal a "wirioù mab-den" e rae goap outañ peogwir e krede kreñv en anataenn bennañ al lezennourien : n'eus nemet droug ha sotoni en dud izel o renk hag en o oberoù.<br/> Dre o dellidoù avat e c'halle an dud tizhout un dere uheloc'h er gevredigezh evel meizet gant al lezennourien : kurioù ur soudard a c'halle ober ur jeneral dioutañ, ur marc'hadour a c'halle bezañ anvet da gañseller, ar pezh na c'halle ket c'hoarvezout er c'hwec'h Stad sinaat estreget Qi. A-benn delc'her ar bobl sioul e voe divizet intrañ al lezenn e pep den betek ma vije didalvez kastizañ, ken bras ma oa an aon rak heuliad un ober kontrol dezhi.<br/> Kiriegezh an holl eo ar bennaenn a voe arvezet evit tizhout ar pal : ur gumuniezh a-bezh a vije kastizet en abeg d'ur fazi graet gant unan hepken eus he izili. Neuze e krogas pep den da evezhiañ e amezeien ha da gemenn ar pennadurezhioù mar gwele tra pe dra e-maez lezenn, gant aon rak ar penngastiz. ==Emdroadur al lezennouriezh== Diwar lezennoù-diabarzh forzh pe gelc'hiad politikel er bed e kavas al lezennourien o diskar : pa glaskas Shang Yang lakaat lezenn ar Stad da gastizañ kulator an danvez-rener e kavas ar marv ; Han Feizi e-unan a voe pistriet gant e genseurt Li Si ; hemañ diwezhañ a voe lazhet en anv ul lezenn bet embannet gantañ e-unan.<br/> Petra bennak ma voe lakaet diskred war al lezennourien goude ren ar remziad Qin ha ma'z eas al lezennouriezh da get evel skolbrederouriezh dizalc'h e c'haller lavaret e chom arroudoù lezennour er Gonfusianegezh evel ma vez meizet hiziv an deiz, ha kreñv eo he fouez c'hoazh e gouarnamant Sina. E sinaeg e reer 儒表法裡 ''ru biao fa li'' "Konfusian, ar gorre ; lezennour, an diabarzh" eus prederouriezh Impalaerezh Sina : c'hwekder talvoudegezhioù [[Konfusius]] war krizder mennozhioù Shang Yang ha Han Feizi. Da vare ar remziadoù Sui (589-618 GJK) ha Tang (618-906) e voe ouzhpennet ur gwiskad [[Boudaegezh|bouddhaegezh]] war sichenn galet ren an impalaerien.<br/> Goude 1949 ez embannas [[Mao Zedong]] bezañ a-du gant lod doareoù bet lakaet e pleustr gant al lezennourien.<br/> Er bloavezhioù 1980 e voe degemeret lezenn ar gopr hag ar c'hastiz gant gouarnamant ar Republik Poblel eus Sina pa oa Deng Xiaoping en he fenn. ==Notennoù== <references /> ==Levrlennadur== ===E galleg=== *''Le Livre du Prince Shang'', troet diwar ar sinaeg gant Jean Lévi, Flammarion, Paris, 2005, ISBN 2-08-210493-1 *MOURRE Michel, ''Dictionnaire encyclopédique d'Histoire'' (5 levrenn), Bordas, Paris, 1996, ISBN 978-2-04-027205-0 *SIMA Qian (troet gant J. Pimpaneau), ''Mémoires historiques – Vies de Chinois illustres'', Picquier, Arles, Bro-C'hall, 2002, ISBN 978-2--87730-611-9 *VANDERMEERSCH Léon, ''La société civile face à l'État dans les traditions chinoise, japonaise, coréenne et vietnamienne'', em-embannadur, ISBN 978-2-85539-602-6 *VANDERMEERSCH Léon, ''Études sinologiques'', P.U.F. Paris, 1994, ISBN 978-2-13-045768-8 ===E saozneg=== *CREEL Herrlee Glessner, ''The Totalitarianism of the Legalists. Chinese Thought from Confucius to Mao Tsê-tung'', The University of Chicago Press, Chicago, Illinois, USA, 1953 *POTTER Pittman, ''From Leninist Discipline to Socialist Legalism : Peng Zhen on Law and Political Authority in the PRC'', Standford University Press, Palo Alto, California, USA, 2003, ISBN 978-0-8047-4500-0 *SIMA Qian, ''Records of the Grand Historian, Qin Dynasty'', troet diwar ar sinaeg gant Burton Watson, Columbia University Press, New-York, New-York, USA, 1993. *XINZHONG Yao, ''Introduction to Confucianism'',Cambridge University Press, Cambridge, UK, 2000, ISBN 978-0-521-64312-2 ==Kenrouedad== * Al lezennouriezh e Sina : :http://www.worldfuturefund.org/wffmaster/Reading/China/China%20Legalism.htm :http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/china *Oberennoù klok Han Feizi (e saozneg) : :https://web.archive.org/web/20210118024627/http://www2.iath.virginia.edu/saxon/servlet/SaxonServlet?source=xwomen%2Ftexts%2Fhanfei.xml&style=xwomen%2Fxsl%2Fdynaxml.xsl&chunk.id=tpage&doc.view=tocc&doc.lang=bilingual [[Rummad:Prederouriezh ar Reter]] 3fl0d0jl7a8ns581wc6xiqe29kwgpj2 0 84909 2204072 1999436 2026-11-11T20:58:39Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204072 wikitext text/x-wiki [[Skeudenn:D'Aulnoy.jpg|thumb|right|250px|Marie-Catherine d'Aulnoy.]] '''Marie-Catherine Le Jumel de Barneville, Baronne d'Aulnoy''', ganet e [[Barneville-la-Bertran]] d'ar [[4 a viz Genver]] [[1651]], ha marvet en Pariz d'an [[13 a viz Genver]] [[1705]]) a oa ur skrivagnerez c'hall brudet he marvailhoù, a veze anvet ganti ''contes de fée'' (marvailhoù boudiged ), un anv a vez graet gantañ c'hoazh<ref>ZIPES, Jack. ''The Great Fairy Tale Tradition: From Straparola and Basile to the Brothers Grimm''.P.858. ISBN 0-393-97636-X</ref>. Kontrol da [[Charles Perrault]] he deus klasket flemmañ dre [[alegorienn]]où. Keñveriet e vez a-wechoù ouzh [[Jean de La Fontaine]] dre ma flemme dre zindan lez ar roue ha kevredigezh c'hall ar XVIIvet kantved. Ur plac'h lemm he spered ha diroll he buhez eo bet. Ganti e voe krouet an doare lennegezh anvet [[kontadenn varzhus]]. ==He buhez== Merc'h e oa Marie-Catherine Le Jumel de Barneville da Claude Le Jumel, bet ofiser en arme ar roue gall, ha da Judith Angélique Le Coustelier, tudjentil eus [[Normandi]] ; kar e oa da varkiz Béringhem. Nizez e oa da Marie Bruneau des Loges, mignonez d'ar skrivagnerien [[François de Malherbe]] ha da [[Jean-Louis Guez de Balzac]].<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=y|wstitle=Aulnoy, Marie Catherine le Jumel de Barneville de la Motte|volume=2|page=917}}</ref> <br /> D'an 8 a viz Meurzh 1666, da 16 vloaz, e voe dimezet, hervez giz an amzer, da ur baron eus lez [[César de Vendôme|dug Vendôme]], anvet ''François de La Motte, baron d’Aulnoy en Brie'', 30 vloaz koshoc'h egeti, brud dezhañ da vout lonker, c'hoarier, dispeigner, ha merc'hetaer daonet. En 1669 e klaskas Marie-Catherine, gant he mamm ha daou zen all (o serc'heien moarvat) steuiñ un irienn evit tamall ar baron d’Aulnoy da vezañ bet dizouj ouzh ar roue, ma ranke bezañ kondaonet d'ar marv. Harzet e voe ar pried, laosket da vont, met kondaonet e voe mignoned e wreg da vout dibennet dre ma oant bet o wallgomz e gaou. Diguzhet an irienn, en em dennañ a reas ar varonez o tec'hel dre ur skalier kuzh, o koachañ en un iliz. ret e voe dezhi kemer hent an harlu, ha beajiñ a eure dre [[Europa]] abalamour d'ar gondaonidigezh a c'halle kouezhañ warni. He mamm, kontez Gudanne, a repuas e Spagn. E [[1675]] ez eas da [[Vro-Saoz]], hag alese da [[Spagn]] ma oa he mamm o chom. E [[1685]] e voe aotreet he mamm da zistreiñ da Vro-C'hall gant ar roue gall rak servijoù he devoa rentet d'al lez. E [[1690]] e teuas en-dro da [[Pariz]] ma tigoras ur [[saloñs a lennegezh]], met adarre e lakas he dorn en un irienn, dre vignoniezh ouzh un itron Ticquet a voe dibennet dre m'he devoa muntret he fried. Mervel a reas e peoc'h er gêr, en [[1705]] e Pariz. == Hec'h oberenn== Darempredoù a vignoniezh he devoa gant [[Charles de Saint-Évremond]] ha konterezed evel [[Madame de Murat|Julie de Murat]] ha [[Marie-Jeanne L'Héritier de Villandon|Marie-Jeanne L’Héritier]]. Adal [[1690]] ec'h embannas danevelloù e doare an amzer : ''Mémoires sur la cour d’Espagne'', ''Histoire d’Hippolyte, comte de Douglas'' ha ''Relation du voyage d’Espagne'' ([[1691]]), ar ''Mémoires des aventures de la cour de France'' ([[1692]]), ar ''Mémoires secrets de plusieurs grands princes de la cour'' ([[1696]]). Ha goude e savas kontadennoù. ''L’Île de la félicité'' a voe ar c'hentañ kontadenn boudigoù embannet en Bro-C'hall. Goude berzh an dastumad ''[[Les Contes de ma Mère l'Oye]]'' gant [[Charles Perrault]] en [[1697]], ec'h embannas Marie-Catherine d’Aulnoy 4 levrenn a gontadennoù a-raok an dastumad all ''[[Contes nouveaux ou Les Fées à la mode]]'', en [[1697]] ha [[1698]], a sachas brud warni. <!-- Comptant parmi les plus authentiques chefs-d’œuvre de la littérature féerique, ses contes ''[[:s: L’Oiseau bleu (Aulnoy)|l’Oiseau bleu]]'', ''[[:s:La Belle aux cheveux d’or|la Belle au cheveux d’or]]'', ''Gracieuse et Percinet'', ''le Prince lutin'', ''la Biche au bois'', ''la Chatte blanche'', ''le Rameau d’or'', ''[[:s:Finette cendron|Finette Cendron]]'', ''[[:s:Le Nain jaune|le Nain jaune]]'', ''la Grenouille bienfaisante'', reflètent l’évolution d’un genre emprunté aux traditions populaires en un genre littéraire destiné au lectorat adulte de la société galante. Construits comme des aventures romanesques, où se découvre aisément l’influence de la [[pastorale]], du [[théâtre]] et du [[Roman (littérature)|roman]] contemporains, ses contes mêlent allègrement excès de préciosité, naturel désinvolte, réalisme et cruauté. Le vécu de Marie-Catherine d’Aulnoy se manifeste également dans son écriture lorsqu’elle se sert de l’[[allégorie]] pour dénoncer sans ambages l’épreuve du mariage forcé qu’elle a eu à subir. --> Degemeret e voe en [[Akademiezh ar Ricovrati]], un akademiezh italian e [[Padova]]. Ar seizhvet maouez brudet e oa en Akademiezh, ha lesanvet e oa "an Helavar" ha [[Klio]], hervez anv [[muzenn]] an Istor. Nizez e oa da [[Marie Bruneau des Loges]] ([[1585]]-[[1641]]), skiantourez eus an amzer. ==Hec'h oberennoù== [[File:Madame d'Aulnoy - John Gilbert - Belle-belle.jpg|thumb|upright=.8|''Belle-belle.'']] [[File:Madame d'Aulnoy - John Gilbert - Finette Cendron.jpg|thumb|upright=.8|''Finette Cendron.'']] [[File:Madame d'Aulnoy - John Gilbert - The Yellow Dwarf.jpg|thumb|upright=.8|''Le Nain jaune.'']] [[File:Madame d'Aulnoy - John Gilbert - The Princess Carpillon.jpg|thumb|upright=.8|''La Princesse Carpillon.'']] * ''Histoire d’Hypolite, Comte de Duglas'', Paris, Sevestre, 1690. * ''Mémoires de la cour d’Espagne'', Paris, Barbin, 2 vol., 1690, [[Charles Augustin Sainte-Beuve|Sainte-Beuve]] a sacho an evezh war o zalvoudegezh. * ''Relation du voyage d’Espagne'', Paris, Barbin, 3 vol., 1691. * ''Sentimens d'une âme pénitente'', sur le psaume 50, ''Miserere Mei Deus'', 1691. * ''Histoire de Jean de Bourbon, Prince de Carency'', Paris, Barbin, 3 vol., 1692. * ''Nouvelles Espagnolles'', Paris, Barbin, 1692. * ''Nouvelles ou mémoires historiques contenant ce qui s'est passé de plus remarquable dans l'Europe tant aux guerres, prises de places, et batailles sur terre et sur mer qu'aux divers intérests des princes et des souverains qui ont agi depuis 1672 jusqu’en 1679'', Paris, Barbin, 2 vol. in-12, 1693. * ''Le Retour d'une âme à Dieu'', sur le psaume 102, ''Benedic anima mea''), Paris, Vve de Théodore Girard, 1693. * ''Mémoires de la cour d'Angleterre'', Paris, Barbin, 2 vol., 1695. * ''Mémoires des avantures singulières de la cour de France'', La Haye, Alberts, 1692, puis sur la ''cour d’Angleterre'', 1695. * ''Mémoires secrets de Mr L.D.D.O. ou Les Avantures comiques de plusieurs grands princes de la cour de France'', Paris, Bredou, 1696. * ''Les Contes des Fées'', Paris, Barbin, 4 vol., 1698. Ennañ e kaver : ** ''[[Gracieuse et Percinet]]'' ; ** ''[[La Belle aux cheveux d'or]]'' ; ** ''[[L'Oiseau bleu]]'' ; ** ''[[Le Prince Lutin]]'' ; ** ''[[La Princesse Printanière]]'' ; ** ''[[La Princesse Rosette]]'' ; ** ''[[Le Rameau d'or]]'' ; ** ''[[L'Oranger et l'Abeille]]'' ; ** ''[[La Bonne Petite Souris]]'' ; ** ''Don Gabriel Ponce de Léon, nouvelle espagnole'' ; ** ''[[Le Mouton]]'' ; ** ''[[Finette Cendron]]'' ; ** ''[[Fortunée]]'' ; ** ''[[Babiole]]'' ; ** ''Don Fernand de Tolède, nouvelle espagnole'' ; ** ''[[Le Nain jaune]]'' ; ** ''[[Serpentin vert]]'' ; * ''[[Contes nouveaux ou Les Fées à la mode]]'', Paris, Vve de T. Girard, 1698, 4 vol. in-12. El levr ez eus darn eus ar c'hontadennoù-mañ, diwar ''[[Le piacevoli notti]]'', oberenn ''[[Giovanni Francesco Straparola]]'' : ** ''[[La Princesse Carpillon]]'' ; ** ''[[La Grenouille bienfaisante]]'' ; ** ''[[La Biche au bois]]'' ; ** ''Le Nouveau Gentilhomme bourgeois, nouvelle'' ; ** ''[[La Chatte blanche]]'' ; ** ''[[Belle-Belle ou le Chevalier Fortuné]]'' ; ** ''Le Nouveau Gentilhomme bourgeois'' (suite) ; ** ''[[Le Pigeon et la Colombe]]'' ; ** ''[[La Princesse Belle-Étoile et le Prince Chéri]]'' , diwar Straparola; ** ''Le Nouveau Gentilhomme bourgeois'' (suite) ; ** ''[[Le Roi Porc|Le Prince Marcassin]]''. ** ''[[Le Dauphin]]''. ** ''[[Constance/ Constantin|Belle-Belle ou Le Chevalier Fortuné]]'' ; ** ''[[Pierre le Fou|Le Dauphin]]'' . * ''Le Comte de Warwick'', La Compagnie des Libraires associez, 1703. ===Goude marv an oberourez=== *''Contes de Madame d’Aulnoy'', Garnier frères, libraire-éditeurs, 1882 * An adembannadur ''Contes des Fées, suivis des Contes nouveaux ou Les Fées à la mode'', Nadine Jasmin (éd.), Paris, Champion, Bibliothèque des génies et des fées, 2004. == Levrlennadur == * Anne Defrance, ''Les Contes de fées et les nouvelles de Mme d’Aulnoy, 1690-1698, L’imaginaire féminin à rebours de la tradition'', [[Genève]], Droz, 1998. * Nadine Jasmin, ''Naissance du conte féminin, Mots et merveilles, Les contes de fées de Madame d’Aulnoy, 1690-1698'', Paris, Champion, 2002. * '' Jean Mainil, Mme d’Aulnoy et le rire des fées : essai sur la subversion féerique et le merveilleux comique sous l’Ancien régime, Paris, Kimé, 2001. === Pennadoù kar === * [[Charles Perrault]] * [[Jean de La Fontaine]] ==Oberennoù enlinenn== * [http://www.gutenberg.org/author/d'aulnoy ''Les Contes Tomes I & II''] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k683588 ''L’oiseau bleu : tiré du Conte des fées''] * [http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb30039731c ''La cour et la ville de Madrid vers la fin du XVIIe siècle''] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k83298f/f2 ''Mémoires des avantures singulières de la cour de France''] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k832973/f2 ''Mémoires secrets de Mr L. D. D. O., ou Les avantures comiques de plusieurs grands princes de la cour de France''] * [http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb300397510 ''Nouvelles espagnolles''] * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1090524 ''Nouvelles ou Mémoires historiques : contenant ce qui s’est passé de plus remarquable dans l’Europe, tant aux guerres, prises de places, & batailles sur terre & sur mer, qu’aux divers intérests des princes & souverains qui ont agy depuis 1672 jusqu’en 1679''] * [http://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb30039753p ''Relation du voyage d’Espagne''] * [https://web.archive.org/web/20190322085018/http://feeclochette.chez.com/aulnoy.html ] === Liammoù diavaez === * An oberourez : [http://www.france-pittoresque.com/perso/18.htm Buhezskrid] * Troidigezh [[saoznek]] he levr kontadennoù [https://en.wikisource.org/wiki/Fairy_Tales_by_the_Countess_d%27Aulnoy ] (troet gant J. R. PLANCHÉ, eil embannadur e 1856). ==Notennoù== <references/> {{DEFAULTSORT:Aulnoy, Marie-Catherine d'}} [[Rummad:Skrivagnerezed gallek]] [[Rummad:Skrivagnerien c'hall ar XVIIvet kantved]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1651]] [[Rummad:Marvioù 1705]] [[Rummad:Akademiezh ar Ricovrati]] [[Rummad:Marie-Catherine d'Aulnoy]] dnhr955c164hbgxivj0lu9dm717gzqc 0 86811 2203987 2203979 2026-11-11T12:19:45Z Leonzia 88972 geriañ ; liammoù, Oirateg (Mongolek), Yezhoù mongolek, rannyezh 2203987 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Skritur kalmoukeg, en traoñ]] Ar c'halmekeg ( хальмг кельн , *khalmg kelen* ), pe resisoc'h an oirat-kalmekeg ( хальмг дисциплин кельн , *khalmg öördin keln* [xälʲmə́k ɵːrd̥íɴ kʰelə́ɴ]), a zo unan eus ar [[yezhoù mongolek]], [[rannyezh]] an [[Oirateg (Mongolek)|Oirateg]] . Evel an holl yezhoù mongolek ez eo ur yezh agglutinadurel. Ar c'halmekeg eo yezh ofisiel Republik Kalmekia — ur danvez a ya d'ober Kevread Rusia — ha 154 000 a dud a gomz anezhi. Komzet e vez ivez e Republik Pobl Sina , er rannvroioù gant un hêrezh sevenadurel oirat ( dreist-holl e Rannvro Emren Ouigour Xinjiang hag e proviñsoù Qinghai ha Gansu ), hag ivez e kornôg Mongolia . [[Rummad:Yezhoù Rusia]] [[Rummad:Yezhoù Sina]] == Gwelet ivez == * [[Oirateg]] ** [[China-oirateg]] ** [[Mongolia-oirateg]] ** Kalmoukeg-oirateg b0yp9klqsyde57foln445ghsycjsp3s 2203988 2203987 2026-11-11T12:20:58Z Leonzia 88972 stumm 2203988 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Skritur kalmoukeg, en traoñ]] Ar c'halmekeg (хальмг кельн , ''khalmg kelen''), pe resisoc'h an oirat-kalmekeg (хальмг дисциплин кельн , ''khalmg öördin keln'' [xälʲmə́k ɵːrd̥íɴ kʰelə́ɴ]), a zo unan eus ar [[yezhoù mongolek]], [[rannyezh]] an [[Oirateg (Mongolek)|Oirateg]]. Evel an holl yezhoù mongolek ez eo ur yezh agglutinadurel. Ar c'halmekeg eo yezh ofisiel Republik Kalmekia — ur danvez a ya d'ober Kevread Rusia — ha 154 000 a dud a gomz anezhi. Komzet e vez ivez e Republik Pobl Sina , er rannvroioù gant un hêrezh sevenadurel oirat ( dreist-holl e Rannvro Emren Ouigour Xinjiang hag e proviñsoù Qinghai ha Gansu ), hag ivez e kornôg Mongolia . [[Rummad:Yezhoù Rusia]] [[Rummad:Yezhoù Sina]] == Gwelet ivez == * [[Oirateg]] ** [[China-oirateg]] ** [[Mongolia-oirateg]] ** Kalmoukeg-oirateg a24k6dbnrhmphrwoh6crvc5ubsx0s5c 2203989 2203988 2026-11-11T12:30:19Z Leonzia 88972 stummañ ; liammoù ; Mongolia, Qinghai, Gansu, Xinjiang, Republik Pobl Sina, Rusia 2203989 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Skritur kalmoukeg, en traoñ]] Ar c'halmoukeg (хальмг кельн , ''khalmg kelen''), pe resisoc'h an oirat-kalmekeg (хальмг дисциплин кельн , ''khalmg öördin keln'' [xälʲmə́k ɵːrd̥íɴ kʰelə́ɴ]), a zo unan eus ar [[yezhoù mongolek]], [[rannyezh]] an [[Oirateg (Mongolek)|Oirateg]]. Evel an holl yezhoù mongolek ez eo ur yezh agglutinadurel. Ar c'halmoukeg eo yezh ofisiel [[Kalmoukia|Republik Kalmoukia]], ur stad a zo lodenn eus [[Rusia|Kevread Rusia]]. Komzet e vez e [[Republik Pobl Sina]], e lec'hioù pe rannvroioù ma z'eo sevenadur oirat bev, dreist-holl e Rannvro Emren Ouigour e [[Xinjiang]] hag e proviñsoù [[Qinghai]] ha [[Gansu]] ; hag ivez e kornôg [[Mongolia]]. [[Rummad:Yezhoù Rusia]] [[Rummad:Yezhoù Sina]] == Gwelet ivez == * [[Oirateg]] ** [[China-oirateg]] ** [[Mongolia-oirateg]] ** Kalmoukeg-oirateg si7aovjqhg5680a4wcp7ran5o81i8cy 2203990 2203989 2026-11-11T12:31:49Z Leonzia 88972 2203990 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Skritur kalmoukeg, en traoñ]] Ar c'halmoukeg (хальмг кельн , ''khalmg kelen''), pe resisoc'h an oirat-kalmekeg (хальмг дисциплин кельн , ''khalmg öördin keln'' [xälʲmə́k ɵːrd̥íɴ kʰelə́ɴ]), a zo unan eus ar [[yezhoù mongolek]], [[rannyezh]] an [[Oirateg (Mongolek)|Oirateg]]. Evel an holl yezhoù mongolek ez eo ur yezh agglutinadurel. Ar c'halmoukeg eo yezh ofisiel [[Kalmoukia|Republik Kalmoukia]], ur stad a zo lodenn eus [[Rusia|Kevread Rusia]]. Komzet e vez e [[Republik Pobl Sina]], e lec'hioù pe rannvroioù ma z'eo sevenadur oirat bev, dreist-holl e Rannvro Emren Ouigour e [[Xinjiang]] hag e proviñsoù [[Qinghai]] ha [[Gansu]] ; hag ivez e kornôg [[Mongolia]]. [[Rummad:Yezhoù Rusia]] [[Rummad:Yezhoù Sina]] == Gwelet ivez == ** [[China-oirateg]] ** [[Mongolia-oirateg]] ** Kalmoukeg-oirateg mbw6nmv2mec3ztcobu6b75rpqdxbut7 2203991 2203990 2026-11-11T12:32:06Z Leonzia 88972 2203991 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Skritur kalmoukeg, en traoñ]] Ar c'halmoukeg (хальмг кельн , ''khalmg kelen''), pe resisoc'h an oirat-kalmekeg (хальмг дисциплин кельн , ''khalmg öördin keln'' [xälʲmə́k ɵːrd̥íɴ kʰelə́ɴ]), a zo unan eus ar [[yezhoù mongolek]], [[rannyezh]] an [[Oirateg (Mongolek)|Oirateg]]. Evel an holl yezhoù mongolek ez eo ur yezh agglutinadurel. Ar c'halmoukeg eo yezh ofisiel [[Kalmoukia|Republik Kalmoukia]], ur stad a zo lodenn eus [[Rusia|Kevread Rusia]]. Komzet e vez e [[Republik Pobl Sina]], e lec'hioù pe rannvroioù ma z'eo sevenadur oirat bev, dreist-holl e Rannvro Emren Ouigour e [[Xinjiang]] hag e proviñsoù [[Qinghai]] ha [[Gansu]] ; hag ivez e kornôg [[Mongolia]]. [[Rummad:Yezhoù Rusia]] [[Rummad:Yezhoù Sina]] == Gwelet ivez == ** [[China-oirateg]] ** [[Mongolia-oirateg]] rhs0ybnv4qj4mdks7h3pc1qdghny6dd 2203992 2203991 2026-11-11T12:32:13Z Leonzia 88972 2203992 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Skritur kalmoukeg, en traoñ]] Ar c'halmoukeg (хальмг кельн , ''khalmg kelen''), pe resisoc'h an oirat-kalmekeg (хальмг дисциплин кельн , ''khalmg öördin keln'' [xälʲmə́k ɵːrd̥íɴ kʰelə́ɴ]), a zo unan eus ar [[yezhoù mongolek]], [[rannyezh]] an [[Oirateg (Mongolek)|Oirateg]]. Evel an holl yezhoù mongolek ez eo ur yezh agglutinadurel. Ar c'halmoukeg eo yezh ofisiel [[Kalmoukia|Republik Kalmoukia]], ur stad a zo lodenn eus [[Rusia|Kevread Rusia]]. Komzet e vez e [[Republik Pobl Sina]], e lec'hioù pe rannvroioù ma z'eo sevenadur oirat bev, dreist-holl e Rannvro Emren Ouigour e [[Xinjiang]] hag e proviñsoù [[Qinghai]] ha [[Gansu]] ; hag ivez e kornôg [[Mongolia]]. [[Rummad:Yezhoù Rusia]] [[Rummad:Yezhoù Sina]] == Gwelet ivez == * [[China-oirateg]] * [[Mongolia-oirateg]] hawitsf5glmauqxzok2m1svj87z8ehb 2203993 2203992 2026-11-11T12:38:15Z Leonzia 88972 dave 2203993 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Skritur kalmoukeg, en traoñ]] Ar c'halmoukeg (хальмг кельн , ''khalmg kelen''), pe resisoc'h an oirat-kalmekeg (хальмг дисциплин кельн , ''khalmg öördin keln'' [xälʲmə́k ɵːrd̥íɴ kʰelə́ɴ]), a zo unan eus ar [[yezhoù mongolek]], [[rannyezh]] an [[Oirateg (Mongolek)|Oirateg]]. Evel an holl yezhoù mongolek ez eo ur yezh agglutinadurel. Ar c'halmoukeg eo yezh ofisiel [[Kalmoukia|Republik Kalmoukia]], ur stad a zo lodenn eus [[Rusia|Kevread Rusia]]. Komzet e vez e [[Republik Pobl Sina]], e lec'hioù pe rannvroioù ma z'eo sevenadur oirat bev, dreist-holl e Rannvro Emren Ouigour e [[Xinjiang]] hag e proviñsoù [[Qinghai]] ha [[Gansu]] ; hag ivez e kornôg [[Mongolia]]. Ur yezh en arvar eo. Desket e vez e skolioù bennak<ref>https://www.ethnologue.com/language/xal/ Kalmyk-Oirat</ref>. == Daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Yezhoù Rusia]] [[Rummad:Yezhoù Sina]] == Gwelet ivez == * [[China-oirateg]] * [[Mongolia-oirateg]] hrap9vd74u576w1s0e6ebai8ih0kurj 2203994 2203993 2026-11-11T12:39:55Z Leonzia 88972 liamm "ruz" , Ouigour 2203994 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Skritur kalmoukeg, en traoñ]] Ar c'halmoukeg (хальмг кельн , ''khalmg kelen''), pe resisoc'h an oirat-kalmekeg (хальмг дисциплин кельн , ''khalmg öördin keln'' [xälʲmə́k ɵːrd̥íɴ kʰelə́ɴ]), a zo unan eus ar [[yezhoù mongolek]], [[rannyezh]] an [[Oirateg (Mongolek)|Oirateg]]. Evel an holl yezhoù mongolek ez eo ur yezh agglutinadurel. Ar c'halmoukeg eo yezh ofisiel [[Kalmoukia|Republik Kalmoukia]], ur stad a zo lodenn eus [[Rusia|Kevread Rusia]]. Komzet e vez e [[Republik Pobl Sina]], e lec'hioù pe rannvroioù ma z'eo sevenadur oirat bev, dreist-holl e Rannvro Emren [[Ouigour]] e [[Xinjiang]] hag e proviñsoù [[Qinghai]] ha [[Gansu]] ; hag ivez e kornôg [[Mongolia]]. Ur yezh en arvar eo. Desket e vez e skolioù bennak<ref>https://www.ethnologue.com/language/xal/ Kalmyk-Oirat</ref>. == Daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Yezhoù Rusia]] [[Rummad:Yezhoù Sina]] == Gwelet ivez == * [[China-oirateg]] * [[Mongolia-oirateg]] g77wtzuhx2xzwy0hwm8v80pf4z2n61n 2203995 2203994 2026-11-11T12:43:53Z Leonzia 88972 ouzhpennet, troet diwar ar galleg 2203995 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Skritur kalmoukeg, en traoñ]] Ar c'halmoukeg (хальмг кельн , ''khalmg kelen''), pe resisoc'h an oirat-kalmekeg (хальмг дисциплин кельн , ''khalmg öördin keln'' [xälʲmə́k ɵːrd̥íɴ kʰelə́ɴ]), a zo unan eus ar [[yezhoù mongolek]], [[rannyezh]] an [[Oirateg (Mongolek)|Oirateg]]. Evel an holl yezhoù mongolek ez eo ur yezh agglutinadurel. Ar c'halmoukeg eo yezh ofisiel [[Kalmoukia|Republik Kalmoukia]], ur stad a zo lodenn eus [[Rusia|Kevread Rusia]]. Komzet e vez e [[Republik Pobl Sina]], e lec'hioù pe rannvroioù ma z'eo sevenadur oirat bev, dreist-holl e Rannvro Emren [[Ouigour]] e [[Xinjiang]] hag e proviñsoù [[Qinghai]] ha [[Gansu]] ; hag ivez e kornôg [[Mongolia]]. Ur yezh en arvar eo. Desket e vez e skolioù bennak<ref>https://www.ethnologue.com/language/xal/ Kalmyk-Oirat</ref>. E-touesk an holl yezhoù tennet eus an oirateg, ar c'halmoukeg nemetañ eo an hini deuet da vezañ ur yezh lennegel. == Daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Yezhoù Rusia]] [[Rummad:Yezhoù Sina]] == Gwelet ivez == * [[China-oirateg]] * [[Mongolia-oirateg]] 7gz80mqqn08kfaiowmtlht1c4qb7rln 2203996 2203995 2026-11-11T12:47:20Z Leonzia 88972 liamm, UNESCO 2203996 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Skritur kalmoukeg, en traoñ]] Ar c'halmoukeg (хальмг кельн , ''khalmg kelen''), pe resisoc'h an oirat-kalmekeg (хальмг дисциплин кельн , ''khalmg öördin keln'' [xälʲmə́k ɵːrd̥íɴ kʰelə́ɴ]), a zo unan eus ar [[yezhoù mongolek]], [[rannyezh]] an [[Oirateg (Mongolek)|Oirateg]]. Evel an holl yezhoù mongolek ez eo ur yezh agglutinadurel. Ar c'halmoukeg eo yezh ofisiel [[Kalmoukia|Republik Kalmoukia]], ur stad a zo lodenn eus [[Rusia|Kevread Rusia]]. Komzet e vez e [[Republik Pobl Sina]], e lec'hioù pe rannvroioù ma z'eo sevenadur oirat bev, dreist-holl e Rannvro Emren [[Ouigour]] e [[Xinjiang]] hag e proviñsoù [[Qinghai]] ha [[Gansu]] ; hag ivez e kornôg [[Mongolia]]. Ur yezh en arvar eo. Desket e vez e skolioù bennak<ref>https://www.ethnologue.com/language/xal/ Kalmyk-Oirat</ref>. Hervez an [[UNESCO]] (e 2012) emañ ar yezh "en arvar "<ref>https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026 UNESCO Atlas of the World's languages in danger</ref>. E-touesk an holl yezhoù tennet eus an oirateg, ar c'halmoukeg nemetañ eo an hini deuet da vezañ ur yezh lennegel. == Daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Yezhoù Rusia]] [[Rummad:Yezhoù Sina]] == Gwelet ivez == * [[China-oirateg]] * [[Mongolia-oirateg]] nm7qctu3bzdyysbyoeiucrrzbyaipas 2203997 2203996 2026-11-11T12:49:20Z Leonzia 88972 stummañ 2203997 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Skritur kalmoukeg, en traoñ]] Ar c'halmoukeg (хальмг кельн , ''khalmg kelen''), pe resisoc'h an oirat-kalmekeg (хальмг дисциплин кельн , ''khalmg öördin keln'' [xälʲmə́k ɵːrd̥íɴ kʰelə́ɴ]), a zo unan eus ar [[yezhoù mongolek]], [[rannyezh]] an [[Oirateg (Mongolek)|Oirateg]]. Evel an holl yezhoù mongolek ez eo ur yezh agglutinadurel. Ar c'halmoukeg eo yezh ofisiel [[Kalmoukia|Republik Kalmoukia]], ur stad a zo lodenn eus [[Rusia|Kevread Rusia]]. Komzet e vez e [[Republik Pobl Sina]], e lec'hioù pe rannvroioù ma z'eo sevenadur oirat bev, dreist-holl e Rannvro Emren [[Ouigour]] e [[Xinjiang]] hag e proviñsoù [[Qinghai]] ha [[Gansu]] ; hag ivez e kornôg [[Mongolia]]. Ur yezh en arvar eo. Desket e vez e skolioù bennak<ref>[https://www.ethnologue.com/language/xal/ Kalmyk-Oirat], www.ethnologue.com, lennet 11/11/2026</ref>. Hervez an [[UNESCO]] (e 2012) emañ ar yezh "en arvar "<ref>[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026 UNESCO Atlas of the World's languages in danger], lennet 11/11/2026</ref>. E-touesk an holl yezhoù tennet eus an oirateg, ar c'halmoukeg nemetañ eo an hini deuet da vezañ ur yezh lennegel. == Daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Yezhoù Rusia]] [[Rummad:Yezhoù Sina]] == Gwelet ivez == * [[China-oirateg]] * [[Mongolia-oirateg]] 0mc3qkbzgikm8kswh76gmq0pefd0nbv 2203998 2203997 2026-11-11T12:57:38Z Leonzia 88972 ouzhpennet, liammoù, Boudaegezh, Tibet, daveoù 2203998 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Skritur kalmoukeg, en traoñ]] Ar c'halmoukeg (хальмг кельн , ''khalmg kelen''), pe resisoc'h an oirat-kalmekeg (хальмг дисциплин кельн , ''khalmg öördin keln'' [xälʲmə́k ɵːrd̥íɴ kʰelə́ɴ]), a zo unan eus ar [[yezhoù mongolek]], [[rannyezh]] an [[Oirateg (Mongolek)|Oirateg]]. Evel an holl yezhoù mongolek ez eo ur yezh agglutinadurel. Ar c'halmoukeg eo yezh ofisiel [[Kalmoukia|Republik Kalmoukia]], ur stad a zo lodenn eus [[Rusia|Kevread Rusia]]. Komzet e vez e [[Republik Pobl Sina]], e lec'hioù pe rannvroioù ma z'eo sevenadur oirat bev, dreist-holl e Rannvro Emren [[Ouigour]] e [[Xinjiang]] hag e proviñsoù [[Qinghai]] ha [[Gansu]] ; hag ivez e kornôg [[Mongolia]]. Ur yezh en arvar eo. Desket e vez e skolioù bennak<ref>[https://www.ethnologue.com/language/xal/ Kalmyk-Oirat], www.ethnologue.com, lennet 11/11/2026</ref>. Hervez an [[UNESCO]] (e 2012) emañ ar yezh "en arvar "<ref>[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026 UNESCO Atlas of the World's languages in danger], lennet 11/11/2026</ref>. E-touesk an holl yezhoù tennet eus an oirateg, ar c'halmoukeg nemetañ eo an hini deuet da vezañ ur yezh lennegel. Diazet eo skritur ar c'halmoukeg war lizherenneg ar yezh oirat savet e 1648 gant Zaya Pandita, manac'h [[Boudaegezh|boudaat]] eus [[Tibet]]<ref>György Kara (2005). ''Books of the Mongolian Nomads: More Than Eight Centuries of Writing Mongolian''. Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies</ref>{{,}}<ref>Peter T. Daniels, William Bright (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press</ref>. == Daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Yezhoù Rusia]] [[Rummad:Yezhoù Sina]] == Gwelet ivez == * [[China-oirateg]] * [[Mongolia-oirateg]] 5kwur54g0p2cu2iyz6o4npj06ryirv8 2204038 2203998 2026-11-11T16:18:24Z Leonzia 88972 lemet ; gwelit pajenn kaozeadenn ; ar skritur-mañ ne vez menneget nemet e wikipedia e galleg, ha ne vez ket menneget er wikipedia e yezhoù all, ha n'eo ket sklaer 2204038 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Skritur kalmoukeg, en traoñ]] Ar c'halmoukeg (хальмг кельн , ''khalmg kelen''), a zo unan eus ar [[yezhoù mongolek]], [[rannyezh]] an [[Oirateg (Mongolek)|Oirateg]]. Evel an holl yezhoù mongolek ez eo ur yezh agglutinadurel. Ar c'halmoukeg eo yezh ofisiel [[Kalmoukia|Republik Kalmoukia]], ur stad a zo lodenn eus [[Rusia|Kevread Rusia]]. Komzet e vez e [[Republik Pobl Sina]], e lec'hioù pe rannvroioù ma z'eo sevenadur oirat bev, dreist-holl e Rannvro Emren [[Ouigour]] e [[Xinjiang]] hag e proviñsoù [[Qinghai]] ha [[Gansu]] ; hag ivez e kornôg [[Mongolia]]. Ur yezh en arvar eo. Desket e vez e skolioù bennak<ref>[https://www.ethnologue.com/language/xal/ Kalmyk-Oirat], www.ethnologue.com, lennet 11/11/2026</ref>. Hervez an [[UNESCO]] (e 2012) emañ ar yezh "en arvar "<ref>[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026 UNESCO Atlas of the World's languages in danger], lennet 11/11/2026</ref>. E-touesk an holl yezhoù tennet eus an oirateg, ar c'halmoukeg nemetañ eo an hini deuet da vezañ ur yezh lennegel. Diazet eo skritur ar c'halmoukeg war lizherenneg ar yezh oirat savet e 1648 gant Zaya Pandita, manac'h [[Boudaegezh|boudaat]] eus [[Tibet]]<ref>György Kara (2005). ''Books of the Mongolian Nomads: More Than Eight Centuries of Writing Mongolian''. Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies</ref>{{,}}<ref>Peter T. Daniels, William Bright (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press</ref>. == Daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Yezhoù Rusia]] [[Rummad:Yezhoù Sina]] == Gwelet ivez == * [[China-oirateg]] * [[Mongolia-oirateg]] hk8m1ulogx7am28r7yjmthf43rzt0p2 2204039 2204038 2026-11-11T16:19:31Z Leonzia 88972 ouzhpennet, c'halmg keln "yezh c'halmek" 2204039 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dondog-Dashi banner.jpg|thumb|Skritur kalmoukeg, en traoñ]] Ar c'halmoukeg (хальмг кельн , ''khalmg kelen'', c'halmg keln, "yezh c'halmek" ), a zo unan eus ar [[yezhoù mongolek]], [[rannyezh]] an [[Oirateg (Mongolek)|Oirateg]]. Evel an holl yezhoù mongolek ez eo ur yezh agglutinadurel. Ar c'halmoukeg eo yezh ofisiel [[Kalmoukia|Republik Kalmoukia]], ur stad a zo lodenn eus [[Rusia|Kevread Rusia]]. Komzet e vez e [[Republik Pobl Sina]], e lec'hioù pe rannvroioù ma z'eo sevenadur oirat bev, dreist-holl e Rannvro Emren [[Ouigour]] e [[Xinjiang]] hag e proviñsoù [[Qinghai]] ha [[Gansu]] ; hag ivez e kornôg [[Mongolia]]. Ur yezh en arvar eo. Desket e vez e skolioù bennak<ref>[https://www.ethnologue.com/language/xal/ Kalmyk-Oirat], www.ethnologue.com, lennet 11/11/2026</ref>. Hervez an [[UNESCO]] (e 2012) emañ ar yezh "en arvar "<ref>[https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000187026 UNESCO Atlas of the World's languages in danger], lennet 11/11/2026</ref>. E-touesk an holl yezhoù tennet eus an oirateg, ar c'halmoukeg nemetañ eo an hini deuet da vezañ ur yezh lennegel. Diazet eo skritur ar c'halmoukeg war lizherenneg ar yezh oirat savet e 1648 gant Zaya Pandita, manac'h [[Boudaegezh|boudaat]] eus [[Tibet]]<ref>György Kara (2005). ''Books of the Mongolian Nomads: More Than Eight Centuries of Writing Mongolian''. Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies</ref>{{,}}<ref>Peter T. Daniels, William Bright (1996). ''The World's Writing Systems''. Oxford University Press</ref>. == Daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Yezhoù Rusia]] [[Rummad:Yezhoù Sina]] == Gwelet ivez == * [[China-oirateg]] * [[Mongolia-oirateg]] r718igigvgbg5lw4s6q2c13yjhlxng9 0 89223 2204100 2200784 2026-11-12T01:04:10Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204100 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:Groves Oppenheimer.jpg|thumb|upright=1.3|Ar jeneral [[Leslie Groves]], a-gleiz, a oa e penn ar Raktres Manhattan. A-zehou, ar fizikour [[Robert Oppenheimer]], rener skiantel ar raktres.]] '''Raktres Manhattan''' eo [[anv-kod]] ar raktres enklask renet e-pad an [[Eil Brezel-bed]], a roas o zu d'ar [[Stadoù-Unanet]], sikouret gant ar [[Rouantelezh-Unanet]], [[Kanada]] ha klaskerien eus Europa<ref>E [[Labourva Broadel Los Alamos|Los Alamos National Laboratory]] (LANL) renet gant ar fizikour [[Robert Oppenheimer]], e kaved ur skipailh mat a fizikourien. En o zouez pevar [[priz Nobel Fizik|friz Nobel Fizik]] : [[Niels Bohr]], [[James Chadwick]], [[Enrico Fermi]] hag [[Isidor Isaac Rabi]].</ref>, da sevel ar c'hentañ [[bombezenn A]] eus an istor e [[1945]]. Dindan renerezh ar fizikour [[Robert Oppenheimer]] hag ar jeneral [[Leslie Richard Groves|Leslie Groves]] e oa roet lañs d'ar raktres e [[1942]] e kuzh, da-heul ul lizher a-berzh [[Leó Szilárd]] d'an [[2 a viz Eost]] [[1939]], kensinet gant [[Albert Einstein]], d'ar prezidant [[Franklin Delano Roosevelt|Roosevelt]] a lavare e oa marteze an [[Trede Reich]] o labourat war ur raktres kevatal<ref>[http://www.atomicarchive.com/Docs/Begin/Einstein.shtml Lizher Einstein d'ar prezidant Roosevelt]</ref>. E gwirionez, strivoù ar glaskerien alaman war an dachenn-se ne oant ket bras. Ar '''Raktres Manhattan''' a welas ijinadenn, produadur ha tarzh teir bombezenn atomek. An hini gentañ, ur vombezenn dre [[plutoniom|blutoniom]] (badezet « Gadget », ha « Trinity » e oa anv-kod ar c'hentañ taol esae atomek en istor), a oa bet amprouet d'ar [[16 a viz Gouere]] 1945 er gouelec'h e-kichen [[Alamogordo]] e stad [[New Mexico|Mec'hiko Nevez]]. An div war-lerc'h, unan dre [[uraniom]] hag eben dre blutoniom a oa bet badezet ''[[Little Boy]]'' (''Paotr Bihan'' e [[brezhoneg]]) ha ''[[Fat Man]]'' (''Den Tev'' e brezhoneg), a oa taolet war ar c'hêrioù eus [[Japan]] : [[Hiroshima]] d'ar [[6 a viz Eost]] 1945 ha [[Nagasaki]] d'an [[9 a viz Eost|9]] da-heul. E 1945 e oa muioc'h evit {{formatnum:130000}} den o labourat evit ar raktres. Koustañ a reas daou viliard a zollarioù stadunanat en holl. <!-- == Situation géographique des sites de recherche et de production == [[Image:Manhattan Project US Map.png|250px|thumb|right|Les principaux sites du Projet Manhattan]] Bien que plus de trente sites de recherche et de production aient été impliqués, le projet Manhattan fut largement mis en œuvre dans trois cités scientifiques dont l’existence fut gardée secrète jusqu’à la fin de la Seconde Guerre mondiale : [[Hanford (Washington)|Hanford]] dans l’État de Washington, [[Los Alamos]] dans l’État du Nouveau Mexique et [[Oak Ridge (Tennessee)|Oak Ridge]] dans l’État du Tennessee. Le [[Laboratoire national de Los Alamos]] fut construit sur une [[Mesa (géomorphologie)|mesa]] qui accueillait auparavant la ''Los Alamos Ranch School''. Le site de Hanford, qui atteignit près de {{Unité|2600|km|2}}, prit la place de terres irriguées, de vergers, d’une voie ferrée et de deux communautés agricoles, Hanford et White Bluffs. Les usines d'Oak Ridge, qui couvraient plus de {{Unité|243|km}}², prirent la place de plusieurs communautés agricoles. Des familles installées là depuis des générations eurent seulement deux semaines pour évacuer leurs terres. Certains sites comme le [[Laboratoire national de Los Alamos]] et le [[Laboratoire national d'Oak Ridge]] sont encore en activité aujourd’hui. == Origines du projet == {{Article détaillé|course à la bombe (Seconde Guerre mondiale)}} [[Image:Enrico Fermi 1943-49.jpg|thumb|right|150px|[[Enrico Fermi]].]] Durant l’entre-deux-guerres les États-Unis prirent la tête de la recherche en [[physique nucléaire]], grâce aux efforts des physiciens locaux et des immigrants récents. Ces scientifiques avaient développé de nouveaux instruments, comme le [[cyclotron]] et d’autres [[accélérateur de particules|accélérateurs de particules]], qui permirent de découvrir de nouveaux éléments, dont les [[radioisotope]]s comme le [[carbone 14]]. Le [[16 janvier]] [[1939]], [[Niels Bohr]] arriva du [[Danemark]] aux États-Unis pour passer plusieurs mois à l’[[université de Princeton]]. Juste avant son départ du Danemark, deux de ses collègues, [[Lise Meitner]] et [[Otto Robert Frisch]] (deux réfugiés d’Allemagne), lui avaient fait part de leur hypothèse selon laquelle l’absorption d’un neutron par un noyau d’uranium provoque parfois la séparation de celui-ci en deux parties approximativement égales et la libération d’une énorme quantité d’énergie, un phénomène qu’ils appelaient « [[fission nucléaire]] ». Cette hypothèse se fondait sur l’importante découverte d'[[Otto Hahn]] et [[Fritz Strassmann]] (publiée dans ''Naturwissenschaften'' au début du mois de janvier [[1939]]) qui démontrait que le bombardement d’uranium par des neutrons produisait un isotope du baryum. Bohr avait promis de garder secrète l’interprétation de Meitner et Frisch jusqu’à ce qu’ils publient un article afin de leur assurer la priorité, mais à bord du bateau il en parla avec [[Léon Rosenfeld]], en oubliant de lui demander de respecter le secret. Dès son arrivée, Rosenfeld en parla à tous les physiciens de Princeton, et la nouvelle se répandit à d’autres comme le physicien d’origine italienne [[Enrico Fermi]] de l’[[université Columbia]]. Les conversations entre Fermi, [[John R. Dunning]] et [[G. B. Pegram]] débouchèrent sur la recherche à Columbia des rayonnements ionisants produits par les fragments du noyau d’uranium. Le [[26 janvier]] [[1939]], se réunit une conférence de physique théorique à [[Washington D.C.]], organisée conjointement par l’[[université George Washington]] et la ''Carnegie Institution'' de Washington. Fermi quitta New York pour participer à cette conférence avant le lancement des expériences de fission à Columbia. Bohr et Fermi discutèrent du problème de la fission, Fermi mentionnant en particulier la possibilité que des neutrons puissent être émis durant le processus. Bien que ce ne soit qu’une hypothèse, ses conséquences c’est-à-dire la possibilité d’une [[réaction nucléaire en chaîne]] étaient évidentes. Dans un discours de [[1954]] prononcé à l’occasion de son départ de la présidence de l’''American Physical Society'', Fermi se rappelle cet épisode : « Je me souviens avec précision du premier mois, janvier [[1939]], où j’ai commencé à travailler dans les Laboratoires Pupin car tout est allé très rapidement. À l’époque, [[Niels Bohr]] enseignait à Princeton et je me souviens qu’un après-midi [[Willis Eugene Lamb|Willis Lamb]] est revenu très excité pour annoncer que Bohr avait divulgué une grande nouvelle. Cette fuite était la découverte de la fission et au moins les grandes lignes de son interprétation. Ensuite, un peu plus tard durant le même mois, il y a eu une conférence à Washington où l’importance potentielle du phénomène de fission nouvellement découvert a été pour la première fois discutée à moitié sérieusement comme source possible d’[[énergie nucléaire]]. » <br style="clear:both;"> === Lettre d'Einstein à Roosevelt === [[Image:Albert Einstein Head.jpg|thumb|right|Albert Einstein]] [[Image:FDR in 1933.jpg|thumb|thumb|right|Franklin Roosevelt en 1933]] Les physiciens nucléaires [[Leó Szilárd]], [[Edward Teller]] et [[Eugene Wigner]] (tous les trois des réfugiés [[judaisme|juifs]] [[Hongrie|hongrois]]) étaient convaincus que l’énergie libérée par la fission nucléaire pouvait être utilisée dans des bombes par l'[[Allemagne]] [[Nazisme|nazie]]. Ils persuadèrent [[Albert Einstein]], l’un des plus célèbres physiciens au monde et lui aussi un réfugié juif, d’avertir de ce danger le Président américain [[Franklin Roosevelt]] dans une [[lettre d'Einstein à Roosevelt|lettre]] datée du [[2 août]] [[1939]] dont Szilárd fit le brouillon. La lettre fait état de la possibilité de créer des bombes d'une puissance encore inconnue : {{citation|des bombes d'un nouveau type et extrêmement puissantes pourraient être assemblées.}} Le texte laisse présager que la [[Belgique]] serait un précieux allié pour obtenir de grandes quantités d'uranium : {{citation|les sources les plus importantes se trouvent au [[Congo belge]].}} Einstein demande l'appui de Roosevelt, pour que le gouvernement {{citation|porte une attention particulière à la préservation de l'approvisionnement en uranium}} et qu'il soutienne la recherche sur ce domaine {{citation|qui n'est à présent accompli que dans les limites des budgets des laboratoires universitaires}}. Il fait part de ses craintes au sujet de l'Allemagne qui a mis l'embargo sur les ventes d'uranium tchécoslovaque, et où {{citation|le fils du [[sous-secrétaire d'État]] allemand, von Weizsäcker, est attaché à l'Institut du Kaiser Wilheim}} qui travaille sur ces problèmes. La réponse de Roosevelt fut d’encourager des recherches supplémentaires sur les implications militaires de la fission nucléaire. La marine de guerre américaine dut accorder une première subvention de {{formatnum:6000}}&nbsp;[[Dollar américain|USD]], gérée par le [[Comité consultatif pour l'uranium]], pour des expériences sur l’énergie nucléaire, ce qui donna ensuite naissance au projet Manhattan. Après le bombardement d'Hiroshima, Einstein déclara regretter amèrement d’avoir écrit cette lettre (''I could burn my fingers that I wrote that first letter to Roosevelt''). === Projet uranium === [[Image:UraniumUSGOV.jpg|thumb|left|Minerai d'uranium]] Roosevelt créa le Comité Uranium présidé par le chef du ''National Bureau of Standards'' [[Lyman Briggs]]. Le Comité lança de petits programmes de recherche en [[1939]] au ''[[Naval Research Laboratory]]'' à Washington, où le physicien [[Philip Abelson]] travailla à la [[séparation isotopique]] de l’uranium. À l’[[université Columbia]], Fermi construisit un prototype de [[réacteur nucléaire]] aussi appelé « pile atomique » en testant diverses configurations de [[graphite]] et d’[[uranium]]. Ces empilements de plusieurs tonnes de minerai et de matériaux permettaient de faire des tests de réactions en chaîne et de vérifier les premières hypothèses concernant les phénomènes physiques en jeu. [[Vannevar Bush]], directeur de la ''Carnegie Institution'' de Washington, organisa le ''National Defense Research Committee'' (NDRC) en [[1940]] pour mobiliser les ressources scientifiques américaines au service de l’effort de guerre. Outre les recherches sur le [[radar]] et le [[sonar]], le NDRC prit en charge le « projet uranium », comme on appelait alors le programme de recherche dirigé par Brigg. En [[1940]], Bush et Roosevelt créèrent le ''Office of Scientific Research and Development'' (OSRD) pour amplifier ces efforts. Ce bureau allait innover dans un vaste éventail de domaines technologiques et militaires : bombes plus légères, véhicules militaires, matériel médical, etc. Certaines recherches allaient s'avérer utiles pour les bombes atomiques, en particulier pour améliorer les détonateurs et les explosifs nécessaires au déclenchement de la réaction en chaîne. <br style="all;"> === ''S-1 Committee'' === Le projet uranium n’avait pas beaucoup progressé au printemps [[1941]], quand parvinrent d’Angleterre les résultats des calculs d'[[Otto Frisch]] et [[Rudolf Peierls]]. Un rapport préparé par le [[Commission MAUD|''MAUD Committee'']], un sous comité du ''Committee for the Scientific Survey of Air Warfare'' dirigé par [[George Paget Thomson|G.P. Thomson]], professeur de physique à [[Imperial College]] (Londres), démontrait qu’une très faible quantité d’uranium 235, l’isotope fissile de l’uranium, pouvait provoquer une explosion équivalente à plusieurs milliers de tonnes de [[Trinitrotoluène|TNT]]. La ''National Academy of Sciences'' incita à un effort total pour construire l’arme atomique et le [[9 octobre]] [[1941]], Roosevelt autorisa son développement. Le [[6 décembre]] [[1941]], soit un jour avant l’[[attaque sur Pearl Harbor]], Vannevar Bush créa un comité spécial (''S-1 Committee'') pour guider cet effort. == Un effort de recherche tous azimuts == Lorsque les États-Unis entrèrent en guerre en décembre [[1941]], plusieurs projets en cours étudiaient la séparation isotopique de l’uranium, la production de plutonium et la faisabilité de piles ou d’explosions nucléaires. Les scientifiques du ''Metallurgical Laboratory'' de l’[[université de Chicago]], du [[Laboratoire national Lawrence Berkeley|Radiation Laboratory]] de l’[[université de Californie]] et du département de physique de l’[[université Columbia]] accélérèrent leurs recherches pour produire les matériaux nécessaires. Ils devaient apprendre à séparer l’uranium 235 du minerai brut d’uranium (contenant 99,3% d’uranium 238) et à créer du plutonium, un élément n'existant pas dans la nature, en bombardant l’uranium naturel contenu dans un réacteur par des [[neutron]]s générés par une source d’uranium 235. === Mesure et calcul des propriétés nucléaires === Au début de [[1942]], le prix Nobel de physique [[Arthur Holly Compton]] organisa le ''Metallurgical Laboratory'' de l’[[université de Chicago]] afin d’étudier le [[plutonium]] et les piles à fission. Il chargea Oppenheimer des calculs sur les neutrons rapides. John Manley devait aider le théoricien Oppenheimer à trouver une solution en contactant et coordonnant plusieurs groupes de physique expérimentale dispersés à travers le pays. La mesure et le calcul des interactions des neutrons rapides avec les matériaux de la bombe sont essentiels pour la réussite de l’arme atomique parce que le nombre de neutrons produits lors de la fission de l’uranium ou du plutonium doit être connu. De plus, la substance entourant l’uranium ou le plutonium doit pouvoir refléter les neutrons vers la réaction en chaîne avant qu’elle ne se disperse. Cette couche externe, le réflecteur, est conçue de manière à augmenter l’énergie produite. L’estimation de la puissance explosive nécessitait de connaître d’autres propriétés nucléaires, comme la [[section efficace]] de la réaction des neutrons avec les noyaux d’uranium et d’autres éléments. Les neutrons rapides ne pouvaient être produits que dans des accélérateurs de particules, des instruments peu courants dans les départements de physique en [[1942]]. === Conception des différents modèles de bombes possibles === [[Image:Los Alamos colloquium.jpg|250px|left|thumb|Colloque à Los Alamos. De gauche à droite au premier rang : Norris Bradbury, John Manley, Enrico Fermi et J.M.B. Kellogg. Derrière Manley se trouve Robert Oppenheimer, avec Richard Feynman à sa gauche.]] Au printemps [[1942]], Oppenheimer et [[Robert Serber]] de l’[[université de l'Illinois]] travaillèrent sur le problème de la diffusion des [[neutron]]s. Afin de discuter de ce travail et de la théorie générale des réactions de fission, Oppenheimer réunit un séminaire d’été à [[université de Californie (Berkeley)|Berkeley]] en juin [[1942]]. Les théoriciens [[Hans Bethe]], [[John Van Vleck]], [[Edward Teller]], [[Felix Bloch]], [[Emil Konopinski]], [[Robert Serber]], [[Stanley S. Frankel]] et [[Eldred C. Nelson]] (les trois derniers étaient d’anciens étudiants d'Oppenheimer) conclurent qu’une bombe à fission était réalisable. Ce séminaire d’été, dont les résultats furent plus tard résumés par Serber dans ''The Los Alamos Primer'' (LA-1 [http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/index1.html online]), fournit les premières bases théoriques à la conception de la bombe atomique ainsi que l’idée de la [[bombe H]]. Pour démarrer une [[réaction nucléaire en chaîne]], il fallait atteindre la [[Masse critique (réaction nucléaire)|masse critique]] soit en percutant deux masses sous-critiques d’uranium 235, soit en faisant imploser une boule creuse de plutonium avec une ceinture d’explosifs. Serber attribue la première idée d’une implosion à Tolman. Teller imagina une autre possibilité : en entourant la bombe à fission avec du [[deutérium]] et du [[tritium]], une bombe bien plus puissante (''Superbomb'' ou simplement ''Super'') pouvait être réalisée. Cette idée était fondée sur l’étude de la production d’énergie par les étoiles réalisée par Bethe avant la guerre. Lorsque l’onde de choc de la bombe à fission traverserait le mélange de [[deutérium]] et de [[tritium]], leurs noyaux [[fusion nucléaire|fusionneraient]] en produisant beaucoup plus d’énergie que la fission. Bethe était sceptique et réfuta tous les plans proposés par Teller. L’idée fut donc mise de côté jusqu’à la fin de la guerre. La [[bombe H]] ne fut testée qu’en 1952, suite à une bataille politique opposant Teller à Oppenheimer, qui s’acheva par l’éviction de ce dernier. Teller souleva également la possibilité théorique qu’une bombe atomique puisse « enflammer » l’atmosphère, suite à une hypothétique réaction de fusion des noyaux d’[[azote]]. Selon Serber, Bethe démontra que c’était impossible mais Oppenheimer fit malencontreusement part de cette idée à [[Arthur Compton]], qui « n’eut pas le bon sens de la fermer ». Cela parvint par le biais d’un document jusqu’à Washington ce qui conduisit à ce que la question « soit toujours restée en suspens ». Selon Bethe, cette catastrophe ultime resurgit à nouveau en [[1975]] dans un article de magazine par H.C. Dudley, inspiré par un entretien de [[Pearl Buck]] avec Compton en [[1959]], où celle-ci comprit tout de travers. L’inquiétude n’était pas encore totalement dissipée dans l’esprit de certaines personnes au moment du test ''[[Trinity (essai atomique)|Trinity]]''. {| border="0" |----- | [[Image:LittleBoySchema.png|300px]] | Bombe à insertion ([[Little Boy]]) : deux blocs de masse sous-critiques entrent en collision |----- | [[Image:Implosion Nuclear weapon fr.svg|300px]] | Bombe à implosion ([[Fat Man]]) : une boule de matière fissile est compressée |----- | [[Image:Teller-ulam-basique.png|300px]] | Bombe à hydrogène de type Teller-Ulam ([[Castle Bravo]]) : une bombe à implosion provoque la fission et projette des rayons X pour amorcer la fusion dans la seconde partie du dispositif |} == Passage à l’échelle industrielle == Le besoin d’une meilleure coordination était clair. En septembre [[1942]], les difficultés rencontrées en menant les études préliminaires sur l’arme atomique dans des universités dispersées à travers le pays plaidaient en faveur d’un laboratoire dédié uniquement à cet effet. Ce besoin était néanmoins éclipsé par la demande d’usines pour produire l’uranium 235 et le plutonium. === Des débuts laborieux === Bush, à la tête de l'OSRD, un organisme civil, demanda au Président Roosevelt d’attribuer à l’armée les opérations à grande échelle en lien avec le projet d’arme atomique en croissance rapide. Roosevelt décida que l’armée coopérerait à la construction des usines de production d’uranium 235 et de plutonium. Le Corps des ingénieurs de l’armée choisit le colonel [[James Marshall]] pour superviser cette construction. Les scientifiques avaient exploré plusieurs méthodes pour produire le plutonium et séparer l’uranium 235 mais aucune ne se prêtait encore à la production à grande échelle, des quantités microscopiques ayant seulement été préparées. Seule une méthode, la séparation électromagnétique développée par [[Ernest Orlando Lawrence|Ernest Lawrence]] du [[Laboratoire national Lawrence Berkeley|Radiation Laboratory]] de l’[[université de Californie]], semblait prometteuse. Néanmoins, les scientifiques devaient continuer à étudier les autres méthodes possibles car la séparation électromagnétique était très coûteuse et pouvait difficilement produire à elle seule suffisamment de matériaux avant la fin de la guerre. Marshall et son adjoint, le colonel [[Kenneth Nichols]], durent lutter pour comprendre à la fois ces méthodes et les scientifiques avec qui ils devaient travailler. Jetés brutalement dans le domaine de la physique nucléaire, ils se sentaient incapables de distinguer entre les préférences d’ordre technique ou personnelles. Bien qu’ils aient décidé qu’un site près de [[Knoxville]] dans l’État du Tennessee conviendrait pour installer la première usine de production, comme ils ne savaient pas quelle surface était nécessaire, ils repoussèrent son acquisition. De plus, à cause de son caractère expérimental, leur projet ne pouvait pas rivaliser avec les tâches plus urgentes pour l’armée. Ainsi, l’incapacité de Marshall à obtenir suffisamment d’acier, nécessaire à d’autres productions militaires, entraîna des retards. Même le choix d’un nom pour le projet d’arme atomique était difficile. Celui choisi par le général [[Brehon Somervell]], ''Development of Substitute Materials'', posait question car il semblait trop révélateur. === Le «&nbsp;projet Manhattan&nbsp;» === À l’été [[1942]], le colonel [[Leslie Groves]] était adjoint à la construction du Corps des ingénieurs de l’armée et avait supervisé la construction du [[Pentagone (États-Unis)|Pentagone]], le plus grand immeuble de bureaux au monde. Souhaitant une mission outre-mer, il protesta vigoureusement quand Somervell le nomma à la tête du projet d’arme atomique. Ses objections furent rejetées et Groves dut se résigner à diriger un projet qui lui paraissait avoir peu de chances de réussir. Sa première décision fut de rebaptiser le projet ''The Manhattan District''. Ce nom venait de l’habitude qu’avait le Corps des ingénieurs de l’armée de nommer les districts d’après leur ville quartier général (le quartier général de Marshall était à [[New York]]). En même temps, Groves fut promu ''brigadier general'', un rang jugé nécessaire pour traiter avec les plus importants scientifiques impliqués dans le projet. Une semaine après sa nomination, Groves avait résolu les problèmes les plus urgents du projet Manhattan. Sa manière énergique et efficace devient rapidement un peu trop familière aux scientifiques. === La première réaction en chaîne auto-entretenue === Le premier obstacle scientifique majeur fut levé le [[2 décembre]] [[1942]] au-dessous des gradins de ''Stagg Field'' à l’[[université de Chicago]], où une équipe menée par [[Enrico Fermi|Fermi]] démarra la première [[réaction nucléaire en chaîne]] auto-entretenue. Un coup de téléphone codé de Compton disant : «&nbsp;Le navigateur italien (c’est-à-dire [[Enrico Fermi|Fermi]]) a débarqué sur le nouveau monde, les indigènes sont amicaux&nbsp;» à Conant à [[Washington, DC]], annonça le succès de l’expérience. === Deux voies différentes vers la bombe === Le principal problème industriel était de produire suffisamment de matière fissile, suffisamment pure. Deux projets parallèles furent entrepris : le premier conduisit à une bombe à uranium tandis que le second produisit deux bombes au plutonium. La bombe lancée sur [[Hiroshima]], ''[[Little Boy]]'' (technologie Mark I), était faite d’uranium 235. La séparation isotopique de l’uranium fut principalement réalisée par [[diffusion gazeuse]] d'[[hexafluorure d'uranium]] (UF{{ind|6}}), mais aussi via d’autres techniques, comme la [[diffusion thermique]] et la séparation électromagnétique. L’essentiel du travail de séparation eut lieu à [[Oak Ridge]]. La bombe à uranium utilisait un mécanisme appelé ''gun'' (canon) pour obtenir la [[Masse critique (réaction nucléaire)|masse critique]] d’uranium 235 : une masse d’uranium 235 (''bullet'') était lancée dans un tube vers une autre masse d’uranium 235, créant ainsi la masse critique nécessaire à l'explosion. Usine de séparation de l'uranium à Oak Ridge : [[Image:oakridge.jpg]] [[Image:oakridge2.jpg]] La bombe utilisée lors du premier test ''[[Trinity (essai atomique)|Trinity]]'' et la bombe lancée sur [[Nagasaki]], ''[[Fat Man]] '', étaient faites de plutonium 239 (technologie Mark III). Le plutonium est un élément de synthèse qui, dans la forme créée par les réacteurs utilisés pour le produire, contient un isotope qui fissionne trop rapidement pour utiliser un mécanisme du type ''gun'' trop lent en comparaison. Un mécanisme à « implosion », utilisant une boule creuse de plutonium qui s’effondre sur elle-même, est plus rapide et apporte une meilleure solution au problème. Une troisième filière (technologie Mark II), correspondant à l'utilisation d'un ''gun'' sur du plutonium a été étudiée par une équipe placée sous la direction de [[William Sterling Parsons]] en 1943-1944. Ce projet ''[[Thin Man]]'' a été abandonné en raison de difficultés exposées précédemment. Bien que l’uranium 238 soit inutile pour fabriquer une bombe atomique, il sert à produire du plutonium (comme l’uranium 235 produit des neutrons relativement lents, l’uranium 238 absorbe des neutrons et, après un passage dans un réacteur et quelques jours de désintégration radioactive, il se transforme en plutonium 239). La production et la purification du plutonium était au centre des efforts au site de Hanford, utilisant des techniques mises au point en partie par [[Glenn Theodore Seaborg|Glenn Seaborg]]. === Premier test === Le premier test d'une bombe au plutonium eut lieu le [[16 juillet]] [[1945]] dans le désert de ''Jornado del Muerto'', dans l’État du Nouveau-Mexique. Oppenheimer appela «&nbsp;''[[Trinity (essai atomique)|Trinity]]''&nbsp;» la tour porteuse de la bombe ''Gadget''. Ce nom est tiré d'un poème de [[John Donne]]. Groves avait fait construire un caisson, surnommé «&nbsp;''Jumbo''&nbsp;», pour récupérer le plutonium au cas où l'explosion échouerait mais comme il apparut qu’un échec était peu probable, ''Jumbo'' fut placé à proximité de la tour pour mesurer l'impact de l'explosion. L’explosion dégagea une force équivalente à {{Unité|21000|tonnes}} de [[TNT (explosif)|TNT]]. En parlant de la puissance phénoménale engendrée par la bombe (''Jumbo'' resta intact mais ''Trinity'' fut rasée), Oppenheimer évoqua un passage d'un texte [[Sanskrit]] (le Bhagavad-Gita du dieu [[Shiva]]) : Pour intimider le Prince, Vishnu prit sa forme aux nombreux bras et dit « Maintenant je suis Shiva, le destructeur des mondes ». Plus prosaïquement, son adjoint [[Kenneth Bainbridge]], responsable des essais répondra : « À partir de maintenant, nous sommes tous des fils de putes ». Le projet Manhattan avait ainsi atteint son objectif dans le temps record de 2 ans, 3 mois, et 16 jours. Aujourd'hui, le site de l'explosion expérimentale est marqué par un monolithe pyramidal noir de silice, symbolisant la fusion du sable sous l'effet de la chaleur provoquée par l'explosion. == Démantèlement du projet == Les [[Bombardements atomiques de Hiroshima et Nagasaki]] ont eu lieu les 6 et 9 août 1945. Les [[actes de capitulation du Japon]], sont signés le 2 septembre, mettant officiellement fin à la [[Seconde Guerre mondiale]]. Deux autres [[essais nucléaires]] ont lieu durant l'été 1946, lors de l'[[opération Crossroads]]. L‘''Atomic Energy Act'' est signé le 1er août 1946, planifiant le transfert de l'ensemble des activités du projet Manhattan à la [[commission de l'énergie atomique des États-Unis]]. Le 1er janvier 1947 tous les travaux concernant l'[[énergie nucléaire]] sont transférées à la commission de l'énergie atomique. Le ''Manhattan Engineer District'' est démantelé le 15 août. Les activités du ''[[National Defense Research Committee]]'' et de l'''[[Office of Scientific Research and Development]]'' sont transférées au [[Département de la Défense des États-Unis|Département de la Défense]] le 31 décembre 1947. == Efforts similaires == :''Dans le contexte antérieur à 1945, lire [[Course à la bombe (Seconde Guerre mondiale)]].'' Des efforts similaires furent entrepris en [[Union des républiques socialistes soviétiques|URSS]] (sous la direction d'[[Igor Kourtchatov]] et s’appuyant sur les fuites de scientifiques de l’équipe de Los Alamos, [[Klaus Fuchs]] et [[Theodore Hall]]), en [[Allemagne]] (sous la direction de [[Werner Heisenberg]]) et au [[Japon]]. Le projet Manhattan représente, avec le développement du [[cryptographie|déchiffrement]] et du [[radar]], une des grandes percées technologiques des États-Unis lors de la Seconde Guerre mondiale. == Bilan financier du projet == Le projet coûta au total presque 2 milliards [[Dollar américain|USD]] en 1945 ce qui représente environ 21 milliards [[Dollar américain|USD]] en [[1996]]<small>{{en}} [http://www.brook.edu/FP/PROJECTS/NUCWCOST/MANHATTN.HTM]</small>. {| bgcolor="#f7f8ff" width="70%" align="center" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;" |- bgcolor="#CCCCCC" |'''Site ou projet''' |'''Coût en [[Dollar américain|USD]] de 1945''' |'''Coût en [[Dollar américain|USD]] de 1996''' |-bgcolor="#efefef" | Oak Ridge (total) * Usine K-25 (diffusion gazeuse) * Usine Y-12 (séparation électromagnétique) * Usine S-50 (diffusion thermique) * ''Clinton Engineer Works''' gestion * ''Clinton Laboratories'' | {{formatnum:1188352000}} * {{formatnum:512166000}} * {{formatnum:477631000}} * {{formatnum:15672000}} * {{formatnum:155951000}} * {{formatnum:26932000}} | {{formatnum:13565662000}} * {{formatnum:5846644000}} * {{formatnum:5452409000}} * {{formatnum:178904000}} * {{formatnum:1780263000}} * {{formatnum:307443000}} |- | ''Handford Engineer Works'' || {{formatnum:390124000}} || {{formatnum:4453470000}} |-bgcolor="#efefef" | Matériel spécial || {{formatnum:103369000}} || {{formatnum:1180011000}} |- | Los Alamos || {{formatnum:74055000}} || {{formatnum:845377000}} |-bgcolor="#efefef" | Recherches, expériences, développement || {{formatnum:69681000}} || {{formatnum:795445000}} |- | Frais généraux, frais du gouvernement || {{formatnum:37255000}} || {{formatnum:425285000}} |-bgcolor="#efefef" | Fabriques d'[[eau lourde]] || {{formatnum:26768000}} || {{formatnum:305571000}} |-bgcolor="#CCFFCC" | '''TOTAL''' || {{formatnum:1889604000}} || {{formatnum:21570821000}} |} --> == Er sevenadur == * ''[[Oppenheimer (film)|Oppenheimer]]'' (2023), ur film sevenet gant [[Christopher Nolan]] ha kreizennet war labour ha personelezh Robert Oppenheimer da vare ar raktres. == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20081112082737/http://www.chez.com/atomicsarchives/ingenieurs_bombe.html ''Les ingénieurs oubliés de la bombe''], kimikourien a oa o labourat evit [[Du Pont de Nemours]] == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Eil Brezel-bed]] [[Rummad:Programm nukleel ar Stadoù-Unanet]] [[Rummad:Energiezh nukleel]] [[Rummad:Anvioù kod]] 9mif9lomiqrfplpoz3p0j7eqass87f2 0 90791 2204109 2135677 2026-11-12T04:19:10Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 3 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204109 wikitext text/x-wiki E-pad an Eil Brezel-bed, '''strouezheg Saverieg''' a oa ur [[Strouezheg (Rezistañs)|strouezheg]] eus [[Liger-Atlantel]] en tric'horn zo etre kumunioù [[Hierig]], [[Enorzh]] ha [[Saverieg]]. E miz Even 1944 e oa distrujet ar strouezheg-se gant unan eus an taolioù alaman diwezhañ. 350 rezistant yaouank, en o zouez François Macé yaouank a oa 16 vloaz neuze, hep kalz armoù, a zalc'h penn ouzh 2 500 Alaman a-raok tec'het. 27 rezistant serret gant an Alamaned a oa fuzuilhet d'an 29 a viz Even e Kastell la Bouvardière. == Poltredoù == <gallery> Image:Saffré maquis-QG.jpg|QG kozh ar strouezheg Image:Saffré maquis-cimetière.jpg|Bered ar strouezheg Image:Saffré maquis-oratoire.jpg|Ti-bediñ ar strouezheg Image:Saffré maquis-monument.jpg|Monumant e koun ar strouezheg </gallery> == Levrlennadur == * ''Le Drame du Maquis de Saffré'' de A. Perraud-Charmantier, Editions du Fleuve, Nantes 1946 * ''Soldats de l'Ombre 1939-1944'' de Briac Le Diouron == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20110204223301/http://maquis.voila.net/ Strouezheg la Maison Rouge ha Strouezheg Saffré] * [https://web.archive.org/web/20120526071743/http://chouannerie.chez-alice.fr/Deportation_44/Textes/Encadrement_maquis.htm Ofiserien hag isofiserien strouezheg Saffré d'an 29 a viz Even 1944] * [https://web.archive.org/web/20120526072358/http://chouannerie.chez-alice.fr/Deportation_44/Textes/Attaque%20du%20PC_maquis.htm Tagadenn PC strouezheg Saffré] * [https://web.archive.org/web/20120526071751/http://chouannerie.chez-alice.fr/Deportation_44/Textes/LISTE_victimes_maquis.htm Roll an 68 gouzañver] [[Rummad:strouezhegoù Breizh|Saverieg]] [[Rummad:Istor Liger-atlantel]] [[Rummad:Breizh e-pad an Eil Brezel-bed]] l192ife2ptf5b42fo0hnb81zwvjxr2l 0 94632 2204043 2077500 2026-11-11T16:56:46Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204043 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''John Davies''' (war-dro [[1567]]&ndash;[[1644]]) a voe skrivagner, troer, yezhadurour ha geriadurour [[kembraek]]. Lesanvet e oa '''Dr John Davies, Mallwyd''', dre ma oa person e [[Mallwyd]] e [[Sir Feirionnydd]]. Ganet e voe e [[Llanferres]], e [[Sir Ddinbych]] gwechall ([[Sir y Fflint]] hiziv). Studioù e doa graet en [[Jesus College (Oxford)|Jesus College]], en [[Oxford]]. Mignon e oa d’an eskob [[William Morgan (eskob)|William Morgan]], aozer ar [[Bibl]] e [[kembraeg]]. Soñjal a reer ez eo gant John Davies e oa bet adlennet an droidigezh eus ar Bibl graet gant William Morgan hag a voe embannet e [[1620]]. E [[1621]] e voe embannet ul labour all gant John Davies, ur [[yezhadur]] eus ar c’hembraeg e latin, anvet ''Antiquae linguae Britannicae ...''. Daou c’heriadur a embannas ivez, en o zouez ur geriadur [[latin]]-kembraeg diazezet war labour [[Thomas Wiliems]] eus [[Trefriw]], an ''Dictionarum duplex'' (1632), ha meur a levr all. [[Restr:Geiriadur cy la1632.JPG|thumb|Ur bajennad eus an ''Dictionarum duplex'', ur geriadur kembraeg-latin]] Implijet e voe geriadur John Davies gant [[Loeiz ar Pelleter]] pa savas e c'heriadur hag alies e reer dave da c'heriadur Davies en hini ar Pelleter. Ouzhpenn al labourioù-se en deus lezet John Davies dimp eilskridoù diwar dornskridoù [[krenngembraeg|krenngembraek]] ha ne vefent ket deuet betek ennomp hep e labour adskrivañ. Barzhonegoù tennet eus ar skridoù-se a voe embannet, goude marv John Davies, e-barzh an dastumad ''Flores Poetarum Britannicorum'' ([[1710]]). Mervel a reas d’ar 15 a viz Mae 1644, e [[Harlech]] moarvat, ha beziet e voe e Mallwyd. ==E skridoù== *''Antiquae linguae Britannicae ...'' ([[1621]]) *''Llyfr y resolusion'' ([[1632]]) *''Dictionarum duplex'' (1632) ==Liammoù diavaez== *[https://web.archive.org/web/20151104230011/http://yba.llgc.org.uk/cy/c-DAVI-JOH-1567.html Y bywgraffiadur ar-lein] (e kembraeg pe e saozneg) *[https://www.llgc.org.uk/cy/darganfod/oriel-ddigidol/llawysgrifau/cyfnod-modern-cynnar/liber-b-john-davies-o-fallwyd/ Liber B, John Davies o Fallwyd], tennet eus [https://www.llgc.org.uk/cy/darganfod/oriel-ddigidol/llawysgrifau/cyfnod-modern-cynnar/ dastumadoù] [[Levraoueg Vroadel Kembre]] {{DEFAULTSORT:Davies, John (Mallwyd)}} [[Rummad:Yezhoniourien Kembre]] [[Rummad:Skrivagnerien Kembre]] [[Rummad:Skrivagnerien latin]] [[Rummad:Geriadurourien]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1567]] [[Rummad:Marvioù 1644]] ea65b80c9nrdynpa06w6wz34rhthk4t 0 95594 2204104 1466177 2026-11-12T01:29:53Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204104 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dic Tryfan Straeon Y Chwarel clawr.JPG|thumb|Golo al levr ''Straeon y Chwarel'']] '''Richard Hughes Williams''' (1878 &ndash; 26 a viz Gouere 1919), pe '''Dic Tryfan''' hervez e anv-pluenn, a oa ur skrivagner [[kembraek]], ganet e [[Rhosgadfan]], e [[Sir Gaernarfon]], e gwalarn [[Kembre]]. Skrivet en deus danevelloù ma kont buhez tud ar [[mengleuz]]ioù mein-glas el lodenn-se eus Kembre. ==Skridoù== *''Tair Stori Fer'' (Wrecsam, 1916) *''Straeon y Chwarel'' (Caernarfon, war-dro 1918), troet e brezhoneg gant [[Abeozen]] hag embannet gant Hor Yezh e 1992 dindan an titl ''Marvailhoù ar vengleuz''. *''Storïau Richard Hughes Williams'', gant ur raklavar gant E. Morgan Humphreys (Wrecsam, 1932) ==Liamm diavaez== *[https://web.archive.org/web/20120215095946/http://yba.llgc.org.uk/en/s-WILL-HUG-1878.html Welsh Biography Online] {{DEFAULTSORT:Williams, Richard Hughes}} [[Rummad:Skrivagnerien Kembre]] [[Rummad:Skrivagnerien gembraek]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1878]] [[Rummad:Marvioù 1919]] pbm4nhsy0xpc8r0quttqlrqzfe9zty9 0 96311 2204014 2197211 2026-11-11T14:03:12Z Kestenn 14086 /* Amzer arnevez */ 2204014 wikitext text/x-wiki {|class="infobox" style="font-size:95%;" |- |colspan="2" align="center" bgcolor="#080" style="font-size:2em; color:#fff;" |'''Gwer''' |- |colspan="2" align="center"| <imagemap> Image:Color icon green.svg|250px rect 0 0 100 100 [[#9dff89]] rect 100 0 200 100 [[#00bc22]] rect 200 0 300 100 [[#00e278]] rect 0 100 100 200 [[#2caf1e]] rect 100 100 200 200 [[#7ef482]] rect 200 100 300 200 [[#76dc14]] rect 0 200 100 300 [[#1cef5b]] rect 100 200 200 300 [[#087829]] rect 200 200 300 300 [[#3bd80d]] </imagemap> |- |colspan="2" align="center"|'''Nav arliv gwer'''<br>''Bukit war pep liv da welout e god [[HTML]]'' |- |colspan="2" |<hr> |- |colspan="2" align="center" bgcolor="#080"|'''Skalfad tredanwarellek''' |- |'''Trohed''' |570 – 495 [[metr|nm]] |- |colspan="2"|<div style="background-image:linear-gradient(to right, #177970, #c6d721); height:20px;"></div> |- |'''Talm''' |575 – 525 [[Hertz|THz]] |- |colspan="2" |<hr> |- |colspan="2" align="center" bgcolor="#080"|'''Bonekadur''' |- |colspan="2" align="center"|evit ar gwer glan <span style="color:#080; background-color:#080;"><kbd>0000</kbd></span> (450&nbsp;nm) |- |'''[[HTML]]''' |<kbd>#008000</kbd> |- |'''[[sRGB]]''' |<kbd>(0, 128, 0)</kbd> |- |'''[[CMYK]]''' |<kbd>(100, 0, 100, 50)</kbd> |- |'''[[HSV]]''' |<kbd>(120, 100, 50)</kbd> |- |colspan="2" |<hr> |- |colspan="2" align="center" |[[Restr:Aurora and sunset.jpg|250px]] |- |colspan="2" align="center" |''Un tarzh-gouloù boreel e [[Norvegia]]'' |- |} '''Gwer''' a reer eus al [[liv]] gweladus a zo etre [[Melen (liv)|melen]] <span style="color:#ff0; background-color:#ff0; border:1px solid #a2a9b1;">0000</span> ha [[Glas (liv)|glas]] <span style="color:#00f; background-color:#00f;">0000</span> er [[Spektr gwelus|skalfad gwelus]], adalek an [[trohed]] 570 [[metr|nm]] betek an trohed 495&nbsp;nm. Melen eo al liv diwezhañ a weler pa vez hiroc'h an trohed eget 570&nbsp;nm, o tont eus an [[danruz]], ha glas eo an hini kentañ war-du an [[uslimestra]], pa vez an trohed berroc'h eget 495&nbsp;nm. *"Gwer glan" a reer eus al liv gwer eo 450&nbsp;nm e drohed : <span style="background-color:#080; color:#080; padding:2px;">0000</span>. Dre gejañ pentur glas ha pentur melen e farder pentur gwer e liv. {|align="center" style="font-size:1.2em; font-family:Georgia; font-variant:small-caps;"> |- !colspan="3"|ar skalfad gwelus |- |''<big>uslimestra</big>''&nbsp;||[[Restr:Spectrehorizontal.png|400px]]||''<big>danruz</big>'' |} Gwer e vez ar geot, garoù ha delioù an darn vuiañ eus ar [[plant]] en abeg d'ar c'hlorofil a zo enno. Petra bennak ma vez al liv gwer tro-dro da vab-den aba eo mab-den, diwezhat en e Istor en deus gouezet fardañ liv gwer, alese perzh dister al liv-se er c'hevredigezhioù.<br> Nebeut a dud e plij ar gwer dezho er [[sevenadur]]ioù [[kornôg|kornaouegel]] ; 16% hepken eus [[Europa|Europiz]] a ziskleir ez eo o liv karetañ, ha 10% a embann en argazhiñ. Amjestr eo arouez ar gwer en hor [[sevenadur]]ioù : ar vuhez, ar chañs hag ar goanag diouzh an eil tu, an dizurzh, ar pistri, an [[diaoul]] hag e zrouksperedoù diouzh an tu all.<br> E [[Sina]] pergen hag en [[Azia]] dre vras e lakaer ar gwer da liv an eürusted hag ar frouezhusted.<br> Liv broadel [[Iwerzhon]] eo, ha hini an [[islam]] peogwir eo arouez ''glasvez'' ar [[Baradoz]]. Liv ar vuhez eo ar gwer, hini nevezadur an natur ha, dre astenn, liv ar goanag hag an divarvelezh ; e lod sevenadurioù, en enep, ez eo ar gwer liv ar c'hleñved, ar marv hag an diaoul. E [[Sina]] ez eo liv ar ''[[Yin ha yang|yin]]'' (陰), ar bennaenn venel. Alies ivez e vez liammet al liv gwer ouzh an divarregezh dre yaouankiz hag ouzh ar warizi.<br> Hengoun an [[alkimiezh]] e vez graet <q>leon gwer</q> eus <q>holen ar brederourien</q>, a zileizh an [[aour]], peogwir eo trenk evel un dra ha n'eo ket azv<ref>{{fr}} [http://misraim3.free.fr/alchimie/dictionnaire_philosophie_alchimique.pdf ''Dictionnaire alchimique'']</ref>. ==Yezh== En un toullad yezhoù, evel ar [[japaneg]], ar [[vietnameg]] hag ar [[yezhoù keltiek]], ne veze ket lakaet kemm etre al liv [[gris|louet]], al liv [[glas (liv)|glas]] hag al liv gwer hag e veze graet ingal gant "glas". Gwir eo c'hoazh kement-mañ evit liv an natur (glas e vez ar geot, ar gwez, ar glazarded...).<br> E brezhoneg evel er yezhoù keltiek all e reer gant ar ger ''glas'' hepmuiken evit ober anv eus traoù glas o liv hag eus traoù gwer en natur, a reer ''glasvez'' anezho.<br> Eus al [[Latin#Latin ar Grennamzer|latin izel]] ''viridis'' <q>gwer (liv)</q> e teu ar ger ''gwer''<ref>[[Victor Henry]] : ''Lexique étymologique du breton moderne'', Rennes, 1900, p. 152 — [https://archive.org/stream/LexiqueEtymologiqueBreton#page/n187/mode/2up Lenn en-linenn]</ref> ; un adster zo : <q>yaouank</q>, <q>nerzhus</q><ref>[https://www.lexilogos.com/latin/gaffiot.php?q=viridis Geriadur Gaffiot (1934)]</ref>.<br> Meneget eo ar ger «&nbsp;guezr&nbsp;» er ''[[Catholicon|C'hatholicon]]'', anezhañ ar geriadur kentañ e brezhoneg ([[1464]]), met «&nbsp;Guezr ha glas&nbsp;» eo ar pennger, ha «&nbsp;tout ung ; ''ibi uide''&nbsp;» eo an termenadur ; n'eus meneg eeun ebet eus al liv. Bez' emañ ivez e ''[[Nomenclator]]'' Guillaume Quiquier de Roscoff ([[1633]])<ref>[http://devri.bzh/dictionnaire/g/gwer-1/ Devri].</ref>. :*Meur a c'her latin hag a denn da nerzh ar vuhez zo kar da ''viridis'' : ''vivere'' (bout nerzhus), ''vis'' (nerzh), ''vir'' (gour), ''ver'' (nevezamzer), ''virga'' (garenn) ; marteze ez eo ''virtus'' kar da ''viridis'' ivez.<br>Heñvel a gaver e [[saozneg]], pa zeu ''green'' eus an hensaozneg ([[1200]]) ''grene'' ("hag a gresk", "hag a zo bev", "nerzhus") ha pelloc'h eus ur wrizienn rakindezeuropek *''ghre ("kreskiñ")<ref>{{en}} [https://www.etymonline.com/word/green#etymonline_v_11950 ''Online Etymology Dictionary'']</ref>. ==En natur== [[Plant]], [[loen]]ed ha [[maen|mein]] gwer zo en natur. Setu amañ un nebeud anezho. *<small>''Bukit war pep skeudenn a-benn gwelout he alc'hwez''</small> ===Plant=== <gallery mode="packed-hover" heights="200px" style="font-size:90%;"> BhurjungKhola-AK1981.jpg|Bhurjungkhola, [[Nepal]] Leeks (1350125029).jpg|[[Pour]] Helleborus odorus.jpg|''Helleborus odorus'' Cortinarius austrovenetus 45928.jpg|''Cortinarius austrovenetus'' Roses vertes Wimbledon.jpg|[[Roz (plant)|Roz]] gwer Wimbledon </gallery> ===Loened=== <gallery mode="packed-hover" heights="200px" style="font-size:90%;"> Litoria caerulea.jpg|''Litoria caerulea'' Micrommata virescens (Arcugnano).jpg|''Micrommata virescens'' Aulacorhynchus atrogularis cyanolaemus - NBII.jpg|''Aulacorhynchus atrogularis cyanolaemus'' Green day gecko (7387914362).jpg|''Phelsuma dubia'' Congrogadus subducens 1.jpg|''Congrogadus subducens'' </gallery> ===Mein=== <gallery mode="packed-hover" heights="200px" style="font-size:90%;"> Antlerite-480741.jpg|Antlerit Beryl-27323.jpg|Beril (emrodezenn) Quartz-Muscovite-224148.jpg|Fuschsit Green serpentinite.jpg|[[Marmor]] gwer Peridot2.jpg|Olivin </gallery> ==Fardañ hag implijout== {|class="infobox" style="font-size:90%;" ! colspan="3" style="text-align:center; background-color:#080; padding-top:5px;| <div style="float:right; padding-right:5px;">[[Restr:BKChem48.svg|32px]]</div> <span style="font-size:1.5em;">Kimiezh al livegennoù</span> |- |[[Krom]]||<small>[[Krom|Cr]]₂[[Oksigen|O]]₃</small> |- |colspan="3"|<hr> |- |[[Kadmiom]]||<small>Cr₂O₃ + [[Kadmiom|Cd]][[Soufr|S]]</small> |- |colspan="3"|<hr> |- |Viridian||<small>Cr₂O₃ + [[Hidrogen|H]]₂O (an [[dour]])</small> |- |colspan="3"|<hr> |- |Douar||<small>[[Potasiom|K]]([[Aluminiom|Al]],[[Houarn|Fe]]III),(FeII,[[Magneziom|Mg)]](Al[[Silikiom|Si]]₃,Si₄)O₁₀(OH)₂</small> |- |colspan="3"|<hr> |- |Gwer emrodez||<small>[[Kouevr|Cu]]₂(CH3COO)₂ · 3 Cu([[Arsenik|As]]O2)2</small> |- |colspan="3"|<hr> |- |Gwer Scheele||<small>Cu₂HAsO₃(OH)₂</small> |- |colspan="3"|<hr> |- |- |Malakit||<small>Cu₂[[Karbon|C]]O₃(OH)₂</small> |- |colspan="3"|<hr> |- |Mergl kouevr||<small>Cu₂(OH)₂CO₃(s)</small> |- |colspan="2"|<hr> |- |Rousin kouevr||<small>Cu₂(C₁₉H₂₉COO)₂</small> |- |colspan="3"|<hr> |-align="center" |colspan="3"|[[Restr:Cr2o3 gruener farbstoff.jpg|270px]]<br>Livegennoù gwer krom |} Ne c'heller ket fardañ liv gwer padus diwar plant pe loened, rak buan e tro da [[Gell|c'hell]] <span style="background-color:#993300; color:#993300;">GELL</span> abalamour da zispeuradur ar [[Kellig|c'helligoù]] organel.<br> E [[Skandinavia]] e veze graet meur a arliv gwer diwar linad, raden, stlañvesk, delioù an onn ha rusk ar bezv. Arouez ar goanag, an eürusted hag ar finborte e oa e sevenadur ar Vikinged, alies e vezent gwisket e gwer. Erc'h ha skorn a gavas [[Erik ar Ruz|Eirik Raude]] en douar nevez a dizhas er [[bloavezhioù 980]], met ''[[Greunland|Grønland]]'' ("Daouar gwer") a reas anezhañ abalamour ma oa un tiriad a c'hoanag. Pa ouie kouerien Europa ar [[Krennamzer|Grennamzer]] fardañ liv gwer dibad diwar plant, kêriz a rae dre soubañ ar gwiadoù en ur veoliad glaz ha goude en unan velen. E dibenn ar mare avat e voe kemmet an traoù, evit daou abeg : an dud e fellas dezho kaout livioù flamm ha padus, ha reolennoù korf-micher al livadennerien a verzas meskañ glaz ha melen. Renket e voe ar stalioù-labour dre zanvez ha dre liv ; neb en devoa gwir da livañ gloan e ruz e oa berzet dezhañ livañ lien e glas. Dic'hallus neuze e oa meskañ glaz ha melen, pa veze disrannet ar beoliadoù an eil re diouzh ar re all. Nebeut-ha-nebeut neuze e troas al livadennerien war-du ar mein, [[metal]]où en holl anezho.<br> Setu amañ al livegenn bennañ zo. ;Gwer douar Anvet eo <q>gwer [[Verona]]</q> ivez. Abaoe an [[Henamzer]] e vez arveret rak daoust dezhi bout gwan a-fed kuzhat al livioù all ez eo padus-kenañ ouzh ar gouloù hag an danvezioù kimiek. En [[Italia]] ar Grennamzer e servije da wiskad kentañ liv kroc'hen an tudennoù diskouezet en amheol. ;Gwer emrodez Pistrius-kenañ eo al livegenn-se, pa'z eus [[arsenik]] enni. Fardet e voe e [[1808]] diwar mergl [[kouevr]] evit erlerc'hiañ ouzh gwer Scheele (a zo arsenik enni ivez) ha lakaet war ar marc'had [[Alamagn|alaman]] gant William Sattler e Schweinfurt ([[Bavaria]]) e [[1814]]. Eus glas-gwer skedus da wer eo skalfad he arlivioù, ha mat e c'holo al livioù all. Met distabil eo ouzhpenn bezañ pistrius, setu e voe dilezet e deroù an {{XIXvet kantved}}. Dre ma oa marc'had-mat he fardañ e voe arveret al livegenn gant an arzourien, ha da voullañ [[paper]]-moger a-vil-vern. E [[Rouantelezh-Unanet]] ar [[bloavezhioù 1860]] e voe savet evezh a-zivout bugale o vervel diwar an arsenik a zeue eus paper-moger o c'hambroù mouest. Hep mar e c'hoarvezas heñvel gant [[Napoleon Iañ]] en e harlu e [[Saint Helena (enezenn)|Saint Helena]]. En dilhad gwer e veze kavet stank ivez. En Henroma e veze drailhet [[emrodez]] da fardañ bazalmoù evit pareañ daoulagadoù an dud ; tamm-ha-tamm, a-dreuz ar c'hantvedoù, e teuas ar gwer da aroueziañ ar [[Mezegiezh|vezegiezh]] hag an apotikerezh evel ma ra hiziv. ;Gwer kobalt E [[1780]] e voe kavet al liv-se gant ar c'himiour [[Sveden|svedat]] Sven Rinman ([[1720]]-[[1792]]) dre veskañ oksidenn [[kobalt]] hag oksidenn [[zink]]. Biskoazh ne voe boutin implij ar gwer kobalt el [[livouriezh]] en abeg d'he friz uhel-uhel ; ouzhpenn, n'eo ket gwall vat evit goleiñ livioù all. Diouzh ar c'hementadoù zink ha kobalt e c'hall al liv bout forzh pelec'h etre gwer teñval ha [[roz (liv)|roz]]. <br> Daoust da gement-se e vo pouezus arver ar gwer kobalt en dekvloavezhioù da zont marteze, peogwir ez eus bet kavet perzhioù tredanwarellek dezhi ; mar befe savet memorioù urzhiataerioù diwarni e vefe gouest an ardivinkoù da enkargañ ha loc'hañ o [[reizhiad korvoiñ]] en ul lajadig, kement-se en ur lonkañ nebeut-tre a energiezh. ;Gwer krom E [[Pariz]] e voe lakaet e gwerzh gant ar gimiourien Pannetier ha Binet e [[1838]]. Ganto e oa bet fardet, hogen kavet e vez en natur, er mein anvet ''eskolait''. Kalz e vez arveret dre m'eo stabil-tre, da fardañ pentur, liv evit ar [[moullañ]] ha traezoù e [[gwer]] ; diwarni e farder al livegenn anvet ''viridian''. Talvezout a ra ivez da levnañ kontilli, aotennoù, ferennoù gwer, hag all. ;Malakit Al livegenn wer koshañ anavezet eo ar malakit, pa'z eo bet kavet e bezioù [[Henegipt]]. Gant an [[henc'hres]]ianed e voe goveliet he anv abalamour d'he liv par da hini ar c'haol-malv ([[genad]] Malva), a zo ''malachē'' (μαλάχη) en o yezh. Karbonat kouevr naturel eo, a zo kizidik ouzh ar gor hag an trenkennoù. Er {{XVvet kantved}} hag er {{XVIvet kantved}} e voe implijet stank gant al livourien en [[Europa]]. ;Mergl kouevr Aketat kouevr eo, brudet evit e liv a denn diouzh ar glaz hag a zo distabil ha treuzwelus ; a-gozh eo anavezet, pa voe implijet adalek an Henamzer betek diwezh ar mare barok en {{XVIIIvet kantved}} da livañ gweledvaoù ha dilhad gwer. Ne vez mui gwerzhet hiziv en abeg ma'z eo pistrius. Da c'hell teñval pe da zu e tro pa vez kozh. ;Rousin kouevr Abaoe ar XVvet kantved e vez graet diwar dileizhañ kouevr e rousin strilhet an [[tourmantin]] ''(Larix decidua)'', a anver «&nbsp;tourmantin [[Venezia]]&nbsp;». Arveret e veze ar meskaj evit klerañ ha peurvec'hiañ ar gwer viridian, evel ma veze graet alies-tre en Italia ar XVvet kantved evit livañ glasvez. ;Viridian Stabil-kenañ eo al livegenn wer zibistri-se, a voe breouet e [[1859]] gant an ao. Guignet e Pariz. Ken mat e voe degemeret gant ar c'hreantourien hag an dourlivourien ma voe dilezet ar gwer emrodez, a zo pistrius. Gouest e vefe ar gwer viridian da erlerc'hiañ ouzh forzh peseurt livegenn all, ha pa vefe hengounel pe arnevez. ==Arlivioù== {| align="center" style="font-size:100%;" |- |colspan="4" style="color:#008000;"|'''• ''Bukit war pep liv da welout e anv''''' |- | {| |- |'''#004953'''||style="color:#004953; background-color:#004953;"|<abbr title="Midnight green (Eagle green)">000000</abbr> |- |'''#00563b'''||style="color:#00563b; background-color:#00563b;"|<abbr title="Castleton Green">000000</abbr> |- |'''#006400'''||style="color:#006400; background-color:#006400;"|<abbr title="Christmas Green">000000</abbr> |- |'''#00644e'''||style="color:#00644e; background-color:#00644e;"|<abbr title="Boutailh">000000</abbr> |- |'''#006600'''||style="color:#006600; background-color:#006600;"|<abbr title="Pakistan">000000</abbr> |- |'''#00693e'''||style="color:#00693e; background-color:#00693e;"|<abbr title="Dartmouth Green">000000</abbr> |- |'''#006b3c'''||style="color:#006b3c; background-color:#006b3c;"|<abbr title="Kadmiom">000000</abbr> |- |'''#007000'''||style="color:#007000; background-color:#007000;"|<abbr title="Smaragd 0">000000</abbr> |- |'''#007f5c'''||style="color:#007f5c; background-color:#007f5c;"|<abbr title="Spagnol 1">000000</abbr> |- |'''#008000'''||style="color:#008000; background-color:#008000;"|<abbr title="World Wide Web">000000</abbr> |} | {| |- |'''#008080'''||style="color:#008080; background-color:#008080;"|<abbr title="Krakhouad">000000</abbr> |- |'''#00853e'''||style="color:#00853e; background-color:#00853e;"|<abbr title="University of North Texas">000000</abbr> |- |'''#009000'''||style="color:#009000; background-color:#009000;"|<abbr title="Islam">000000</abbr> |- |'''#009150'''||style="color:#009150; background-color:#009150;"|<abbr title="Spagnol 2">000000</abbr> |- |'''#009b7d'''||style="color:#009b7d; background-color:#009b7d;"|<abbr title="Paolo Veronese">000000</abbr> |- |'''#009e60'''||style="color:#009e60; background-color:#009e60;"|<abbr title="Melchon">000000</abbr> |- |'''#009f6b'''||style="color:#009f6b; background-color:#009f6b;"|<abbr title="Green (NCS)">000000</abbr> |- |'''#00a550'''||style="color:#00a550; background-color:#00a550;"|<abbr title="Green (CYMK)">000000</abbr> |- |'''#00a86b'''||style="color:#00a86b; background-color:#00a86b;"|<abbr title="Maen-jad">000000</abbr> |- |'''#00a693'''||style="color:#00a693; background-color:#00a693;"|<abbr title="Persan">000000</abbr> |} | {| |- |'''#00a877'''||style="color:#00a877; background-color:#00a877;"|<abbr title="Green (Munsell)">000000</abbr> |- |'''#00ab66'''||style="color:#00ab66; background-color:#00ab66;"|<abbr title="GO Transit Green">000000</abbr> |- |'''#00ad83'''||style="color:#00ad83; background-color:#00ad83;"|<abbr title="Green (Pantone)">000000</abbr> |- |'''#013220'''||style="color:#013220; background-color:#013220;"|<abbr title="Gwer teñval">000000</abbr> |- |'''#014421'''||style="color:#014421; background-color:#014421;"|<abbr title="University of the Philipines Forest Green">000000</abbr> |- |'''#014d2f'''||style="color:#014d2f; background-color:#014d2f;"|<abbr title="Malakit teñval">000000</abbr> |- |'''#01796f'''||style="color:#01796f; background-color:#01796f;"|<abbr title="Pin">000000</abbr> |- |'''#002000'''||style="color:#002000; background-color:#002000;"|<abbr title="Schwedengruen">000000</abbr> |- |'''#03c03c'''||style="color:#03c03c; background-color:#03c03c;"|<abbr title="Dark Pastel Green">000000</abbr> |- |'''#043927'''||style="color:#043927; background-color:#043927;"|<abbr title="Sacramento State Green">000000</abbr> |} | {| |- |'''#0bda51'''||style="color:#0bda51; background-color:#0bda51;"|<abbr title="Malakit splann">000000</abbr> |- |'''#138808'''||style="color:#138808; background-color:#138808;"|<abbr title="India">000000</abbr> |- |'''#18453b'''||style="color:#18453b; background-color:#18453b;"|<abbr title="MSU Green">000000</abbr> |- |'''#1b4d3e'''||style="color:#1b4d3e; background-color:#1b4d3e;"|<abbr title="Brunswick Green">000000</abbr> |- |'''#1cac78'''||style="color:#1cac78; background-color:#1cac78;"|<abbr title="Green (Crayola)">000000</abbr> |- |'''#228b22'''||style="color:#228b22; background-color:#228b22;"|<abbr title="Koadeg">000000</abbr> |- |'''#29ab87'''||style="color:#29ab87; background-color:#29ab87;"|<abbr title="Janglenn">000000</abbr> |- |'''#2e8b57'''||style="color:#2e8b57; background-color:#2e8b57;"|<abbr title="Mor">000000</abbr> |- |'''#2f847c'''||style="color:#2f847c; background-color:#2f847c;"|<abbr title="Celadon Green">000000</abbr> |- |'''#317873'''||style="color:#317873; background-color:#317873;"|<abbr title="Meurta">000000</abbr> |} | {| |- |'''#355e3b'''||style="color:#355e3b; background-color:#355e3b;"|<abbr title="Hemolc'her">000000</abbr> |- |'''#388738'''||style="color:#388738; background-color:#388738;"|<abbr title="Rousin kouevr">000000</abbr> |- |'''#39ff14'''||style="color:#39ff14; background-color:#39ff14;"|<abbr title="Neon">000000</abbr> |- |'''#3fff00'''||style="color:#3fff00; background-color:#3fff00;"|<abbr title="Harlequin">000000</abbr> |- |'''#40826d'''||style="color:#40826d; background-color:#40826d;"|<abbr title="Viridian">000000</abbr> |- |'''#43b3ae'''||style="color:#43b3ae; background-color:#43b3ae;"|<abbr title="Mergl kouevr">000000</abbr> |- |'''#444c38'''||style="color:#444c38; background-color:#444c38;"|<abbr title="Rifle Green">000000</abbr> |- |'''#49796b'''||style="color:#49796b; background-color:#49796b;"|<abbr title="Hooker's Green">000000</abbr> |- |'''#49b675'''||style="color:#49b675; background-color:#49b675;"|<abbr title="Chrysler">000000</abbr> |- |'''#4a5d23'''||style="color:#4a5d23; background-color:#4a5d23;"|<abbr title="Man teñval">000000</abbr> |} | {| |- |'''#4b5320'''||style="color:#4b5320; background-color:#4b5320;"|<abbr title="Milourel">000000</abbr> |- |'''4b6f44'''||style="color:#4b6f44; background-color:#4b6f44;"|<abbr title="Artichoke (Pantone)">000000</abbr> |- |'''#4cbb17'''||style="color:#4cbb17; background-color:#4cbb17;"|<abbr title="Kelly Green">000000</abbr> |- |'''#4d5d53'''||style="color:#4d5d53; background-color:#4d5d53;"|<abbr title="Feldgrau">000000</abbr> |- |'''#4f7942'''||style="color:#4f7942; background-color:#4f7942;"|<abbr title="Raden kozh">000000</abbr> |- |'''#4fffb0'''||style="color:#4fffb0; background-color:#4fffb0;"|<abbr title="Bent skedus">000000</abbr> |- |'''#50c878'''||style="color:#50c878; background-color:#50c878;"|<abbr title="Paris">000000</abbr> |- |'''#55dd33'''||style="color:#55dd33; background-color:#55dd33;"|<abbr title="Busoù Singapour">000000</abbr> |- |'''#568203'''||style="color:#568203; background-color:#568203;"|<abbr title="Avoukez">000000</abbr> |- |'''#5e8d61'''||style="color:#5e8d61; background-color:#5e8d61;"|<abbr title="Kobalt">000000</abbr> |} | {| |- |'''#5f8e62'''||style="color:#5f8e62; background-color:#5f8e62;"|<abbr title="Krom">000000</abbr> |- |'''#61cb27'''||style="color:#5f8e62; background-color:#5f8e62;"|<abbr title="Tokyo Ink">000000</abbr> |- |'''#66ff00'''||style="color:#66ff00; background-color:#66ff00;"|<abbr title="Gwer skedus">000000</abbr> |- |'''#679267'''||style="color:#679267; background-color:#679267;"|<abbr title="Rusat">000000</abbr> |- |'''#6c7c59'''||style="color:#6c7c59; background-color:#6c7c59;"|<abbr title="Rezeda">000000</abbr> |- |'''#71bc78'''||style="color:#71bc78; background-color:#71bc78;"|<abbr title="Raden yaouank">000000</abbr> |- |'''#74c365'''||style="color:#74c365; background-color:#74c365;"|<abbr title="Leanegan">000000</abbr> |- |'''#76ff7a'''||style="color:#76ff7a; background-color:#76ff7a;"|<abbr title="Screamin' Green">000000</abbr> |- |'''#808000'''||style="color:#808000; background-color:#808000;"|<abbr title="Olivez">000000</abbr> |- |'''#87a96b'''||style="color:#87a96b; background-color:#87a96b;"|<abbr title="Asperjez">000000</abbr> |} | {| |- |'''#8a9a5b'''||style="color:#8a9a5b; background-color:#8a9a5b;"|<abbr title="Man">000000</abbr> |- |'''#8f9779'''||style="color:#8f9779; background-color:#8f9779;"|<abbr title="Artichaod">000000</abbr> |- |'''#90ee90'''||style="color:#90ee90; background-color:#90ee90;"|<abbr title="Gwer splann">000000</abbr> |- |'''#98fb98'''||style="color:#98fb98; background-color:#98fb98;"|<abbr title="Pale Green">000000</abbr> |- |'''#9ac48f'''||style="color:#9ac48f; background-color:#9ac48f;"|<abbr title="Douar">000000</abbr> |- |'''#a9ba9d'''||style="color:#a9ba9d; background-color:#a9ba9d;"|<abbr title="Lore">000000</abbr> |- |'''#ace1af'''||style="color:#ace1af; background-color:#ace1af;"|<abbr title="Céladon">000000</abbr> |- |'''#adff2f'''||style="color:#adff2f; background-color:#adff2f;"|<abbr title="Gwer-melen">000000</abbr> |- |'''#d0f0c0'''||style="color:#d0f0c0; background-color:#d0f0c0;"|<abbr title="Te">000000</abbr> |- |'''#dadd98'''||style="color:#dadd98; background-color:#dadd98;"|<abbr title="Green Earth (Derwent)">000000</abbr> |} |} ==Istor== [[Restr:Standing Osiris.svg|thumb|left|upright=0.75|#308d57 e oa liv Osiris !]] ===Henamzer=== Ne gaver na liv glas na liv gwer en [[arz]] ar [[Ragistor]], p'emañ an du, ar gell, ar gwenn hag ar ruz. Mil bloaz diwezhatoc'h e oa peuzheñvel an traoù p'en doa desket mab-den livañ gwiadoù : ne ouie ket c'hoazh fardañ glaz pe wer.<br> En [[Henegipt]] e veze fardet livegennoù gwer, ha puilh e veze implijet al liv war ar gwiadoù hag an dilhad ; sakr e oa al loened "gwer" evel [[krokodil]]ed ar stêr [[Nil]]. Ar glaz hag ar gwer a oa livioù mat da argas an drouksperedoù ha gwareziñ ar re varv er bed all ; liv [[Osiris]], [[doue]] ar vuhez, ar marv hag ar strujusted, eo ar gwer. Ne voe ket gwall bouezus perzh ar gwer en [[Henroma]] e-kichen ar gell, ar gwenn, ar melen hag ar ruz ; e gwirionez ne ouie ket ar Romaned meskañ ar glaz hag ar melen da gaout gwer, ha dre blantennoù ne zeu nemet livioù damlouet disked. Ne gaved al liv gwer nemet er prierezh hag e greanterezh ar gwer.<br> Adal an Impalaeriezh ([[-31]]), dindan levezon ar [[Kelted|Gelted]] hag ar [[Germaned|C'hermaned]], e voe fardet dilhad gwer evit ar merc'hed, petra bennak ma veze lakaet al liv-se da [[Barbared|varbar]] gant ar re gozh. Ar gwer e oa liv karetañ an impalaer [[Neron|Nero]] ([[37]]–[[68]]).<br> Liv ar goanag e voe ar gwer en Henroma ivez ; a-wechoù e vez paket ar vugale nevez-vet e lien gwer evit ma vije hir o buhez. [[Restr:Codex Manesse Burkart von Hohenfels.jpg|thumb|''Codex Manesse''<br>[[Heidelberg]], ''c''. [[1310]]]] ===Krennamzer=== Mare ar glaz e voe ar [[Krennamzer|Grennamzer]], met pouezusoc'h-pouezusañ e voe ar gwer er vuhez pemdez hag en arzoù.<br> Digemm e voe statud al liv gwer e-pad tremen 700 vloaz goude diskar an Impalaeriezh roman e [[476]] hag enkrog an [[Iliz katolik roman]] war [[Europa]] ar Grennamzer, rak er [[Bibl]] eo ar gwer liv ar glasvez hepken. An impalaer [[Karl Veur]] ([[742]]–[[814]]) hag e warlerc'hidi a wiskas dilhad roman o stumm ha german o liv gwer, kevret gant ruz ar galloud.<br> Er bloaz [[1195]] ez embannas ar [[Kardinal|c'hardinal]] Lothaire de Segni, a voe ar [[pab]] [[Inosant III]] diwezhatoc'h, e zornlevr ''De sacro sancti altari mysterio'' ma tisklêrias daou dra bouezus : liv ar goanag er vuhez peurbadel eo ar gwer, ret eo dezhañ bezañ dibabet evit an deizioù hag al lidoù ordinal rak re al lidoù meur eo al livioù all. Dre se e teuas ''[[de facto]]'' al liv gwer an hini implijetañ a-hed ar bloaz<ref>{{fr}} Pastoureau, Michel : ''Le temps mis en couleurs'', Bibliothèque de l'École des Chartes, 1999, levrenn 157, niverenn 1, p. 117 – [https://www.persee.fr/doc/bec_0373-6237_1999_num_157_1_450962 Lenn en-linenn]</ref>. Liv an islam ivez eo ar gwer. Er [[Koran|C'horan]] ez eo liv an nevezamzer, an [[neñv]] hag ar [[Baradoz]]. War-dro ar bloaz [[1000]] e oa ar gwer liv ofisiel diskennidi ar profed [[Mahomed]]. Adalek an {{XIIvet kantved}} e troas da hini an islam, gwisket e veze gant ar pennadurezhioù ha ne voe mui gwiadet en tapisoù rak arabat eo kerzhout war ul liv nevet. Marteze e c'hoarias ar [[Kroaziadegoù|c'hroaziadegoù]] ur perzh bennak e kement-se, pa oa ar gwer liv an diaoul er [[Kristeniezh|gristeniezh]]. Adalek ar [[bloavezhioù 1100]] e teuas ar gwer en arzoù europat, er bed germanek pergen. El lennegezh e oa liv ar yaouankiz hag ar garantez, troioù-kaer ha stourmadennoù ar varc'heien war al lisoù, met ne veze ket gwelet gwall alies war ar skoedoù rak a-boan ganet e oa an [[ardamezouriezh]].<br> En {{XIIIvet kantved}}, an [[Doueoniezh|doueoniour]] Guillaume d'Auvergne ([[1190]]–[[1249]]) a embannas e oa brav ar gwer peogwir e oa ul liv kerreizh, kempouez, dereat hag a ziskuizh an daoulagad. Boas e veze ar skrivagnerien da skrivañ war tablezennoù gwer e-lec'h gwenn pe zu.<br> Er Grennamzer ivez e voed krog da sevel gwerjezioù (eus al latin ''viridarium'', deveret diouzh ''viridis'') a oa liorzhoù karrez ha kloz ma kaved kalz gwez, ur [[Vitis vinifera|winieg]] tro-dro d'ur bradenn. Diwezhatoc'h hepken e talvezas <q>gwerjez</q> kement ha <q>frouezheg</q>. Adalek deroù an {{XIIvet kantved}} ha betek eil hantervezh an {{XIIvet kantved}} e voe mesket buhez al lezioù ha hini ar varc'heien ; ar ruz hag ar gwer e voe al livioù trec'hel, betek ma voe reoliet implij al livioù gant an ardamezouriezh e dibenn ar mare-se. En eil hantervezh an {{XIIvet}} kantved e voe meneg el lennegezh eus <q>marc'heien wer</q>, anezho tud yaouank herrus hag a laka an dizurzh ; er romant gallek ''Li Hauz Livres du Graal''<ref>{{fr}} ''Le Haut Livre du Graal'', Le Livre de Poche, 2007 {{ISBN|978-2-253-08224-8}}</ref> (a-raok [[1250]]) e vez Perlesvaus (a zo ''Perceval le Gallois'' e galleg, ''Sir Percivale de Galis'' e [[Le Morte d'Arthur / 6vet istor|levrenn XIV]] ar c'helc'hiad [[Le Morte d'Arthur]], [[1470]])<ref>N'eo ket [[Peredur fab Efrawg]] ar [[Mabinogi]].</ref> gant e vreur yaouankoc'h Glaouin le Vert hag a ra hervez giz an amzer : degas trubuilh.<br> Marc'heien wer wirion zo bet, evel ar c'hont Amédée VI Savoia ([[1334]]–[[1383]]), lesanvet <q>''le comte vert''</q> abalamour ma veze gwer liv e hobregon a-c'houde un tournamant e [[Chambéry]] e [[1353]] m'en dougas en enor d'ur vaouez a oa he milgin gantañ. Chomet eo al liamm etre ar vilgin wer hag ar garantez betek ar ganaouenn ''[[Greensleeves]]'' ([[1580]]). E pep lec'h e vez liv gwer war an dornskridoù enlivet ma lider an nevezamzer, evel en ''Très Riches Heures du duc de Berry'' e deroù ar {{XIVvet kantved}}. E dibenn ar Grennamzer e teuas ar gwer da vezañ liv ar merc'hed en gortoz da zimeziñ ha, dreist-holl, hini ar re vrazez. <gallery mode="packed-hover" heights="350px" style="font-size:90%; margin-top:25px; margin-bottom:25px;"> Frères Limbourg - Très Riches Heures du duc de Berry - mois de mai - Google Art Project cropped.jpg|<small>''Très Riches Heures du duc de Berry'' : miz Mae</small><br><small>Ar Vreudeur Limbourg, ''c''. [[1416]]</small>|alt=Très Riches Heures du duc de Berry : miz MaeAr Vreudeur Limbourg, c. 1416 Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|<small>''Ar priedoù Arnolfini'' – [[Jan van Eyck]], [[1434]]</small><br><small>Brazez eo ar wreg</small> </gallery> [[Restr:Hb-tristain.jpg|right|130px|Ardamezeg Hiérosme de Bara, 1578]] Evitañ da vezañ hollvezant el lezioù, war al lisoù hag el lennegezh, ne weler ket al liv gwer gwall alies war an ardamezioù a veze diskouezet en emgannoù hag en tournamantoù adalek an XIIvet kantved (5%, pa vez tremen 50% a ruz, 45% a wenn hag a velen, 25% a c'hlaz hag a zu). Reoliet strizh eo arver al livioù an ardamezouriezh, nepred ne vez ezvezant ar gwer, met den ne oar resis perak e veze implijet ken dibaot a wech ; daou abeg zo bet goulakaet : diaes-bras e veze fardañ al liv, ha displann e oa ar ster anezhañ. [[Tristan (haroz)|Tristan]] e voe haroz karetañ ar Grennamzer, ha gwer e oa e skoed : er romant disin ''Tristan en prose'' (''c.'' [[1232]]) a liamm istor ''Tristan hag Izold'' ouzh mojenn ar [[Roue Arzhur]] e teskriver ardamezioù ar marc'heg yaouank evel-henn : ''e gwer e leon en aour armet ha teodet en gul''<ref>Löseth, Eilert : ''Le Roman en Prose de Tristan'', Forgotten Books, 2017 {{ISBN|978-0-243-99631-5}}</ref>. Adalek embann ar skrid-se betek kreiz ar {{XVIIvet kantved}} e voe displeget ha skeudennet e skoed gant al liv-se e garskeudennoù, livadurioù ha pallennoù moger, ardamezegoù, danevelloù tournamantoù, gouelioù hag abadennoù a denn da vojenn Arzhur. Ouzhpenn bezañ arouez ar garantez hag ar yaouankiz, evel dleet, dre vojenn Tristan ez eo aet al liv gwer da arouez an hemolc'h, ar goadeg, ar sonerezh, ar follentez, an dizurzh, torridigezh al lezenn ha, dreist-holl, hini an dic'hoanag hag ar wallblanedenn. Peogwir e oa distabil al liv gwer a farded d'ar mare-se e veze liammet ivez ouzh ar chañs hag ar blanedenn. Kement-se a c'heller liammat ouzh Fortuna, doueez ar chañs hag an tonkadur er relijion roman, a veze gwer he dilhad e skeudennoù ar Grennamzer<ref>Gwer ha melen eo sae Fortuna ha gwer liv ar chañsoù en dornskrid ''Le Livre dela Mutation de Fortune'' ([[1403]]) gant Christine de Pisan ([[1364]]–[[1430]]) — [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b84514805/f1.item.zoom Lenn en-linenn]</ref>.<br> E dibenn ar XIVvet kantved e voe skrivet e [[krennsaozneg]] ur romant arzhuriek all, ''Sir Gawayn and þe Grene Knyȝt'' ("An aotrou Gawayn hag ar Marc'heg Gwer") ma'z eus ur marc'heg gwer, ur chapel wer hag ur gouriz gwer. A-hed an istor ez eo liammet al liv gwer ouzh an tonkadur hag ar marv<ref>Un droidigezh zo bet graet e brezhoneg eeun gant [[Roparz Hemon]] e [[1949]] — [https://web.archive.org/web/20190330233805/http://bibliotheque.idbe-bzh.org/data/cle_fevrier_2016/Gaovan_hag_an_den_gwer_.pdf Lenn en-linenn]</ref>. Evit an abegoù-se end-eeun e voe er-maez a c'hiz al liv gwer e dibenn ar Grennamzer. Pa voe termenet livioù "onest" ha reoù all "dizereat" gant pennadurezhioù keodedel ha relijiel e voe lakaet ar gwer da fall rak liv an diaoul ha darn eus e loenedva ([[Aerouant|erevent]], [[kokatris]]ed, krokodiled, [[Morganez|morwragez]], naered, [[Touseg boutin|tousegi]] hag all) e oa<ref>Daoust d'an tousegi bezañ gris ; kontet e veze e wiskent dilhad gwer evit touellañ an dud e sabat ar sorserien. Gwelout Berlioz, Jacques : ''L'animal exemplaire au Moyen-Âge'', Presses Universitaires de Rennes, 2000, pp. 267-288 {{ISBN|978-2-86847-435-3}}</ref>. Ur perzh boutin d'al loened-se eo e tarempredont an dour, a veze lakaet da wer er Grennamzer ; ken diwezhat hag ar {{XVIIvet kantved}} e voe livet an dourioù e glas war kartennoù an [[douaroniezh]]. E-kichen al loened-se e veze lakaet boudoù mojennel an natur (arc'houereed, boudiged, elfed, koboled, korriganed, lutuned, trolled hag all) da wer dre o c'horf pe o dilhad, peogwir e vevent er glasvez en ur bed iskis etre an natur hag an dreistnatur ; en XIXvet kantved e voe ijinet boudoù faltazius all : boulomigoù gwer [[Meurzh (planedenn)|Meurzh]].<br> Fall da vat e oa al liv gwer pa veze lakaet da hini ar sorserezed e dibenn ar Grennamzer, ha dreist-holl en amzer arnevez adalek [[1550]] betek diwezh an XVIIIvet kantved : gwer e oa o daoulagad hag o dent, gwer ivez o dilhad, gwer c'hoazh o drammoù hag an hanter eus o loened (du e oa an hanter all). En Henroma dija e veze brudet fall tud o daoulagad gwer, pa vezent lakaet da drubard, gwidreüs ha gadal. ===Amzer arnevez=== [[Restr:Khizr.JPG|thumb|Al-Khiḍr (''c''. 1650)]] Adalek ar XVIvet kantved hag an [[Disivoud protestant]] e voe dispriziet al liv gwer muioc'h c'hoazh, war-bouez hini an Natur peogwir e vije bet krouet gant Doue. Er XVIIvet kantved e ouied renk an dud er gevredigezhioù europat dre al livioù a zougent, hag e pep lec'h e oa ar gwer liv ar re bartapl hag ar gouerien.<br> Brizhkredennoù kozh a badas betek an oadvezh arnevez, ha betek hiziv an deiz zoken. Da skouer, a-gozh e vez ''tabou'' al liv gwer e bed ar [[Arz ar c'hoariva|c'hoariva]] ; den ne oar perak resis : abalamour d'ar gouleier hag a lakae al liv da c'hris, pe d'al livegennoù pistrius a lazhas meur a c'hoarier. E-pad pell ez eo bet ''tabou'' war ar bigi ivez, pa greded e tesache an arnev hag an tan-foeltr ; Breizh eo bet ar vro ziwezhañ en Europa ma oa bev ar vrizhkredenn-se<ref>Pastoureau, Michel (2010) : ''Les couleurs de nos souvenirs'', Points, 2015 {{ISBN|978-2-7578-5447-1}}</ref>. En enep, en [[Alamagn]] hag en [[Aostria]] e vez livet e gwer dorioù ar c'hrevier-saout evit o gwareziñ diouzh an tan-foeltr, ar sorserien hag an drouksperedoù ; e [[Bavaria]], [[Bro-Skos]], [[Danmark]] ha [[Portugal]] ez eo goulaouennoù-koar gwer a ra al labour-se.<br> N'eo ket en Europa hepken e kreded e boudoùigoù gwer an Natur, pa'z eus en hengoun islamek un dudenn anvet Al-Khiḍr (<big>'''الخضر'''</big> "an Hini Gwer") hag a zo meneget er C'horan (18:65-82) evel un arc'houere madoberus hag a warez ar veajourien, a bella ar c'horventennoù, al lazh an tanioù-gwall, a savete an dud a zo o veuziñ, a argas an naeron hag an drouksperedoù. Lavaret e vez ez eo eurvezh diwezhañ an noz an hini zuañ a-raok tarzh-an-deiz ; pa voe ar XVIIvet kantved unan kañvaouus alies ha du-pod a-wechoù e voe an XVIIIvet kantved, [[Kantved ar Sklêrijenn]], unan skedus, livet-flamm ha leun a c'houloù rak brasaet e voe digoroù an tiez ha gwellaet ar goulaouiñ. Muioc'h a bled a voe taolet ouzh al livioù dre ma vezent gwelet gwelloc'h ; buan ez eas ar fardañ livegennoù war-raok, en ur gas gantañ greanterezh al livadennerezh hag an ijinerezh gwiadel ; aloubet e voe ar skiantoù, an arzoù, ar c'hizioù hag ar gevredigezh dre vras gant al livventerezh. Met kement-se a lakaas ar glaz war-raok hag a lezas ar gwer war vord an hent, ar glaz a zidronas ar ruz e kalon an darn vuiañ eus Europiz ; hiziv c'hoazh ez eo o liv karetañ, pell dirak ar re all. Fallvrudet e voe al liv gwer abalamour ma ne glotje ket gant ar glaz – ''Blau oder Grün muss man wählen'' eme an [[Alamagn|Alamaned]], <q>Glaz pe wer, ret eo d'an den dibad</q>, hag ar [[Bro-Saoz|Saozon]] da gadarnaat : ''Blue with green should never be seen'' <q>Glaz gant gwer a rankfe na vezañ gwelet morse</q>.<br> E dibenn ar c'hantved e voe didamallet ar gwer un tamm a-drugarez da berzh mat al livegennoù teñval, a blijas muioc'h d'ar vourc'hizien eget d'an noblañsoù. Kement-se a lenner c'hoazh e ''Zur Farbenlehre'' ("Dornlevr al livioù) [[Johann Wolfgang von Goethe]], bet embannet e [[1810]], ma laka ar gwer da liv ar vourc'hizien hag ar varc'hadourien, ar ruz da hini an noblañs, an du d'ar gloer, ar glaz d'an artizaned ha d'ar vicherourien (hiziv c'hoazh ez eo ar glaz liv an dilhad-labour). E deroù an XIXvet kantved e voe ar gwer liv ar frankiz, goude bezañ bet hini an distabilded hag an dorridigezh ; liv ar [[Dispac'h gall|dispac'h]] e oa bet er [[bloavezhioù 1790]], diwar e berzh evel arouez ar goanag ha peogwir e oa bet lakaet da eneb ar ruz, a zo liv ar berz.<br> War-dro ar bloaz [[1770]], ar gwer a oa bet dibabet evit aotren hag ar ruz evit berzañ an diraez da lod porzhioù [[Mor an Hanternoz]] hag ar [[Mor Baltel]]. A-hed hantervezh kentañ an XIXvet kantved e voe hollekaet ar reizhiad el live etrebroadel. Buan e voe lakaet e pleustr war an [[Hent-houarn|hentoù-houarn]], hag e miz Kerzu [[1868]] e voe ar gouleier-straed kentañ e [[Londrez]] (e [[Salt Lake City]] e [[1912]], [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]] e [[1914]], [[New York]] e [[1918]], [[Pariz]] e [[1923]] ha [[Berlin]] e [[1924]]). [[Restr:Brunhoff – Histoire de Babar, le petit éléphant (1931) (page 40 crop).jpg|thumb|''Babar'' e 1931]] En eil hantervezh an XIXvet kantved ez eas stad al liv gwer war wellaat a-nebeudoù rak mui-ouzh-mui a dud a yeas da vevañ e kêrioù hag a voe dedennet gant ar maezioù. En {{XXvet kantved}} e voe liv ar yec'hed hag ar vakañsoù ; krouet e voe <q>takadoù gwer</q> er c'hêrioù, <q>klasoù gwer</q> er skolioù, <q>vakañsoù gwer</q>, <q>bouedoù gwer</q> hag all.<br> Liv ar vugale e voe ivez, a-drugarez da droioù-kaer an [[olifant]] ''Babar'' e zilhad gwer, bet ijinet gant Cécile Sabouraud ha skeudennaouet gant he fried Jean de Brunhoff e [[1931]]. Da heul ar Raj breizhveurat (Lu an Indez) o dibabas da gentañ e dibenn an XIXvet kantved, holl armeoù ar C'hornaoueg a yeas war al livioù arwer ''kaki'' <span style="color:#f0e68c; background-color:#f0e68c;">0000</span> ha ''dark kaki'' <span style="color:#bdb76b; background-color:#bdb76b;">0000</span> evit o unwiskoù abalamour ma'z int diaes da verzout. Diouzh e du, al lu alaman a zibabas ar gwer ''[[Feldgrau]]'' <span style="color:#4d5d53; background-color:#4d5d53;">0000</span> na reas ket berzh abalamour d'an daou vrezel-bed ha d'ar gwer "melestradurel" rak ar gwer-se e oa arouez ar vurevveliezh abaoe ar bloaz [[1900]]. Hiziv an deiz ez eo ar gwer liv an [[ekologiezh]] er bed a-bezh, abaoe krouidigezh an aozadur [[Greenpeace]] e [[1971]]. Kalz aozadurioù tro-dro da hennezh zo o stourm evit ma vefe degemeret ar ''green attitude'' war kement tachenn a zo, ar pezh a gas lod embregerezhioù ha gouarnamantoù da ober ''grennwashing'', da lavarout eo lakaat da grediñ ez int a-du padal n'int ket. Muioc'h eget biskoazh e lakaer ar gwer da liv an natur hag ar goanag war ur blanedenn saotret, warni [[spesad]]où a zo gourdrouzet gant kemmadur an [[hin]], mab-den en o zouez. ==Bannieloù== A-c'houde an Dispac'h gall, [[Kanton Vaud]] a embannas e zizalc'hiezh d'ar [[24 a viz Genver]] [[1798]] hag a zibabas ur [[banniel]] gwer ha gwenn, gant ar [[sturienn]] ''Liberté et patrie''. Meur a Stad hag a vro o deus dibabet al liv gwer evit o banniel, en abeg d'o dizalc'hiezh ha d'o frankiz, d'o c'hoadegi ha d'ar pinvidigezhioù a dennont diouto, pe en enor d'an islam. Ar gwer, ar melen hag ar ruz eo livioù [[Afrika]] ; war banniel [[Iwerzhon]], liv ar [[Katoligiezh|gatoligiezh]] eo ar gwer, hini ar brotestantiezh eo an orañjez, hag arouez ar [[peoc'h]] etrezo eo ar gwenn. <gallery mode="packed" heights="80px" style="background-color:#e0e0e0; margin-top:25px;"> Flag of Algeria.svg|[[Aljeria]] Flag of Andalucía.svg|[[Andalouzia]] Flag of Côte d'Ivoire.svg|[[Aod an Olifant]] Flag of Saudi Arabia.svg|[[Arabia Saoudat]] Flag of Bangladesh.svg|[[Bangladesh]] Flag of Benin.svg|[[Benin]] Flag of Bolivia.svg|[[Bolivia]] Flag of Bulgaria.svg|[[Bulgaria]] Flag of Brazil.svg|[[Brazil]] Flag of Burkina Faso.svg|[[Burkina Faso]] Flag of the Basque Country.svg|[[Euskal Herria]] Flag of Gabon.svg|[[Gabon]] Franco-Ontarian flag.svg|Gallegerien [[Ontario]] Flag of Ghana.svg|[[Ghana]] Flag of Guyana.svg|[[Guyana]] Flag of Hungary.svg|[[Hungaria]] Flag of Iran.svg|[[Iran]] Flag of Italy.svg|[[Italia]] Flag of Jamaica.svg|[[Jamaika]] Flag of Cameroon.svg|[[Kameroun]] CHE Vaud Flag.svg|[[Kanton Vaud]] Flag of Lebanon.svg|[[Liban]] Flag of Libya (1977–2011).svg|[[Libia]] ([[1977]]-[[2011]]) Flag of Libya.svg|[[Libia]] (adalek 2011) Flag of Lithuania.svg|[[Lituania]] Flag of Lombardy.svg|[[Lombardia]] Flag of Madagascar.svg|[[Madagaskar]] Flag of Maldives.svg|[[Maldivez]] Flag of Mali.svg|[[Mali]] Flag of Mauritania.svg|[[Maouritania]] Flag of Mexico.svg|[[Mec'hiko]] Flag of Nigeria.svg|[[Nigeria]] Flag of Pakistan.svg|[[Pakistan]] Flag of Portugal.svg|[[Portugal]] Flag of Ireland.svg|[[Republik Iwerzhon]] Naval Jack of Ireland.svg|[[An tSeirbhís Chabhlaigh|Lu Republik Iwerzhon]] Flag of Senegal.svg|[[Senegal]] Flag of Suriname.svg|[[Surinam]] Flag of Togo (3-2).svg|[[Togo]] Flag of Turkmenistan.svg|[[Turkmenistan]] Flag of Zaire (1971–1997).svg|[[Zair]] </gallery> ==En arzoù== [[Restr:Prisma.gif|thumb|Kengereg ar gouloù]] Enliverien dornskridoù dibenn ar XIVvet kantved a veske glaz ha melen a-benn kaout un arliv gwer, dre wiskañ an eil gant egile pe dre gejañ livegennoù : div a orin maenat (azurit ha melen [[staen]], da skouer), div a orin struzhel (''Isatis tinctoria'' ha ''Reseda luteola'') pe c'hoazh unan vaenat hag unan struzhel (lapis lazuli hag orpimant As₂S₃).<br> Den ne oar pegoulz e krogas al livourien da fardañ liv gwer dre veskañ glaz ha melen. E kreiz an XVIIIvet kentved c'hoazh e oa lod anezho o tispriziout ar re a rae e-lec'h ober gant al livegennoù hengounel evel ar malakit pe ar mergl kouevr. Ar pezh a ouzer eo e rae al livourien o meskaj pell a-raok [[1704]], ar bloaz ma embannas [[Isaac Newton]] e labour diwar-benn ar [[gouloù]] gwenn, a dorras gant ur [[Kengereg|c'hengereg]].<br> Dre zielfennañ taolennoù al livourien italian [[Giorgione]] ([[1477]]-[[1510]]) ha [[Giovanni Bellini]] (~ [[1433]]-[[1516]]) e ouzer e veskent glaz ha melen dija. Ar vistri [[flandrez]]at ne raent ket.<br> Ne gemmas ket an traoù betek embannadur ''Experiments and Considerations Touching Colours'' ar [[fizik]]our ha [[Kimiezh|kimiour]] [[Iwerzhon]]at Robert Boyle ([[1627]]–[[1691]]) e [[1664]], ma skrivas e oa trawalc'h ober gant gwenn, du, glaz, melen ha ruz evit kaout an holl livioù a c'heller gwelout<ref>{{en}} [http://www.gutenberg.org/files/14504/14504-h/14504-h.htm Lenn en-linenn]</ref>. Techet e vezer da lakaat ar gwer da liv ar romantelouriezh (''c''. [[1775]]–''c''. [[1850]]) en abeg d'ar glasvez, hogen pouezusoc'h eo bet glaz an dour ha du an noz. Glas eo bet prantad kentañ al luskad, a-c'houde embannadur ''[[Die Leiden des jungen Werthers]]'' Goethe e [[1774]], ha du an eil prantad evel er [[Barzhoniezh|varzhoneg]] ''El Desdichado'' gant [[Gérard de Nerval]] ([[1854]]). <gallery mode="packed" heights="180px" style="padding-top:25px;"> CarminaBurana wheel.jpg|''Rod Fortuna'', dornskrid ''Carmina Burana'', ''c''. [[1230]] El mar Mediterráneo en el Atlas catalán de Cresques Abraham.jpg|Gwer eo ar morioù war kartenn Europa Abraham Cresques, [[1375]] Gawain and the Green Knight.jpg|Dornskrid<br>''Sir Gawayn and þe Grene Knyȝt'' Giorgione - Adoration of the Shepherds - National Gallery of Art.jpg|''Azeul ar vêsaerien''<br>Giorgione (~ 1510) Giovanni Bellini, Ritratto di giovane, 1470. Bergamo, Accademia Carrara.jpg|''Poltred ur gwaz yaouank''<br>Bellini (~ 1516) </gallery> == Mammennoù == *{{fr}} Heller, Eva : ''Psychologie de la couleur : effets et symbolique'', Éditions Pyramyd, 2009, {{ISBN|978-2-35017-156-2}} *{{fr}} Moore, Christopher : ''Sacré Bleu'', Équateurs, 2015, {{ISBN|978-2-84990-385-8}} *{{fr}} Pastoureau, Michel : ''Bleu – Histoire d'une couleur'', Seuil, 2000, {{ISBN|978-2-7578-4001-6}} *{{fr}} Pastoureau, Michel & Simonnet, Dominique : ''Le petit livre des couleurs'', Éditions du Panama, 2005, {{ISBN|978-2-7578-4153-2}} *{{fr}} Pastoureau, Michel : ''Une histoire symbolique du Moyen-Âge oocidental'', Points, 2014, {{ISBN|978-2-7578-4106-8}} *{{fr}} Varichon, Anne : ''Couleurs – Pigments et teintures dans les mains des peuples'', Le Seuil, 2005 {{ISBN|978-2-02-084697-4}} ==Liammoù diavaez== *{{en}} [https://web.archive.org/web/20190429171935/https://encycolorpedia.com/ ''Encycolorpedia''] <small>— Tizhet 24/03/2019</small> *{{en}} [http://www.color.org/index.xalter ''International Color Consortium''] <small>— Tizhet 24/03/2019</small> *{{en}} [https://web.archive.org/web/20130730002605/http://www.webexhibits.org/pigments/ ''Pigments through the Ages''] <small>— Tizhet 24/03/2019</small> == Pennadoù kar == *[[Disheñvelout gwer diouzh glas er yezhoù]] == Notennoù == {{Daveoù|bannoù=2}} {|align="right" |-valign="top" |{{Livioù}} |style="padding-top:25px;"|{{Commonscat|Black}}<br>{{Wikeriadur|du}} |} [[Rummad:Livioù]] ps3kc2yngwisbisbcyoe1xoz6vqwmb5 2204017 2204014 2026-11-11T14:35:19Z Ar choler 52661 /* Krennamzer */ Alc'hwezioù 2204017 wikitext text/x-wiki {|class="infobox" style="font-size:95%;" |- |colspan="2" align="center" bgcolor="#080" style="font-size:2em; color:#fff;" |'''Gwer''' |- |colspan="2" align="center"| <imagemap> Image:Color icon green.svg|250px rect 0 0 100 100 [[#9dff89]] rect 100 0 200 100 [[#00bc22]] rect 200 0 300 100 [[#00e278]] rect 0 100 100 200 [[#2caf1e]] rect 100 100 200 200 [[#7ef482]] rect 200 100 300 200 [[#76dc14]] rect 0 200 100 300 [[#1cef5b]] rect 100 200 200 300 [[#087829]] rect 200 200 300 300 [[#3bd80d]] </imagemap> |- |colspan="2" align="center"|'''Nav arliv gwer'''<br>''Bukit war pep liv da welout e god [[HTML]]'' |- |colspan="2" |<hr> |- |colspan="2" align="center" bgcolor="#080"|'''Skalfad tredanwarellek''' |- |'''Trohed''' |570 – 495 [[metr|nm]] |- |colspan="2"|<div style="background-image:linear-gradient(to right, #177970, #c6d721); height:20px;"></div> |- |'''Talm''' |575 – 525 [[Hertz|THz]] |- |colspan="2" |<hr> |- |colspan="2" align="center" bgcolor="#080"|'''Bonekadur''' |- |colspan="2" align="center"|evit ar gwer glan <span style="color:#080; background-color:#080;"><kbd>0000</kbd></span> (450&nbsp;nm) |- |'''[[HTML]]''' |<kbd>#008000</kbd> |- |'''[[sRGB]]''' |<kbd>(0, 128, 0)</kbd> |- |'''[[CMYK]]''' |<kbd>(100, 0, 100, 50)</kbd> |- |'''[[HSV]]''' |<kbd>(120, 100, 50)</kbd> |- |colspan="2" |<hr> |- |colspan="2" align="center" |[[Restr:Aurora and sunset.jpg|250px]] |- |colspan="2" align="center" |''Un tarzh-gouloù boreel e [[Norvegia]]'' |- |} '''Gwer''' a reer eus al [[liv]] gweladus a zo etre [[Melen (liv)|melen]] <span style="color:#ff0; background-color:#ff0; border:1px solid #a2a9b1;">0000</span> ha [[Glas (liv)|glas]] <span style="color:#00f; background-color:#00f;">0000</span> er [[Spektr gwelus|skalfad gwelus]], adalek an [[trohed]] 570 [[metr|nm]] betek an trohed 495&nbsp;nm. Melen eo al liv diwezhañ a weler pa vez hiroc'h an trohed eget 570&nbsp;nm, o tont eus an [[danruz]], ha glas eo an hini kentañ war-du an [[uslimestra]], pa vez an trohed berroc'h eget 495&nbsp;nm. *"Gwer glan" a reer eus al liv gwer eo 450&nbsp;nm e drohed : <span style="background-color:#080; color:#080; padding:2px;">0000</span>. Dre gejañ pentur glas ha pentur melen e farder pentur gwer e liv. {|align="center" style="font-size:1.2em; font-family:Georgia; font-variant:small-caps;"> |- !colspan="3"|ar skalfad gwelus |- |''<big>uslimestra</big>''&nbsp;||[[Restr:Spectrehorizontal.png|400px]]||''<big>danruz</big>'' |} Gwer e vez ar geot, garoù ha delioù an darn vuiañ eus ar [[plant]] en abeg d'ar c'hlorofil a zo enno. Petra bennak ma vez al liv gwer tro-dro da vab-den aba eo mab-den, diwezhat en e Istor en deus gouezet fardañ liv gwer, alese perzh dister al liv-se er c'hevredigezhioù.<br> Nebeut a dud e plij ar gwer dezho er [[sevenadur]]ioù [[kornôg|kornaouegel]] ; 16% hepken eus [[Europa|Europiz]] a ziskleir ez eo o liv karetañ, ha 10% a embann en argazhiñ. Amjestr eo arouez ar gwer en hor [[sevenadur]]ioù : ar vuhez, ar chañs hag ar goanag diouzh an eil tu, an dizurzh, ar pistri, an [[diaoul]] hag e zrouksperedoù diouzh an tu all.<br> E [[Sina]] pergen hag en [[Azia]] dre vras e lakaer ar gwer da liv an eürusted hag ar frouezhusted.<br> Liv broadel [[Iwerzhon]] eo, ha hini an [[islam]] peogwir eo arouez ''glasvez'' ar [[Baradoz]]. Liv ar vuhez eo ar gwer, hini nevezadur an natur ha, dre astenn, liv ar goanag hag an divarvelezh ; e lod sevenadurioù, en enep, ez eo ar gwer liv ar c'hleñved, ar marv hag an diaoul. E [[Sina]] ez eo liv ar ''[[Yin ha yang|yin]]'' (陰), ar bennaenn venel. Alies ivez e vez liammet al liv gwer ouzh an divarregezh dre yaouankiz hag ouzh ar warizi.<br> Hengoun an [[alkimiezh]] e vez graet <q>leon gwer</q> eus <q>holen ar brederourien</q>, a zileizh an [[aour]], peogwir eo trenk evel un dra ha n'eo ket azv<ref>{{fr}} [http://misraim3.free.fr/alchimie/dictionnaire_philosophie_alchimique.pdf ''Dictionnaire alchimique'']</ref>. ==Yezh== En un toullad yezhoù, evel ar [[japaneg]], ar [[vietnameg]] hag ar [[yezhoù keltiek]], ne veze ket lakaet kemm etre al liv [[gris|louet]], al liv [[glas (liv)|glas]] hag al liv gwer hag e veze graet ingal gant "glas". Gwir eo c'hoazh kement-mañ evit liv an natur (glas e vez ar geot, ar gwez, ar glazarded...).<br> E brezhoneg evel er yezhoù keltiek all e reer gant ar ger ''glas'' hepmuiken evit ober anv eus traoù glas o liv hag eus traoù gwer en natur, a reer ''glasvez'' anezho.<br> Eus al [[Latin#Latin ar Grennamzer|latin izel]] ''viridis'' <q>gwer (liv)</q> e teu ar ger ''gwer''<ref>[[Victor Henry]] : ''Lexique étymologique du breton moderne'', Rennes, 1900, p. 152 — [https://archive.org/stream/LexiqueEtymologiqueBreton#page/n187/mode/2up Lenn en-linenn]</ref> ; un adster zo : <q>yaouank</q>, <q>nerzhus</q><ref>[https://www.lexilogos.com/latin/gaffiot.php?q=viridis Geriadur Gaffiot (1934)]</ref>.<br> Meneget eo ar ger «&nbsp;guezr&nbsp;» er ''[[Catholicon|C'hatholicon]]'', anezhañ ar geriadur kentañ e brezhoneg ([[1464]]), met «&nbsp;Guezr ha glas&nbsp;» eo ar pennger, ha «&nbsp;tout ung ; ''ibi uide''&nbsp;» eo an termenadur ; n'eus meneg eeun ebet eus al liv. Bez' emañ ivez e ''[[Nomenclator]]'' Guillaume Quiquier de Roscoff ([[1633]])<ref>[http://devri.bzh/dictionnaire/g/gwer-1/ Devri].</ref>. :*Meur a c'her latin hag a denn da nerzh ar vuhez zo kar da ''viridis'' : ''vivere'' (bout nerzhus), ''vis'' (nerzh), ''vir'' (gour), ''ver'' (nevezamzer), ''virga'' (garenn) ; marteze ez eo ''virtus'' kar da ''viridis'' ivez.<br>Heñvel a gaver e [[saozneg]], pa zeu ''green'' eus an hensaozneg ([[1200]]) ''grene'' ("hag a gresk", "hag a zo bev", "nerzhus") ha pelloc'h eus ur wrizienn rakindezeuropek *''ghre ("kreskiñ")<ref>{{en}} [https://www.etymonline.com/word/green#etymonline_v_11950 ''Online Etymology Dictionary'']</ref>. ==En natur== [[Plant]], [[loen]]ed ha [[maen|mein]] gwer zo en natur. Setu amañ un nebeud anezho. *<small>''Bukit war pep skeudenn a-benn gwelout he alc'hwez''</small> ===Plant=== <gallery mode="packed-hover" heights="200px" style="font-size:90%;"> BhurjungKhola-AK1981.jpg|Bhurjungkhola, [[Nepal]] Leeks (1350125029).jpg|[[Pour]] Helleborus odorus.jpg|''Helleborus odorus'' Cortinarius austrovenetus 45928.jpg|''Cortinarius austrovenetus'' Roses vertes Wimbledon.jpg|[[Roz (plant)|Roz]] gwer Wimbledon </gallery> ===Loened=== <gallery mode="packed-hover" heights="200px" style="font-size:90%;"> Litoria caerulea.jpg|''Litoria caerulea'' Micrommata virescens (Arcugnano).jpg|''Micrommata virescens'' Aulacorhynchus atrogularis cyanolaemus - NBII.jpg|''Aulacorhynchus atrogularis cyanolaemus'' Green day gecko (7387914362).jpg|''Phelsuma dubia'' Congrogadus subducens 1.jpg|''Congrogadus subducens'' </gallery> ===Mein=== <gallery mode="packed-hover" heights="200px" style="font-size:90%;"> Antlerite-480741.jpg|Antlerit Beryl-27323.jpg|Beril (emrodezenn) Quartz-Muscovite-224148.jpg|Fuschsit Green serpentinite.jpg|[[Marmor]] gwer Peridot2.jpg|Olivin </gallery> ==Fardañ hag implijout== {|class="infobox" style="font-size:90%;" ! colspan="3" style="text-align:center; background-color:#080; padding-top:5px;| <div style="float:right; padding-right:5px;">[[Restr:BKChem48.svg|32px]]</div> <span style="font-size:1.5em;">Kimiezh al livegennoù</span> |- |[[Krom]]||<small>[[Krom|Cr]]₂[[Oksigen|O]]₃</small> |- |colspan="3"|<hr> |- |[[Kadmiom]]||<small>Cr₂O₃ + [[Kadmiom|Cd]][[Soufr|S]]</small> |- |colspan="3"|<hr> |- |Viridian||<small>Cr₂O₃ + [[Hidrogen|H]]₂O (an [[dour]])</small> |- |colspan="3"|<hr> |- |Douar||<small>[[Potasiom|K]]([[Aluminiom|Al]],[[Houarn|Fe]]III),(FeII,[[Magneziom|Mg)]](Al[[Silikiom|Si]]₃,Si₄)O₁₀(OH)₂</small> |- |colspan="3"|<hr> |- |Gwer emrodez||<small>[[Kouevr|Cu]]₂(CH3COO)₂ · 3 Cu([[Arsenik|As]]O2)2</small> |- |colspan="3"|<hr> |- |Gwer Scheele||<small>Cu₂HAsO₃(OH)₂</small> |- |colspan="3"|<hr> |- |- |Malakit||<small>Cu₂[[Karbon|C]]O₃(OH)₂</small> |- |colspan="3"|<hr> |- |Mergl kouevr||<small>Cu₂(OH)₂CO₃(s)</small> |- |colspan="2"|<hr> |- |Rousin kouevr||<small>Cu₂(C₁₉H₂₉COO)₂</small> |- |colspan="3"|<hr> |-align="center" |colspan="3"|[[Restr:Cr2o3 gruener farbstoff.jpg|270px]]<br>Livegennoù gwer krom |} Ne c'heller ket fardañ liv gwer padus diwar plant pe loened, rak buan e tro da [[Gell|c'hell]] <span style="background-color:#993300; color:#993300;">GELL</span> abalamour da zispeuradur ar [[Kellig|c'helligoù]] organel.<br> E [[Skandinavia]] e veze graet meur a arliv gwer diwar linad, raden, stlañvesk, delioù an onn ha rusk ar bezv. Arouez ar goanag, an eürusted hag ar finborte e oa e sevenadur ar Vikinged, alies e vezent gwisket e gwer. Erc'h ha skorn a gavas [[Erik ar Ruz|Eirik Raude]] en douar nevez a dizhas er [[bloavezhioù 980]], met ''[[Greunland|Grønland]]'' ("Daouar gwer") a reas anezhañ abalamour ma oa un tiriad a c'hoanag. Pa ouie kouerien Europa ar [[Krennamzer|Grennamzer]] fardañ liv gwer dibad diwar plant, kêriz a rae dre soubañ ar gwiadoù en ur veoliad glaz ha goude en unan velen. E dibenn ar mare avat e voe kemmet an traoù, evit daou abeg : an dud e fellas dezho kaout livioù flamm ha padus, ha reolennoù korf-micher al livadennerien a verzas meskañ glaz ha melen. Renket e voe ar stalioù-labour dre zanvez ha dre liv ; neb en devoa gwir da livañ gloan e ruz e oa berzet dezhañ livañ lien e glas. Dic'hallus neuze e oa meskañ glaz ha melen, pa veze disrannet ar beoliadoù an eil re diouzh ar re all. Nebeut-ha-nebeut neuze e troas al livadennerien war-du ar mein, [[metal]]où en holl anezho.<br> Setu amañ al livegenn bennañ zo. ;Gwer douar Anvet eo <q>gwer [[Verona]]</q> ivez. Abaoe an [[Henamzer]] e vez arveret rak daoust dezhi bout gwan a-fed kuzhat al livioù all ez eo padus-kenañ ouzh ar gouloù hag an danvezioù kimiek. En [[Italia]] ar Grennamzer e servije da wiskad kentañ liv kroc'hen an tudennoù diskouezet en amheol. ;Gwer emrodez Pistrius-kenañ eo al livegenn-se, pa'z eus [[arsenik]] enni. Fardet e voe e [[1808]] diwar mergl [[kouevr]] evit erlerc'hiañ ouzh gwer Scheele (a zo arsenik enni ivez) ha lakaet war ar marc'had [[Alamagn|alaman]] gant William Sattler e Schweinfurt ([[Bavaria]]) e [[1814]]. Eus glas-gwer skedus da wer eo skalfad he arlivioù, ha mat e c'holo al livioù all. Met distabil eo ouzhpenn bezañ pistrius, setu e voe dilezet e deroù an {{XIXvet kantved}}. Dre ma oa marc'had-mat he fardañ e voe arveret al livegenn gant an arzourien, ha da voullañ [[paper]]-moger a-vil-vern. E [[Rouantelezh-Unanet]] ar [[bloavezhioù 1860]] e voe savet evezh a-zivout bugale o vervel diwar an arsenik a zeue eus paper-moger o c'hambroù mouest. Hep mar e c'hoarvezas heñvel gant [[Napoleon Iañ]] en e harlu e [[Saint Helena (enezenn)|Saint Helena]]. En dilhad gwer e veze kavet stank ivez. En Henroma e veze drailhet [[emrodez]] da fardañ bazalmoù evit pareañ daoulagadoù an dud ; tamm-ha-tamm, a-dreuz ar c'hantvedoù, e teuas ar gwer da aroueziañ ar [[Mezegiezh|vezegiezh]] hag an apotikerezh evel ma ra hiziv. ;Gwer kobalt E [[1780]] e voe kavet al liv-se gant ar c'himiour [[Sveden|svedat]] Sven Rinman ([[1720]]-[[1792]]) dre veskañ oksidenn [[kobalt]] hag oksidenn [[zink]]. Biskoazh ne voe boutin implij ar gwer kobalt el [[livouriezh]] en abeg d'he friz uhel-uhel ; ouzhpenn, n'eo ket gwall vat evit goleiñ livioù all. Diouzh ar c'hementadoù zink ha kobalt e c'hall al liv bout forzh pelec'h etre gwer teñval ha [[roz (liv)|roz]]. <br> Daoust da gement-se e vo pouezus arver ar gwer kobalt en dekvloavezhioù da zont marteze, peogwir ez eus bet kavet perzhioù tredanwarellek dezhi ; mar befe savet memorioù urzhiataerioù diwarni e vefe gouest an ardivinkoù da enkargañ ha loc'hañ o [[reizhiad korvoiñ]] en ul lajadig, kement-se en ur lonkañ nebeut-tre a energiezh. ;Gwer krom E [[Pariz]] e voe lakaet e gwerzh gant ar gimiourien Pannetier ha Binet e [[1838]]. Ganto e oa bet fardet, hogen kavet e vez en natur, er mein anvet ''eskolait''. Kalz e vez arveret dre m'eo stabil-tre, da fardañ pentur, liv evit ar [[moullañ]] ha traezoù e [[gwer]] ; diwarni e farder al livegenn anvet ''viridian''. Talvezout a ra ivez da levnañ kontilli, aotennoù, ferennoù gwer, hag all. ;Malakit Al livegenn wer koshañ anavezet eo ar malakit, pa'z eo bet kavet e bezioù [[Henegipt]]. Gant an [[henc'hres]]ianed e voe goveliet he anv abalamour d'he liv par da hini ar c'haol-malv ([[genad]] Malva), a zo ''malachē'' (μαλάχη) en o yezh. Karbonat kouevr naturel eo, a zo kizidik ouzh ar gor hag an trenkennoù. Er {{XVvet kantved}} hag er {{XVIvet kantved}} e voe implijet stank gant al livourien en [[Europa]]. ;Mergl kouevr Aketat kouevr eo, brudet evit e liv a denn diouzh ar glaz hag a zo distabil ha treuzwelus ; a-gozh eo anavezet, pa voe implijet adalek an Henamzer betek diwezh ar mare barok en {{XVIIIvet kantved}} da livañ gweledvaoù ha dilhad gwer. Ne vez mui gwerzhet hiziv en abeg ma'z eo pistrius. Da c'hell teñval pe da zu e tro pa vez kozh. ;Rousin kouevr Abaoe ar XVvet kantved e vez graet diwar dileizhañ kouevr e rousin strilhet an [[tourmantin]] ''(Larix decidua)'', a anver «&nbsp;tourmantin [[Venezia]]&nbsp;». Arveret e veze ar meskaj evit klerañ ha peurvec'hiañ ar gwer viridian, evel ma veze graet alies-tre en Italia ar XVvet kantved evit livañ glasvez. ;Viridian Stabil-kenañ eo al livegenn wer zibistri-se, a voe breouet e [[1859]] gant an ao. Guignet e Pariz. Ken mat e voe degemeret gant ar c'hreantourien hag an dourlivourien ma voe dilezet ar gwer emrodez, a zo pistrius. Gouest e vefe ar gwer viridian da erlerc'hiañ ouzh forzh peseurt livegenn all, ha pa vefe hengounel pe arnevez. ==Arlivioù== {| align="center" style="font-size:100%;" |- |colspan="4" style="color:#008000;"|'''• ''Bukit war pep liv da welout e anv''''' |- | {| |- |'''#004953'''||style="color:#004953; background-color:#004953;"|<abbr title="Midnight green (Eagle green)">000000</abbr> |- |'''#00563b'''||style="color:#00563b; background-color:#00563b;"|<abbr title="Castleton Green">000000</abbr> |- |'''#006400'''||style="color:#006400; background-color:#006400;"|<abbr title="Christmas Green">000000</abbr> |- |'''#00644e'''||style="color:#00644e; background-color:#00644e;"|<abbr title="Boutailh">000000</abbr> |- |'''#006600'''||style="color:#006600; background-color:#006600;"|<abbr title="Pakistan">000000</abbr> |- |'''#00693e'''||style="color:#00693e; background-color:#00693e;"|<abbr title="Dartmouth Green">000000</abbr> |- |'''#006b3c'''||style="color:#006b3c; background-color:#006b3c;"|<abbr title="Kadmiom">000000</abbr> |- |'''#007000'''||style="color:#007000; background-color:#007000;"|<abbr title="Smaragd 0">000000</abbr> |- |'''#007f5c'''||style="color:#007f5c; background-color:#007f5c;"|<abbr title="Spagnol 1">000000</abbr> |- |'''#008000'''||style="color:#008000; background-color:#008000;"|<abbr title="World Wide Web">000000</abbr> |} | {| |- |'''#008080'''||style="color:#008080; background-color:#008080;"|<abbr title="Krakhouad">000000</abbr> |- |'''#00853e'''||style="color:#00853e; background-color:#00853e;"|<abbr title="University of North Texas">000000</abbr> |- |'''#009000'''||style="color:#009000; background-color:#009000;"|<abbr title="Islam">000000</abbr> |- |'''#009150'''||style="color:#009150; background-color:#009150;"|<abbr title="Spagnol 2">000000</abbr> |- |'''#009b7d'''||style="color:#009b7d; background-color:#009b7d;"|<abbr title="Paolo Veronese">000000</abbr> |- |'''#009e60'''||style="color:#009e60; background-color:#009e60;"|<abbr title="Melchon">000000</abbr> |- |'''#009f6b'''||style="color:#009f6b; background-color:#009f6b;"|<abbr title="Green (NCS)">000000</abbr> |- |'''#00a550'''||style="color:#00a550; background-color:#00a550;"|<abbr title="Green (CYMK)">000000</abbr> |- |'''#00a86b'''||style="color:#00a86b; background-color:#00a86b;"|<abbr title="Maen-jad">000000</abbr> |- |'''#00a693'''||style="color:#00a693; background-color:#00a693;"|<abbr title="Persan">000000</abbr> |} | {| |- |'''#00a877'''||style="color:#00a877; background-color:#00a877;"|<abbr title="Green (Munsell)">000000</abbr> |- |'''#00ab66'''||style="color:#00ab66; background-color:#00ab66;"|<abbr title="GO Transit Green">000000</abbr> |- |'''#00ad83'''||style="color:#00ad83; background-color:#00ad83;"|<abbr title="Green (Pantone)">000000</abbr> |- |'''#013220'''||style="color:#013220; background-color:#013220;"|<abbr title="Gwer teñval">000000</abbr> |- |'''#014421'''||style="color:#014421; background-color:#014421;"|<abbr title="University of the Philipines Forest Green">000000</abbr> |- |'''#014d2f'''||style="color:#014d2f; background-color:#014d2f;"|<abbr title="Malakit teñval">000000</abbr> |- |'''#01796f'''||style="color:#01796f; background-color:#01796f;"|<abbr title="Pin">000000</abbr> |- |'''#002000'''||style="color:#002000; background-color:#002000;"|<abbr title="Schwedengruen">000000</abbr> |- |'''#03c03c'''||style="color:#03c03c; background-color:#03c03c;"|<abbr title="Dark Pastel Green">000000</abbr> |- |'''#043927'''||style="color:#043927; background-color:#043927;"|<abbr title="Sacramento State Green">000000</abbr> |} | {| |- |'''#0bda51'''||style="color:#0bda51; background-color:#0bda51;"|<abbr title="Malakit splann">000000</abbr> |- |'''#138808'''||style="color:#138808; background-color:#138808;"|<abbr title="India">000000</abbr> |- |'''#18453b'''||style="color:#18453b; background-color:#18453b;"|<abbr title="MSU Green">000000</abbr> |- |'''#1b4d3e'''||style="color:#1b4d3e; background-color:#1b4d3e;"|<abbr title="Brunswick Green">000000</abbr> |- |'''#1cac78'''||style="color:#1cac78; background-color:#1cac78;"|<abbr title="Green (Crayola)">000000</abbr> |- |'''#228b22'''||style="color:#228b22; background-color:#228b22;"|<abbr title="Koadeg">000000</abbr> |- |'''#29ab87'''||style="color:#29ab87; background-color:#29ab87;"|<abbr title="Janglenn">000000</abbr> |- |'''#2e8b57'''||style="color:#2e8b57; background-color:#2e8b57;"|<abbr title="Mor">000000</abbr> |- |'''#2f847c'''||style="color:#2f847c; background-color:#2f847c;"|<abbr title="Celadon Green">000000</abbr> |- |'''#317873'''||style="color:#317873; background-color:#317873;"|<abbr title="Meurta">000000</abbr> |} | {| |- |'''#355e3b'''||style="color:#355e3b; background-color:#355e3b;"|<abbr title="Hemolc'her">000000</abbr> |- |'''#388738'''||style="color:#388738; background-color:#388738;"|<abbr title="Rousin kouevr">000000</abbr> |- |'''#39ff14'''||style="color:#39ff14; background-color:#39ff14;"|<abbr title="Neon">000000</abbr> |- |'''#3fff00'''||style="color:#3fff00; background-color:#3fff00;"|<abbr title="Harlequin">000000</abbr> |- |'''#40826d'''||style="color:#40826d; background-color:#40826d;"|<abbr title="Viridian">000000</abbr> |- |'''#43b3ae'''||style="color:#43b3ae; background-color:#43b3ae;"|<abbr title="Mergl kouevr">000000</abbr> |- |'''#444c38'''||style="color:#444c38; background-color:#444c38;"|<abbr title="Rifle Green">000000</abbr> |- |'''#49796b'''||style="color:#49796b; background-color:#49796b;"|<abbr title="Hooker's Green">000000</abbr> |- |'''#49b675'''||style="color:#49b675; background-color:#49b675;"|<abbr title="Chrysler">000000</abbr> |- |'''#4a5d23'''||style="color:#4a5d23; background-color:#4a5d23;"|<abbr title="Man teñval">000000</abbr> |} | {| |- |'''#4b5320'''||style="color:#4b5320; background-color:#4b5320;"|<abbr title="Milourel">000000</abbr> |- |'''4b6f44'''||style="color:#4b6f44; background-color:#4b6f44;"|<abbr title="Artichoke (Pantone)">000000</abbr> |- |'''#4cbb17'''||style="color:#4cbb17; background-color:#4cbb17;"|<abbr title="Kelly Green">000000</abbr> |- |'''#4d5d53'''||style="color:#4d5d53; background-color:#4d5d53;"|<abbr title="Feldgrau">000000</abbr> |- |'''#4f7942'''||style="color:#4f7942; background-color:#4f7942;"|<abbr title="Raden kozh">000000</abbr> |- |'''#4fffb0'''||style="color:#4fffb0; background-color:#4fffb0;"|<abbr title="Bent skedus">000000</abbr> |- |'''#50c878'''||style="color:#50c878; background-color:#50c878;"|<abbr title="Paris">000000</abbr> |- |'''#55dd33'''||style="color:#55dd33; background-color:#55dd33;"|<abbr title="Busoù Singapour">000000</abbr> |- |'''#568203'''||style="color:#568203; background-color:#568203;"|<abbr title="Avoukez">000000</abbr> |- |'''#5e8d61'''||style="color:#5e8d61; background-color:#5e8d61;"|<abbr title="Kobalt">000000</abbr> |} | {| |- |'''#5f8e62'''||style="color:#5f8e62; background-color:#5f8e62;"|<abbr title="Krom">000000</abbr> |- |'''#61cb27'''||style="color:#5f8e62; background-color:#5f8e62;"|<abbr title="Tokyo Ink">000000</abbr> |- |'''#66ff00'''||style="color:#66ff00; background-color:#66ff00;"|<abbr title="Gwer skedus">000000</abbr> |- |'''#679267'''||style="color:#679267; background-color:#679267;"|<abbr title="Rusat">000000</abbr> |- |'''#6c7c59'''||style="color:#6c7c59; background-color:#6c7c59;"|<abbr title="Rezeda">000000</abbr> |- |'''#71bc78'''||style="color:#71bc78; background-color:#71bc78;"|<abbr title="Raden yaouank">000000</abbr> |- |'''#74c365'''||style="color:#74c365; background-color:#74c365;"|<abbr title="Leanegan">000000</abbr> |- |'''#76ff7a'''||style="color:#76ff7a; background-color:#76ff7a;"|<abbr title="Screamin' Green">000000</abbr> |- |'''#808000'''||style="color:#808000; background-color:#808000;"|<abbr title="Olivez">000000</abbr> |- |'''#87a96b'''||style="color:#87a96b; background-color:#87a96b;"|<abbr title="Asperjez">000000</abbr> |} | {| |- |'''#8a9a5b'''||style="color:#8a9a5b; background-color:#8a9a5b;"|<abbr title="Man">000000</abbr> |- |'''#8f9779'''||style="color:#8f9779; background-color:#8f9779;"|<abbr title="Artichaod">000000</abbr> |- |'''#90ee90'''||style="color:#90ee90; background-color:#90ee90;"|<abbr title="Gwer splann">000000</abbr> |- |'''#98fb98'''||style="color:#98fb98; background-color:#98fb98;"|<abbr title="Pale Green">000000</abbr> |- |'''#9ac48f'''||style="color:#9ac48f; background-color:#9ac48f;"|<abbr title="Douar">000000</abbr> |- |'''#a9ba9d'''||style="color:#a9ba9d; background-color:#a9ba9d;"|<abbr title="Lore">000000</abbr> |- |'''#ace1af'''||style="color:#ace1af; background-color:#ace1af;"|<abbr title="Céladon">000000</abbr> |- |'''#adff2f'''||style="color:#adff2f; background-color:#adff2f;"|<abbr title="Gwer-melen">000000</abbr> |- |'''#d0f0c0'''||style="color:#d0f0c0; background-color:#d0f0c0;"|<abbr title="Te">000000</abbr> |- |'''#dadd98'''||style="color:#dadd98; background-color:#dadd98;"|<abbr title="Green Earth (Derwent)">000000</abbr> |} |} ==Istor== [[Restr:Standing Osiris.svg|thumb|left|upright=0.75|#308d57 e oa liv Osiris !]] ===Henamzer=== Ne gaver na liv glas na liv gwer en [[arz]] ar [[Ragistor]], p'emañ an du, ar gell, ar gwenn hag ar ruz. Mil bloaz diwezhatoc'h e oa peuzheñvel an traoù p'en doa desket mab-den livañ gwiadoù : ne ouie ket c'hoazh fardañ glaz pe wer.<br> En [[Henegipt]] e veze fardet livegennoù gwer, ha puilh e veze implijet al liv war ar gwiadoù hag an dilhad ; sakr e oa al loened "gwer" evel [[krokodil]]ed ar stêr [[Nil]]. Ar glaz hag ar gwer a oa livioù mat da argas an drouksperedoù ha gwareziñ ar re varv er bed all ; liv [[Osiris]], [[doue]] ar vuhez, ar marv hag ar strujusted, eo ar gwer. Ne voe ket gwall bouezus perzh ar gwer en [[Henroma]] e-kichen ar gell, ar gwenn, ar melen hag ar ruz ; e gwirionez ne ouie ket ar Romaned meskañ ar glaz hag ar melen da gaout gwer, ha dre blantennoù ne zeu nemet livioù damlouet disked. Ne gaved al liv gwer nemet er prierezh hag e greanterezh ar gwer.<br> Adal an Impalaeriezh ([[-31]]), dindan levezon ar [[Kelted|Gelted]] hag ar [[Germaned|C'hermaned]], e voe fardet dilhad gwer evit ar merc'hed, petra bennak ma veze lakaet al liv-se da [[Barbared|varbar]] gant ar re gozh. Ar gwer e oa liv karetañ an impalaer [[Neron|Nero]] ([[37]]–[[68]]).<br> Liv ar goanag e voe ar gwer en Henroma ivez ; a-wechoù e vez paket ar vugale nevez-vet e lien gwer evit ma vije hir o buhez. [[Restr:Codex Manesse Burkart von Hohenfels.jpg|thumb|''Codex Manesse''<br>[[Heidelberg]], ''c''. [[1310]]]] ===Krennamzer=== Mare ar glaz e voe ar [[Krennamzer|Grennamzer]], met pouezusoc'h-pouezusañ e voe ar gwer er vuhez pemdez hag en arzoù.<br> Digemm e voe statud al liv gwer e-pad tremen 700 vloaz goude diskar an Impalaeriezh roman e [[476]] hag enkrog an [[Iliz katolik roman]] war [[Europa]] ar Grennamzer, rak er [[Bibl]] eo ar gwer liv ar glasvez hepken. An impalaer [[Karl Veur]] ([[742]]–[[814]]) hag e warlerc'hidi a wiskas dilhad roman o stumm ha german o liv gwer, kevret gant ruz ar galloud.<br> Er bloaz [[1195]] ez embannas ar [[Kardinal|c'hardinal]] Lothaire de Segni, a voe ar [[pab]] [[Inosant III]] diwezhatoc'h, e zornlevr ''De sacro sancti altari mysterio'' ma tisklêrias daou dra bouezus : liv ar goanag er vuhez peurbadel eo ar gwer, ret eo dezhañ bezañ dibabet evit an deizioù hag al lidoù ordinal rak re al lidoù meur eo al livioù all. Dre se e teuas ''[[de facto]]'' al liv gwer an hini implijetañ a-hed ar bloaz<ref>{{fr}} Pastoureau, Michel : ''Le temps mis en couleurs'', Bibliothèque de l'École des Chartes, 1999, levrenn 157, niverenn 1, p. 117 – [https://www.persee.fr/doc/bec_0373-6237_1999_num_157_1_450962 Lenn en-linenn]</ref>. Liv an islam ivez eo ar gwer. Er [[Koran|C'horan]] ez eo liv an nevezamzer, an [[neñv]] hag ar [[Baradoz]]. War-dro ar bloaz [[1000]] e oa ar gwer liv ofisiel diskennidi ar profed [[Mahomed]]. Adalek an {{XIIvet kantved}} e troas da hini an islam, gwisket e veze gant ar pennadurezhioù ha ne voe mui gwiadet en tapisoù rak arabat eo kerzhout war ul liv nevet. Marteze e c'hoarias ar [[Kroaziadegoù|c'hroaziadegoù]] ur perzh bennak e kement-se, pa oa ar gwer liv an diaoul er [[Kristeniezh|gristeniezh]]. Adalek ar [[bloavezhioù 1100]] e teuas ar gwer en arzoù europat, er bed germanek pergen. El lennegezh e oa liv ar yaouankiz hag ar garantez, troioù-kaer ha stourmadennoù ar varc'heien war al lisoù, met ne veze ket gwelet gwall alies war ar skoedoù rak a-boan ganet e oa an [[ardamezouriezh]].<br> En {{XIIIvet kantved}}, an [[Doueoniezh|doueoniour]] Guillaume d'Auvergne ([[1190]]–[[1249]]) a embannas e oa brav ar gwer peogwir e oa ul liv kerreizh, kempouez, dereat hag a ziskuizh an daoulagad. Boas e veze ar skrivagnerien da skrivañ war tablezennoù gwer e-lec'h gwenn pe zu.<br> Er Grennamzer ivez e voed krog da sevel gwerjezioù (eus al latin ''viridarium'', deveret diouzh ''viridis'') a oa liorzhoù karrez ha kloz ma kaved kalz gwez, ur [[Vitis vinifera|winieg]] tro-dro d'ur bradenn. Diwezhatoc'h hepken e talvezas <q>gwerjez</q> kement ha <q>frouezheg</q>. Adalek deroù an {{XIIvet kantved}} ha betek eil hantervezh an {{XIIvet kantved}} e voe mesket buhez al lezioù ha hini ar varc'heien ; ar ruz hag ar gwer e voe al livioù trec'hel, betek ma voe reoliet implij al livioù gant an ardamezouriezh e dibenn ar mare-se. En eil hantervezh an {{XIIvet}} kantved e voe meneg el lennegezh eus <q>marc'heien wer</q>, anezho tud yaouank herrus hag a laka an dizurzh ; er romant gallek ''Li Hauz Livres du Graal''<ref>{{fr}} ''Le Haut Livre du Graal'', Le Livre de Poche, 2007 {{ISBN|978-2-253-08224-8}}</ref> (a-raok [[1250]]) e vez Perlesvaus (a zo ''Perceval le Gallois'' e galleg, ''Sir Percivale de Galis'' e [[Le Morte d'Arthur / 6vet istor|levrenn XIV]] ar c'helc'hiad [[Le Morte d'Arthur]], [[1470]])<ref>N'eo ket [[Peredur fab Efrawg]] ar [[Mabinogi]].</ref> gant e vreur yaouankoc'h Glaouin le Vert hag a ra hervez giz an amzer : degas trubuilh.<br> Marc'heien wer wirion zo bet, evel ar c'hont Amédée VI Savoia ([[1334]]–[[1383]]), lesanvet <q>''le comte vert''</q> abalamour ma veze gwer liv e hobregon a-c'houde un tournamant e [[Chambéry]] e [[1353]] m'en dougas en enor d'ur vaouez a oa he milgin gantañ. Chomet eo al liamm etre ar vilgin wer hag ar garantez betek ar ganaouenn ''[[Greensleeves]]'' ([[1580]]). E pep lec'h e vez liv gwer war an dornskridoù enlivet ma lider an nevezamzer, evel en ''Très Riches Heures du duc de Berry'' e deroù ar {{XIVvet kantved}}. E dibenn ar Grennamzer e teuas ar gwer da vezañ liv ar merc'hed en gortoz da zimeziñ ha, dreist-holl, hini ar re vrazez. <gallery mode="packed-hover" heights="350px" style="font-size:90%; margin-top:25px; margin-bottom:25px;" caption="''Bukit war traoñ ur skeudenn da welet an alc'hwez''"> Frères Limbourg - Très Riches Heures du duc de Berry - mois de mai - Google Art Project cropped.jpg|''Très Riches Heures du duc de Berry'' : miz Mae<br>Ar Vreudeur Limbourg, ''c''. [[1416]] Van Eyck - Arnolfini Portrait.jpg|''Ar priedoù Arnolfini'' – [[Jan van Eyck]], [[1434]]<br>Brazez eo ar wreg </gallery> [[Restr:Hb-tristain.jpg|right|130px|Ardamezeg Hiérosme de Bara, 1578]] Evitañ da vezañ hollvezant el lezioù, war al lisoù hag el lennegezh, ne weler ket al liv gwer gwall alies war an ardamezioù a veze diskouezet en emgannoù hag en tournamantoù adalek an XIIvet kantved (5%, pa vez tremen 50% a ruz, 45% a wenn hag a velen, 25% a c'hlaz hag a zu). Reoliet strizh eo arver al livioù an ardamezouriezh, nepred ne vez ezvezant ar gwer, met den ne oar resis perak e veze implijet ken dibaot a wech ; daou abeg zo bet goulakaet : diaes-bras e veze fardañ al liv, ha displann e oa ar ster anezhañ. [[Tristan (haroz)|Tristan]] e voe haroz karetañ ar Grennamzer, ha gwer e oa e skoed : er romant disin ''Tristan en prose'' (''c.'' [[1232]]) a liamm istor ''Tristan hag Izold'' ouzh mojenn ar [[Roue Arzhur]] e teskriver ardamezioù ar marc'heg yaouank evel-henn : ''e gwer e leon en aour armet ha teodet en gul''<ref>Löseth, Eilert : ''Le Roman en Prose de Tristan'', Forgotten Books, 2017 {{ISBN|978-0-243-99631-5}}</ref>. Adalek embann ar skrid-se betek kreiz ar {{XVIIvet kantved}} e voe displeget ha skeudennet e skoed gant al liv-se e garskeudennoù, livadurioù ha pallennoù moger, ardamezegoù, danevelloù tournamantoù, gouelioù hag abadennoù a denn da vojenn Arzhur. Ouzhpenn bezañ arouez ar garantez hag ar yaouankiz, evel dleet, dre vojenn Tristan ez eo aet al liv gwer da arouez an hemolc'h, ar goadeg, ar sonerezh, ar follentez, an dizurzh, torridigezh al lezenn ha, dreist-holl, hini an dic'hoanag hag ar wallblanedenn. Peogwir e oa distabil al liv gwer a farded d'ar mare-se e veze liammet ivez ouzh ar chañs hag ar blanedenn. Kement-se a c'heller liammat ouzh Fortuna, doueez ar chañs hag an tonkadur er relijion roman, a veze gwer he dilhad e skeudennoù ar Grennamzer<ref>Gwer ha melen eo sae Fortuna ha gwer liv ar chañsoù en dornskrid ''Le Livre dela Mutation de Fortune'' ([[1403]]) gant Christine de Pisan ([[1364]]–[[1430]]) — [https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b84514805/f1.item.zoom Lenn en-linenn]</ref>.<br> E dibenn ar XIVvet kantved e voe skrivet e [[krennsaozneg]] ur romant arzhuriek all, ''Sir Gawayn and þe Grene Knyȝt'' ("An aotrou Gawayn hag ar Marc'heg Gwer") ma'z eus ur marc'heg gwer, ur chapel wer hag ur gouriz gwer. A-hed an istor ez eo liammet al liv gwer ouzh an tonkadur hag ar marv<ref>Un droidigezh zo bet graet e brezhoneg eeun gant [[Roparz Hemon]] e [[1949]] — [https://web.archive.org/web/20190330233805/http://bibliotheque.idbe-bzh.org/data/cle_fevrier_2016/Gaovan_hag_an_den_gwer_.pdf Lenn en-linenn]</ref>. Evit an abegoù-se end-eeun e voe er-maez a c'hiz al liv gwer e dibenn ar Grennamzer. Pa voe termenet livioù "onest" ha reoù all "dizereat" gant pennadurezhioù keodedel ha relijiel e voe lakaet ar gwer da fall rak liv an diaoul ha darn eus e loenedva ([[Aerouant|erevent]], [[kokatris]]ed, krokodiled, [[Morganez|morwragez]], naered, [[Touseg boutin|tousegi]] hag all) e oa<ref>Daoust d'an tousegi bezañ gris ; kontet e veze e wiskent dilhad gwer evit touellañ an dud e sabat ar sorserien. Gwelout Berlioz, Jacques : ''L'animal exemplaire au Moyen-Âge'', Presses Universitaires de Rennes, 2000, pp. 267-288 {{ISBN|978-2-86847-435-3}}</ref>. Ur perzh boutin d'al loened-se eo e tarempredont an dour, a veze lakaet da wer er Grennamzer ; ken diwezhat hag ar {{XVIIvet kantved}} e voe livet an dourioù e glas war kartennoù an [[douaroniezh]]. E-kichen al loened-se e veze lakaet boudoù mojennel an natur (arc'houereed, boudiged, elfed, koboled, korriganed, lutuned, trolled hag all) da wer dre o c'horf pe o dilhad, peogwir e vevent er glasvez en ur bed iskis etre an natur hag an dreistnatur ; en XIXvet kantved e voe ijinet boudoù faltazius all : boulomigoù gwer [[Meurzh (planedenn)|Meurzh]].<br> Fall da vat e oa al liv gwer pa veze lakaet da hini ar sorserezed e dibenn ar Grennamzer, ha dreist-holl en amzer arnevez adalek [[1550]] betek diwezh an XVIIIvet kantved : gwer e oa o daoulagad hag o dent, gwer ivez o dilhad, gwer c'hoazh o drammoù hag an hanter eus o loened (du e oa an hanter all). En Henroma dija e veze brudet fall tud o daoulagad gwer, pa vezent lakaet da drubard, gwidreüs ha gadal. ===Amzer arnevez=== [[Restr:Khizr.JPG|thumb|Al-Khiḍr (''c''. 1650)]] Adalek ar XVIvet kantved hag an [[Disivoud protestant]] e voe dispriziet al liv gwer muioc'h c'hoazh, war-bouez hini an Natur peogwir e vije bet krouet gant Doue. Er XVIIvet kantved e ouied renk an dud er gevredigezhioù europat dre al livioù a zougent, hag e pep lec'h e oa ar gwer liv ar re bartapl hag ar gouerien.<br> Brizhkredennoù kozh a badas betek an oadvezh arnevez, ha betek hiziv an deiz zoken. Da skouer, a-gozh e vez ''tabou'' al liv gwer e bed ar [[Arz ar c'hoariva|c'hoariva]] ; den ne oar perak resis : abalamour d'ar gouleier hag a lakae al liv da c'hris, pe d'al livegennoù pistrius a lazhas meur a c'hoarier. E-pad pell ez eo bet ''tabou'' war ar bigi ivez, pa greded e tesache an arnev hag an tan-foeltr ; Breizh eo bet ar vro ziwezhañ en Europa ma oa bev ar vrizhkredenn-se<ref>Pastoureau, Michel (2010) : ''Les couleurs de nos souvenirs'', Points, 2015 {{ISBN|978-2-7578-5447-1}}</ref>. En enep, en [[Alamagn]] hag en [[Aostria]] e vez livet e gwer dorioù ar c'hrevier-saout evit o gwareziñ diouzh an tan-foeltr, ar sorserien hag an drouksperedoù ; e [[Bavaria]], [[Bro-Skos]], [[Danmark]] ha [[Portugal]] ez eo goulaouennoù-koar gwer a ra al labour-se.<br> N'eo ket en Europa hepken e kreded e boudoùigoù gwer an Natur, pa'z eus en hengoun islamek un dudenn anvet Al-Khiḍr (<big>'''الخضر'''</big> "an Hini Gwer") hag a zo meneget er C'horan (18:65-82) evel un arc'houere madoberus hag a warez ar veajourien, a bella ar c'horventennoù, al lazh an tanioù-gwall, a savete an dud a zo o veuziñ, a argas an naeron hag an drouksperedoù. Lavaret e vez ez eo eurvezh diwezhañ an noz an hini zuañ a-raok tarzh-an-deiz ; pa voe ar XVIIvet kantved unan kañvaouus alies ha du-pod a-wechoù e voe an XVIIIvet kantved, [[Kantved ar Sklêrijenn]], unan skedus, livet-flamm ha leun a c'houloù rak brasaet e voe digoroù an tiez ha gwellaet ar goulaouiñ. Muioc'h a bled a voe taolet ouzh al livioù dre ma vezent gwelet gwelloc'h ; buan ez eas ar fardañ livegennoù war-raok, en ur gas gantañ greanterezh al livadennerezh hag an ijinerezh gwiadel ; aloubet e voe ar skiantoù, an arzoù, ar c'hizioù hag ar gevredigezh dre vras gant al livventerezh. Met kement-se a lakaas ar glaz war-raok hag a lezas ar gwer war vord an hent, ar glaz a zidronas ar ruz e kalon an darn vuiañ eus Europiz ; hiziv c'hoazh ez eo o liv karetañ, pell dirak ar re all. Fallvrudet e voe al liv gwer abalamour ma ne glotje ket gant ar glaz – ''Blau oder Grün muss man wählen'' eme an [[Alamagn|Alamaned]], <q>Glaz pe wer, ret eo d'an den dibad</q>, hag ar [[Bro-Saoz|Saozon]] da gadarnaat : ''Blue with green should never be seen'' <q>Glaz gant gwer a rankfe na vezañ gwelet morse</q>.<br> E dibenn ar c'hantved e voe didamallet ar gwer un tamm a-drugarez da berzh mat al livegennoù teñval, a blijas muioc'h d'ar vourc'hizien eget d'an noblañsoù. Kement-se a lenner c'hoazh e ''Zur Farbenlehre'' ("Dornlevr al livioù) [[Johann Wolfgang von Goethe]], bet embannet e [[1810]], ma laka ar gwer da liv ar vourc'hizien hag ar varc'hadourien, ar ruz da hini an noblañs, an du d'ar gloer, ar glaz d'an artizaned ha d'ar vicherourien (hiziv c'hoazh ez eo ar glaz liv an dilhad-labour). E deroù an XIXvet kantved e voe ar gwer liv ar frankiz, goude bezañ bet hini an distabilded hag an dorridigezh ; liv ar [[Dispac'h gall|dispac'h]] e oa bet er [[bloavezhioù 1790]], diwar e berzh evel arouez ar goanag ha peogwir e oa bet lakaet da eneb ar ruz, a zo liv ar berz.<br> War-dro ar bloaz [[1770]], ar gwer a oa bet dibabet evit aotren hag ar ruz evit berzañ an diraez da lod porzhioù [[Mor an Hanternoz]] hag ar [[Mor Baltel]]. A-hed hantervezh kentañ an XIXvet kantved e voe hollekaet ar reizhiad el live etrebroadel. Buan e voe lakaet e pleustr war an [[Hent-houarn|hentoù-houarn]], hag e miz Kerzu [[1868]] e voe ar gouleier-straed kentañ e [[Londrez]] (e [[Salt Lake City]] e [[1912]], [[Cleveland (Ohio)|Cleveland]] e [[1914]], [[New York]] e [[1918]], [[Pariz]] e [[1923]] ha [[Berlin]] e [[1924]]). [[Restr:Brunhoff – Histoire de Babar, le petit éléphant (1931) (page 40 crop).jpg|thumb|''Babar'' e 1931]] En eil hantervezh an XIXvet kantved ez eas stad al liv gwer war wellaat a-nebeudoù rak mui-ouzh-mui a dud a yeas da vevañ e kêrioù hag a voe dedennet gant ar maezioù. En {{XXvet kantved}} e voe liv ar yec'hed hag ar vakañsoù ; krouet e voe <q>takadoù gwer</q> er c'hêrioù, <q>klasoù gwer</q> er skolioù, <q>vakañsoù gwer</q>, <q>bouedoù gwer</q> hag all.<br> Liv ar vugale e voe ivez, a-drugarez da droioù-kaer an [[olifant]] ''Babar'' e zilhad gwer, bet ijinet gant Cécile Sabouraud ha skeudennaouet gant he fried Jean de Brunhoff e [[1931]]. Da heul ar Raj breizhveurat (Lu an Indez) o dibabas da gentañ e dibenn an XIXvet kantved, holl armeoù ar C'hornaoueg a yeas war al livioù arwer ''kaki'' <span style="color:#f0e68c; background-color:#f0e68c;">0000</span> ha ''dark kaki'' <span style="color:#bdb76b; background-color:#bdb76b;">0000</span> evit o unwiskoù abalamour ma'z int diaes da verzout. Diouzh e du, al lu alaman a zibabas ar gwer ''[[Feldgrau]]'' <span style="color:#4d5d53; background-color:#4d5d53;">0000</span> na reas ket berzh abalamour d'an daou vrezel-bed ha d'ar gwer "melestradurel" rak ar gwer-se e oa arouez ar vurevveliezh abaoe ar bloaz [[1900]]. Hiziv an deiz ez eo ar gwer liv an [[ekologiezh]] er bed a-bezh, abaoe krouidigezh an aozadur [[Greenpeace]] e [[1971]]. Kalz aozadurioù tro-dro da hennezh zo o stourm evit ma vefe degemeret ar ''green attitude'' war kement tachenn a zo, ar pezh a gas lod embregerezhioù ha gouarnamantoù da ober ''grennwashing'', da lavarout eo lakaat da grediñ ez int a-du padal n'int ket. Muioc'h eget biskoazh e lakaer ar gwer da liv an natur hag ar goanag war ur blanedenn saotret, warni [[spesad]]où a zo gourdrouzet gant kemmadur an [[hin]], mab-den en o zouez. ==Bannieloù== A-c'houde an Dispac'h gall, [[Kanton Vaud]] a embannas e zizalc'hiezh d'ar [[24 a viz Genver]] [[1798]] hag a zibabas ur [[banniel]] gwer ha gwenn, gant ar [[sturienn]] ''Liberté et patrie''. Meur a Stad hag a vro o deus dibabet al liv gwer evit o banniel, en abeg d'o dizalc'hiezh ha d'o frankiz, d'o c'hoadegi ha d'ar pinvidigezhioù a dennont diouto, pe en enor d'an islam. Ar gwer, ar melen hag ar ruz eo livioù [[Afrika]] ; war banniel [[Iwerzhon]], liv ar [[Katoligiezh|gatoligiezh]] eo ar gwer, hini ar brotestantiezh eo an orañjez, hag arouez ar [[peoc'h]] etrezo eo ar gwenn. <gallery mode="packed" heights="80px" style="background-color:#e0e0e0; margin-top:25px;"> Flag of Algeria.svg|[[Aljeria]] Flag of Andalucía.svg|[[Andalouzia]] Flag of Côte d'Ivoire.svg|[[Aod an Olifant]] Flag of Saudi Arabia.svg|[[Arabia Saoudat]] Flag of Bangladesh.svg|[[Bangladesh]] Flag of Benin.svg|[[Benin]] Flag of Bolivia.svg|[[Bolivia]] Flag of Bulgaria.svg|[[Bulgaria]] Flag of Brazil.svg|[[Brazil]] Flag of Burkina Faso.svg|[[Burkina Faso]] Flag of the Basque Country.svg|[[Euskal Herria]] Flag of Gabon.svg|[[Gabon]] Franco-Ontarian flag.svg|Gallegerien [[Ontario]] Flag of Ghana.svg|[[Ghana]] Flag of Guyana.svg|[[Guyana]] Flag of Hungary.svg|[[Hungaria]] Flag of Iran.svg|[[Iran]] Flag of Italy.svg|[[Italia]] Flag of Jamaica.svg|[[Jamaika]] Flag of Cameroon.svg|[[Kameroun]] CHE Vaud Flag.svg|[[Kanton Vaud]] Flag of Lebanon.svg|[[Liban]] Flag of Libya (1977–2011).svg|[[Libia]] ([[1977]]-[[2011]]) Flag of Libya.svg|[[Libia]] (adalek 2011) Flag of Lithuania.svg|[[Lituania]] Flag of Lombardy.svg|[[Lombardia]] Flag of Madagascar.svg|[[Madagaskar]] Flag of Maldives.svg|[[Maldivez]] Flag of Mali.svg|[[Mali]] Flag of Mauritania.svg|[[Maouritania]] Flag of Mexico.svg|[[Mec'hiko]] Flag of Nigeria.svg|[[Nigeria]] Flag of Pakistan.svg|[[Pakistan]] Flag of Portugal.svg|[[Portugal]] Flag of Ireland.svg|[[Republik Iwerzhon]] Naval Jack of Ireland.svg|[[An tSeirbhís Chabhlaigh|Lu Republik Iwerzhon]] Flag of Senegal.svg|[[Senegal]] Flag of Suriname.svg|[[Surinam]] Flag of Togo (3-2).svg|[[Togo]] Flag of Turkmenistan.svg|[[Turkmenistan]] Flag of Zaire (1971–1997).svg|[[Zair]] </gallery> ==En arzoù== [[Restr:Prisma.gif|thumb|Kengereg ar gouloù]] Enliverien dornskridoù dibenn ar XIVvet kantved a veske glaz ha melen a-benn kaout un arliv gwer, dre wiskañ an eil gant egile pe dre gejañ livegennoù : div a orin maenat (azurit ha melen [[staen]], da skouer), div a orin struzhel (''Isatis tinctoria'' ha ''Reseda luteola'') pe c'hoazh unan vaenat hag unan struzhel (lapis lazuli hag orpimant As₂S₃).<br> Den ne oar pegoulz e krogas al livourien da fardañ liv gwer dre veskañ glaz ha melen. E kreiz an XVIIIvet kentved c'hoazh e oa lod anezho o tispriziout ar re a rae e-lec'h ober gant al livegennoù hengounel evel ar malakit pe ar mergl kouevr. Ar pezh a ouzer eo e rae al livourien o meskaj pell a-raok [[1704]], ar bloaz ma embannas [[Isaac Newton]] e labour diwar-benn ar [[gouloù]] gwenn, a dorras gant ur [[Kengereg|c'hengereg]].<br> Dre zielfennañ taolennoù al livourien italian [[Giorgione]] ([[1477]]-[[1510]]) ha [[Giovanni Bellini]] (~ [[1433]]-[[1516]]) e ouzer e veskent glaz ha melen dija. Ar vistri [[flandrez]]at ne raent ket.<br> Ne gemmas ket an traoù betek embannadur ''Experiments and Considerations Touching Colours'' ar [[fizik]]our ha [[Kimiezh|kimiour]] [[Iwerzhon]]at Robert Boyle ([[1627]]–[[1691]]) e [[1664]], ma skrivas e oa trawalc'h ober gant gwenn, du, glaz, melen ha ruz evit kaout an holl livioù a c'heller gwelout<ref>{{en}} [http://www.gutenberg.org/files/14504/14504-h/14504-h.htm Lenn en-linenn]</ref>. Techet e vezer da lakaat ar gwer da liv ar romantelouriezh (''c''. [[1775]]–''c''. [[1850]]) en abeg d'ar glasvez, hogen pouezusoc'h eo bet glaz an dour ha du an noz. Glas eo bet prantad kentañ al luskad, a-c'houde embannadur ''[[Die Leiden des jungen Werthers]]'' Goethe e [[1774]], ha du an eil prantad evel er [[Barzhoniezh|varzhoneg]] ''El Desdichado'' gant [[Gérard de Nerval]] ([[1854]]). <gallery mode="packed" heights="180px" style="padding-top:25px;"> CarminaBurana wheel.jpg|''Rod Fortuna'', dornskrid ''Carmina Burana'', ''c''. [[1230]] El mar Mediterráneo en el Atlas catalán de Cresques Abraham.jpg|Gwer eo ar morioù war kartenn Europa Abraham Cresques, [[1375]] Gawain and the Green Knight.jpg|Dornskrid<br>''Sir Gawayn and þe Grene Knyȝt'' Giorgione - Adoration of the Shepherds - National Gallery of Art.jpg|''Azeul ar vêsaerien''<br>Giorgione (~ 1510) Giovanni Bellini, Ritratto di giovane, 1470. Bergamo, Accademia Carrara.jpg|''Poltred ur gwaz yaouank''<br>Bellini (~ 1516) </gallery> == Mammennoù == *{{fr}} Heller, Eva : ''Psychologie de la couleur : effets et symbolique'', Éditions Pyramyd, 2009, {{ISBN|978-2-35017-156-2}} *{{fr}} Moore, Christopher : ''Sacré Bleu'', Équateurs, 2015, {{ISBN|978-2-84990-385-8}} *{{fr}} Pastoureau, Michel : ''Bleu – Histoire d'une couleur'', Seuil, 2000, {{ISBN|978-2-7578-4001-6}} *{{fr}} Pastoureau, Michel & Simonnet, Dominique : ''Le petit livre des couleurs'', Éditions du Panama, 2005, {{ISBN|978-2-7578-4153-2}} *{{fr}} Pastoureau, Michel : ''Une histoire symbolique du Moyen-Âge oocidental'', Points, 2014, {{ISBN|978-2-7578-4106-8}} *{{fr}} Varichon, Anne : ''Couleurs – Pigments et teintures dans les mains des peuples'', Le Seuil, 2005 {{ISBN|978-2-02-084697-4}} ==Liammoù diavaez== *{{en}} [https://web.archive.org/web/20190429171935/https://encycolorpedia.com/ ''Encycolorpedia''] <small>— Tizhet 24/03/2019</small> *{{en}} [http://www.color.org/index.xalter ''International Color Consortium''] <small>— Tizhet 24/03/2019</small> *{{en}} [https://web.archive.org/web/20130730002605/http://www.webexhibits.org/pigments/ ''Pigments through the Ages''] <small>— Tizhet 24/03/2019</small> == Pennadoù kar == *[[Disheñvelout gwer diouzh glas er yezhoù]] == Notennoù == {{Daveoù|bannoù=2}} {|align="right" |-valign="top" |{{Livioù}} |style="padding-top:25px;"|{{Commonscat|Black}}<br>{{Wikeriadur|du}} |} [[Rummad:Livioù]] tl0g546xrfkjg2x56g4txlq1bzopovf 0 96319 2204015 2141447 2026-11-11T14:26:15Z Kestenn 14086 2204015 wikitext text/x-wiki [[Restr:Color icon gray v2.svg|thumb|Arlivioù gris]] Ar '''griz''' ({{LFE|['gri:s]}}) zo ur meskad [[gwenn (liv)|gwenn]] gant [[du (liv)|du]]. Seul vrasoc'h ar c'hementad a liv gwenn seul sklaeroc'h ar griz, a zeu teñvaloc'h a-feur ma kresk ar c'hementad a liv du. ==Livioù diazez ha gourzhlivioù== *Tri liv diazez zo : [[glaz (liv)]], melen ha [[ruz (liv)]]. *Pep liv diazez en deus ur gourzhliv, a zo meskad an daou liv diazez arall. {| class="wikitable" style="margin:auto; margin-top:20px;" |- ! Diaez!!colspan="2"|Arall!!Gourzhliv |- | style="height:10px; background-color:blue;"| | style="background-color:yellow;"| || style="background-color:red;"| | style="background-color:orange;"| |- | style="height:10px; background-color:yellow;"| | style="background-color:blue;"| || style="background-color:red;"| | style="background-color:purple;"| |- | style="height:10px; background-color:red;"| | style="background-color:blue;"| || style="background-color:yellow;"| | style="background-color:green;"| |} *Griz a gaver pa vesker daou c'hourzhliv. == Yezh == *''Griz'' eo an [[anv-kadarn]] ha ''gris'' eo an [[anv-gwan]]. *''Louet'' eo anv arall ar griz ; ur ger [[keltiek]] eo, tra m'eo bet amprestet "griz" digant ar [[galleg]]. E brezhoneg e vez graet ivez gant an anv-gwan "glas", dreist-holl evit ar blev, koulz tud ha loened : blev glas un den kozh, ur gazeg c'hlas. {{Commonscat|Gray}} {{Livioù}} [[Rummad:Livioù]] bifrjbu81vpfl3d78rpgk9sxyxn397u 0 98719 2204098 2111631 2026-11-12T00:55:00Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204098 wikitext text/x-wiki [[Restr:Radio Studio 54 Network logo.svg|right|220px]] '''Radio Studio 54 Network''' zo ur chadenn [[skingomz]] [[italianek]] krouet d'ar [[6 a viz Mezheven]] [[1985]], ha diazezet e [[Locri]], [[Calabria]]. == Liammoù diavaez: == * [https://web.archive.org/web/20240727073224/https://www.studio54network.it/ Lec’hienn ofisiel] [[Rummad:Skingomz]] 0cm6c2at086n3h3f0cusbqgtwjuzne4 0 99906 2204089 1499001 2026-11-11T22:02:10Z Arko 540 rummad 2204089 wikitext text/x-wiki [[Restr:Corned-beef-1.jpg|thumb|Boestad corned beef.]] '''Corned beef''' a vez lavaret eus [[kig bevin]] e boestoù. Debriñ a reer ar meuz-se e [[Kanada]], e [[Stadoù Unanet Amerika]], er [[Rouantelezh Unanet]], e [[Zeland Nevez]], [[Aostralia]] hag [[Alamagn]], dreist-holl. [[Rummad:Kig-bevin]] 9klxwu3dmeiwqfxcasq8vy1166dmoq4 0 100767 2204106 2021226 2026-11-12T01:58:35Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204106 wikitext text/x-wiki '''Roque Carrión''', pe '''Roque Carrión Martínez''', anvioù-stourm '''Icare''' pe '''Commandant Icare''', bet ganet d'ar 14 a viz C'hwevrer 1916 e [[Cartagena (Murcia)|Kartagena]] ([[Spagn]]) ha marvet d'ar 6 a viz Kerzu 1995 e [[Lannarstêr]] ([[Breizh]]), a oa ofisour en [[Aerlu]] [[Eil Republik Spagn|Republikan Spagnol]]; brudet eo evit bout bet kemeret perzh er Resistañs e Breizh. == Buhez == Roque Carrión a oa mab da Joseph Carrión ha Maria Martínez. Kapiten e oa en aerlu spagnol pa darzhas [[Brezel Spagn]] e miz Gouere 1936. Chom a reas feal d'ar Republik ha stourm a reas ouzh lu Franco hag ouzh ar soudarded bet kaset d'e skoazellañ gant [[Adolf Hitler|Hitler]] ha [[Benito Mussolini|Mussolini]]. Repuiñ a reas e [[Frañs]] pa voe trec'het ar Republik. Prizoniet e voe e kampoù-bac'h e [[Gurs]], en [[Argelès]] hag e [[Brest]] 'benn ar fin: bep tro e teuas a-benn da achap kuit. Trec'het e voe Bro-C'hall gant Alamagn e miz Even 1940: diaesoc'h c'hoazh e voe an traoù evit ar repuidi. Roque Carrion a gavas labour e diazlec'h listri-spluj Kerroman en [[An Oriant|Oriant]] dindan an Alamaned. Buan e teuas a-benn da sevel ur rouedad tarverion gant Spagnoled arall. Berzh a reas, ken e voe gwelloc'h gant Roque Carrion tec'hout kuit en-dro. Laeret e voe ur sammgarr alaman gantañ, e lezel a reas drailhet e plasenn ar C'hoc'hu er [[Ar Faoued (Mor-Bihan)|Faoued]]. Mont a reas neuze war-zu strouezeg Ti-Glas e [[Plourae]]. En hañv 1944 e oa deut da vout ar C'homandant "Icare" e penn ur strollad 1200 stourmer. Gant Eilvet Kompagnunezh ar Batailhon Koenig (FTP) e tibunas Icare e bourc'h [[Kergrist-Moeloù]] d'ar 14 a viz Gouhere 1944 p'edo an Alamaned tost-tre ac'hann e [[Rostrenenn]]. Rostrenenn ha [[Pondi|Pondivi]] a voe dieubet gant ar Batailhon Koenig, deut da vout an 11{{vet}} Batailhon [[FFI]] ag ar Mor-Bihan. Goude an Eil Brezel-bed e voe sammgarrour ha bleniour-taksi e Lannarstêr. Eno e timezas gant ur plac'h eus ar vro. E miz Eost 1995 e voe roet al [[Lejion a enor]] dezhañ. Douaret eo e bered ar C'harrbont e Lannarstêr. === Mammennoù === * Bremañ, Nn 172, miz Genver 1996, pajenn 9. * [http://maitron-en-ligne.univ-paris1.fr/spip.php?article18823&id_mot=3 Jean-Pierre Besse, ''Maitron, dictionnaire biographique, mouvement ouvrier, mouvement social'', 1995] === Liammoù diavaez === * [https://web.archive.org/web/20120621074036/http://www.adar.es/aviadoresc.htm Roque Carrión a la llista d'aviadors republicans] * [https://web.archive.org/web/20120529101212/http://connan.thierry.chez-alice.fr/histoire.htm Ar Batailhon Koenig] * [http://bteysses.free.fr/espagne/Lorient.htm Les Espagnols et la Résistance à Lorient] {{DEFAULTSORT:Carrion, Roque}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1916]] [[Rummad:Marvioù 1995]] [[Rummad:Rezistanted Breizh]] [[Rummad:Repuidi Brezel Spagn e Breizh]] k32iuo00kg2albmufqmp7ikmopvdh6e 0 101349 2204093 1991476 2026-11-11T23:04:54Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204093 wikitext text/x-wiki ''' Olier III Klison ''' (war-dro [[1280]] - [[1320]]), mab da [[Olier II Klison]], a oa un noblañs uhel eus Breizh. == E vuhez== En [[1299]] e timezas da [[Tiegezh Craon-Nevers|Isabeau de Craon]] ([[1278]] - [[1350]]), merc'h da [[Maurice VI de Craon]]. Bugale o doe, en o zouez: * [[Olier IV Klison]], dibennet d'an [[9 a viz Eost]] [[1343]] war urzh ar [[roue gall]] [[Fulup VI (Bro-C'hall)|Fulup VI]] en devoa pedet anezhañ da Bariz war zigarez un tournamant, hag en enep d'un arsav-brezel sinet nebeud a-raok ([[arsav-brezel Malastreg]]). Ar roue a en devoa tamallet anezhañ da vout [[treitour]] da [[Charlez Bleaz]]. ==Gwelet ivez== * [[Tiegezh Klison]] == Levrlennadur == *[http://www.infobretagne.com/clisson.htm Infobretagne.com] *[https://web.archive.org/web/20160304102430/http://jfburban.chez-alice.fr/corson/dat3.htm#5 Grandes seigneuries de Haute-Bretagne (gant ar Chaloni Guillotin de Corson)] [[Rummad:Istor Breizh er XIVvet kantved]] [[Rummad:Tiegezh Klison]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1280]] [[Rummad:Marvioù 1320]] b2xztefdem4haq0veujvmp4m1ivz85p 0 104136 2204049 2166120 2026-11-11T18:20:52Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204049 wikitext text/x-wiki {{Infobox kumunioù Frañs | anv = Kolmer | anvYezh = Kolmer | Yezh = elzasek | anvOfisiel = Colmar | skeudenn = France Haut Rhin Colmar 01.jpg | alc'hwez = Er gêr gozh<hr> | ardamezioù = Image-Blason Colmar 68.svg | logo = | bro = [[Elzas]] | rannvro = [[Grand Est]] | departamant = [[Roen-Uhel]] <small>''([[prefeti]])''</small> | arondisamant = [[Arondisamant Kolmar-Rappoltsweiler|Kolmar-Rappoltsweiler]] <small>''([[pennlec'h]])''</small> | kanton = [[Pennlec'h]] daou ganton :<br />[[Kanton Kolmar-1|Kolmar-1]]<br />[[Kanton Kolmar-2|Kolmar-2]] | etrekumuniezh = Communauté d'agglomération de Colmar | bro velestradurel = | maer = Éric Straumann (DVD) | amzer-gefridi = 2020-2026 | gorread = 66.57 | hedred = 7.35555556 | ledred = 48.08166667 | uk = | ubi = 175 | ubr = 214 }} '''Kolmer''' ([[elzaseg]] ; ''Colmar'' e [[galleg]]) zo ur gêr en [[Elzas]], pennlec'h [[departamant gall|departamant]] ar [[Roen-Uhel]]. Trede brasañ kêr Elzas eo war-lerc'h [[Strossburi]] ha [[Mülhausen|Milhüsa]]. Da {{formatnum:68390}} a dud e save ar boblañs e [[2022]] ({{formatnum:67360}} + {{formatnum:1030}} kontet a-gostez)<ref>{{fr}} {{cite web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/8288323?geo=COM-68066|title=INSEE|accessdate=14 Du 25}}</ref>. ==Tud== *[[Hansi]], treser ==Liammoù diavaez== {{Commons|category:Colmar}} *[https://web.archive.org/web/20090427042818/http://www.ville-colmar.fr/ Lec'hienn ofisiel kêr] *[https://web.archive.org/web/20130724083209/http://www.domaineviticolecolmar.fr/ Gwinoù Kolmar] *[http://www.ot-colmar.fr/ Ti an Douristed] *[http://www.festival-colmar.com/ Festival sonerezh Kolmar Music] [[Rummad:Kumunioù Roen-Uhel]] [[Rummad:Pennlec'hioù departamantoù Bro-C'hall]] 91djpxv1vjitspx73gbc5mx5gwwh6fp 0 107435 2204128 1864708 2026-11-12T10:46:08Z CommonsDelinker 424 Lakaet eo bet ar restr [[c:File:Peter_Nicolai_Arbo-Håkon_den_gode_og_bøndene_ved_blotet_på_Mære.jpg]] e-lec’h Peter_Nicolai_Arbo-Haakon_den_gode.jpg gant [[c:User:CommonsDelinker]] evit an abeg-mañ: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Crit. 3. 2204128 wikitext text/x-wiki [[Restr:Arbopeternicolai.jpg|thumb|Peter Nicolai Arbo, emboltred (1874)]] '''Peter Nicolai Arbo''' ([[1831]]–[[1892]]) a oa ul [[Livouriezh|livour]] eus [[Norvegia]]. Taolennet en deus alies, en e livadurioù, darvoudoù istorel, eus istor e vro dreist-holl, ha mojennoù eus [[Lec'hlenn]]. E-touez e daolennoù anavezetañ emañ ''Åsgårdsreien'' (1872) ha ''Valkyrien'' (1865). {{clr}} == Taolennoù == <gallery> Image:Peter Nicolai Arbo - Valkyrjen - Nasjonalmuseet - NG.M.00259.jpg|''Valkyrien'', 1865 Image:La caza salvaje de Odín, por Peter Nicolai Arbo.jpg|''Åsgårdsreien'', 1872 Image:Stiklestad.jpg|''Sant Olaf en emgann Stiklestad'' (1859) Image:Ingeborg, peter nicolai arbo.jpg|''Ingeborg'' (1868) Image:Peter nicolai arbo, olaf tryggvasson king.jpg|''Olaf Trygvasson'' (1860) Image:Peter Nicolai Arbo-Håkon den gode og bøndene ved blotet på Mære.jpg|''Håkon ar roue mat (Håkon den Gode)'' (1860) Image:Stamford by Peter Nicolai Arbo.jpg|''Emgann Stammford Bridge'' (1870) Image:Dagr by Arbo.jpg|''Dagr'' (doue an deiz) (1874) </gallery> {{DEFAULTSORT:Arbo, Peter Nicolai}} [[Rummad:Livourien Norvegia]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1831]] [[Rummad:Marvioù 1892]] s6dzffez89z31yj503kozbl18vq1sg3 0 107771 2204115 2081799 2026-11-12T06:03:50Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204115 wikitext text/x-wiki [[Restr:Translator's Memorial, St Asaph - geograph.org.uk - 609060.jpg|250px|thumb|”Monumant d’an Droerien”, e [[Llanelwy]], gant delwenn William Salesbury e-kreiz]] '''William Salesbury''' (war-dro [[1520]] – war-dro [[1584]]) a oa ul lenneg kembreat eus ar {{XVIvet kantved}}. Gantañ e voe graet an droidigezh kentañ eus an [[Testamant Nevez]] e [[kembraeg]], embannet e [[1567]]. ==E vuhez hag e labour== Ganet e oa bet e [[Llansannan]], e [[Sir Ddinbych]] gwechall hag e [[Sir Conwy]] bremañ, met tremen a reas ar braz eus e yaouankiz e Plas Isa, war lez [[Llanrwst]]. Studioù a reas e skol-veur [[Oxford]], ma teskas [[hebraeg]], [[henc’hresianeg]] ha [[latin]]. Eno e reas anaoudegezh gant levrioù [[Martin Luther]] ha [[William Tyndale]], berzet gant an Iliz katolik, ha gant an teknikoù moullañ. E 1547 e voe embannet gantañ ur [[geriadur]] saozneg-kembraeg hag ul levr anvet ''Oll synnwyr pen Kembero ygyd'', un dastumad krennlavarioù kembraek savet gant ar barzh [[Gruffudd Hiraethog]]. Evel [[Erasmus]] ha Martin Luther, e kave da William Salesbury e oa mat lakaat treiñ ar [[Bibl]] e yezh vamm an dud. [[Protestantiezh|Protestant]] penn-kil-ha-troad e oa ha rankout a reas chom kuzhet e-pad ren ar rouanez [[Katoligiezh|katolik]] [[Mari Iañ Bro-Saoz|Mari I{{añ}}]] (1553-1558), hag e-keit-se en voe moullet skrid ebet gantañ. En em adlakaat a reas da sevel troidigezhioù pa erruas ar rouanez [[Elesbed Iañ (Bro-Saoz)|Elesbed I{{añ}}]] war an tron. E 1563 e voe votet un destenn gant ar parlamant a c’houlenne lakaat treiñ ar Bibl e kembraeg. Labourat a reas Salesbury, a-gevret gant [[Richard Davies (eskob)|Richard Davies]], eskob Tyddewi, ha Thomas Huet, eus iliz-veur Tyddewi ivez, war un droidigezh eus an Testamant Nevez, diwar an henc’hresianeg e kembraeg. Embannet e voe an droidigezh-se d’ar 7 a viz Here [[1567]]. Labourat a reas ivez da dreiñ ar e kembraeg, hag embannet e voe an droidigezh, “Y llyfr Gweddi Gyffredin”, e 1567 ivez. Embann a reas un droidigezh kembraek eus lennadurioù ar pevar [[Aviel]] ha Lizhiri an Ebestel hag a gaver er "Book of Common Prayer" (''Levr ar Bedenn Voutin''), levr oferenn an Anglikaned, dindan an titl ''Kynniver Llith a Ban'' (1551). Gant William Salesbury e voe embannet ivez ul levr a daolenne soniadoù ar c’hembraeg, ''A briefe and a playne introduction, teachyng how to pronounce the letters in the British tong'' (1550, eil embannadur e 1567). En e droidigezhioù e klaskas Salesbury ober gant ur c’hembraeg unvan hag a vefe degemeret gant al lenneien e Kembre. Evit se e roas ul liv latin da c’herioù zo : skrivañ a rae ''eccles'' e-lec’h ''eglwys'' (iliz) ha ''discipulon'' e-lec’h ''disgybl(i)on'' (diskibled). Aet eo ar skrivadoù-se da get hiziv. Ha ne chom ket kalz roudoù eus e zoare-skrivañ er c’hembraeg a vremañ. ==Oberennoù== *''Oll synnwyr pen Kembero ygyd'' (1547) *''A Dictionary in Englyshe and Welshe'' (1547) *''A briefe and a playne introduction, teaching how to pronounce the letters in the British tong'' (1550, eil embannadur e 1567) *''Kynniver Llith a Ban'' (1551) *''Y Testament Newydd'' (1567) ==Liammoù diavaez== *[http://people.pwf.cam.ac.uk/dwew2/hcwl/tn-sal/tn-sal_frames.htm ''Testament Newydd'', troidigezh William Salesbury enlinenn] *[https://web.archive.org/web/20160812062152/http://yba.llgc.org.uk/cy/c-SALE-WIL-1520.html Y Bywgraffiadur Ar-lein – Williams Salesbury] {{DEFAULTSORT:Salesbury, William}} [[Rummad:Troerien ar Bibl]] [[Rummad:Geriadurourien]] [[Rummad:Istor ar c'hembraeg]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1520]] [[Rummad:Marvioù 1584]] 83o6cbzwse5h54hgo6hrxoq46ywczbi 0 110988 2204110 1855382 2026-11-12T04:29:24Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204110 wikitext text/x-wiki '''Tal-Coat''' pe '''Pierre Tal-Coat''' (Pierre Jacob e anv en ti-kêr), bet ganet e [[Kloar-Karnoed]] d'an [[12 a viz Kerzu]] [[1905]] hag aet d'an Anaon e [[Saint-Pierre-de-Bailleul]] ([[Eure]]) d'an [[11 a viz Even]] [[1985]], a oa ul [[livour]] breizhat. ==Un nebeud oberennoù== * "Lazhadegoù" (''Massacres'') (a-enep da v[[Brezel Spagn]]), 1936 ==Un nebeud diskouezedagoù== ===Diwar e benn=== * Grand Palais, 1976 ==Prizioù== * ''Grand Prix National des Arts'', 1968 ==Levrlennadur== * ''Pierre Tal'Coat, Peintures et Dessins, 1946-1985'', Florian Rodari, J.P Leger, Somogy, Coédition Musées, 2011, ISBN 9782757204603 * ''Aux déserts que l'histoire accable, L'art de Tal-Coat'', Henri Maldiney, Cerf, 2013, ISBN 9782204100335 ==Liammoù diavaez== [https://web.archive.org/web/20140208142658/http://www.tal-coat.fr/ Lec'hienn ofisiel] [[Rummad:Ganedigezhioù 1905]] [[Rummad:Marvioù 1985]] [[Rummad:Arzourien Breizh]] [[Rummad:Livourien vreizhat]] 5qq9t3ic3utlf0zr6md8d4hxyllpqxe 0 114898 2204090 2021881 2026-11-11T22:02:43Z Arko 540 rummad 2204090 wikitext text/x-wiki [[Restr:Tripe à la mode de Caen 2.jpg|250px|thumbnail|dehou|Stripoù giz Caen]] '''Stripoù giz Caen''' a zo ur meuz hengounel eus [[Caen]], e [[Normandi|Bro-Normandi]]. Aozet e vez gant ar peder lodenn eus [[stomog]] ur penn-saout hag un troad-[[kig bevin|bevin]]<ref>[https://web.archive.org/web/20160304222100/http://www.lesmarchesduterroir.fr/leblog/?p=3549 Stripoù giz Caen]</ref>. == Notennoù ha daveoù == <references /> [[Rummad:Meuzioù]] [[Rummad:Kig-bevin]] [[Rummad:Boued Normandi]] 6f7p35b2d8gt8dvsv5qpdymp397t98s 0 116188 2204105 2192295 2026-11-12T01:53:40Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204105 wikitext text/x-wiki {{Infobox Skrivagner | anv = | skeudenn = | ment = | alc'hwez = | anv mat = René Caouissin | anv pluenn = Ronan Caerleon<br />Ronan Caouissin | obererezh = Embanner<br />Skrivagner<br />Saver Filmoù<br />Poder | deiziad ganet = [[1914]] | lec'h ganet = e [[Pleiber-Krist]], {{Breizh}} | deiziad marv = D'an [[12 a viz Meurzh]] [[1986]] | lec'h marv = [[An Dreneg|En Dreneg]], {{Breizh}} | yezh = [[Galleg]] | luskad = | rumm = | enorioù = | oberennoù pennañ = ''Au village des condamnés à mort''<br />''Complots pour une république bretonne''<br />''La révolution bretonne permanente''<br /> ''Le rève fou des soldats de Breiz Atao'' | traoù ouzhpenn = ''Anne de Bretagne en bandes dessinées''<br />''Breizh : visions d'histoire''<br />''Bretons d'aujourd'hui''<br />''Gwenn ha du''<br />''Landouzan au cœur des siècles bretons''<br />''Les Bretons le dos au mur : le F.L.B. devant la Cour de sûreté de l'État''''<br />''Les chevaliers de la table ronde'' | sinadur = | ment sinadur = | lec'hienn = }} '''Ronan Caerleon''' eo anv-pluenn '''Ronan Caouissin''', ur broadelour kristen breizhat hag ur skrivagner gallek, bet ganet e [[1914]] e [[Pleiber-Krist]] ha marvet e [[1986]]. ==Buhez== Bez' e voe embanner ha skrivagner. Tad da bemp bugel e voe. Kemer a reas perzh e strollad c'hoariva ar [[Bleun-Brug]] a voe « ''goude gousperoù e brezhoneg'' » an anv anezhañ. Bet e voe tost ouzh [[Yann-Vari Perrot]]. E [[1938]] ez eas daou vizvezh en toull-bac'h e [[Sant-Brieg]] a-gevret gant [[Célestin Lainé]] evit bezañ livet luganoù broadelour war vogerioù, da geñver gweladenn arlevier [[Bro-C'hall]]<ref>Gw. pajenn 144 ''Au village des condamnés à mort'' : "''Ronan Caerleon en ur vont er maez eus an toull-bac'h e 1938. Kondaonet gant Lainé ha Geffroy evit bout iriennet trubuilhoù e-sell gweladenn arlevier ar Republik e Sant-Brieg.''" (Troet diwar ar galleg)</ref>. E [[1939]] e timezas da Jorda Renault, ur glañvdiourez en doa graet anaoudegezh ganti e pardon Koat Kev e [[Skrigneg]]. Ober a reas war-dro ar gelaouenn gristen ''[[Olole]]'' evit ar yaouankiz, gant e vreur [[Herri Caouissin]]. Adarre e voe toullbac'het e [[1944]] e-pad eizh miz. E-doug mizioù e voe difennet outañ dont da chom e Breizh hag e rankas dilojañ da [[Enez-Frañs (rannvro)|Enez-Frañs]]. [[Restr:Ouest-Eclair - 24 mai 1938 - arrestation René Caoussin.jpg|thumb|[[Ouest-Eclair]], [[24 a viz Mae]] [[1938]], harzadenn Ronan Caerleon evel sekretour melestradurel ar gazetenn [[Breiz Atao]].]] War-lerc'h ar brezel e roas lañs da fiñvskeudennoù breizhek gant e vreur, dre ar gevredigezh [[Brittia-films]]. Henry ha Ronan Caouissin o deus produet ha sevenet teulfilmoù ha filmoù faltazi, dreist-holl "Le mystère du Folgoët", filmet e brezhoneg hag e galleg gant sikour o breur Pierre a-dreñv ar c'hamera<ref>{{fr}}[https://fresques.ina.fr/ouest-en-memoire/fiche-media/Region00354/ronan-et-henri-caouissin.html Ronan et Henri Caouissin, INA, 16.3.2024]</ref>{{,}}<ref>{{fr}}[https://www.argedour.bzh/il-y-a-70-ans-naissance-dun-authentique-cinema-breton/ Youenn Caouissin, Il y a 70 ans : naissance d'un authentique cinéma breton avec le mystère du Folgoët, 3.9.2023]</ref>. Skrivañ a reas meur a levr e galleg a-zivout politikerezh Breizh hag an emsav, gant e-leizh a hanezennoù diwar-benn oberourion an eil Emsav, awenet gant an tu-dehou hag ar gristeniezh kentoc'h. Diwezhatoc'h e teuas da vout poder, d'an oad a 60 vloaz, pa grouas an "Ti-labour Keltiek" [[An Dreneg|en Dreneg]], war hent Brest, e-lec'h ma pledas gant ar c'heramik hag ar c'hizellerezh war temoù breizhek ha keltiek betek e varv e 1986<ref>{{fr}}[https://www.argedour.bzh/ronan-caerleon-aurait-eu-105-ans-aujourdhui/ Tudwal Ar Gov, Ronan Caerleon aurait eu 105 ans aujourd’hui…, Ar Gedour, 22.7.2019]</ref>. E vreur, [[Herri Caouissin]], a zo ezel Gorsedd Breizh (e galleg : Fraternité des Druides, Bardes et Ovates de Bretagne) hag ur berrskrid implijet gant an drouizegezh pe an nevezdrouizegezh eo. Mervel a reas d'an 12 a viz Meurzh [[1986]]. Douaret e voe e bered [[An Dreneg]]. E vab-bihan [[Gwendal Piégais]] en deus kengrouet ar gelaouenn [[Nidiad]]. == Levrioù == * ''Bretons d'aujourd'hui'', [[1936]]. * ''Gwenn ha Du'', emb. Ronan, [[Pleiber-Krist]], [[1938]]. * ''Les chevaliers de la Table Ronde'', emb. Brittia, [[1945]]. * ''Complots pour une République bretonne, Les dossiers secrets de l'autonomisme breton'', La Table Ronde, [[1967]]<ref>"''Daoust da berzhioù mat ez eo oberenn C. muioc'h hanezennel eget istorel ha ne vank ket a fazioù a fed pe a varn e-barzh, daoust d'an hegarat ma 'z eo."'' ([[Goulven Pennaod]], keneil da R. Caouissin, troet diwar ar galleg).</ref>. * ''La Révolution bretonne permanente'', emb. La Table Ronde, [[1969]]. * ''Au village des condamnés à mort'', emb. Brittia, [[1970]]. * ''Breizh : visions d'histoire''. [[Melezour Breizh]] - [[Fontenay-aux-Roses]]. (gant V. Ler). [[1970]] * ''Les Bretons le dos au mur : le F.L.B. devant la Cour de sûreté de l'État'', La Table Ronde, [[1973]], emb. Brittia, [[2000]]. ISBN 2845600062. * ''Le rêve fou des soldats de [[Breiz Atao]]'', emb. Nature et Bretagne, [[1974]]. * ''Anne de Bretagne en bandes dessinées'', Ti Labour Keltiek, Plabennec, [[1977]]. (gant Jorda Caouissin, e wreg) * ''Landouzan au cœur des siècles bretons''. An Dreneg, emb. Mignoned - [[1979]]. (gant Jorda Caouissin). == Levrlennadur == * Gwenaël Foucré, ''Les frères Caouissin, Bretons sans entrave. Sur la route au but lointain'', Skol-Veur Roazhon, 1990. ==Ere diavaez== *[http://fresques.ina.fr/ouest-en-memoire/fiche-media/Region00354/ronan-et-henri-caouissin.html Pennad-kaoz gant Herri ha Ronan Caouisin - FR3] (e galleg) *[https://web.archive.org/web/20190724004306/http://buan1.chez.com/buancaerleon.htm Buhez Ronan Caerleon - Lec'hienn Buan] ==Notennoù== {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Caerleon, Ronan}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1914]] [[Rummad:Marvioù 1986]] [[Rummad:Emsaverien Breizh]] [[Rummad:Skrivagnerien c'hallek]] k9v41hqkjcwkgxfyo39w3sy2pmws2m1 0 116764 2204084 2158398 2026-11-11T21:58:57Z Arko 540 databox 2204084 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|''L'Atalante''}} {{databox}} '''''L'Atalante''''' zo ur film gallek, sevenet e gwenn ha du gant ar filmaozour gall [[Jean Vigo]] e [[1934]] : ar film hir nemetañ bet sevenet gant Jean Vigo ([[1905]]-[[1934]]) a varvas nebeut amzer war-lerc'h, skoet gant ur septikemiezh. ==Fichenn deknikel== * Doare : Drama, * Skoazellerien-sevener : [[Pierre Merle]] hag [[Albert Riéra]], * Senario ha divizoù : [[Jean Guinée]], Albert Riéra ha Jean Vigo, * Kevredadoù produiñ : [[Argui-Films]] ha [[Gaumont-Franco Film-Aubert]], * Produour : [[Jacques-Louis Nounez]], * Rener produiñ : , * Kevredad dasparzhañ : Gaumont-Franco Film-Aubert, * Rener ar skeudenniñ : [[Boris Kaufman]], * Ijinour ar son : [[Marcel Royné]], * Aozerien ar sonerezh orin : [[Charles Goldblatt]] ha [[Maurice Jaubert]], * Kinklour : [[Francis Jourdain]], * Farder : [[Acho Chakatouny]], * Skriptourez : [[Jacqueline Morland]], * Frammer : [[Louis Chavance]], * Luc'hskeudenner leurenn : , * Prantad filmañ : , * Lec'hioù filmañ : [[Pariz]] ([[Seine (departamant)|Seine]]), [[An Havr-Nevez]] ([[Seine-Maritime]]), [[Maisons-Alfort]] ([[Val-de-Marne]] a-vremañ), [[Conflans-Sainte-Honorine]], [[Maurecourt]] ([[Yvelines]] a-vremañ), * Deiziad dont er-maez : [[24 a viz Ebrel]] (e salioù 'zo, {{Bro-C'hall}}) ha [[12 a viz Gwengolo]] (Pariz) 1934, * Padelezh : 89'. ==Diwar-benn titl ar film== E [[1932]] e oa deuet er-maez ''[[Parlami d'amore Mariù]]'', ur sonenn kanet gant [[Vittorio De Sica]] er film ''[[Gli uomini, che mascalzoni...]]'' (sevenet gant [[Mario Camerini]]). Azasaet e galleg gant [[André de Badet]] e reas berzh bras ar ganaouenn e Bro-C'hall pa voe kanet e [[1933]] gant [[Lys Gauty]], kemmet he zitl e ''[[Le Chaland qui passe]]''. Dre ma tremene o film e metoù ar bageerezh e kavas fin ar broduourien tennañ splet eus ar ganaouenn vrudet ha setu ma voe cheñchet anv ar film e ''Le Chaland qui passe'' e-pad un nebeud mizvezhioù... kent distreiñ d'an titl orin. ==An danvez== Mestr ar gobar ''L'Atalante'' eo Jean hag eurediñ a ra da Juliette, ur gêriadennadez yaouank. Kenkent hag echu an eured e vage an dud nevez war-du Pariz, leuniet kalon Juliette a levenez. Koulskoude ne vo ket Jean evit bale e wreg e kêr-benn Bro-C'hall dre m'eo distroet Jules gozh, eilmestr ar vag, re ziwezhat ha... mezv-dall. An deiz war-lerc'h e c'hell ar vaouez yaouank mont dre straedoù Belleville gant he gwaz. Hag int deuet tre e-barzh un davarn e tañs Juliette gant ur martolodod : berr e votoù e wallgas Jean an dañser hag adkas a ra e wreg d'ar gobar. Petra bennak m'en divije gourc'hemennet Jean dezhi chom war vourzh ez a Juliette da gantreal d'ar fest nes. Dre na gav ket e wreg e ''L'Atalante'' ez a Jean en egar : sevel a ra an eor ha mont kuit. Hec'h-unan-penn ha hep gwenneg ebet en he c'hodelloù e klask fred Juliette e Pariz tra ma ya he gwaz war dristaat diouzh e du. Mont a ra Jules gozh da glask war he lerc'h ha, goude bezañ he c'havet, kas anezhi da Jean en-dro. ==Roll ar gomedianed== * [[Michel Simon]] : Jules gozh, * [[Jean Dasté]] : Jean, * [[Dita Parlo]] : Juliette, * [[Louis Lefebvre (aktour)|Louis Lefebvre]] : ar mousig, * [[Gilles Margaritis]] : ar marc'hadour-red, * [[Maurice Gilles]] : , * [[Fanny Clar]] : mamm Juliette, * [[Raphaël Diligent|Rafa Diligent]] : Raspoutine, tad Juliette, * [[René Blech]] : ar paotr a enor, * [[Gen Paul]] : ar c'houviad kamm, * [[Charles Dorat]] : al laer, * [[Pierre Prévert]] : ar beajour pres warnañ, * [[Claude Aveline]], [[Lou Tchimoukow|Lou Bonin]], [[Paul Grimault]], [[Genya Lozinska]], [[Jacques Prévert]], Albert Riéra. ==Liammoù diavaez== *[http://www.imdb.com/title/tt0024844/?ref_=fn_al_tt_1 '''''L'Atalante''''' war Internet Movie Database] *[https://www.youtube.com/watch?v=vzTN0YnKmOs Tañvadenn ofisiel ar film] == Notennoù ha daveennoù == <references/> [[Rummad:Filmoù 1934]] [[Rummad:Filmoù gallek]] [[Rummad:Filmoù troet e Bro-C'hall]] dq9xt1ga1jyp9xkyhxskimf0yhpwkbw 0 121190 2204000 1751800 2026-11-11T13:21:23Z Kestenn 14086 2204000 wikitext text/x-wiki {{Infobox/Deroù}} {{Infobox/Titl|Lightweight Helmet|E1E1E1|}} {{Infobox/Skeudenn|USMC Philippines Exercise.jpg}} {{Infobox/Istitl|Soudarded an USMC o tougen al Leightweight Helmet e [[Filipina]] e 2006.}} {{Infobox/Linenn gemmesk|Liv|Gwer olivez}} {{Infobox/Linenn gemmesk|Materi|Kevlar}} {{Infobox/Notennig|Infobox Bro}} {{Infobox/Dibenn}} Al '''Lightweight Helmet''' pe '''LWH''' (Tokarn skañv) a vez graet eus an tokarn implijet gant ar [[United States Marine Corps]], hag en doa kemeret plas ar [[PASGT]]. Diaes ez eo d'un den nann arbenikaet gwelet an diforc'hioù etre an tokarn [[PASGT]] hag al Leightweight helmet, ken tost int an eil diouzh egile. Er-maez eus an UMSC e vez graet ''Fritz helmet'' anezhañ (evit ober dave d'an tok-houarn alaman [[Stahlhelm]]), pe c'hoazh ''<u>K-pot</u>''<u>,</u> dre ma z'eo savet gant kevlar nemetken. == Diforc'hioù gant ar PASGT == Pounneroc'h eo an tok-houarn Lightweight helmet evit reoù all lu ar Stadoù-Unanet. Brasoc'h eo, ar pezh a zegas un difenn gwelloc'h evit ar PASGT kozh. Bez ez eus un tamm difenn a-dreñv evit ar choug, pe ''V-neck'', ar pezh a zegas ivez un aezamant da vezañ gwisket ha da chom en e blas memes pa fiñv trumm ar soudard. An LWH a voe lakaet da zafar standart e fin ar bloavezh 2003 hag a gemeras plas ar PASGT adal ar bloavezh 2009. Evel an tok-houarn PASGT, e liv a zo gwer olivez. == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Dafar an USMC]] [[Rummad:Istor SUA]] [[Rummad:Tokarnioù]] 7o9vpgvttgpaf59qztomfi6wqokqamo 0 128415 2204069 2173100 2026-11-11T20:47:33Z Arko 540 liamm diabarzh 2204069 wikitext text/x-wiki N'eo ket niverus al '''levrioù kegin e brezhoneg'''. *''Barr-Heol war ar ar gegin hag an daol, Levr kegin, [[Ivetig an Dred-Kervella|Soaz an Tieg]]'', [[Barr-Heol]], [[1975]]. Kentañ levr rekipeoù brezhonek. *''Gerioù ar gegin'', Soaz an Tieg, gant sikour [[Jakez Konan]], An Amzer, Kerzu 1981. Geriaoueg brezhoneg-galleg, 22 bajenn. *''Leor kegin evid ar vugale'', gant Corinne Albaut, lakaet e brezhoneg gant [[Jeanne Bian]], [[Emgleo Breiz]], Here [[2005]]. *''Geriadur ar Geginouriezh'', Chantal ha [[Yann-Baol an Noalleg]], [[Preder]], 2011. *''Les meilleures recettes bretonnes'', Héloïse Martel ha [[Martial Ménard]], [[First]], 2012. *''Plant gouez ar vro er gegin - Nos plantes sauvages en cuisine'', [[Tim Lipouz]], [[An Alarc'h (ti-embann)|An Alarc'h]], 2023. *''A zeiz da zeiz'', Chantal ha Yann-Baol an Noalleg, Preder, 2024. Pennadoù zo bet ivez e-barzh kelaouennoù zo, da vareoù zo, evel e [[Feiz ha Breiz]], [[Bremañ (kazetenn)|Bremañ]], [[Ya !]], [[Bremaik]] ha [[♯brezhoneg]]. [[Rummad:levrioù brezhonek]] [[Rummad:Keginerezh]] [[Rummad:Keginerezh Breizh]] [[Rummad:Rekipeoù]] mv9jco527euevdlr7op7x4flefsqb23 0 128640 2204047 2203280 2026-11-11T17:54:22Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204047 wikitext text/x-wiki {{LabourAChom}} {{databox}} '''Kenvreuriez ar Brezoneg Eskopti Kemper ha Leon''' zo ur [[breuriezh (relijion)]] (kevredigezh [[Beleg|beleien]]) evit bodañ "beleien a felle dezhe kenderc'hel ha broudañ yezh ha [[sevenadur]] relijiel Breizh en [[eskopti Kemper ha Leon]]"<ref>Termenadur ar palioù da vezañ lennet war lec'hienn ofisiel an eskopti.</ref>. E-touez he labourioù pennañ emañ troidigezh vrezhonek testennoù al [[liderezh]] etre [[1965]] ha [[1979]], hag un droidigezh nevez eus an [[Testamant Nevez]] savet etre [[1982]] ha [[1988]]. Embann a rae ur c'hannadig, ''Kenvreuriez ar Brezoneg'', e ditl hag e voe embannet 50 niverenn. Fiziet eo bet e labourioù da gumuniezh speredel [[Minihi Levenez]] adalek 1984 betek 2026. == Istor == ''Kenvreuriez ar Brezoneg'' a voe krouet e [[1894]] e [[Kloerdi bras Kemper]], dindan an anv ''Académie bretonne'', gant c'hwec'h kloareg : tri brezhoneger ha tri den divrezhoneg (en o zouez he frezidant kentañ, Alfred Laurié, ganet e [[Mirebeau]], en [[eskopti]] [[Poitiers]]) evit kinnig broudañ ha kelenn yezh hag istor Breizh<ref>Christian Brunel, ''L'Académie bretonne au grand séminaire de Quimper''. In : ''Les parlers de la foi'', Roazhon, Presses universitaires de Rennes, 1995, pp. 31-45 {{ISBN|978-2-86847-141-3}}</ref>. An aotrounez Moenner, Cozannet, Laurié, L'Helgoualc'h, Laviec ha Laz e oa an izili kentañ<ref name="Bz">''[[Breiz (sizhunieg)|Breiz]]'', 349/3 01/04/1934, "Ar brezoneg e kloerdi bras Kemper"</ref>. Dalc'het e veze an emvodoù kentañ e Koad Kerfoenneg, dindan an amzer, pa ne oa ket aotreet ar brezhoneg e-barzh ar c'hlasoù<ref name="Bz" />. Diwezhatoc'h, e [[1899]], e teuas an izili da vezañ niverusoc'h hag ar superior a roas ur sal d'ar gevredigezh. Difennet e oa ober gant geriou gallek e-pad an emvodoù dindan boan a baeañ ur [[gwenneg]] bep pevar ger gallek. Klask a rae izili ar gevredigezh studiañ ar brezhoneg evit e gomz diroufenn. Krediñ a raent start ne c’helled ket ober fae war ar brezhoneg, e lezel da vont d’an traoñ, hep ober gaou ouzh ar relijion<ref name="Bz" />.<br> Deroù e istor zo bet kontet e berr gomzoù gant ar [[chaloni]] Fañch Élard<ref>Frañsez Élard, ''Ar Helou mad e brezoneg an dud''. In : ''Brud Nevez'', niv. 60, Kerzu 1982, pp. 24-25.</ref> : <blockquote>« ''Savet eo bet e Kloerdi Kemper gant c'hweh kloareg yaouank, en o zouez, an aotrou Bernard Cozannet, deuet da veza diwezatoh kelenner war ar saozneg e skolaj Kastell-Paol… Sevel a rejont ar genvreuriez-se evid sikour ar gloareged da anaoud gwelloh ar yez a vije diwezatoh peurliesa yez o frezegennou. Divizoud a reont skriva hervez reolennou ar Gonideg. E-touez ar re-se e kavom, er bloavez 1901-1902, Yann-Vari Perrot, maro evel a ouzor person e Skrignac d'an 12 a viz Kerzu 1943. Goude ar brezel 14-18, ar Genvreuriez hag a oa bet morgousket eur pennad, a gavas eul lañs nevez…'' »</blockquote> E 1914 ez eas niver an danvez-beleien emezelet outi d'un tri-ugentad, 1 dre 5 eus ar gloer. Kenderc'hel a reas an "akademiezh" hec'h oberoù hag e voe deroet ur c'helenner war ar brezhoneg dezhi, e 1936, [[Pêr Yann Nedeleg]], e anv.<br> E Gouere 1942 e tivizas Aotrou'n Eskob Duparc ne vije ket mui ar vreuriezh un aozadur danvez-beleien nemetken, met digor d'an holl veleien, pa embanne ma vije ret sevel deskadurezh ar brezhoneg er skolioù kristen. Ar chaloni François Le Ster, enseller an Deskadurezh dieub, a yeas da brezidant, Pêr Yann Nedeleg da deñzorer ha [[Frañsez Gwivarc'h]] (anv-pluenn : Saig Santeg) da sekretour<ref>[https://bibliotheque.diocese-quimper.fr/collections/show/86 Pennad istorel war bajennoù Levraoueg Eskopti Kemper ha Leon].</ref >. Ne voe ket kaset an adaozadur-se da-benn pa teuas an Dieubidigezh nebeud amzer war-lerc'h.<ref>[https://www.diocese-quimper.fr/kenvreuriez-ar-brezoneg/ Kinnigadur ar Genvreuriezh war lec'hienn ofisiel Eskopti Kemper ha Leon]</ref>.<br> Bez e voe lakaet un ehan hir da vont-endro ar genvreuriezh ha diskred war kement obererezh a denne d'ar brezhoneg e-pad an ugent bloavezh war-lerc'h. == Adlañs goude Vatikan II == Goude divizoù [[Sened-Iliz Vatikan II]] diwar-benn ar [[Misal Roman]] nevez (1963) ha plas ar yezhoù lec'hel, e voe adlañset''Kenvreuriez ar Brezoneg'' evit ma raje war-dro an troidigezhioù brezhonek eus ar misal roman (e latin) implijet pa lider un oferenn hag eus al [[leksional]] evit ar bloaz. Dindan atebegezh an Aotrou 'n Eskob [[Visant Fave]] ([[keneskob]] Kemper ha Leon e 1957) e voe graet al labourioù ma kemere-eñ perzh enno ivez. E 1970 e voe embannet ar misal-aoter, ''Leor-overenn evid an aoter'' e ditl. Hervez [[Frañsez Élard]] e oa seizh beleg o doa graet ul labour a-bouez er mare-se : ar c'heneskob, Visant Fave, e-unan, [[Laorañs Bleuven]], Paol Wilhou, Frañsez Gwivarc'h, Loiz ar Menn, Fañch Mevellec. Ur remziad beleien oberiant a zeuas war o lerc'h : [[Frañsez Falc'hun]], Youenn Kerouredan ha Bernard Merdy, ha pelloc'h Per-Yann Nedeleg, [[Pêr Guichou]], [[Job Seite]] ha Frañsez Élard, mui ar frered [[Visant Seite]] ha [[Kaourintin Riou]]. == Ar genvreuriezh erlec'hiet gant ar greizenn speredel [[Minihi Levenez]] == E 1984 e roas an aotre sevel Minihi Levenez, ur gumuniezh speredel vrezhoneger, an eskob hag e voe fiziet he renerezh da [[Job an Irien]]. Kemer a reas e karg ar greizenn speredel sevel testennoù brezhonek evit al liderezh ha treiñ darnoù ar Bibl diouzh an ezhommoù. Etretant e oa bet ur c'hresk war an deskadurezh brezhonek, ken e voe dilezet ar skolveurieg evit mont d'ar [[peurunvan]]. == Tud vrudetañ == * [[Yann-Vari Perrot]] (1877-1943), rener ar ''Genvreuriez'' eus 1901 da 1903, diazezour ar [[Bleun-Brug]] e 1904, ha rener ar gelaouen ''[[Feiz ha Breiz]]'' eus 1911 da 1943. * Laorañs Bleunven (1898-1980), aluzenner ar Bleun-Brug, rener ar c'helaouennoù ''[[Kroaz Breiz]]'' (1950-1951) ha ''Bleun-Brug'' (1951-1960), ha rener ar gelaouenn ''[[Lizeri Breuriez ar Feiz]]'' war ar misionoù (1965-1977). * An eskob Visant Fave (1902-1997), keneskob eskopti Kemper ha Leon, rener ar ''Genvreuriez'' eus 1965 da 1997. * Ar frer Visant Seite (1908-1994), eus urzh [[Frered Ploermel]], sekretour-meur ar Bleun-Brug eus 1951 da 1964, diazezour [[Ar Skol dre Lizer]]. * Ar chaloni Frañsez Falc'hun (1909-1991), yezhoniour, kelenner er Skol-Veur, e [[Skol-veur Roazhon 2|Roazhon]] da gentañ hag e [[Skol-veur Brest|Brest]] da c'houde, aluzenner-meur ar Bleun-Brug eus 1956 da 1959. * Ar chaloni [[Saik Falc'hun|Yann-Frañsez Falc'hun pe ''Saïk Falhun'']] (1913-1999), kelenner e [[Kloerdi|Kloerdi Bras]] Kemper eus 1939 da 1955, rener ''[[Kroaz Breiz]]'' eus 1948 da 1950, person-kanton [[Gwitevede]], da c'houde [[Lesneven]], da c'houde person-arc'hbeleg [[Kastell-Paol]]. * Ar chaloni Fañch Elard (1910-1988), kenlabourer an eskob Visant Fave evit troidigezh e brezhoneg al ''Leor-overenn'' (1972), ar ''[[Pevar Aviel]]'' (1982), [[Diskuliadur]] Sant Yann ha [[Lizheroù Sant Paol|lizhiri Sant Paol]] (1988) ; * Ar chaloni [[Pêr Yann Nedeleg|Pêr-Yann Nedelec]] (1911-1971), diellour eskopti Kemper, prezidant « [[:fr:Société archéologique du Finistère|Kevredigezh henoniezh Penn-ar-Bed]] » eus 1965 da 1969. * Ar frer Kaourintin Riou (1913-1995), eus urzh Frered Sant-Gabriel, kelenner. * [[Pêr Guichou]] (1915-2008), biblour ha troour ar Bibl e brezhoneg. * [[Job Seite]] (1919-1985), aluzenner Bleun-Brug [[Bro-Leon]] hag animatour abadennoù [[skingomz]] e brezhoneg er [[bloavezhioù 1960]]. * [[Biel Cabon]] (1920-2000), kenlabourer an eskob Visant Fave evit troidigezh an Testamant Nevez e brezhoneg (1988). * An tad [[Marc Simon|Mark Simon]] (1924-2015), [[manac'h]] eus [[Urzh Sant Benead]] en [[Abati Sant-Gwenole Landevenneg]]. * [[Roger Abjean]] (1925-2009), sonaozour, en deus roet ul lañs nevez d’ar c’han relijiel brezhonek. * [[Job an Irien]] (1937-2025), aluzenner ar Bleun-Brug eus 1975 da 1982, rener [[Minihi Levenez]]. == Embannadurioù == * ''Kloerdi Kemper. Kenvreuriez ar brezoneg d’he mignoned'', eus 1926 da 1935 (n°1 à 15), deuet da vezañ ''Kenvreuriez ar brezoneg. Kloerdi Kemper'' e 1936 (n°16 à 18), * ''Kaierou Kenvreuriez ar Brezoneg eskopti Kemper ha Leon'' : renerien : [[Pêr Yann Nedeleg|Pêr-Yann Nedelec]], eus 1969 da 1971 (n°1 da 14), Jozef Seite eus 1971 da 1979 (n°15 à 50), * ''Leor-overenn evid an aoter. Eskopti Kemper ha Leon'', Kenvreuriez ar Brezoneg, 1970, 52 p. ment bras, * ''An overenn war gan'', 1983, 30 p. ment bras, * ''Aviel Jezuz-Krist'', embannet gant [[Ar Skol dre Lizer]], 1982, <small>[http://diocese-quimper.fr/fr/se-ressourcer/aviel-e-brezoneg (Skrid enlinenn)]</small> * ''[[An Testamant Nevez - eil lodenn]]'', Kenvreuriez ar Brezoneg, 1988, <small>[http://diocese-quimper.fr/fr/testamant-nevez (Skrid enlinenn)]</small> * ''[[Leor Overenn (Minihi Levenez)|Leor an overenn hag ar zakramanchou]]'', leor-oferenn klok evit ar sulioù hag ar gouelioù e brezhoneg, lakeet e brezhoneg gant ''Kenvreuriez ar Brezoneg'' ha ''Minihi Levenez''<ref>Cf. "Keleier", e ''Minihi Levenez'' n°21-22, 1993.</ref>, embannet gant [[Minihi Levenez]], 1997, 1435 p., {{ISBN|2-908230-08-9}} == Levrlennadur == *{{fr}}[https://www.diocese-quimper.fr/kenvreuriez-ar-brezoneg/ Kinnigadur "Kenvreuriez ar brezhoneg" war lec'hienn ofisiel Eskopti Kemper ha Leon]. Brassellet d'an 31 a viz Here 2026. * [https://web.archive.org/web/20260305181840/https://bibliotheque.diocese-quimper.fr/collections/show/86 Pennad Levraoueg Eskopti Kemper ha Leon enlinenn] * [https://tiegezh-santez-anna.bzh/wp-content/uploads/2021/07/ Rakskrid-e-brezhoneg.pdf Rakskrid da Levr-oferenn ar Sulioù.]. Brassellet d'an 15 a viz Here 2026. * Frañsez Élard, ''Ar Helou mad e brezoneg an dud''. E-barzh ''Brud Nevez'', niv. 60, Kerzu 1982, p. p. 24-25. Atersadenn. * [[Marie-Thérèse Cloître]], ''« Séminaristes sociaux », « Séminaristes démocrates » : Le Cours ou la Conférence des Œuvres au grand séminaire de Quimper, 1885-1908''. E-barzh''Revue d'histoire de l'Église de France'', niv. 201, 1992, p. 304, notenn 41. * Christian Brunel, ''L'Académie bretonne au grand séminaire de Quimper : Les parlers de la foi'', Roazhon, Presses universitaires de Rennes, 1995, p. 31-45. == Gwelet ivez == *[[Bleun-Brug]] *[[Eskopti Kemper ha Leon]] *[[Minihi Levenez]] ==Notennoù ha daveennoù== {{daveoù}} [[Rummad:Kevredigezhioù Breizh]] [[Rummad:Kevredigezhioù kristen Breizh]] [[Rummad:Kevredigezhioù sevenadurel Breizh]] [[Rummad:Oferenn e brezhoneg]] [[Rummad:Iliz katolik]] [[Rummad:Emsav evit ar brezhoneg]] 87yd8w9jhxpsbhxarg8dw170v7h1uw2 0 128772 2204108 2075173 2026-11-12T02:19:07Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204108 wikitext text/x-wiki {{Infobox Skrivagner | anv = Saik Falc'hun | skeudenn = | ment = | alc'hwez = | anv mat = Jean-François Falc'hun | anv pluenn = Yann-Frañsez Falc'hun, <br>Saik Falhun | obererezh = [[Beleg]]<br> Rener ar gelaouenn ''[[Kroaz Breiz]]'' (1948-1950)<br>Troer | deiziad ganet = D'ar {{deiziad|7|Du|1913}} | lec'h ganet = er [[Bourc'h-Wenn|Vourc'h-Wenn]], {{Breizh}} | deiziad marv = D'ar {{deiziad|26|C’hwevrer |1999}} | lec'h marv = e [[Brest]], {{Breizh}} | yezh = [[Brezhoneg]], [[Galleg]] | luskad = | rumm = | enorioù = [[Chaloni]] a enor | oberennoù pennañ = | traoù ouzhpenn = | sinadur = | ment sinadur = | lec'hienn = }} '''Saik Falc'hun''' (1913-1996), '''Jean-François Falc'hun''' en ti-kêr, '''Yann-Frañsez Falc'hun''' pa oa rener ar gelaouen ''[[Kroaz Breiz]]'', a oa ur beleg breizhat hag un troour brezhonek. Arabat droukveskañ anv ar beleg-se gant hini e genderv [[Frañsez Falc'hun]] (1909-1991), [[chaloni]] ivez eveltañ, a oa o kelenn brezhoneg e [[Skol-veur Roazhon]] da gentañ, hag e [[Skol-veur Brest]] da c'houde, hag a oa aluzenner-meur ar [[Bleun-Brug]] eus 1956 da 1959. ==Buhez== Ganet e oa Saik Falc'hun d'ar [[17 a viz Du]] [[1913]] er [[Bourc'h-Wenn|Vourc'h-Wenn]]. Mont a reas d'ober e studioù da [[Kloerdi|Gloerdi bras]] Kemper e [[1932]], ha goude-se da gloerdi skol-veur katolik [[Angers]] e [[1936]]. Beleget e voe d'an 2 a viz Ebrel [[1938]]. Bet gantañ e aotregezh war an [[teologiezh|deologiezh]], e voe lakaet da gelenner e skolaj Sant-Frañsez e [[Lesneven]] e 1938. Goude-se e voe anvet ga gelenner e Kloerdi bras Kemper e [[1939]] : da gentañ kelenner [[filozofiezh]], ha gouze-se kelenner gwir kanonek ha liderezh e [[1946]]. Krouet e voe ar gelaouenn vrezhonek kristen ''[[Kroaz Breiz]]'' e [[1948]]. Rener e voe ar gelaouenn-mañ betek an niv. 30 (Mae 1948-Here 1950). Eus [[1950]] betek ar bloavezhioù [[1955]] e voe ivez [[noter]] an Iliz e-tal an [[ofisialded]] e Kemper. Anvet e voe chaloni a enor e [[1953]]. Eus [[1955]] betek ar bloavezhioù [[1958]] e voe person-kanton [[Gwitevede]], ha goude-se, person-kanton [[Lesneven]]. Anvet e voe da berson-arc'hbeleg [[Kastell-Paol]] e [[1967]], met ret e voe dezhañ dilezel e garg e [[1970]] dre ma oa skoet klañv. Mont a reas da chom da di e vreur Klaoda Falc'hun<ref>Klaoda Falc’hun (1918-1999), bet eil-aluzenner broadel Y.K.A.M. (Yaouankizoù kristen ar maezioù, pe « J.A.C.» e galleg), person [[Plougonven]] e 1963, person [[Kerfeunteun]] e 1966, person [[Daoulaz]] e 1970, person [[Dirinonn]] e 1982, hag [[aluzener]] Manati Kerbeneat e 1994.</ref>, person [[Daoulaz]] e 1970, da c'houde da bresbital [[Dirinonn]] e 1982, a-raok mont da di-retred Keraodren e 1994. Mervel a reas e Brest d'ar 26 a viz C’hwevrer [[1999]]. Labouret en doa Saïk Falc'hun war-dro fin e vuhez gant [[Job an Irien]] evit lakaat e brezhoneg « ''[[Liderezh an Eurioù|Pedenn an deiz]]'' »<ref>''Pedenn an Deiz'', [[Ti embann Minihi Levenez]], 1988, 622 p.</ref>, ul levr-pediñ gant pedennoù pemdeziek an Iliz, ha goude-se gant [[Pêr Guichou]] ha Job an Irien evit gwelet en-dro holl an droidigezhioù<ref>« An holl droidigezhiou a zo bet gwelet en-dro hag eo bet lezet da gostez, pe be chañchet gand an Iliz abaoe an troidigeziou kenta » Cf. ''Minihi Levenez'', n°54-55, « Heñchou nevez », Genver-Ebrel 1999, p. 28-30</ref> al [[Levr oferenn|Levr-oferenn]] embannet gant [[Minihi Levenez]] e 1997. ==Oberennoù== ===war anv François Falc'hun=== *gant Jean-Luc Deuffic, ''Daoulas'', Roazhon, emb. Ouest-France, 1981, 32 p. {{ISBN|978-2-85882-327-7}} *''Dirinon'', Roazhon, emb. Ouest-France, 1986, 32 p. {{ISBN|2-85882-971-3}} ===war anv Saik Falhun=== *''Buhez sant Hoarve (pe Herve)'', troet e brezhoneg hag e galleg diwar an destenn latin, ''[[Sant Herve. Vie et culte|St-Hervé. Vie et culte]]'', Trelevenez, emb. Minihi Levenez, 1990, p.&nbsp;108-131, (levr divyezhek) {{ISBN|2-908230-02-X}} *''Buhez sant Paol a Leon'', troet e brezhoneg hag e galleg diwar an destenn latin, ''[[Sant Paol a Leon|Saint Paul Aurélien. Vie et culte / Sant Paol a Leon]]'', Trelevenez, emb. Minihi Levenez, 1991, p.&nbsp;150-231, (levr divyezhek) {{ISBN|2-908230-05-4}} *''Confessio'' ha ''Lizer da Coroticus'' gant [[Padrig (sant)|Sant Patrig]], troet e galleg diwar an destenn latin, ''[[Sant Padrig (levr)|Sant Padrig]]'', Minihi Levenez, 1989, 64 p. (levr divyezhek)<ref>[http://diocese-quimper.fr/bibliotheque/files/original/062e333510c9f9eadb81534594559f02.pdf Lenn enlinenn], war [http://diocese-quimper.fr/bibliotheque/ ''Levraoueg niverekaet eskopti Kemper ha Leon'']</ref>. *''Santez Berhed (eil Buez, skrivet gant Gogitosus)'', troet e brezhoneg hag e galleg diwar an destenn latin, ''Santez Berhed / Sainte Brigitte, vie et culte'' (''Minihi Levenez'' n°24, C'hwevrer 1994), p.&nbsp;30-58. *Ur ganaouenn "[https://web.archive.org/web/20230926164006/http://kannadig.chez-alice.fr/kanaouennou/ Gwerz kilhog Dirinon]", 1983, follenn-nij. == Gwelet ivez == *[[Kenvreuriez ar Brezoneg]] *[[Kroaz Breiz]] *[[Minihi Levenez]] ==Notennoù== {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Falc'hun, Saik}} [[Rummad:Beleien Breizh]] [[Rummad:Bleun-Brug]] [[Rummad:Troourien vrezhonek]] [[Rummad:Ganedigezhioù 1913]] [[Rummad:Marvioù 1999]] c7i2n4v4zz67c0w35mxpct4oi9oxatt 0 128952 2204111 1806136 2026-11-12T04:42:02Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204111 wikitext text/x-wiki [[Restr:Catedral, Teruel, España, 2014-01-10, DD 64.JPG|thumb|Iliz-veur Teruel]] '''Teruel''' (distaget [{{IPA|teˈɾwel}}] e spagnoleg) zo ur gêr eus [[Aragon]], e [[Spagn]], ha kêr-benn [[Proviñs Teruel]]. E 2014 e oa {{formatnum:35675}} a dud o vevañ enni<ref>Instituto Nacional de Estadística, Cifras oficiales de población resultantes de la revisión del Padrón municipal a 1 de enero de 2014, Resumen por Capitales de provincias</ref>. Kalet eo an hin er c'horn-se eus Spagn, yen-sklas an amzer er goañv ha tomm-gor en hañv. Anavezet eo Teruel evel "kêr ar mudéjar" abalamour d'an tiez e-leizh a zo bet savet er c'hiz-se, hervez savouriezh Muzulmaned [[Al-Andalus]]. Lakaet eo bet an hollad savadurioù-se, e Teruel ha kêrioù all en Aragon, war roll lec'hiennoù [[glad bedel|glad ar bed]] gant [[UNESCO]]. Emañ Teruel en ur rannvro veneziek, e 915 metr uhelder, ha digenvez a-walc'h. E-touez kêrioù-penn proviñsoù Spagn ez eo Teruel an hini vihanañ er vro hag an hini nemeti ha n'eo ket liammet ouzh Madrid gant un [[hent-houarn]]. ==Notennoù== {{Daveoù}} ==Liammoù diavaez== {{Commons|Category:Teruel}} *[https://web.archive.org/web/20050507063039/http://www.teruel.net/ Ayuntamiento de Teruel] {{es}} *[http://whc.unesco.org/en/list/378/ Mudejar Architecture of Aragon - UNESCO] {{en}} {{fr}} [[Rummad:Kêrioù Aragon]] [[Rummad:Glad bedel]] apbwp732r83u4kh65mbdd6xds17vq2u 0 130186 2204018 2201480 2026-11-11T14:36:37Z JackyM59 87937 Adding a photograph 2204018 wikitext text/x-wiki [[Restr:Nécropole nationale de Notre-Dame-de-Lorette d'Ablain-Saint-Nazaire.jpg|thumb|Bered Notre Dame de Lorette]] [[Restr:Choeur de la Basilique de la Nécropole nationale de Notre-Dame-de-Lorette.jpg|thumb|Laz-kanañ ar Bazilikenn]] '''Notre Dame de Lorette''' eo anv ar vered soudarded savet en [[Ablain-Saint-Nazaire]] tostik da gêr [[Arras]] e norzh Bro-C'hall. ==An anv== ==Ar monumant== === Tud douaret eno === * Yves Gaonach (skrivet Goanach gant an arme c'hall), ganet d'ar 17 a viz Meurzh 1888 e [[Kastell-Nevez-ar-Faou|er C'hastell-Nevez]] (pe e [[Pleiben]]) e [[Breizh]], soudard en [[3vet Batailhon Kerzhet Troadegiezh Skañv Afrika]], fuzuilhet gant al lu gall d'ar [[15 a viz C'hwevrer]] 1915 e-pad ar [[Brezel-bed kentañ]] e [[Proven]] ([[Flandrez]] [[Belgia]]) evit ''«dilez post dre emvuturgn''» ha ''«dizerterezh en estrenvro»''<ref> [http://www.memoiredeshommes.sga.defense.gouv.fr]</ref>{{,}}<ref> [http://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/complementter.php?id=5052095 Mémorial GenWeb] </ref>{{,}}<ref>[http://www.histoire-genealogie.com/spip.php?article2878 histoire-genealogie.com]</ref>. ==Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Beredoù]] [[Rummad:Soudarded vreizhat bet fuzuilhet gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ]] o1amxpx4dpvox78kl5sw3opxbkq3xmq 2204033 2204018 2026-11-11T15:57:05Z Ar choler 52661 Reizhet ar fedoù 2204033 wikitext text/x-wiki [[Restr:Nécropole nationale de Notre-Dame-de-Lorette d'Ablain-Saint-Nazaire.jpg|thumb|Bered Notre Dame de Lorette]] [[Restr:Choeur de la Basilique de la Nécropole nationale de Notre-Dame-de-Lorette.jpg|thumb|[[Chantele]] ar benniliz]] '''Notre Dame de Lorette''' eo anv ar vered vilourel savet en [[Ablain-Saint-Nazaire]] tostik da gêr [[Arras]] e norzh [[Bro-C'hall]]. ==An anv== ''Notre-Dame de Lorette'' eo anv gallek ar [[Gwerc'hez Vari|Werc'hez Vari]] hag ar [[Mabig Jezuz]] pa ra dave ar [[Kristeniezh|gristenien]] d'an Ti Santel e [[Loreto (Italia)|Loreto]] ([[Italia]]). ==Ar monumant== === Tud douaret eno === * Yves Gaonach (skrivet ''Goanach'' gant an arme c'hall), ganet d'an 18 a viz Eost 1888 e [[Pleven]], ur soudard en 3{{vet}} Batailhon Kerzhet Troadegiezh Skañv Afrika (''3e BMILA'') hag a voe fuzuilhet gant al lu gall d'an [[10 a viz C'hwevrer]] 1915 e-kerzh ar [[Brezel-bed kentañ]] e [[Proven]] ([[Flandrez]] [[Belgia]]) evit ''«&nbsp;dilez post dre emvuturgn''&nbsp;» ha ''«&nbsp;dizerterezh en estrenvro&nbsp;»''<ref>{{fr}} [https://www.memoiredeshommes.defense.gouv.fr/recherche-globale/rechercher-dans-les-bases-nominatives?detail=917735&positionResult=3&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bmode%5D=simple&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bop%5D=AND&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bgroupes%5D%5B0%5D%5Barko_default_66fa6290387b6%5D%5Bop%5D=AND&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bgroupes%5D%5B0%5D%5Barko_default_66fa6290387b6%5D%5Bq%5D%5B0%5D=Gaonach&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bgroupes%5D%5B0%5D%5Barko_default_66fa6290387b6%5D%5Bextras%5D%5Bmode%5D=input&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bgroupes%5D%5B0%5D%5Barko_default_66fa629053751%5D%5Bop%5D=AND&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bgroupes%5D%5B0%5D%5Barko_default_66fa629053751%5D%5Bq%5D%5B0%5D=Yves&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bgroupes%5D%5B0%5D%5Barko_default_66fa629053751%5D%5Bextras%5D%5Bmode%5D=input&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bgroupes%5D%5B0%5D%5Barko_default_66fa62906d4a8%5D%5Bop%5D=AND&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bgroupes%5D%5B0%5D%5Barko_default_66fa62906d4a8%5D%5Bq%5D%5B0%5D=1888-3-17%7C1915-2-15&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bgroupes%5D%5B0%5D%5Barko_default_66fa62906d4a8%5D%5Bextras%5D%5Bmode%5D=slider&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bgroupes%5D%5B0%5D%5Barko_default_66fa629083fde%5D%5Bop%5D=AND&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bgroupes%5D%5B0%5D%5Barko_default_66fa629083fde%5D%5Bq%5D%5B0%5D=Finist%C3%A8re&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bgroupes%5D%5B0%5D%5Barko_default_66fa629083fde%5D%5Bextras%5D%5Bmode%5D=popup&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bgroupes%5D%5B0%5D%5Barko_default_66fa629099f9e%5D%5Bop%5D=AND&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bgroupes%5D%5B0%5D%5Barko_default_66fa629099f9e%5D%5Bq%5D%5B0%5D=France&arko_default_66fa612acbc0d--filtreGroupes%5Bgroupes%5D%5B0%5D%5Barko_default_66fa629099f9e%5D%5Bextras%5D%5Bmode%5D=popup&arko_default_66fa612acbc0d--from=0&arko_default_66fa612acbc0d--resultSize=25&arko_default_66fa612acbc0d--contenuIds%5B0%5D=6832929&arko_default_66fa612acbc0d--modeRestit=arko_default_66fa643d403bd ''Mémoire des hommes'']</ref>{{,}}<ref>{{fr}} [https://www.histoire-genealogie.com/Yves-Gaonach-fusille-pour-l-exemple-le-10-Fevrier-1915-a-Proven?lang=fr ''Yves Gaonach, fusillé pour l’exemple le 10 Février 1915 à Proven'']</ref>. ==Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Beredoù]] [[Rummad:Soudarded vreizhat bet fuzuilhet gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ]] red7xubk33qmne888mdhr84rrf8azsj 1 130202 2204034 1730968 2026-11-11T15:58:45Z Ar choler 52661 /* Yves Gaonach */ rann nevez 2204034 wikitext text/x-wiki Demat, Daoust ha ne vefe ket gwelloc'h ober gant ar ger "bered-veur" evel m'en kaver er pennad diwar-benn [[Ablain-Saint-Nazaire]] ? A galon.--[[Implijer:Prieladkozh|Prieladkozh]] ([[Kaozeadenn Implijer:Prieladkozh|kaozeal]]) 19 Kzu 2016 da 11:59 (UTC) == Yves Gaonach == Dilamet 1 liamm diavaez : n'emañ ket Yves Gaonach/Gaonach e [https://www.memorialgenweb.org/memorial3/html/fr/resultcommune.php?act=view&insee=62001&pays=France&dpt=62&idsource=153990&lettre=G&maxligne=200 Memorial Genweb]. — [[Implijer:Ar choler|Ar choler]] ([[Kaozeadenn Implijer:Ar choler|kaozeal]]) 11 Du 2026 da 15:58 (UTC) sunlrdh71vb4ywrvp2yxznhr5vwfcj8 0 133394 2204122 2170424 2026-11-12T09:54:31Z Kestenn 14086 2204122 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''FPSRussia''' zo ur chadenn [[YouTube]] ha [[Twitch.tv]] brudet. Pal ar filmoùigoù skignet zo kement ha diskouez armoù ha penaos e vezont implijet. Ar re-se zo pe [[arm-tan|armoù-tan]] pe danvezioù-tarzh. En holl filmoùigoù e adkaver '''Kyle Myers''', ur Stadunanad ganet e Lavonia, e [[Georgia]]. C'hoari a ra an dudenn '''Dmitri Potapoff''', un den a orin eus [[Moskov|Moskou]] gant un taol-mouezh rusek kreñv. Pep video a gaver er chadenn a ziskouez Myers o tisplegañ munudoù an arm a vo implijet gantañ. A-wechoù e tispleg ivez ar c'henarroud istorel ha perak e oa bet krouet an arm en degouezh-se. Ur wech echu gant an displegadennoù e vez implijet an arm war [[Gwenn (sportoù)|sibloù]] a bep seurt evel frouezh, boutailhadoù, "zombied", ul lenn, mogerioù, otoioù. Er filmoùigoù kentañ e oa bet implijet ivez poltriji eus [[Justin Bieber]]. Al lugan a glever alies zo "the professional Russian"<ref>https://www.youtube.com/user/FPSRussia</ref>. == Istor == Ar c'hentañ filmig a oa bet embannet d'an [[10 a viz Genver]] [[2014]]. E miz Ebrel 2016 e oa 6 milion a heulierien d'ar chadenn FPSRussia hag en holl e oa bet gwelet ar videoioù 728 milion a wechoù<ref>http://gazettereview.com/2016/04/what-happened-to-fpsrussia-update/</ref>. N'eus ket bet embannet video ebet gant ar chadenn abaoe miz Ebrel 2016. == Liammoù diavaez == * [https://www.youtube.com/user/FPSRussia Chadenn YouTube ofisiel] == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Chadennoù YouTube]] [[Rummad:Hoplologiezh]] ptzplh99qaia4r0fm10liyrxls17yp8 0 134463 2204088 1907768 2026-11-11T22:01:35Z Arko 540 rummad 2204088 wikitext text/x-wiki [[Restr:Anticuchos - Grilled Beef Heart skewers.jpg |thumb|Anticuchos e Perou.]] [[Restr:Anticuchos!.JPG |thumb|Anticuchos e Chile.]] '''Anticuchos''' zo anv ur meuz eus [[Andoù]] [[Suamerika]], anezho beriadoùigoù [[kig bevin]], ar galon peurliesañ. [[Rummad:Kig-bevin]] qk6hkwqsljipjjqemca1vrbmn8s49yp 0 135409 2204002 2142451 2026-11-11T13:25:46Z Kestenn 14086 /* Kentañ unwiskoù SS (1925–1928) */ 2204002 wikitext text/x-wiki [[Restr:Bundesarchiv Bild 183-2007-1010-500, Werner Lorenz Recolored.jpg|thumb|Ar soudard [[Werner Lorenz]] gant unwisk du an SS]] '''Unwiskoù hag ardamezioù ar Schutzstaffel''' a oa reoù damsoudardel evit ar renkoù er [[SS|Schutzstaffel]]. Implijet e voent gant an [[SS]] etre [[1925]] ha [[1945]], evit lakaat un diforc'h anat etre an aozadur-se hag ar peurrest eus al [[Wehrmacht|luioù alaman]], nerzhioù ar Stad Alaman, hag ar [[Strollad Broadel Sokialour al Labourerien Alaman|Strollad Nazi]]. == Unwiskoù, dizagn ha talvoudegezh == Bez e oa bet unwiskoù gant doareoù lies implijet gant an SS hervez ar mare. An hini du-pod a zo chomet an hini brudetañ. Implij al livioù du-gwenn-ruz a oa diazez e-pad mare an [[Impalaeriezh alaman]], hag adkemeret e oant bet gant ar strollad Nazi. Al liv du a oa implijet-mat gant ar strolladoù [[Faskouriezh|faskour]] : ar roched zu a oa implijet gant al luskad faskour italian a-raok ma vije implijet ar memes liv en Alamagn ha krouet an SS. Implij al liv du a oa ivez hengounel. Soudarded emzifenn ar [[marc'hegerezh]] ([[Leibhusaren]]) o wareziñ roueed [[Prusia]] hag impalaerien Alamagn a implije unwiskoù du gant an ardamez [[Totenkopf|klopenn hag eskern kroaziet]], ar memes tra a ranke bezañ evit strollad emzifenn ar [[Führer]]. Savet e oa bet spis an unwiskoù-se evit degas aon ha diskouez urzh. Evel ma tisklêrie [[Himmler]], penn uhelañ an aozadur : "Gouzout a ran e vez kalz tud klañv pa welont an unwiskoù du-se ; kompren a reomp mat ha ne c'hortozomp ket e vefe karet gant kalz tud." E-pad ar [[Eil Brezel-bed|brezel]], an embregerezh sevel dilhad brudet [[Hugo Boss]] en devoa produet milieroù a unwiskoù evit an SS hag evit nerzhioù lu Alamagn dre vras ; evit bezañ resisoc'h, an unwiskoù du SS a oa bet treset gant [[Karl Diebitsch]] ha [[Walter Heck]]. Ur wech kroget an [[Eil Brezel-bed]] e oa ral gwelet an unwiskoù du. Unvezioù stourm an [[SS-Verfügungstruppe]] (SS-VT) ha goude-se re ar [[Waffen-SS]] a implije reoù diazezet war ar griz-gell ([[feldgrau]]) implijet gant ar [[Wehrmacht]] met gant ardamezioù SS. Darn eus izili an SS a zouge unwiskoù diazezet war re ar [[Waffen-SS]]. Ar skourroù er Reich a oa sañset implij dilhad trevourien (evel re ar [[Gestapo]] hag ar [[Kriminalpolizei|Kripo]]) a voe dafaret gant unwiskoù SS feldgrau en tiriadoù aloubet evit chom hep bezañ kemmesket gant an trevourien. Unwiskoù an SS o devoa bet e-leizh a ardamezioù disheñvel. Ar re tro-dro d'ar gouzoug a oa bet ar re implijetañ evit diskouez ar renk, re an divskoaz evit ar renk hag al lec'hiadur en aozadur. Ouzhpenn-se e oa implijet ivez ardamezioù evit ar mañchennoù ha patchoù mañchennoù diamant evit diskouez dre un doare enorus renkoù pe skourroù eus an SS. [[Restr:SS70th.jpg|thumb|An [[SS-Gefolge|SS-Aufseherin]], gwardourezed gwallvrudet ar c'hampoù-bac'h]] == Unwiskoù hervez ar mare == ==== Kentañ unwiskoù SS (1925–1928) ==== An aozadur SS a oa bet awenet ha gwriziennet e meur a aozadur all evel re ar [[Freikorps]] ha skourroù ar strollad Nazi. E-touez an holl re-se e voe dreist-holl ar [[Marinebrigade Ehrhardt|vrigadenn morlu Erhardt]], ar [[Der Stahlhelm, Bund der Frontsoldaten|Stahlhelm]], hag ar [[Sturmabteilung]] (SA). E-penn kentañ e oa suj an SS d'an aozadur SA. Ar c'hentañ unwiskoù hag ardamezioù a voe douget gant an [[SA]] a oa reoù [[damsoudarded|damsoudardel]] savet gant an nazied kentañ ha kemmesket gant re ar [[Kentañ Brezel-bed|C'hentañ Brezel-bed]]. Evel re ar [[Freikorp]] e veze kavet neuze gant ar re SA botoù soudarded uhel, kontilli, ha tokoù kepi. An eizh a dud Stabswache (unvez gwarded), a oa difennerien personel Hitler, adanvet buan Stosstrupp (unvez stok), a implijas adal Mae 1923 ar c'hlopenn hag an delienn gwezenn derv evel ardamez. Ar re-se a oa implijet dija alies gant unvezioù soudardel Europa en o raok. [[Restr:SS Totenkopf 1923-34.gif|thumb|150px|An ardamez hengounel ''"Danziger" Totenkopf'' implijet gant an SS etre 1923 ha 1934]] E 1924, pa oa bet difennet ar Strollad Nazi dre lezenn goude [[Putsch München]], penn ar [[Frontbann]] (SA kuzh) [[Gerhard Roßbach]] en devo kavet ur mirva unwiskoù rochedoù gell eus ar Brezel Bras en [[Aostria]]. Ar re-se a oa unwiskoù evit ar broioù tomm. Pa voe adsavet an SA (gant diazez an SS) e 1925, pa oa bet dieubet Hitler diouzh an toull-bac'h, ar rochedoù gell-se a oa deuet da vezañ unwisk diazez an SA hag an SS. [[Rummad:Schutzstaffel]] m9nb3bderj2slvymw0d1bvuyavv69x4 0 138535 2204102 1807787 2026-11-12T01:23:55Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204102 wikitext text/x-wiki [[Restr:Rosalía Castro de Murguía por Luis Sellier.jpg|thumb|[[Rosalía de Castro]], skrivagnerez pennañ ar '''Rexurdimento'''.]] '''Rexurdimento''' eo an anv a reer e [[galizeg]] eus ur mare en istor [[Galiza]], en {{XIXvet kantved}}. Ur mare adsevel e voe evit ar galizeg, war dachenn al lennegezh, hag ivez war an tachennoù sevenadurel ha politikel, goude ur mare a anver ''séculos escuros'' ("kantvedoù teñval"), pa oa an tu-kreñv gant ar spagnoleg e Galiza, war an holl dachennoù. Keñveriañ a c'haller ar Rexurdimento e Galiza gant ar [[Renaixença]] e [[Katalonia]]. Da vare ar [[romantelezh]] e teuas nerzh en-dro d'ar yezhoù komzet e [[Ledenez iberek|ledenez Iberia]], e-kichen ar spagnoleg ofisiel. Taolet e voe pled ouzh talvoudegezh ar yezhoù-se hag ouzh sevenadurioù rannvroioù [[Spagn]]. E Galiza e oa deuet ar [[spagnoleg]] da vezañ ar yezh muiañ-komzet gant ar renkadoù uhel hag er c'hêrioù bras, tra ma oa deuet ar galizeg da vezañ ur yezh hep nemeur a sked, komzet war ar maez dreist-holl. Eus ar mare tremen etre ar ''séculos escuros'' hag ar ''Rexurdimento'' e reer ar ''Prerrexurdimento''. Goude ar [[Brezel Dizalc'hted Spagn|stourm ouzh armeoù gall Napoleon]], pa oa bet broudet an dud d'en em sevel ouzh an enebour gant skridoù galizek, e kreskas an emskiant e oa Galiza ur vro distro ha pell diouzh ar peurrest eus Spagn. D'ar mare-se en em lakaas un nebeud lenneien da soñjal ne c'hallje Galiza mont war-raok nemet gant un emskiant kreñvoc'h eus he dibarder, un emskiant rannvroel pe broadel. E-touez kelennerien skol-veur [[Santiago de Compostela]] e oa un toullad tud a soñje evel-se. E 1853 e voe embannet al levr kentañ skrivet e galizeg abaoe deroù an {{XIXvet kantved}}, ''A gaita galega'', gant [[Xoán Manoel Pintos]]. Embannadur al levr-se a verkas ur bazenn a bouez evit unvaniñ doare-skrivañ ar galizeg. Skrivagnerien all a skrivas e galizeg ivez, evel [[Manuel Murguía]], ha degemeret mat e voe o skridoù. Ar Rexurdimento ent-strizh avat ne lakaer da gregiñ nemet e 1863, pa voe embannet ''Cantares Gallegos'', barzhonegoù skrivet e galizeg gant [[Rosalía de Castro]]. Al levr-se a verk deroù ar Rexurdimento da vat, rak berzh a reas. Goude-se e voe embannet skridoù all e galizeg, kelaouennoù, evel ''O Tío Marcos da Portela'' (1876–1889), ha levrioù gant skrivagnerien evel Rosalía de Castro, [[Manuel Curros Enríquez]], [[Eduardo Pondal]] pe [[Valentín Lamas Carvajal]], hag a voe brudet d'o zro. Diwar ar skridoù-se e teuas nerzh d'an emskiant broadel gant tud Galiza. Goude e teuas ur mare all, gant skrivagerien yaouankoc'h, dezho doareoù nevesoc'h, e deroù an {{XXvet kantved}}, ha gant an [[Irmandades da Fala]]. == Liamm diavaez == * {{gl}} [https://web.archive.org/web/20160529213953/http://galego.org/historia/rexurdimento.html O Rexurdimento] [[Rummad:Lennegezh c'halizek]] [[Rummad:Istor Galiza]] d4j5hv3qsc6s45xo8k4bx9qspu217lw 0 144839 2204067 2189300 2026-11-11T20:32:40Z Arko 540 /* Un nebeud meuzioù brudet */chaous giz Bologna 2204067 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:Collage cucina italiana.jpg|thumb|300px|Meuzioù dibar Italia : ar [[pizza]], ar [[spaghetti]], ar [[gelato]] hag ar [[kafe espresso|c'hafe espresso]]''.]] '''Keginerezh Italia''' eo an hollad aozennoù, meuzioù, rekipeoù ha teknikoù keginañ a gaver e [[ledenez Italia]] abaoe an [[henamzer]]. Stewet eo ar c'heginerezh kreizdouarat-se er bed a-bezh hiziv hon deiz, hag ar c'heginerezh gwellañ-deuet en Europa eo hervez un sontadeg e 2010<ref>[http://www.paperblog.fr/3892711/la-cuisine-italienne-meilleure-cuisine-d-europe/''Classement Sondage Cuisine Européenne 2010. La cuisine italienne, meilleure cuisine d'Europe ?''].</ref>, hag er bed hervez unan all e 2012<ref>[https://web.archive.org/web/20130211002039/http://weblog.zoover.fr/la-cuisine-italienne-une-nouvelle-fois-lue-meilleure-cuisine-deurope-par-les-zoovernautes/''Classement Sondage Cuisine européenne 2012. Classement cuisine italienne en Europe''].</ref>{{,}}<ref>https://www.ouest-france.fr/leditiondusoir/data/47020/reader/reader.html#!preferred/1/package/47020/pub/68198/page/9/</ref>{{,}}<ref>[https://www.lsa-conso.fr/la-gastronomie-italienne-maintient-sa-suprematie,322042 ''La gastronomie italienne maintient sa suprematie'']</ref>{{,}}<ref>[https://www.cuisineaz.com/articles/pourquoi-la-cuisine-italienne-a-tant-de-succes-4141.aspx ''Pourquoi la cuisine italienne a tant de succès ?'']</ref>. Brudet eo evit e [[eoul olivez]], e [[keuz|geuzioù]], e [[kilhevardon|gilhevardon]], ge [[pizza|bizzaioù]], e [[toazennoù|doazennoù]], e [[gwin|winoù]], e frouezh hag e zibennoù-pred dreist-holl. En holl ez eus ouzhpenn 5300 produ [[italian]]. Hollvrudet eo ar [[pizzeria]]où, ar pretioù a servij pizzaoù ha meuzioù italian all, dre ar bed a-bezh. == Un nebeud meuzioù brudet == [[Restr:Frizzuli con peperoni cruschi.jpg|thumb|''Pasta con i peperoni cruschi'', ur meuz hegounel eus rannvro [[Basilicata]].]] An eoul olivez zo un aozenn diazez e keginerezh Italia. [[Tomatez]] ha kalz legumaj all a gaver ivez, louzeier evel ar [[bazilik]], ha [[safron]] implijet evel temz. Kalz hiliennoù zo ivez, evel ar [[chaous giz Bologna]] hag ar [[pesto]]. Pinvidik eo an hevlezouriezh-se<!-- ? --> abalamour d'ar rannvroioù a ya d'ober Italia. Un nebeud meuzioù brudet : * ar [[bara]] * ar [[panino]], ur seurt sandwich * ar [[pizza]] evel [[pizza giz Naplez]] * ar [[polenta]], yod maiz * ar [[saladenn Caesar]], ijinet gant un Italian er Stadoù-Unanet * an [[truf]]enn, ur c'habell-touseg implijet er geginerezh * [[morzhed-ho'ch Parma]] * ar v[[mortadella]], ur seurt saosison vras * ar [[risotto]], ur meuz graet gant riz * ar [[skalopenn giz Milano]] * an ''[[osso buco]]'', ur geusteurenn kig-leue * ar [[salami]], ur saosison * ar [[minestrone]], etre ar soubenn hag ar geusteurenn legumaj === An toazennoù === * an [[toazennoù]] evel an ''tortellini'', ar ''[[spaghetti]]'', an ''tagliatelle'' * ar [[ravioli]] * al [[lazagn]] * ar ''[[gnocchi]]'' === Ar c'heuzioù === * ar [[parmigiano Reggiano]] pe parmezan, un [[anvadur orin gwarezet]] (AOG) a zo gantañ * ar [[mozzarella]] produet e [[Campania]] hag e [[Puglia]] * ar [[burrata]] produet e Puglia * ar [[gorgonzola]] * ar [[ricotta]] * an [[toma]] ([[Traoñienn Aosta]], [[Piemonte]], [[Lombardia]], [[Basilicata]] ha [[Calabria]]) === An dibennoù-pred hag ar pasterezh === * ar ''[[gelato|gelati]]'', an diennoù-skorn * ar ''[[panna cotta]]'' * ar c'h''cornetto'', da lavaret eo ar [[kornegenn|gornegenn]] * ar gwastilli : ** an [[tiramisu]] ** ar [[panettone]], ur wastell Nedeleg ** ar ''[[berlingozzo]]'', ur wastell debret da vare Meurlarjez == An evajoù == [[Restr:Chianti 0007.JPG|thumb|Div voutailhad chianti.]] * ar c'hafe ''[[Cappuccino (evaj)|cappuccino]], espresso'' ha'' lungo''. * ar c'h''[[chianti]]'', gwin brudetañ ar vro, produet e [[Toskana]] * ar ''[[prosecco]]'', ur gwin gwenn bouilhus * ar ''[[lambrusco]]'', ur gwin ruz bouilhus produet e [[Modena]] * al ''[[limocello]]'', ul likor suraval * ar [[Martini]], ar [[Vermouth]], ar c'h[[Campari]], brudet evit ober [[koktel]]où == Pennadoù all == {{Porched|Boued ha Keginerezh}} * [[Roll an anvioù toazennoù]] * [[pizzeria]] == Notennoù ha daveoù == [[Rummad:Boued Italia|*]] 0q42uaa8xnnlo5gfv3ma7xuqgckmw6n 0 144843 2204075 2203696 2026-11-11T21:12:47Z Arko 540 /* Rekipeoù e-leizh */ liamm diabarzh 2204075 wikitext text/x-wiki {{Infobox Boued | anv = Spaghetti | skeudenn = Spaghetti di Gragnano e colatura di alici.jpg | alc'hwez = Spaghetti ''aglio, olio e peperoncino'' :<br>kignen, eoul ha pimant. | anv all = | lec'h orin =[[Italia]] | krouer = | deiziad = | place service = | gwrezverk = tomm | aozennoù = | aozennoù all = | servijet gant = [[chaous giz Bologna]], [[hilienn domatez]], [[Toazennoù alla carbonara|alla carbonara]] | rummad = [[toazennoù]] }} '''Spaghetti''' zo [[toazennoù]] hir, moan ha kranek, stumm ha liv plouz ganto tamm pe damm. Ur meuz dibar eus [[keginerezh Italia]] eo, anavezet er bed a-bezh, ha gallout a reont bezañ aozet gant traoù a bep seurt : legumaj, hili, keuz, boued-mor, kig, louzeier (evel [[bazilik]], [[marjol-ki]]...). Graet e vezont gant [[semoul]] gwinizh kalet peurliesañ, hag 20 da 30 sm hed int. == Ar ger == [[Restr:Flickr - cyclonebill - Spaghetti med muslinger.jpg|thumb|''Spaghetti ai frutti di mare'' pe ''spaghetti alla marinara'' : spaghetti gant [[boued-mor]].]] [[Restr:Sapaketti phat khi mao.jpg|thumb|Spaghetti thai ''phat khi mao''.]] [[Restr:Boites spaghetti.JPG|thumb|Boestoù spaghetti.]] Spaghetti eo liester ar ger [[italianek]] gourel ''spaghetto'', da lavaret eo ur ''spago'' bihan, ur fiselenn vihan. Spaghetti a dalv fiselennoù bihan eta. == Rekipeoù e-leizh == Poazhet e vez ar spaghetti en dour berv holenet, ''[[al dente]]'' hervez ali an Italianed. Kalz rekipeoù zo en [[Italia]] hag er bed. Un doare boutin da zebriñ anezho e bro an toazennoù eo gant un [[hilienn domatez]] ha keuz rasklet ([[grana padano]], [[parmezan]] pe [[pecorino romano]]). Daou zoare brudet eo ar spaghetti [[chaous giz Bologna|giz Bologna]] (gant un hilienn domatez, ognon ha kig-bevin) hag ar spaghetti ''alla carbonara'' (gant dienn ha larjezennoù). Un doare all zo gant [[boued-mor]] ha [[morzhed-hoc'h]] war un dro. <gallery mode="packed"> Restr:Spaghetti bolognese.jpg|''Spaghetti al ragù'' : gant [[chaous giz Bologna]]. Restr:Aglio e olio.jpg|''Spaghetti aglio, olio e peperoncino'' : gant kignen, eoul ha pimant. Restr:Spaghetti carbonara - Trishhhh.jpg|''Spaghetti alla carbonara'' : [[guanciale]], vioù, [[Pecorino Romano|keuz dañvadez]] ha pebr. Restr:Flickr - cyclonebill - Spaghetti carbonara.jpg|''Spaghetti alla carbonara'' : [[pancetta]], vioù, [[Parmigiano Reggiano|parmezan]] ha pebr, piz bihan, perisilh. </gallery> Kantadoù a rekipeoù zo evito. Gallout a reer menegiñ : [[Restr:Spaghetti déco.JPG|thumb|Spaghetti kinklañ.]] * spaghetti ''alle vongole'' : gant [[pilored]] (gant pe hep [[chaous tomatez]]) * spaghetti gant [[meskl]] (gant pe hep chaous tomatez) * spaghetti ''ai frutti di mare'' pe ''alla marinara'' : gant boued-mor * spaghetti ''al ragù'' : gant [[chaous giz Bologna]] * spaghetti ''al pesto'' : gant [[pesto]] * spaghetti ''all'amatriciana'' : guanciale, eoul, pimant, tomatez, [[pecorino (keuz)|pecorino]] (keuz dañvadez) rasklet * spaghetti ''alla carbonara'' : [[pancetta]], [[vi]]où, [[Parmigiano Reggiano|parmezan]], pebr * spaghetti alla puttanesca : tomatez, kignen hag olivez du * spaghetti ''alla boscaiola'' : pancetta, tokoù-touseg ha dienn * spaghetti ''aglio, olio e peperoncino'' : kignen, eoul ha pimant * spaghetti ''all'arrabbiata'' : chaous tomatez, [[olivez]], [[kignen]], kaprez ha peperoncini (pimant) * spaghetti ''con olive e mozzarella'' : olivez ha [[mozzarella]] * spaghetti ''agli asparagi'' : asperjez, parmezan ha dienn * spaghetti gant tomatez fresk * spaghetti ''al gorgonzola'' * saladenn yen gant tomatez fresk, bazilik, olivez du * spaghetti ''alla calabrese'' : giz Calabria (tanavennoù [[genougamm]]ed, pimant ha perisilh) * spaghetti ''cacio e pepe'' : keuz ha pebr <gallery mode="packed"> Restr:Flickr - cyclonebill - Spaghetti med hvidløg, persille og sort peber.jpg|Spaghetti gant kignen, perisilh ha pebr du. Restr:Flickr - cyclonebill - Spaghetti med tigerrejer.jpg|Spaghetti gant chevrennoù roudennek. Restr:3403 - Fiescheralp - Nudeln mit Speck vom Hotel Eggishorn.JPG|Spaghetti gant kig-sall mogedet. Restr:Spaghetti cacio e pepe.jpg|Spaghetti ''cacio e pepe''. </gallery> == Ar spaghetti er c'hoariva hag er sinema == Spaghetti a vez kavet e meur a zarvoud : er gomedienn ''Miseria e nobiltà'' gant [[Eduardo Scarpetta]] er c'hoariva ha gant an aktour [[Totò]] er sinema, ma ya an toazennoù e chakodoù chupenn an dudenn. Brudet eo an darvoud e-barzh ar film ''Un americano a Roma'' gant [[Alberto Sordi]] o c'hoari an Amerikan o tebriñ ur mell asiedad spaghetti. Spaghetti zo debret ivez gant tudennoù an dresadenn-vev [[Lady and the Tramp|Itron hag ar C'hantreer]] eus ar [[Walt Disney Pictures|studio Disney]]. « Western spaghetti » a vez graet eus ur stil westernoù sevenet gant filmaozerien italian evel [[Sergio Leone]]. == Fent == [[Euzhvil ar Spaghetti-Nij]] eo ar boud dreistnatur enoret gant ar Bastafariegezh. [[Rummad:Boued Italia]] [[Rummad:Toazennoù]] cb89cnf2543vinvzxrp5vrjr26n4k64 2204076 2204075 2026-11-11T21:14:47Z Arko 540 /* Ar spaghetti er c'hoariva hag er sinema */ liamm diabarzh 2204076 wikitext text/x-wiki {{Infobox Boued | anv = Spaghetti | skeudenn = Spaghetti di Gragnano e colatura di alici.jpg | alc'hwez = Spaghetti ''aglio, olio e peperoncino'' :<br>kignen, eoul ha pimant. | anv all = | lec'h orin =[[Italia]] | krouer = | deiziad = | place service = | gwrezverk = tomm | aozennoù = | aozennoù all = | servijet gant = [[chaous giz Bologna]], [[hilienn domatez]], [[Toazennoù alla carbonara|alla carbonara]] | rummad = [[toazennoù]] }} '''Spaghetti''' zo [[toazennoù]] hir, moan ha kranek, stumm ha liv plouz ganto tamm pe damm. Ur meuz dibar eus [[keginerezh Italia]] eo, anavezet er bed a-bezh, ha gallout a reont bezañ aozet gant traoù a bep seurt : legumaj, hili, keuz, boued-mor, kig, louzeier (evel [[bazilik]], [[marjol-ki]]...). Graet e vezont gant [[semoul]] gwinizh kalet peurliesañ, hag 20 da 30 sm hed int. == Ar ger == [[Restr:Flickr - cyclonebill - Spaghetti med muslinger.jpg|thumb|''Spaghetti ai frutti di mare'' pe ''spaghetti alla marinara'' : spaghetti gant [[boued-mor]].]] [[Restr:Sapaketti phat khi mao.jpg|thumb|Spaghetti thai ''phat khi mao''.]] [[Restr:Boites spaghetti.JPG|thumb|Boestoù spaghetti.]] Spaghetti eo liester ar ger [[italianek]] gourel ''spaghetto'', da lavaret eo ur ''spago'' bihan, ur fiselenn vihan. Spaghetti a dalv fiselennoù bihan eta. == Rekipeoù e-leizh == Poazhet e vez ar spaghetti en dour berv holenet, ''[[al dente]]'' hervez ali an Italianed. Kalz rekipeoù zo en [[Italia]] hag er bed. Un doare boutin da zebriñ anezho e bro an toazennoù eo gant un [[hilienn domatez]] ha keuz rasklet ([[grana padano]], [[parmezan]] pe [[pecorino romano]]). Daou zoare brudet eo ar spaghetti [[chaous giz Bologna|giz Bologna]] (gant un hilienn domatez, ognon ha kig-bevin) hag ar spaghetti ''alla carbonara'' (gant dienn ha larjezennoù). Un doare all zo gant [[boued-mor]] ha [[morzhed-hoc'h]] war un dro. <gallery mode="packed"> Restr:Spaghetti bolognese.jpg|''Spaghetti al ragù'' : gant [[chaous giz Bologna]]. Restr:Aglio e olio.jpg|''Spaghetti aglio, olio e peperoncino'' : gant kignen, eoul ha pimant. Restr:Spaghetti carbonara - Trishhhh.jpg|''Spaghetti alla carbonara'' : [[guanciale]], vioù, [[Pecorino Romano|keuz dañvadez]] ha pebr. Restr:Flickr - cyclonebill - Spaghetti carbonara.jpg|''Spaghetti alla carbonara'' : [[pancetta]], vioù, [[Parmigiano Reggiano|parmezan]] ha pebr, piz bihan, perisilh. </gallery> Kantadoù a rekipeoù zo evito. Gallout a reer menegiñ : [[Restr:Spaghetti déco.JPG|thumb|Spaghetti kinklañ.]] * spaghetti ''alle vongole'' : gant [[pilored]] (gant pe hep [[chaous tomatez]]) * spaghetti gant [[meskl]] (gant pe hep chaous tomatez) * spaghetti ''ai frutti di mare'' pe ''alla marinara'' : gant boued-mor * spaghetti ''al ragù'' : gant [[chaous giz Bologna]] * spaghetti ''al pesto'' : gant [[pesto]] * spaghetti ''all'amatriciana'' : guanciale, eoul, pimant, tomatez, [[pecorino (keuz)|pecorino]] (keuz dañvadez) rasklet * spaghetti ''alla carbonara'' : [[pancetta]], [[vi]]où, [[Parmigiano Reggiano|parmezan]], pebr * spaghetti alla puttanesca : tomatez, kignen hag olivez du * spaghetti ''alla boscaiola'' : pancetta, tokoù-touseg ha dienn * spaghetti ''aglio, olio e peperoncino'' : kignen, eoul ha pimant * spaghetti ''all'arrabbiata'' : chaous tomatez, [[olivez]], [[kignen]], kaprez ha peperoncini (pimant) * spaghetti ''con olive e mozzarella'' : olivez ha [[mozzarella]] * spaghetti ''agli asparagi'' : asperjez, parmezan ha dienn * spaghetti gant tomatez fresk * spaghetti ''al gorgonzola'' * saladenn yen gant tomatez fresk, bazilik, olivez du * spaghetti ''alla calabrese'' : giz Calabria (tanavennoù [[genougamm]]ed, pimant ha perisilh) * spaghetti ''cacio e pepe'' : keuz ha pebr <gallery mode="packed"> Restr:Flickr - cyclonebill - Spaghetti med hvidløg, persille og sort peber.jpg|Spaghetti gant kignen, perisilh ha pebr du. Restr:Flickr - cyclonebill - Spaghetti med tigerrejer.jpg|Spaghetti gant chevrennoù roudennek. Restr:3403 - Fiescheralp - Nudeln mit Speck vom Hotel Eggishorn.JPG|Spaghetti gant kig-sall mogedet. Restr:Spaghetti cacio e pepe.jpg|Spaghetti ''cacio e pepe''. </gallery> == Ar spaghetti er c'hoariva hag er sinema == Spaghetti a vez kavet e meur a zarvoud : er gomedienn ''Miseria e nobiltà'' gant [[Eduardo Scarpetta]] er c'hoariva ha gant an aktour [[Totò]] er sinema, ma ya an toazennoù e chakodoù chupenn an dudenn. Brudet eo an darvoud e-barzh ar film ''Un americano a Roma'' gant [[Alberto Sordi]] o c'hoari an Amerikan o tebriñ ur mell asiedad spaghetti. Spaghetti zo debret ivez gant tudennoù an dresadenn-vev [[Lady and the Tramp|Itron hag ar C'hantreer]] eus ar [[Walt Disney Pictures|studio Disney]]. « [[Western spaghetti]] » a vez graet eus ur stil westernoù sevenet gant filmaozerien italian evel [[Sergio Leone]]. == Fent == [[Euzhvil ar Spaghetti-Nij]] eo ar boud dreistnatur enoret gant ar Bastafariegezh. [[Rummad:Boued Italia]] [[Rummad:Toazennoù]] mlzt14k5jao6ie3jaucd8dz29k1iuj8 0 149040 2204070 2175004 2026-11-11T20:49:19Z Arko 540 oberennoù 2204070 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''Yann-Baol an Noalleg''' zo ur geriadurour ha skrivagner brezhonek. ==Oberennoù== *[https://web.archive.org/web/20220127170106/https://preder.net/index.php/fr/publications/1251-aon-pe-ober-traou'' Aon pe ober traoù''], pezh-c'hoari, [[Preder]], 1976 {{ISBN|978-2-901383-47-5}} *''Geriadur ar gimiezh'', Preder, 2008 *[https://web.archive.org/web/20211128150659/https://preder.net/r/geriadur/enmoned_roll.php?dic=8 ''Geriadur ar Geginouriezh''], Chantal ha Yann-Baol An Noalleg, Preder, 2011 {{ISBN|978-2-901383-73-4}} *''A zeiz da zeiz'', Chantal ha Yann-Baol an Noalleg, Preder, 2024 (levr keginañ) {{DEFAULTSORT:Noalleg, Yann Baol}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1946]] o1s474u0udsl5ry2z2mg40dijqjikfp 1 152820 2204029 2203947 2026-11-11T15:34:43Z Kadwalan 423 /* Titl ar pennad */ 2204029 wikitext text/x-wiki == WGS 84 == [[:fr:WGS_84|WGS 84]] zo ur sistem geodezek, ober a ran gantañ em buhez bemdez ha n’am eus ket treuzkomprenet e implij er pennad-mañ. N’eus abeg ebet da liammañ davet ar bloavezh [[1984]], nemet pa liammer davet [[1995]] pa gomzer eus [[Windows 95]], kentoc’h davet ur pennad diwar e benn ma ’z eus unan bennak barrek a-walc’h evit aozañ anezhañ — ret e vo treiñ gerioù evel ''géoïde'' hag ''ellipsoïde de révolution'' da gentañ. [[Implijer:Huñvreüs|Huñvreüs]] ([[Kaozeadenn Implijer:Huñvreüs|kaozeal]]) 12 Eost 2022 da 07:27 (UTC) :Distro Edgar da blantañ reuz... --[[Implijer:Hans Abherve|Hans Abherve]] ([[Kaozeadenn Implijer:Hans Abherve|kaozeal]]) 12 Eost 2022 da 11:59 (UTC) == Titl ar pennad == N'eus abeg ebet da skrivañ « Enez-Null » evel « [[Enez-Vriad]] » da 'm meno, pa n'eo ket ur gumun ; '''Enez Null''' eo an anv, evel ''Null Island'' hag [[Enez Pask]] — [[Implijer:Ar choler|Ar choler]] ([[Kaozeadenn Implijer:Ar choler|kaozeal]]) 7 Du 2026 da 17:43 (UTC) :Ya, poellek eo a gav din. @[[Implijer:Huñvreüs|Huñvreüs]] @[[Implijer:Kadwalan|Kadwalan]] @[[Implijer:Llydawr|Llydawr]] : krouet pe kemeret ho peus perzh er pennad, kemmañ a rin an titl, nemet ma savfet a-enep. [[Implijer:Kestenn|Kestenn]] ([[Kaozeadenn Implijer:Kestenn|kaozeal]]) 8 Du 2026 da 18:08 (UTC) ::Mat eo din. [[Implijer:Huñvreüs|Huñvreüs]] ([[Kaozeadenn Implijer:Huñvreüs|kaozeal]]) 8 Du 2026 da 18:42 (UTC) Din-me e tlefed skrivañ ur varrennig-stagañ. Piv a ra ar c'hemm-se gant ur varrennig-stagañ etre an anvioù inizi n'int ket kumunioù hag ar re zo kumunioù ? Roparzh Hemon ha Ronan Huon ne reont ket. s.o. Enez-Veur hag Enez-Vreizh (''Dictionnaire breton-français'') ; Enez-Vanav (''Dictionnaire français-breton''). Kalzig skouerioù eus anvioù enezennoù gant ur varrennig-stagañ zo e Kerofis ha padal n'int ket kumunioù: (Enez-Aganton, Enez-Valaneg, Enez-Vriad (an enezenn ha n'eo ket ar gumun), Enez-Vaz (an enezenn ha n'eo ket ar gumun), Enez-Konk, Enez-Erc'h, Enez-geotek, Enez-Krenn, Enez-Euz, Enez-Ieg, Enez-Lavred, Enez-Leñvenn, Enez-Losket, Enez-Leg, Enez-Ozac'h, Enez-Olvez (ledenez), Enez-Penfred, Enez-Vreizh, Enez-Ré, Enez-Terc'h, Enez-Tudi , Enez-Terenez, Enez-vaz (an enezenn ha n'eo ket ar gumun), Enez-Vanav, Enez-Varv, Enez-Vorenn). E pennadoù Wikipedia e seblant mesket an traoù met lakaat a rafen ur varrennig-stagañ bep tro (memes ma n'on ket sot gant ar barrennouigoù-stagañ dre vras).--[[Implijer:Kadwalan|Kadwalan]] ([[Kaozeadenn Implijer:Kadwalan|kaozeal]]) 10 Du 2026 da 16:57 (UTC) n8fx8nj7wnsbempxtkkcb5ejdx18fg2 2204030 2204029 2026-11-11T15:35:49Z Kadwalan 423 /* Titl ar pennad */ 2204030 wikitext text/x-wiki == WGS 84 == [[:fr:WGS_84|WGS 84]] zo ur sistem geodezek, ober a ran gantañ em buhez bemdez ha n’am eus ket treuzkomprenet e implij er pennad-mañ. N’eus abeg ebet da liammañ davet ar bloavezh [[1984]], nemet pa liammer davet [[1995]] pa gomzer eus [[Windows 95]], kentoc’h davet ur pennad diwar e benn ma ’z eus unan bennak barrek a-walc’h evit aozañ anezhañ — ret e vo treiñ gerioù evel ''géoïde'' hag ''ellipsoïde de révolution'' da gentañ. [[Implijer:Huñvreüs|Huñvreüs]] ([[Kaozeadenn Implijer:Huñvreüs|kaozeal]]) 12 Eost 2022 da 07:27 (UTC) :Distro Edgar da blantañ reuz... --[[Implijer:Hans Abherve|Hans Abherve]] ([[Kaozeadenn Implijer:Hans Abherve|kaozeal]]) 12 Eost 2022 da 11:59 (UTC) == Titl ar pennad == N'eus abeg ebet da skrivañ « Enez-Null » evel « [[Enez-Vriad]] » da 'm meno, pa n'eo ket ur gumun ; '''Enez Null''' eo an anv, evel ''Null Island'' hag [[Enez Pask]] — [[Implijer:Ar choler|Ar choler]] ([[Kaozeadenn Implijer:Ar choler|kaozeal]]) 7 Du 2026 da 17:43 (UTC) :Ya, poellek eo a gav din. @[[Implijer:Huñvreüs|Huñvreüs]] @[[Implijer:Kadwalan|Kadwalan]] @[[Implijer:Llydawr|Llydawr]] : krouet pe kemeret ho peus perzh er pennad, kemmañ a rin an titl, nemet ma savfet a-enep. [[Implijer:Kestenn|Kestenn]] ([[Kaozeadenn Implijer:Kestenn|kaozeal]]) 8 Du 2026 da 18:08 (UTC) ::Mat eo din. [[Implijer:Huñvreüs|Huñvreüs]] ([[Kaozeadenn Implijer:Huñvreüs|kaozeal]]) 8 Du 2026 da 18:42 (UTC) Din-me e tlefed skrivañ ur varrennig-stagañ. Piv a ra ar c'hemm-se gant ur varrennig-stagañ etre an anvioù inizi n'int ket kumunioù hag ar re zo kumunioù ? Roparzh Hemon ha Ronan Huon ne reont ket. s.o. Enez-Veur hag Enez-Vreizh (''Dictionnaire breton-français'') ; Enez-Vanav (''Dictionnaire français-breton''). Kalzig skouerioù eus anvioù enezennoù gant ur varrennig-stagañ zo e Kerofis ha padal n'int ket kumunioù: (Enez-Aganton, Enez-Valaneg, Enez-Vriad (an enezenn ha n'eo ket ar gumun), Enez-Vaz (an enezenn ha n'eo ket ar gumun), Enez-Konk, Enez-Erc'h, Enez-geotek, Enez-Krenn, Enez-Euz, Enez-Ieg, Enez-Lavred, Enez-Leñvenn, Enez-Losket, Enez-Leg, Enez-Ozac'h, Enez-Olvez (ledenez), Enez-Penfred, Enez-Vreizh, Enez-Ré, Enez-Terc'h, Enez-Tudi , Enez-Terenez, Enez-Vaz (an enezenn ha n'eo ket ar gumun), Enez-Vanav, Enez-Varv, Enez-Vorenn). E pennadoù Wikipedia e seblant mesket an traoù met lakaat a rafen ur varrennig-stagañ bep tro (memes ma n'on ket sot gant ar barrennouigoù-stagañ dre vras).--[[Implijer:Kadwalan|Kadwalan]] ([[Kaozeadenn Implijer:Kadwalan|kaozeal]]) 10 Du 2026 da 16:57 (UTC) 3lt2lvjmw0di41vn9p3emtovjxg9twb 0 157539 2204116 2073828 2026-11-12T06:13:50Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204116 wikitext text/x-wiki '''Yann Riou''' zo ur c'helenner matematik e [[Brest]] hag ur c'hlasker war-dro ar brezhoneg. ==Pennadigoù== * ''Les inhumations dans l'église de Lampaul-Plouarzel (1762-1774)'', Le Lien n°34 (bulletin du Cercle Généalogique du Finistère), pp. 19-22, 1990 * ''Recueillir les noms de la côte'' (l'identité du Bas-Léon restituée par la toponymie), en collaboration avec Pierre Pondaven, Le Chasse-Marée n°76, pp. 26-41, 1993 * ''Hervé Cornen (1831-1876), la destinée maritime d'un descendant de maîtres de barques'', Peseurt ‘zo a nevez e Lambaol ? n°40-41, pp. 4-24, 2002 * ''La population maritime de Lampaul-Plouarzel vers la fin du XIXème siècle'', Les Cahiers de l'Iroise n°196, pp. 63-75, 2003 * ''A propos du breton de Lampaul-Plouarzel'', Bretagne Linguistique, pp. 211-226, 2004 * ''Noms traditionnels de maisons à Trézien et dans ses environs'', Plouarzel Tud Ha Bro n°24, pp. 46-67, 2004 [https://web.archive.org/web/20221225083306/http://trezianiz.chez-alice.fr/PDF/TiezAnoiouTHB.pdf] * ''François-Marie Coatanéa (1874-1922), une vie autour de la Grande Guerre'', Peseurt ‘zo a nevez e Lambaol ? n°46, pp. 3-24, 2005 * ''L’influence de la toponymie sur l’anthroponymie non officielle dans le Lampaul brittophone'', Peseurt ‘zo a nevez e Lambaol ? n°48, pp. 3-34, 2006 * ''Paroles de gabariers de l'Iroise'', Le Chasse-Marée n°242, pp 46-57, 2012 * ''La toponymie nautique, un chenal vers la mémoire des populations littorales'', Retour de Mer, mémoire maritime en chantier, sous la direction de Sophie Lecomte, actes du colloque Mémoires maritimes, Concarneau 2-4 octobre 2014, Locus Solus, pp. 70-88, 2015 * ''Marins et bateaux de l’île de Batz'', Le Chasse-Marée n°292, pp 38-49, 2018 * ''A propos du toponyme Porzaneog'', site Histoire Maritime Bretagne Nord. 11 pages, 2018 [https://www.histoiremaritimebretagnenord.fr/%C3%AEle-de-batz/histoire-de-l-%C3%AEle-de-batz-page-5/#ancre57] * ''De l’origine du mot cirguer'', Le Chasse-Marée n°296, p. 14. Version complète en ligne sur le site Histoire Maritime Bretagne Nord. 11 pages, 2018 [https://www.histoiremaritimebretagnenord.fr/%C3%AEle-de-batz/histoire-de-l-%C3%AEle-de-batz-page-5/#ancre58] * ''De Jambar à Jean-Bart'', Le Chasse-Marée n°298, p. 14, 2018 * ''Goémoniers'' (commentaires de photos de Pierre Toulgouat), Le Chasse-Marée n°316, pp. 30-37, 2020 * ''Nautical Toponymy and Fieldwork in Léon, North-west Brittany'', Studia Celto-Slavica, volume 11, pp. 69-90, 2020 ==Oberennoù== *''Le K barré d'hier à aujourd'hui'' (étude basée sur l'exemple de Lampaul-Plouarzel), Lambaol, 1992 *[[Mikael Madeg]] ha Yann Riou, ''Renabl anoiou lehiou arvor Goueled Leon : Etre Elorn ha Porz Skaf'', Emgleo Breiz / Ar Skol Vrezoneg, 1999 *''Toponymie nautique de Lampaul-Plouarzel'', Lambaol, 2002 *[[Per Pondaven]] ha Yann Riou, ''Le Bruit de la Mer - Trouz ar Mor (250 proverbes bretons de la mer)'', Le Télégramme, 2003 *''Échos du bord de mer (mémoire, culture et langue bretonne à Lampaul-Plouarzel)'', Emgleo Breiz, 2004 *Per Pondaven, Mikael Madeg ha Yann Riou, ''An Enezeier : Renabl anoiou lehiou inizi kornog Goueled-Leon'', Ar Skol Vrezoneg / Emgleo Breiz, 2004 *Per Pondaven, Mikael Madeg ha Yann Riou, ''Anoiou-badiziant Bro Leon'', Ar Skol Vrezoneg / Emgleo Breiz, 2006 *''Gast, alatô ! (petit lexique du breton parlé à Lampaul, à Plouarzel et à Trézien)'', Emgleo Breiz, 2008 *Per Pondaven ha Yann Riou, ''Trouz ar mor. Proverbes bretons de la mer'', Le Télégramme, 2009 *Per Pondaven, ha Yann Riou, ''Anoiou famillou bro-Leon : hervez hengoun ar vrezonegerien'', Emgleo Breiz, 2009 *''Paroles de gabariers (la vie d'une communauté dans le transport maritime breton, 1900-1950)'', Yoran Embanner, 2011 *''Bateaux de gabariers (voiliers de charge de Lampaul-Plouarzel, 1900-1950)'', AVERPL, 2011 *[[Daniel Giraudon]] ha Yann Riou, ''Poissons et oiseaux de mer (dictons, légendes et croyances...)'', Yoran Embanner, 2013 *Daniel Giraudon ha Yann Riou, ''Coquillages et crustacés (dictons, légendes et croyances du bord de mer)'', Yoran Embanner, 2013 *Christian Fagon ha Yann Riou, ''Trésors du breton de l'Île de Sein'', an Alarc'h, 2015 *Yann Riou hag Henry Kerisit'', Île de Batz, marins et bateliers'', Skol Vreizh, 2017 *Pierre-Yves Kersulec ha Yann Riou, ''Paroles de Sénans, la pêche'', Yoran Embanner, 2023 {{DEFAULTSORT:Riou, Yann}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1964]] [[Rummad:Kelennerien Breizh]] qnm8c8d4kw8e6atr2bv9sue3znjzmjm 0 169006 2204126 2202098 2026-11-12T10:03:11Z Kestenn 14086 /* Darvoud-tennañ */ 2204126 wikitext text/x-wiki {{Porched:Armoù-tan}} {| class="wikitable" style="margin:auto; font-size:1.2em; font-weight:bold;" |- | style="padding:10px;" | [[#A|A]] • [[#B|B]] • [[#C|C]] • [[#D|D]] • [[#E|E]] • [[#F|F]] • [[#G|G]] • [[#H|H]] • [[#I|I]] • [[#J|J]] • [[#K|K]] • [[#L|L]] • [[#M|M]] • [[#N|N]] • [[#O|O]] • [[#P|P]] • [[#Q|Q]] • [[#R|R]] • [[#S|S]] • [[#T|T]] • [[#U|U]] • [[#V|V]] • [[#W|W]] • [[#X|X]] • [[#Y|Y]] • [[#Z|Z]] |} == A == [[Restr:Reloading Press.JPG|thumb|Dafar da '''adkargañ''' munisionoù : a-gleiz, ur bourvezierez poultr ; a-zehou, ur waskerez da adkargañ.]] === Adkargañ === An '''[[Adkargañ (munisionoù)|adkargañ]]''' eo ar fed d'ober [[Munision|munisionoù]] er gêr diwar [[Douilhez (elfenn munision)|douilhezioù]] bet implijet dija. Marc'had-matoc'h eo ar munisionoù graet er gêr evit ar re broduet en uzinoù peurliesañ. Gellet a ra bezañ graet gant munisionoù skoet e kreiz, met n'eo ket posupl adkargañ er gêr munisionoù skoet war o zro peogwir e vez labezet o douilhez pa denner gante. Pazennoù nesañ an adkargañ eo : * naetaat hag adstummañ an douilhez ; * ouzhpennañ un [[Emors (munisionoù)|emors]] en douilhez ; * lakaat ur gargad [[Poultr-tarzh|poultr]] en douilhez ; * sternañ ur boled nevez war an douilhez. === Aerfaout === '''Aerfaout''' ur [[revolver]] eo al lec'h bihan-kenañ etre e [[Karger (armoù-tan)#Taboulinoù|daboulin]] hag e ganol. Alese ez a er-maez ul lodenn eus ar gazoù degaset gant tarzhadenn ar [[Poultr-tarzh|poultr]] da vare an tenn. En un nebeud revolverioù evel an [[Nagant M1895]] e kaver ur wikefre hep aerfaout ebet, evit klask tennañ ar brasañ gounid eus energiezh ar poultr. === Ajell === Un '''ajell''' zo ur pezh hag a ra al liamm etre ur [[Karger (armoù-tan)#Karger korzennek|c'harger korzennek]] ha kanol un arm evit degas ur munision er [[Geriaoueg an armoù-tan#Kambr|gambr]]. War kalz armoù a seurt-se, ur munision a c'hall bezañ lezet en ajell pa vez karget an arm ; dre-se e vez kresket endalc'h an arm. === Annev === An '''annev''' zo ul lodenn eus strad un douilhez hag a stank an [[Emors (munisionoù)|emors]] pa vez skoet, evit krouiñ un darzhadenn. === Aremennañ === An '''aremennañ''', pe '''duañ''', zo un tretañ kimiek implijet war pezhioù metal diavaez un arm-tan evit gwareziñ anezhe gwelloc'h diouzh ar mergl pe tagadennoù all. Ul liv du a ro d'ar pezhioù-mañ. === Argil === An '''[[argil]]''', pe '''kiladenn''', eo ar fiñvadenn war an a-dreñv a ra un arm pa lez an tenn da vont. Dont a ra eus ar gazoù produet gant tarzhadenn [[Poultr-tarzh|poultr]] ar [[Kartouchenn (arm-tan)|gartouchenn]]. Izel pe uhel e c'hall bezañ hervez [[Kalibr (armoù-tan)|kalibr]] ar munision ha pouez an arm. === Arm-dorn === Un '''[[arm-dorn]]''' a zo un arm-tan hiniennel graet evit bezañ implijet gant un dorn nemetken, evel ar [[Revolver|revolverioù]] pe ar [[Pistolenn|pistolennoù]]. === Arm-skoaz === Un '''[[arm-skoaz]]''' zo un arm-tan hiniennel graet evit bezañ skoaziet pe lakaet war ur skor ('''daoubez''' pe trebez da skouer) hag implijet gant an daouarn. Ar [[Fuzuilh|fuzuilhoù]] hag ar [[Karabinenn|c'harabinennoù]] a zo armoù-skoaz. === Arm-tan hiniennel === An '''armoù-tan hiniennel''' a zo armoù a c'hall bezañ douget hag implijet gant un den nemetken. Mont a ra o c'halibr betek 12,7 mm peurliesañ (14,5 mm evit ar fuzuilh [[Sniper Alligator]] implijet gant arme [[Ukraina]]). Er rummad-mañ e kaver an '''[[Arm-dorn|armoù-dorn]]''' hag an '''[[Arm-skoaz|armoù-skoaz]]'''. === Armeurer === Un '''armeurer(ez)''' pe '''armdiour(ez)''' zo un den hag a zo e vicher sevel, stokañ, kempenn hag a-wechoù gwerzhañ armoù. Gellet a ra labourat evit un [[:Rummad:Embregerezhioù armoù-tan|embregerezh armoù-tan]], evit polis pe arme ur stad, pe bezañ emren. Ur stal e-lec'h ma werzher armoù a zo un '''armeuri''' pe un '''armdi'''. An hollad micherioù stag d'an armoù dre vras eo an '''[[armerezh]]'''. === Aotomatek === Un '''arm aotomatek''' a c'hell tennañ meur a voled a-dennadegoù pa bouezer ur wech nemetken war an [[Draen (armoù)|draen]]. E Bro-C'hall eo renket an armoù-mañ er [[Lezennoù war an armoù e Frañs|rummad A]] hervez lezenn (difennet d'ar siviled). == B == === Bannadell === Ur '''vannadell''' eo ar pezh a vez kaset er-maez eus un arm-tan pa denner, pe e vefe drajez plom pe ur [[boled]]. === Banniel-test === Ur '''banniel-test''' a zo un ostilh surentez, e plastek peurliesañ, a lakaer e kanol un arm-tan dre e gambr evit diskouez n'eus munision ebet prest da vezañ tennet ennañ. Alies e vez gantañ ul liv flamm (ruz, orañjez) disheñvel diouzh livioù boas an armoù, ha dre se e c'hall gwelet an holl en un taol-lagad emañ an arm e surentez. Er [[Stand tennañ|standoù tennañ]] eo peurliesañ ret lakaat ur banniel-test en arm pa vez tud e takad ar [[Gwenn (sportoù)|sibloù]]. === Beg ar c'hanol === Dre veg kanol un arm-tan ec'h a ur '''vannadell''' er-maez. === Boled === Ar '''[[boled]]''' eo an tamm eus ar [[munision]] a vez kaset er-maez eus ar c'hanol, bihanoc'h e dreuzkiz evit 20 mm. [[Restr:22 LR - 1.jpg|thumb|Ur munision [[.22 Long Rifle|.22 LR]]. E penn an douilhez (a-zehou) e weler ar '''bourled'''.]] === Bourled === Danvez ouzhpenn a gaver e-tro strad un [[Douilhez (elfenn munision)|douilhez]]. Ijinet eo bet evit ma talc'hfe ar c'hartouchennoù e plas e '''kambr''' an arm. Er [[Munision|munisionoù]] skoet war o zro, an [[Emors (munisionoù)|emors]] a zo er bourled. === Bourrell === '''Bourrell''' a gaver er c'hartouchennoù chase etre ar '''[[Poultr-tarzh|poultr]]''' hag ar '''bannadelloù'''. Pal ur vourrellenn eo dasparzhañ an nerzh produet gant tarzhadenn ar poultr war an holl blomennoù. === Buker poent ruz === Ur [[buker poent ruz]], anvet ivez ''red dot'' e bed an armoù-tan, a zo ur benveg gweledoniezh bihan a vez montet war '''reilhoù''' un arm-tan hiniennel evit sikour an tenner da gavout buan ur sibl tost a-drugarez d'ur poent liv bannet ouzh ur skrammig. == C == === ''Choke'' === Ur '''''choke''''', pe '''''choke-bore''''', a zo ur pezh a lakaer e beg kanolioù ar [[Fuzuilh#Fuzuilh-chase|fuzuilhoù chase]] da strishaat pe da ledanaat ar goumoulennad plomoù. Meur a vent a zo dezho : leun (''full''), 3/4, 1/2 pe 1/4. === ''Cook off'' === Ar '''''[[cook off]]''''', '''''cooking off''''' pe '''tarzhadenn degaset gant an dommder''' a c'hoarvez a-wechoù an armoù dezhe ur sistem gant ur [[Kulasenn (armoù-tan)#Kulasenn serr|gulasenn serr]]. Tarzhañ a ra [[Emors (munisionoù)|emors]] ar [[munision]] abalamour da dommder ar gulasenn hep ma ne vefe skoet. Grevus e c'hall bezañ seurt darvoud. == D == [[Restr:211028-Z-IB607-1007 - 44th IBCT M110A1 Range (Image 11 of 30).jpg|kleiz|thumb|Un '''daoubez''' dindan kanol fuzuilh ur soudard.]] === ''DA'' === '''''Double Action''''' (daou-ober), unan eus doareoù mont en-dro '''[[Platinenn (arm-tan)|platinenn]]''' un arm-dorn. === Damaotomatek === Un arm '''damaotomatek''' a denn ur vannadell bewech ma vez pouezet war e [[Draen (armoù)|zraen]]. N'eus ket ezhomm da gambriñ ur [[munision]] nevez gant an dorn goude pep tenn : ur sistem gaz e gwikefre an arm a ra, betek ma vo goullo ar [[Karger (armoù-tan)|c'harger]]. E Bro-C'hall eo renket an armoù-mañ er [[Lezennoù war an armoù e Frañs|rummad C]] hervez lezenn m'o deus un endalc'h 3 [[Kartouchenn (arm-tan)|c'hartouchenn]] d'ar muiañ (rummad B a-hend-all). === ''DAO'' === '''''Double Action Only''''' (daou-ober nemetken), unan eus doareoù mont en-dro '''[[Platinenn (arm-tan)|platinenn]]''' un arm-dorn. === Daoubez === Un '''[[daoubez]]''' a implijer da stabilaat ur fuzuilh pe ur garabinenn pa denner. Peurliesañ e stager anezhañ dindan ar c'hanol, war ur '''reilh''' pe en ur '''ruilhenn'''. A-wechoù eo enbarzhet en arm, evel war ar garabinenn [[Steyr Scout]]. === Darvoud-tennañ === Un '''[[darvoud-tennañ]]''' a c'hoarvez pa ne denn ket un arm-tan pa bouezer war e [[Draen (armoù)|zraen]]. Meur a abeg a c'hall bezañ d'an darvoudoù-tennañ : [[munision]] stanket er gambr, kudenn gant ar [[Karger (armoù-tan)|'''c'harger''']], [[Kartouchenn (arm-tan)|kartouchenn]] siek, gwinterell pe skoer torret, arm naetaet pe morailhet fall... Un darvoud-tennañ n'eo ket ur '''[[Geriaoueg an armoù-tan#Gwallzarvoud-tennañ|gwallzarvoud-tennañ]].''' === Dazlamm === Un '''dazlamm''' a c'hoarvez pa vez diheñchet ur '''vannadell''' pe un tamm anezhi gant ar sibl tizhet pe un dra all. Gellet a ra bezañ dañjerus evit an tenner hag an dud tro-dro dezhañ. Aliet e vez d'an dennerien lakaat lunedoù-gwarez war o fri pa dennont : memes ma koll nerzh ur vannadell en ur zazlammat e c'hall bezañ dañjerus evit o daoulagad. Gant bannadelloù plom e vez izelaet ar riskl dazlammoù abalamour d'an danvez-se da vezañ gwakoc'h evit an dir, al leton pe ar c'houevr implijet mod-all. === ''Decock'' === An '''''decock''''' pe '''''decocking''''' (eus ar saozneg ''cock'' a dalvez '''ki un arm''') a zo ur surentez war bistolennoù zo. A-drugarez d'ur bouton e c'haller distegnañ ar c'hi hep skeiñ ar munision. === Distegn === '''Distegn''' a verk stad ki un arm pa n'eo ket armet. === Distrinker === An '''distrinker''' a laka an douilhez goullo da lammat er-maez eus ar [[Fuzuilh#Fuzuilh-chase|fuzuilh-chase]] goude an tenn. === Douilhez === '''[[Douilhez (elfenn munision)|Douilhez]]''' ur [[munision]] eo ar pezh a chom en arm ur wech tennet ar '''vannadell'''. En douilhez e kaver ar '''[[Poultr-tarzh|poultr]]''' hag an '''[[Emors (munisionoù)|emors]]'''. Er c'hartouchennoù chase e kaver ivez ar plom pe ar boled en douilhez. === Douilhez distroñsañ === Un '''[[douilhez distroñsañ]]''' a zo un douilhez faos a lakaer e kambr un arm pa vezer o tennañ hep [[munision]] ebet evit pleustriñ, evit chom hep labezañ ar skoer en ur lakaat anezhañ da skeiñ ouzh un elfenn eus an arm, dreist-holl evit ar [[Kartouchenn (arm-tan)|c'hartouchennoù]] skoet war o zro. === Draen === An '''[[Draen (armoù)|draen]]''' eo ar pezh a bouezer warnañ gant ar biz-yod da lakaat un tenn da vont. War armoù-zo e c'haller reoliñ hirder red ha/pe '''pouez-loc'hañ''' an draen. === Dreistlakaet === '''Kanolioù dreislakaet''' a vez graet eus daou ganol an eil war egile, er [[Fuzuilh#Fuzuilh-chase|fuzuilhoù-chase]] daou-denn. Abalamour e oa diaesoc'h ar wikefre-mañ da sevel e-keñver fuzuilhoù gante daou ganol kichen-ha-kichen e oa deuet ar c'hanolioù dreistlakaet da vezañ boutin en eil hanter an XX{{Vet}} kantved nemetken. === Driv === An '''driv''' a zo ul linenn a-blaen faltaziek war ur sibl. Ma stok ur boled a-gleiz pe a-zehou d'ar poent bizet eo ret reizhañ an driv. Un driv fall a c'hell dont eus an tenner, eus ar '''[[Kouch (arm-tan)|c'houch]]''', eus al '''[[Lunedenn (arm-tan)|lunedenn]]''', eus un arm pe eus elfennoù all (avel da skouer). === Duañ === An '''duañ''', pe '''aremennañ''', a zo un oberenn war ganol un arm evit gwareziñ anezhañ a-enep d'ar mergl ha bravaat anezhañ, a-drugarez da broduioù kimiek, goude ur prantad lufrañ ha disaotrañ. Daou deknik nesañ a gaver, an '''duañ yen''' pe an '''duañ tomm''', keroc'h met padusoc'h. Gellet a ra bezañ graet war forzh peseurt kanol, met graet e vez muioc'h evit kanolioù ar [[Fuzuilh#Fuzuilh-chase|fuzuilhoù-chase]] a vez labezet aesoc'h dre forzh bezañ implijet dindan ar seizh amzer. == E == [[Restr:8mm Steyr - FMJ - 3.jpg|kleiz|thumb|An '''emors''' (e griz) a weler e-kreiz strad an douilhez.]] === Emors === An '''[[Emors (munisionoù)|emors]]''' a servij da flammañ ar poultr a gaso ar '''vannadell''' er-maez eus ar c'hanol. War an armoù kentañ e veze implijet '''[[poultr du]]''' da emorsiñ an tenn. Etre deroù an {{XIXvet kantved}} ha kreiz an {{XXvet kantved}} ez eus bet implijet [[Fulminat merkur(II)|fulminat merkur]], a oa efedusoc'h evit ar poultr du met krignus ha distabil. Abaoe e raer gant produioù all : stifnat [[plom]], azotur plom (Pb[[Nitrogen|N]]₆) pe nitrat [[bariom]]. * [[Kartouchenn (arm-tan)|Kartouchennoù]] skoet e o c'hreiz : an emors a zo e-kreiz strad ar gartouchenn. Ur wech skoet e c'hall an emors bezañ erlec'hiet hag an [[Douilhez (elfenn munision)|douilhez]] adkarget d'ober ur [[munision]] nevez. Ar braz eus ar munisionoù modern a implij ar sistem-se. * Kartouchennoù skoet war o zro : an emors a zo e bourled an douilhez, tro-dro ar strad. N'hall ket an douilhez bezañ adimplijet goude an tenn. Munisionoù bihan a implij ar sistem-se peurliesañ, en o zouez an [[.22 Long Rifle|.22 LR]], ar [[.17 HMR]] hag an [[.22 WMR]]. === Emzalc'h === Doareoù disheñvel a zo da lakaat e gorf pa denner gant un arm-tan hiniennel. An daou emzalc'h implijetañ gant nerzhioù surentez ar bed (pa reont gant un arm-dorn) eo an [[emzalc'h izoskelel]] hag ar ''[[Weaver stance]]''. An [[emzalc'h kostez]] a vez implijet e bed ar sportoù tennañ kentoc'h. == F == === ''Flyer'' === Er [[sportoù tennañ]] e raer '''''flyer''''' eus ur boled nijet pell eus ar '''stroll''', abalamour d'an tenner, d'an endro, d'an arm pe d'ar [[munision]]. === Fuzuilh === Ur '''[[fuzuilh]]''' zo un [[arm-skoaz]] evit tennañ a-bell hag a rank sañset bezañ implijet gant an daouarn pe pozet war ur pezh (daoubez, trebez, sac'h) pa denner. E geriaoueg an arme ez eo ur fuzuilh un arm-tan dezhañ ur c'hanol rizennet. Pa raer anv eus armoù implijet er-maez eus an arme (evit chaseal dreist-holl) ez eo ur fuzuilh un arm dezhañ ur c'hanol flour pe meur a hini. === Fuzuilh-arsailh === Ur '''[[fuzuilh-arsailh]]''' zo ur arm-skoaz hiniennel aotomatek skañv. Ar [[Sturmgewehr 44]] alaman pe an [[AK-47]] soviedel zo e-touez ar fuzuilhoù-arsailh koshañ hag anavezetañ. === Fuzuilh-pomp === Ur '''[[fuzuilh-pomp]]''' zo un arm-skoaz hiniennel, dezhañ ur [[Karger (armoù-tan)#Karger korzennek|c'harger korzennek]] dindan he c'hanol peurliesañ, gouest da dennañ kartouchennoù-chase, hag a vez adarmet a-drugarez da fiñvadenn un elfenn eus fust an arm. === Fuzuilh-vindrailher === Ur '''[[fuzuilh-vindrailher]]''' zo un arm-skoaz aotomatek pourveziet gant [[Karger (armoù-tan)|kargerioù]] fiñv. Skañvoc'h eo evit ur [[Mindrailherez|vindrailherez]] ha ne vez ket pourveziet gant bandennoù [[Kartouchenn (arm-tan)|kartouchennoù]]. Un [[daoubez]] a zo staget outi alies da stabilaat an tennoù. He c'hefridi war un dachenn-emgann eo souten an [[Troadegiezh|droaderien]] dre dennadegoù berr. == G == === Galloud-herzel === '''Galloud-herzel''' ur [[munision]], e bed ar chase pe an armeoù, a verk pegen buan e c'hall un den pe ul loen skoet gantañ bezañ ehanet diouzhtu. Evit jediñ ar galloud-mañ e vez kemeret e kont energiezh ha stumm e vannadell. Ar c'halibroù [[.22 Long Rifle|.22 LR]] pe [[6,35 mm Browning|.25 ACP]] n'o deus ket ur galloud herzel uhel da skouer, met ar c'hontrol eo evit ar [[.45 ACP]] pe an [[9 × 19 mm Parabellum|9 mm Parabellum]] da skouer. Ar bannadelloù kleuz o fenn a ledana pa stokont ouzh ur sibl en ur ober un toull brasoc'h. Uheloc'h eo o galloud-herzel neuze. [[Restr:Radom (6825677274).jpg|thumb|Ur bistolenn bolonat Vis wz. 35. Ar '''c'harenn-dornikez''' a weler war an dornikez, a-zehou tout.]] === Garenn-dornikez === Ur '''c'harenn-dornikez''' a gaver a-dreñv da zornikez pistolennoù 'zo evel ar [[Colt M1911]] pe ar [[Vis wz. 35]]. Rankout a raer pouezañ warni evit gellet tennañ. Ur sistem-surentez eo. === Greunadenn === [[Greunadenn (arm)|Greunadenn]] a vez graet eus un arm tarzh bannet dre voaz gant an dorn (anvet neuze greunadenn dorn), met ivez gant stumm un obuzenn (strinkenn tarzh) skoet gant ur [[fuzuilh]] (greunadenn fuzuilh) pe ur [[banner-greunadennoù]]. Ar greunadennoù a-vremañ zo savet gant ur mir danvez tarzh, un distonier, ur skoer evit enaouiñ an distonier, an armañ a zo stanket gant ur surentez evit an dezougen. An implijer a rank tennañ ar surentez (ur walenn dre voaz) a-raok bannañ ar c'hreunadenn. Ur wech skoet an arm, ar surentez a laosk ar skoer da vont hag an distonier da blantañ tan en danvez-tarzh. Goude ur pennadig amzer e tarzh ar c'hreunadenn. === Greunenn === Ar [[Greunenn (unanenn)|c'hreunenn]] (war-dro 64,79 miligram) zo un unanenn a-orin eus ar [[Rouantelezh-Unanet]] hag a vez implijet kalz e bed an armoù-tan evit termeniñ mas ur [[boled]] pe ar c'hementad [[Poultr-tarzh|poultr]] en ur [[Kartouchenn (arm-tan)|gartouchenn]]. === Gwallzarvoud-tennañ === Ur '''gwallzarvoud-tennañ''' a c'hoarvez pa vez gloazet pe lazhet un den gant un arm-tan dre wallzarvoud. Disheñvel eo diouzh un '''[[Geriaoueg an armoù-tan#Darvoud-tennañ|darvoud-tennañ]]'''. === Gwenn === Ar '''[[Gwenn (sportoù)|gwenn]]''', pe '''sibl''', eo an dra a glasker tizhout er sportoù tennañ. Ar re anavezet gant an [[International Shooting Sport Federation|ISSF]] a zo gwenn ha du, meur a vent dezhe. Ar re ront o deus treuzkizoù etre 10 cm hag 50 cm hervez an arm implijet hag ar pellder. === Gwinterez === Ar '''winterez''' eo ar pezh eus ur fuzuilh-chase a lak ar c'hanol pe ar c'hanolioù da wintañ evit gellet lakaat pe tennañ [[Kartouchenn (arm-tan)|kartouchennoù]] enne. == H == === Hed-tenn === An '''[[hed-tenn]]''' eo ar pellder ar c'hall bezañ graet gant ur '''vannadell''' pa vez tennet. Tri seurt hed-tenn a zo : * an '''hed-tenn d'ar muiañ''', pe '''hed-tenn teorikel''', da lavaret eo an hed-tenn graet gant ur [[boled]] en un endro hep redioù diavaez (avel, glav, harzoù da skouer) a-raok koll e nerzh penn-da benn. * an '''hed-tenn pleustrek''' : kemer a ra e kont barregezh an tenner, resisted an arm implijet, kalite al [[Lunedenn (arm-tan)|lunedenn]] pe ar [[Kouch (arm-tan)|c'houch]], liv an amzer... En arme e ouzhpenner ivez an '''hed-tenn efedus''' d'an hed-tenn pleustrek, da lavaret eo ar pellder a c'hello ober ur boled en ur chom efedus war ur sibl (da lavaret eo herzel un den pe toullañ dafar da skouer). === ''Holster'' === Un '''''holster''''' zo ur skloser a lakaer ennañ ur [[Pistolenn|bistolenn]] pe ur [[revolver]]. Gellet a ra bezañ staget tro-dro d'ur vorzhed, d'an divlez pe d'ar bruched. Implijet e vez evit armoù-dorn ar polis hag ar soudarded da skouer. Difennet eo er [[Stand tennañ|standoù tennañ]] e Frañs a-wechoù. === Horzh-fuzuilh === Un '''[[Lamm (arm-tan)|horzh-fuzuilh]]''', pe '''lamm-fuzuilh''', zo al lodenn a gaver a-dreñv kanol ar fuzuilhoù pe ar c'harabinennoù hag a lakaer ouzh e skoaz pa denner. Gellet a ra bezañ difiñv evel war an armoù-skoaz hengounel, plegus pe deleskopek war armoù-skoaz modernoc'h. == K == === Kalibr === [[Kalibr (armoù-tan)|'''Kalibr''']] ur munision a verk treuzkiz e voled, pe e zouilhez evit ar c'hartouchennoù chase. Eztaolet eo e milimetroù pe e meutadoù peurliesañ. Titouroù all a gaver a-wechoù e anv ur c'halibr evit disheñvelaat munisionoù disheñvel o ment met heñvel o c'halibr (evel an [[.22 Long Rifle]] hag ar [[5,56 × 45 mm NATO|5,56 × 45 mm]] da skouer) : hirder an douilhez, ijiner, bloavezh e grouidigezh, kargad a boultr ennañ... Dre hengoun, er broioù european, muzuliet e vez '''trogleuziñ''' ur c'hanol (a-raok e vefe uzinet ar rizennoù) evit termeniñ e galibr, e milimetroù peurliesañ. Er Stadoù-Unanet e kemerer e kont kentoc'h ar c'heit etre foñs rizennoù ur c'hanol evit envel ur c'halibr. Eno e vez eztaolet e meutadoù kentoc'h. === Kambr === Ar '''gambr''' eo al lec'h ma kaver ur [[munision]] just a-raok ma vefe tennet anezhañ. === Kanol === * En un arm-tan ez eo ar '''c'hanol''' an duellenn a heñch ar bannelloù. * Ur '''[[Kanol (kanolierezh)|c'hanol]]''' a zo ivez anv ur pezh kanolierezh. :;Kanol flour ::Ur c'hanol flour n'en deus rizenn ebet da heñchañ ar bannadelloù. An armoù-tan kozh pe ar [[Fuzuilh#Fuzuilh-chase|fuzuilhoù-chase]] modern a zo kanolioù flour dezho. :;Kanol rizennet ::Ur c'hanol rizennet ez eus ennañ ur rizenn, da lavaret eo ul linenn doullet a dro en e ziabarzh. Ar rizenn-mañ a laka ar vannadell da dreiñ warni hec'h-unan er c'hanol : stabiloc'h eo neuze e-pad e nijadenn ha brasoc'h eo he hed-tenn. === Karabinenn === '''[[Karabinenn]]''' a vez graet e geriaoueg an arme eus un arm-tan gant ur c'hanol hir met berroc'h eget hini ur [[fuzuilh]] pe ur [[mousked]]. Er-maez eus bed an arme, e bed ar chase pe ar sportoù-tenn, ur '''garabinenn''' zo un arm hir dezhañ ur c'hanol rizennet pe meur a hini. Karabinennoù a raer ivez eus an armoù hir [[Arm dre aer gwasket|dre aer gwasket]] pe gaz a c'hall tennañ plomennoù 4,5 mm pe 5,5 mm, evit amprouennoù zo er [[sportoù tennañ]] pe an dudi. === Karger === Ar '''[[Karger (armoù-tan)|c'harger]]''' a lakaer ennañ ar [[Munision|munisionoù]] evit pourveziañ '''kambr''' an arm. Gellet a ra bezañ fiñv : er pistolennoù e kaver ar c'harger en dornikell ; er fuzuilhoù pe karabinennoù modern e vez sanket dindan ar [[Kulasenn (armoù-tan)|gulasenn]] peurliesañ. Diabarzh e c'hall bezañ ivez : ar c'hargerioù korzennek a zo dindan ar c'hanol, war ar fuzuilhoù loc'henn-grogenn da skouer, pe a-dreñv d'ar gulasenn. '''Pourvezer''' e c'hall bezañ anvet ivez. === Kartouchenn === Ur '''[[Kartouchenn (arm-tan)|gartouchenn]]''' a zo ur [[munision]] evit an armoù-tan hiniennel, dezho ur [[Kalibr (armoù-tan)|c'halibr]] 20 mm d'ar muiañ. Pa vez brasoc'h kalibr ur munision e vez graet '''obuz''' anezhañ. Er c'hartouchennoù modern e kaver : * un '''[[Douilhez (elfenn munision)|douilhez]]''', ennañ ar [[Poultr-tarzh|poultr]] a lakao ar vannadell da nijal pa darzho ; * an '''[[Emors (munisionoù)|emors]]''', e strad an douilhez, a lakao ar poultr da darzhañ pa vo skoet ; * ur '''vannadell''' ([[boled]]), pe meur a hini (plomoù) evit ar c'hartouchennoù-chase ; * '''bourrell''' etre ar poultr hag ar plomoù er c'hartouchennoù-chase. [[Restr:FlintlockMechanismPlain.png|thumb|Ar c'hi (pezh a-gleiz) war blatinenn-gailhastr ur fuzuilh kozh. An tamm-kailhastr a zo dalc'het etre javedoù ar c'hi.]] === Ki === Ar '''c'hi''' zo ur pezh eus ar '''[[Platinenn (arm-tan)|blatinenn]]''' a gaver war armoù-tan hiniennel kozh ha war an armoù-dorn modern dreist-holl. Sachet e vez warnañ da armiñ mekanikerezh an arm, ha kas a ra '''skoer''' an arm ouzh ar munision pa vez distegnet. Pa vez kuzh ar c'hi en un arm e vez graet '''morzhol''' anezhañ. Dont a ra e anv moarvat eus ar stumm a oa d'ar c'hioù war an armoù kozh. === ''Kipplauf'' === Ur c'h-'''''kipplauf''''' zo ur garabinenn-chase, dezhi ur c'hanol rizennet un-tenn da wintañ. Implijet e vez evit chaseal bronneged bras Europa. Skañvoc'h ha resisoc'h eo evit ur garabinenn damaotomatek. Dont a ra hec'h anv eus an alamaneg ''Kipplaufbüchse'' ("karabinenn un-tenn")<ref>{{Fr}} ''[https://blog.tout-chasse.fr/2025/07/18/carabine-kipplauf-larme-ultime-pour-lapproche/ Carabine Kipplauf : l’arme ultime pour l’approche ?]'', Tout-Chasse, 18/07/2025 (lennet d'an 29/07/2026)</ref>. === Korn-poultr === Ur '''[[Korn-poultr|c'horn-poultr]]''' zo un endalc'her hag a veze implijet gant ar soudarded betek kreiz an XIX{{Vet}} kantved evit gwareziñ o [[Poultr du|foultr]] diouzh ar glebor. === Kraban === Ar '''graban''' a zo he rol kregiñ en '''[[Douilhez (elfenn munision)|douilhez]]''' goullo pa ya ar '''[[Kulasenn (armoù-tan)|gulasenn]]''' war an a-dreñv evit ma vo skarzhet dre an '''toull-distrinkañ'''. === Koch-bizañ === Ar '''c'hoch-bizañ''' zo ur faout a-us d'ar c'hanol ha tost ouzh lagad an tenner. Perzh eus ar '''[[Kouch (arm-tan)|c'houch]]''' eo. [[Restr:Cordite Filled Cartridge.JPG|thumb|Ur gartouchenn kalibr [[.303 British]] digoret. '''Kordit''' a weler o tont er-maez eus an douilhez.]] === Kordit === Ar '''[[Kordit|c'hordit]]''' a zo un danvez-tarzh ijinet e 1889 gant ar Saozon James Dewar ha Frederick Abel. Implijet eo bet e plas ar '''[[Poultr-tarzh|poultr]]''' e munision broioù ar [[Kenglad ar Broadoù|C'hommonwealth]] dreist-holl betek an [[Eil Brezel-bed]]. Aes eo da anvezout er [[Munision|munisionoù]] abalamour d'e stumm heñvel ouzh toazennoù ''spaghetti''. === Kouch === Daou dra a ya d'ober '''[[Kouch (arm-tan)|kouch]]''' un arm peurliesañ : ar '''viz''' a zo e beg ar c'hanol, hag ar '''vizerez''' a zo tostoc'h ouzh lagad an tenner. A-benn bizañ mat e ranker linennañ e lagad, ar viz hag ar vizerez gant ar sibl. Ar vizerez a zo alies ur '''c'hoch-bizañ''', ha ma weler ar viz er c'hoch-bizañ eo linennet mat an arm. Alies e c'hall ar vizerez bezañ reoliet evit reizhañ '''uhelder''' ha '''driv''' an tenn. War armoù zo, e ya ul '''lagadenn''' d'ober ar viz pe ar vizerez.[[Restr:45 ACP - FMJ - SB - 1.jpg|thumb|Ur gartouchenn .45 ACP. Ar '''greuzenn''' a weler tro-dro strad an douilhez.|kleiz]] === Kreuzenn === Ur '''greuzenn''' a gaver tro-dro strad ar [[Munision|munisionoù]] modern. He rol eo aesaat distrinkañ un douilhez en ur vezañ tapet gant ar graban. Talvoudus eo evit an armoù dam-aotomatek pe aotomatek a c'hell kaout ul '''lusk-tennañ''' uhel. === Kulasenn === Ar '''gulasenn''' eo ar pezh ar servij da serriñ kambr an arm da vare an tenn evit ma vo kaset gazoù an darzhadenn war-zu ar c'hanol nemetken. Ur '''[[Kulasenn (armoù-tan)|gulasenn]]''' a c'hall bezañ '''serr''' pe '''digor''', '''blodet''' pe '''frank''' hervez an armoù. === Kuzh-tan === Ur '''c'huzh-tan''' zo ur pezh a lakaer e beg kanol un arm, war an armoù-skoaz peurliesañ, da guzhat an tan produet gant an tennoù. Implijet e vez da skouer war ar [[Fuzuilh-arsailh|fuzuilhoù-arsailh]] pe an armoù implijet er brezel evit kuzhat gwelloc'h an tenner. Ar c'huzh-tan a c'hall a-wechoù sikour da stabilaat an arm o kempouezañ e argil. == L == [[Restr:Calcio winchester.jpg|kleiz|thumb|'''Lamm-fuzuilh''' ur garabinenn [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]].]] === Lamm-fuzuilh === Ul '''[[Lamm (arm-tan)|lamm-fuzuilh]]''', pe '''horzh-fuzuilh''', zo al lodenn a gaver a-dreñv kanol ar fuzuilhoù pe ar c'harabinennoù hag a lakaer ouzh e skoaz pa denner. Gellet a ra bezañ difiñv evel war an armoù-skoaz hengounel, plegus pe deleskopek war armoù-skoaz modernoc'h. === Laonenn-gargañ === Ul '''laonenn-gargañ''' a zo ur pezh hir a siler ennañ ar [[Kartouchenn (arm-tan)|c'hartouchennoù]] evit lakaat anezho aesoc'h e [[Karger (armoù-tan)|karger]] an arm goude. Talvoudus eo gant kargerioù uhel o dalc'had pe dezhe ur winterell galet. === Loc'henn-dizarmiñ === Gwelet [[Geriaoueg an armoù-tan#Decock|decock]].[[Restr:Winchester 73 open noBG.png|thumb|Ur garabinenn Winchester 73. Al '''loc'henn-grogenn''' a zo sachet, dindan an draen.]] === Loc'henn-grogenn === Al '''loc'henn-grogenn''' zo ur mod da adarmiñ ijinet e 1826 gant an [[Armerezh|armeurer]] italian [[Cesar Rosaglio]]. Karget e vez ar c'hartouchennoù en un duellenn dindan ar c'hanol. Etre pep tenn e c'haller adarmiñ en ur sachañ ul loc'henn anvet loc'henn-grogenn. Ar sistem adarmiñ buanañ e oa en XIX{{Vet}} kantved a-raok e vije ijinet an adarmiñ damaotomatek. === Lunedenn === Ul '''[[Lunedenn (arm-tan)|lunedenn]]''' a zo ur benveg a vez montet war fuzuilhoù pe karabinennoù a-benn gwelet e '''sibl''' a-bell. Sifroù a vez implijet da zeskrivañ he ferzhioù nesañ : ul lunedenn ''3-9×40'' a sinifi e c'hall brasaat an traoù etre 3 ha 9 gwech hag eo 40 mm treuzkiz he gwerenn. Nozelennoù reoliñ a gaver war ul lunedenn : * nozelenn reoliñ an driv, a-zehou alies ; * nozelenn reoliñ an uhelder, a-us alies ; * a-wechoù e kaver war al lunedennoù resisañ un nozelenn reoliñ evit an oleeunad, war an tu kleiz peurliesañ. === Lunedoù-gwarez === Implijet e vez '''lunedoù-gwarez''' er [[sportoù tennañ]] da chom hep bezañ gloazet en e lagad gant un douilhez o nijal. Tarzhañ a c'hall ober un arm ivez abalamour d'ur si war ar [[munision]] pe war ar [[Kulasenn (armoù-tan)|gulasenn]], memes ma vez ral seurt gwallzarvoudoù gant an armoù modern. === Lusk-tennañ === '''[[Lusk-tennañ]]''' un arm eo an niver a vannadelloù a c'hall tennañ e-pad ur mare bennak en ur mod teorikel. Eztaolet e vez peurliesañ e tennoù dre vunutenn (tenn/mn). Disheñvel eo diouzh al lusk-tennañ gwir peogwir ne gemer e kont elfennoù evel tommder ar c'hanol a c'hall degas '''darvoudoù-tennañ''' pe dalc'h ar [[Karger (armoù-tan)|c'hargerioù]] (betek 30 munision peurliesañ) pe ar bandennoù evit ar [[Mindrailherez|mindrailherezioù]]. Ar vindrailherez alaman [[MG42]] a c'halle da skouer tennañ 1600 boled dre vunutenn en ur mod teorikel, met bandennoù 50 pe 250 a veze implijet enni, setu e oa kalz izeloc'h he lusk-tennañ gwir. == M == === Merker kargañ === Ur '''merker kargañ''' zo un ibil, disheñvel e liv diouzh hini an arm peurliesañ, a zeu war-wel pa vez karget an arm, da lavaret eo pa vez ur gartouchenn en e gambr. Un elfenn surentez eo. === Mindrailherez === Ur [[mindrailherez|vindrailherez]] a vez graet eus un arm emgefreek gant ur gambr a zegemer boledoù treutoc'h evit 20 milimetr (reizhiad metrek) pe .50" (sistem imperial). An armoù damheñvel a implij boledoù tevoc'h a vez anvet '''[[Kanol emgefreek|kanolioù emgefreek]]'''. [[Restr:Trigger lock on a revolver.jpg|thumb|Ur [[revolver]] warnañ ur morailh-pontig glas.|kleiz]] === Mindrailherezig === '''Mitrailhetenn''' pe '''mindrailherezig''' zo al lesanvioù roet d'ar '''[[Pistolenn-vindrailher|bistolenn-vindrailher]]''', a zo un arm-tan hiniennel aotomatek, hir peurliesañ, a implij [[Munision|munisionoù]] savet evit ar pistolennoù evel an [[9 × 19 mm Parabellum]] da skouer. === Morailh-pontig === Ur '''morailh-pontig''' a zo un elfenn surentez a lakaer war pontig un arm da virout ouzh an '''[[Draen (armoù)|draen]]''' da vezañ implijet. Un alc'hwez pe ur c'hod a implijer da brennañ ar morailh-pontig. === Munision === Ur '''[[munision]]''' eo ar pezh a lakaer en un arm-tan da gargañ anezhañ. Gellet a ra bezañ ur '''[[Kartouchenn (arm-tan)|gartouchenn]]''' evit an armoù-tan hiniennel (betek 20 mm treuzkiz o boledoù) pe un '''obuz''' evit an armoù-tan brasoc'h implijet er [[Kanolierezh|c'hanolierezh]]. == O == === Oleeunad === An '''oleeunad''' a c'haller reoliñ war [[Lunedenn (arm-tan)|lunedennoù]] armoù-tan 'zo evit ma chomfe ar c'hroazlin war ar memes poent eus ar [[Gwenn (sportoù)|sibl]] memes ma fiñv an tenner(ez). Peurliesañ e kaver nozelenn-reoliñ an oleeunad eus tu kleiz al lunedenn. Dereziet e vez e metroù war al lunedennoù MRAD, pe e ''yards'' war al lunedennoù a ra gant ar sistem MOA. === ''Optic ready'' === '''''Optic ready''''' zo un droienn saoznek evit envel ur perzh eus pistolennoù damaotomatek modern 'zo. Talvezout a ra e c'haller sevel binvioù optek evel ur [[buker poent ruz]] warne a-drugarez, peurliesañ, da doulloù graet e nec'h he [[Kulasenn (armoù-tan)|c'hulasenn]], gwarezet gant ur blakennig ma n'int ket implijet. == P == [[Restr:Swe army pistol m1907.svg|thumb|'''Pezhioù ur bistolenn suedat M1907''' ''':''' 1. Beg ar c'hanol - 2. Riklerez - 3. Kanol'- 4. Kalonenn ar c'hanol - 5. [[Kulasenn (armoù-tan)|Kulasenn]] - 6. Skoer - 7. Morzhol - 8. Pluenn - 9. Gwinterell ar morzhol - 10. Ibil ar winterell-daspunerez - 11. Gwinterell-daspunerez - 12. Draen - 13. Gwinterell ar c'harger]] === Pistolenn === Ur '''[[Pistolenn|bistolenn]]''' a zo un arm-tan dorn a vez atav linennet e gambr gant e ganol (evit se eo disheñvel diouzh ur '''revolver'''). === Pistolenn-vindrailher === Ur '''[[Pistolenn-vindrailher|bistolenn-vindrailher]]''' pe '''pistoled-mindrailher''' zo un arm-tan hiniennel hir a implij [[Munision|munisionoù]] savet evit ar pistolennoù evel an [[9 × 19 mm Parabellum]] da skouer. '''Mitrailhetenn''' pe '''mindrailherezig''' a vez graet anezhi ivez. === Platinenn === '''[[Platinenn (arm-tan)|Platinenn]]''' un arm-tan eo ar gwikefre a lak ur [[munision]] da vezañ skoet, pe flammet evit an armoù-tan koshañ. A bep seurt platinennoù a gaver. Etre ar XV{{Vet}} hag an XIX{{Vet}} kantved ez eus bet implijet en Europa '''platinennoù-mechenn, platinennoù-rod, platinennoù-kailhastr''' ha '''platinennoù-skeiñ''', betek ijinadenn ar c'hartouchennoù modern e eil kard an XIX{{Vet}} kantved. Platinennoù an armoù-dorn a c'hall bezañ bremañ : * '''SA''' (e saozneg ''Single Action'', un ober) : ret eo adarmiñ ar c'hi gant an dorn bewech ma tenner ; * '''DA''' (e saozneg ''Double Action'', daou ober) : ar c'hi a vez adarmet en ur mod aotomatek pa denner ; * '''SA / DA''' (''Single Action / Double Action'') : ar c'hi a c'hell bezañ adarmet gant an dorn pe un ur mod aotomatek ; * '''DAO''' (''Double Action Only'', daou ober nemetken) : armoù a vez kuzhet ar '''morzhol''' (ar c'hi) en diabarzh. N'haller ket stegnañ anezhañ gant an dorn. === Plinking === Ar '''''[[plinking]]''''' zo un doare da dennañ gant [[Arm-tan|armoù-tan]] pe [[Arm-plom|armoù-plom]] war [[Gwenn (sportoù)|sibloù]] ha n'int ket standard er [[sportoù tennañ]], evel boestoù-mir, tammoù koad pe boutailhoù. Dont a ra e anv eus ar ger ''plink'' a zo un drouzadell saoznek evit trouz un dra o stekiñ ouzh ar metal. === '''Pluenn''' === Ar '''bluenn''' zo ur pezh diabarzh eus mekanikerezh un arm-tan, a ra al liamm etre ar '''skoer''' (a sko ouzh ar munision) hag an '''[[Draen (armoù)|draen]]''' (a vez pouezet warnañ gant e viz evit tennañ). === Pontig === Ar '''pontig''' eo ar pezh a gaver tro-dro d'an '''draen''' war ar bras eus an armoù-tan hiniennel. Ur rol surentez en deus. === Pouez-loc'hañ === '''Pouez-loc'hañ''' un arm eo ar pouez a rank bezañ lakaet war an [[Draen (armoù)|draen]] evit ma vo tennet gantañ. War armoù zo e c'hall bezañ reoliet. * '''Seul uheloc'h ar pouez-loc'hañ, seul diaesoc'h tennañ :''' ur pouez-loc'hañ uhel a gaver war armoù ar polis (4,5 kg evit an tenn kentañ war pistolennoù [[SIG Sauer SP2022]] polis Frañs, pe 5,5 kg evit pistolennoù polis [[New York|New-York]] da skouer). Ar pal eo chom hep tennañ re vuan pa implijer an arm en un endro poblet pe pa vezer dindan wask. * '''Seul izeloc'h ar pouez-loc'hañ, seul resisoc'h an tenn :''' er sportoù-tennañ e vez implijet ur pouez-loc'hañ izel, peogwir ne fiñv ket kement an arm evel-se ha nebeutoc'h a riskloù zo da reiñ un '''taol-biz''' pa denner. Pouezioù da nebeutañ a gaver er reolennoù an ''F.F. Tir'' e amprouennoù zo : 500 g evit an amprouenn ''Pistolenn 10 metr'' pe 1000g evit hini an amprouenn ''Pistolenn 25 metr'', da skouer. === Poultr === * Ar '''[[poultr du]]''' zo ur meskaj soufr, nitrat potasiom ha glaou ijinet e Sina, marteze war-dro ar VII{{Vet}} kantved. Implijet eo bet en holl armoù-tan betek fin an XIX{{Vet}} kantved. * Ar '''[[poultr divoged]]''' a zo bet stabilaet e rekipe 1884 gant ar Gall [[Paul Vieille]], ha gwellaet meur a wech en XX{{Vet}} kantved. Implijet e vez e munisionoù an holl armoù hiniennel modern. Savet eo diwar nitroseluloz. Gellet a ra bezañ prim pe gorrek. C'hwec'h gwech galloudusoc'h eo evit ar poultr du. == R == === Reduer-son === Ur '''[[reduer-son]]''' a zo ur pezh a izela ar son produet gant tennoù an armoù-tan. Gellet a ra bezañ biñset ouzh beg ar c'hanol pe a-wechoù enbarzhet er c'hanol war-eeun. Efedus-tre eo ar redueroù-son pa vezont implijet asambles gant '''[[Munision|munisionoù]]''' subsonek (dindan 340 m/s). [[Restr:SG550 with MIL-STD-1913-Rail.JPG|thumb|Ur fuzuilh [[SIG SG 550|SIG 550]] warni ur '''reilh Picatinny''' prest da zegemer dafar ouzhpenn.]] === Reilh === '''Reilhoù''' a gaver war armoù-tan modern zo, a-us pe dindan ar c'hanol peurliesañ, da stagañ dafar ouzhpenn : '''[[Lunedenn (arm-tan)|lunedenn]]''', lamp, '''[[buker poent ruz]]''', [[buker laser]], '''[[daoubez]]'''... Tri seurt reilhoù a gaver : * reilhoù klasel, da lavaret eo div greuzenn linennek a bep tu d'ar c'hanol ; * reilhoù '''Picatinny''', dezhe dantennoù (war-dro 5 mm ledander) da stabilaat an dafar montet ; * reilhoù '''Weaver''', heñvel a-walc'h ouzh ar reilhoù Picatinny met strishoc'h o dantennoù (war-dro 4 mm). === Revolver === Ur '''[[revolver]]''', pe '''pistolenn-dro''', zo un arm-dorn, dezhañ ur c'hanol d'an nebeutañ. Un [[Karger (armoù-tan)#Taboulinoù|daboulin]] en deus ivez, enni [[Kartouchenn (arm-tan)|kartouchennoù]], hag a dro pa vez tennet. Stummoù revolverioù a oa dija adalek ar XVI{{Vet}} kantved met an hini modern kentañ, ar [[Colt Paterson]], a voe ijinet e 1836 gant [[Samuel Colt]] hag Anton Chase. [[Restr:Barrel component bore from Kanonenlauf.jpg|kleiz|thumb|150x150px|'''Rizennoù''' e-barzh ur c'hanol.]] === Rizenn === '''Rizennoù''' a gaver e-barzh kalz kanolioù armoù-tan adalek kreiz an XIX{{Vet}} kantved. A-drugarez dezhe e tro ar vannadell warni hec'h-unan : stabiloc'h eo pa nij neuze, ha gellet a ra mont pelloc'h. === Ruilhenn === '''Ruilhennoù''' a gaver a-wechoù war an armoù da stagañ ur sanglenn, ul lêrenn pe un '''daoubez''' da skouer. === Rummadoù armoù === Hervez [[Lezennoù war an armoù e Frañs|lezenn]] Frañs eo renket an armoù e pevar rummad disheñvel hervez o live dañjerusted. Er rummadoù-mañ e kaver da skouer : * '''rummad A : armoù brezel, aotomatek, armoù-skoaz damaotomatek dezho ur c'hargerad ouzhpenn 10 tenn pe armoù uhel dalc'had o c'harger.''' Ur sivil n'hall ket kaout un arm eus ar rummad-mañ. * '''rummad B : pistolennoù, revolverioù, armoù-skoaz damaotomatek dezho ur c'hargerad a c'haller tennañ.''' Un aotre digant ar prefeti hag ul lisañs sportoù tennañ a zo ret evit kaout an armoù-mañ. En ur c'houfr-houarn e rankont bezañ renket. * '''rummad C : armoù-skoaz damaotomatek 3 zenn, armoù-skoaz tennata dre zorn, armoù un tenn dre ganol.''' Disklêriet e rank bezañ an armoù-mañ d'ar prefeti. Evit o frenañ e ranker kaout ul lisañs [[sportoù tennañ]] pe un aotre da [[Chaseal|chase]]. * '''rummad D :''' '''armoù gant poultr du, armoù gant ur sistem entanañ ijinet a-raok 1900, armoù-tennañ-gwenn, gaz pe alarm, an holl armoù etre 2 hag 20 joul.''' Forzh piv a-us da 18 vloaz a c'hell prenañ anezhe. == S == [[Restr:JGA1903-BR50.jpg|kleiz|thumb|Ar garabinenn-mañ zo he lamm war ur '''sac'h-tennañ'''.]] === ''SA'' === '''''Single Action''''' (un-ober), unan eus doareoù mont en-dro '''[[Platinenn (arm-tan)|platinenn]]''' un arm-dorn. === ''SA / DA'' === '''''Single Action / Double Action''''' (un-ober / daou-ober), unan eus doareoù mont en-dro '''[[Platinenn (arm-tan)|platinenn]]''' un arm-dorn. === Sac'h-tennañ === '''Seier-tennañ''' a implijer da stabilaat armoù-skoaz ha raloc'h armoù-dorn er [[sportoù tennañ]]. Gellet a reont bezañ lakaet dindan ar fust pe dindan al [[Lamm (arm-tan)|lamm]]. === Sibl === Ar '''sibl''', pe '''[[Gwenn (sportoù)|gwenn]]''', eo an dra a glasker tizhout er [[sportoù tennañ]]. Ar re anavezet gant an [[International Shooting Sport Federation|ISSF]] a zo gwenn ha du, meur a vent dezhe. Ar re ront o deus treuzkizoù etre 10 cm hag 50 cm hervez an arm implijet hag ar pellder. === Skoer === Ar pezh-mañ a sko ouzh '''[[Emors (munisionoù)|emors]]''' ar '''[[munision]]''' da lakaat anezhañ da darzhañ evit flammañ ar '''[[Poultr-tarzh|poultr]]'''. === Sniper === Ur '''[[sniper]]''' a zo ur soudard gouest da dennañ war sibloù pell-kennañ (en tu all da 600 metrad) ha da labourat e-unan war un takad enebour gant sikour un arseller nemetken pe nebeut-tre a dud. Pa vez anv eus soudarded kad da dennañ resis betek 600 metrad hag enbarzhet en ur strollad ledanoc'h e implijer ar ger '''[[tenner-resisted]]'''. Ar sniperien hag an dennerien-resisted a vez disheñvelaet hervez ar mod d'o implij hag o mod da labourat neuze. Ar ger '''sniper''' ne vez ket implijet e bed ar [[sportoù tennañ]]. === ''Spitzer'' === ''Spitzer'' a raer eus an holl [[Munision|vunisionoù]] begek beg o boled. Implijet eo bet an anv-mañ evit ar munision alaman [[7,92 × 57 mm Mauser|8×57is]] evit ar wech kentañ. === Stand tennañ === Ur '''[[stand tennañ]]''' zo ul lec'h serr pe digor savet evit gellet implijout un arm-tan en ur zoujañ eus reolennoù surentez ha yec'hed. Lec'hioù a seurt-se a gaver evit ar [[sportoù tennañ]], e [[Armerezh|armeurioù]] zo evit aeseañ an armoù, hag e bed an arme pe ar polis evit pleustriñ war implij an armoù labour. === Stanker-karger === Ar '''stanker-karger''' zo ur bouton a ranker pouezañ warnañ evit dieubiñ [[Karger (armoù-tan)|karger fiñv]] un arm. War ar c'harabinennoù emañ alies dirak ar c'harger, war fust an arm. War ar pistolennoù emañ pe etre ar pontig hag an dornikell (war ar braz eus an armoù modern), pe dindan ar c'harger, e traoñ an dornikell (war armoù koshoc'h evel stummoù kentañ ar [[Ruger Standard]] da skouer). === Stanker-kulasenn === Ar '''[[stanker-kulasenn]]''' eo ar pezh fiñv a stank e-unan [[Kulasenn (armoù-tan)|kulasenn]] un arm-tan damaotomatek pe aotomatek war an a-dreñv pa vez goullo e [[Geriaoueg an armoù-tan#Karger|c'harger]] a-drugarez d'ur c'hoch war ar riklerez. === Starderez-veg === Ur '''starderez-veg''' a gaver e beg kanolioù armoù-tan e bep seurt. O fal eo diheñchañ lod eus ar gazoù produet gant tarzhadenn ar c'hargad-poulzañ, war ar c'hostezioù evit izelaat efed '''[[argil]]''' an arm, pe en nec'h evit kempouezañ efed uhelaat beg ar c'hanol goude an tenn. === Strad === Ar '''strad''' a vez graet eus revr un douilhez. Hervez ar [[Kartouchenn (arm-tan)|c'hartouchennoù]] e c'hall bezañ ur '''bourled''' pe ur '''greuzenn''' tro-dro d'ar strad. === Stegn === '''Stegn''' a zo un anv-gwan hag a verk stad ki un arm pa vez armet, prest da leuskel ar skoer da vont da stekiñ ouzh ar [[munision]]. === Stroll === Er braz eus ar sportoù-tennañ e klasker ober '''strolloù''' war ar [[Gwenn (sportoù)|sibloù]], da lavaret eo bodañ toulloù ar boledoù an tostañ ar gwellañ an eil ouzh ar re all.[[Restr:22 LR Remington Subsonic.jpg|thumb|Ur voestad munisionoù [[.22 Long Rifle|.22 LR]] '''subsonek'''.]] === Subsonek === '''Subsonek''' a reer eus ur [[boled]] a zo e dizh izeloc'h evit hini ar son (war-dro 340 metr/s). Nebeutoc'h a drouz a ra ar [[Munision|munisionoù]] evit ar re n'int ket, dreist-holl pa implijer anezho gant ur '''[[reduer-son]]'''. === Surded ha surentez === * '''surded''' un arm eo ar sistem a vez implijet en ur mod youlek gant e implijer evit herzel anezhañ da vezañ implijet. Peurliesañ eo ur bouton hag a vir ouzh an [[Draen (armoù)|draen]] pe ar [[Geriaoueg an armoù-tan#Skoer|skoer]] da vont en-dro. N'eo ket sur penn-da-benn peogwir e c'hall memestra mekanikerezh an arm leuskel an tenn da vont ma kouezh pe ma vez stoket ennañ kreñv. * '''surentez''' un arm eo ar sistem(où) a vir ouzh an arm da dennañ dre wallzarvoud. N'hallont ket bezañ reoliet gant an implijer. Hervez an armoù e c'hall bezañ ar redi da bouezañ war an draen pe ur bouton ouzh an dornikell, pe bezañs ar c'harger en e buñs da skouer. Sistemoù all a c'hall lakaat un arm da vezañ suroc'h : ur poent ruz o tiskouez eo kambret ur [[Kartouchenn (arm-tan)|gartouchenn]], ur bouton ''decocking'' da adlakaat ar c'hi distegn hep tennañ, un draen gant ur pouez-loc'hañ uhel... ==== Reolennoù surentez da vare implij un arm ==== Peder reolenn surentez hollvedel a zo pa implijer un arm. Termenet int bet gant ar Stadunanad [[Jeff Cooper]] : * chom hep leuskel e viz-yod war an draen nemet e vefer prest da dennañ * gwelet e arm evel karget bepred * chom hep poentiñ e arm ouzh un dra all evit ar sibl * bezañ evezhiek eus e endro pa denner Reolennoù all a c'haller ouzhpennañ : chom hep dornata arm un den all hep goulenn digantañ, chom hep kaout fiziañs e sistem surentez an arm, bezañ sur eo kempenn ha naet hoc'h arm a-raok tennañ, tennañ war-zu ul lec'h a zalc'ho ar boled evel traezh pe douar soupl da skouer, lakaat un tokarn-gwarez-divskouarn ha lunedoù-gwarez, ha kement zo. == T == === Taboulin === An '''[[Karger (armoù-tan)#Taboulinoù|daboulin]]''' eo ar pezh ront, enni [[Munision|munisionoù]], a gaver war ar '''[[Revolver|revolverioù]]'''. Treiñ a ra pa vez tennet gant ar revolver. === Taol-biz === E bed ar [[sportoù tennañ]] e roer un '''taol-biz''' pa bouezer re greñv pe re vuan war '''[[Draen (armoù)|draen]]''' e arm. Diheñchet eo neuze ar c'hanol war-zu an traoñ pe kostez kreñv an tenner(ez). Er c'hleuboù tennañ e tesker chom hep ober ar jestr fall-mañ. === ''Takedown'' === ''[[Arm-tan da zivontañ|Takedown]]'' a vez graet eus un [[Arm-skoaz|'''arm-skoaz''']] hag a c'haller divontañ buan e div lodenn (al [[Lamm (arm-tan)|'''lamm''']] hag ar peurrest peurliesañ) evit ma vefe aesoc'h da zougen. Armoù [[chaseal]] pe [[Arm dreistbevañ|dreistbevañ]] int alies. === '''''Tap Rack''''' === An '''''[[Tap Rack|tap rack]]''''' a zo ur jestr teknik implijet evit diskoulmañ '''darvoudoù tennañ''' war ar pistolennoù : skeiñ a raer gant un dorn ouzh an '''dornikez''' (''tap'') ha sachañ a raer prim ha penn-da-benn war ar '''[[Kulasenn (armoù-tan)|gulasenn]]''' a-raok laoskel anezhi da zistreiñ en he flas (''rack''). Kement-mañ a c'hall distankañ ur [[Kartouchenn (arm-tan)|gartouchenn]] stanket er gambr pe er gulasenn. === Tennata === An '''tennata''' eo ar fed da dennañ ur munision war-lerc'h egile evit an armoù-tan daou-denn pe ouzhpenn. * '''Tennata dre zorn''' (kanol da wintañ, kulasenn-vorailh, loc'henn-grogenn, pomp, adarmiñ linennek) : an tenner a rank adkambriñ ur [[munision]] en ur ober un dra war mekanikerezh an arm etre pep tenn ; * '''Tennata damaotomatek''' : trawalc'h pouezañ war an [[Draen (armoù)|draen]] etre pep tenn evit tennañ a-nevez ; * '''Tennata aotomatek''' : trawalc'h pouezañ war an draen hep sevel e viz evit ma yafe ar boledoù kuit a-dennadegoù. === Tenner-resisted === E bed ar [[sportoù tennañ]], un '''[[tenner-resisted]]''' (pe '''tennerez-resisted''') zo un den a gustum tennañ war sibloù en tu all da 600 metrad. En arme e vez implijet diwar-benn soudarded kad da dennañ resis betek 600 metrad hag enbarzhet en ur strollad ledanoc'h war an dachenn-emgann. === Tokarn-gwarez-divskouarn === Gwareziñ e zivskouarn a ranker ober pa denner gant armoù-tan. '''Tokarnioù-gwarez''' a c'hell bezañ lakaet. Lod anezhe a zo elektronik evit ar chase pe an tennañ : gellet a reont anavezout live an drouz a-benn izelaat son an tennoù hag uhelaat trouzioù all an endro (loened, natur, kaozeadennoù...).[[Restr:Casing.jpg|thumb|Un douilhez o nijal e-maez eus '''toull-distrinkañ''' (a-us d'ar c'harger) ur fuzuilh M4.]] === Toull-distrinkañ === Dre an '''toull-distrinkañ''' ec'h a er-maez an douilhez goullo goude un tenn. Alies e vez tuet war-zu kostez an arm evit ma ne stoko ket an [[Douilhez (elfenn munision)|douilhez]] tomm ouzh penn an tenner. === Trebez === Un '''[[trebez]]''' a vez implijet da stabilaat o fuzuilh pe o c'harabinenn gant ar chaseourien api, pe war vindrailherezioù zo en arme. Implijet e vez trebezioù a c'haller reoliñ e [[sportoù tennañ]] evel ar [[Benchrest (sport)|benchrest]]. === Trogleuziñ === Dre hengoun, er broioù european, muzuliet e vez '''trogleuziñ''' ur c'hanol (a-raok e vefe uzinet ar rizennoù) evit termeniñ e [[Kalibr (armoù-tan)|galibr]]. Er Stadoù-Unanet e kemerer e kont kentoc'h ar c'heit etre foñs rizennoù ur c'hanol evit envel ur c'halibr. == V == === ''Varmint'' === '''''[[Varmint]]''''' ("noazus") zo un termen saoznek a vez implijet evit deskrivañ armoù-skoaz, boledoù pe [[Munision|munisionoù]] savet evit chaseal loened bihan noazus pe gwelet evel-se e [[Norzhamerika]], evel ar [[Koiot|c'hoioted]], al [[Louarn|lern]] pe al [[Lapin|lapined]]. Ar munisionoù zo reoù bihan o [[Kalibr (armoù-tan)|c'halibr]] ha skoet war o zro peurliesañ ([[.22 Long Rifle|.22 LR]] pe [[.17 HMR]] da skouer) ; o bannadelloù a zo soñjet evit tarzhañ pa skoont ouzh o sibl evit izelaat ar riskl dazlammoù ; hag ar [[Karabinenn|c'harabinennoù]] ''varmint'' a rank bezañ resis a-awalc'h hag aes da zornata. == W == [[Restr:Wadcuttercomp.jpg|kleiz|thumb|Ur gartouchenn [[.32 S&W]] '''''wadcutter''''' (e kreiz)]] === ''Wadcutter'' === '''''Wadcutter''''' a vez graet eus ur [[Kartouchenn (arm-tan)|gartouchenn]] zo plaen beg he boled. Savet e oa bet an doare kartouchennoù-mañ evit ar [[sportoù tennañ]] dreist-holl, dre ma lezont un toull ront sklaer pa gonter ar poentoù er [[Gwenn (sportoù)|sibloù]]. Stumm ar boled ne esae ket kargañ ar gartouchenn e kambr an arm ; implijet e vez neuze ar c'hartouchennoù wadcutter er [[Revolver|revolverioù]], pe e pistolennoù savet a-ratozh-kaer evel ar [[Smith & Wesson Model 52]]. === ''Weaver stance'' === Ar ''[[Weaver stance]]'' zo un emzalc'h soñjet evit tennañ gant armoù-dorn. === ''Wonder Nine'' === '''''[[Wonder Nine]]''''' zo un anv jenerek evit komz eus pistolennoù damaotomatek kambret e [[9 × 19 mm Parabellum|9 mm Parabellum]] ha savet e polimer adalek ar bloavezhioù 1970.<br> == Levrlennadur == * '''{{Fr}}''' HOUSTON Rob, STROYAN Christine (renerezh), ''Armes à feu de légende'', Larousse, 2019, ISBN 978-2-03-597965-0 * '''{{Fr}}''' LAMOTHE Arnaud, ''Guide pratique des armes à feu'', 2025, 346 p., ISBN 979-104156214-5 * TermBret, ''Ar stokadoù armet - Les conflits armés'', Ofis Publik ar Brezhoneg, 2025, 11 p., ISBN 978-2-914841-17-7 == Daveennoù == {{Daveoù}} {{Porched:Armoù-tan}} [[Rummad:Sportoù tennañ]] [[Rummad:Pezhioù armoù-tan]] [[Rummad:Hoplologiezh]] [[Rummad:Chase]] [[Rummad:Geriaoueg ar brezel]] m1u3q6j9abmq3gk17ami5x42evfi75b 0 169771 2204107 2203513 2026-11-12T02:08:32Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204107 wikitext text/x-wiki Diazezet eo '''rummatadur pobladoù kentidik Norzhamerika''' — da lavaret eo [[Kanada]] (kod ISO 3166 : CA)<ref>{{en}} {{es}} {{fr}} {{ru}} {{cite web |url=https://www.iso.org/obp/ui#search |title=ISO 3166 (''Country codes'')|accessdate=10/01/2024}}</ref>, [[Greunland]] (GL), rann hanternozel [[Mec'hiko]] (MX) ha [[Stadoù-Unanet Amerika]] (US) — war rannvroioù [[sevenadur]]el, war an [[douaroniezh]] hag ar [[yezhoniezh]]. [[Denoniezh|Denoniourion]] o deus termenet meur a rannvro sevenadurel o harzoù kemm-digemm ; kenemglev zo evit o degemer, gant un nebeud arlivioù. Dre vras ez eo bet termenet ar rannvroioù-se hervez al lec'h ma veze an [[Amerindianed]] o vevañ da vare an darempredeoù kentañ gant [[Europa (kevandir)|Europiz]] hag [[Afrika|Afrikiz]] er {{XVvet kantved}}. Dre o annezioù orin e vez rummataet ar pobladoù a zo bet rediet da zivroañ gant [[Stad]]où. Lod pobladoù a gaver e meur a rannvro sevenadurel. [[Tudouriezh|Tudourion]] o deus rummataet pobladoù amerindian CA hag SUA dre 10 rannvro douaroniel a ziskouez perzhioù sevenadurel boutin, alese an anv "rannvroioù sevenadurel"<ref>{{en}} {{cite web |url=https://web.archive.org/web/20131104204827/http://www.civilization.ca/cmc/exhibitions/tresors/ethno/etb0170e.shtml |title=''Gateway to Aborigenal Heritage''|accessdate=10/01/2024}}</ref>. Lod gouizieion a vod ar Bladenn hag an Diazad Meur en ur rannvro a anvont ''Intermontane West'' ("Ar C'horn^g etre ar menezioù") e [[saozneg]] ; lod a rann ar C'hompezennoù etre ''Prairie'' ("Pradenn") ha ''Great Plains'' ("Kompezennoù Meur") ; lod arall a ziforc'h etre pobladoù [[Lennoù Meur Amerika]] (''Great Lakes'') ha re Koadegi ar Biz (''Northeastern Woodlands''). ---- {| align="center" |- ! Stadoù CA !! Stadoù SUA |- |[[File:Political map of Canada.svg|400px|Stadoù CA]] |[[File:Map of USA with state names 2.svg|520px|Stadoù SUA]] |} ---- {| align="center" |- ! colspan="2" | An dek rannvro sevenadurel |- |[[File:North American cultural areas.png|300px|center|Rannvroioù sevenadurel ar pobladoù norzhamerikan da vare an darempredoù kentañ]] | <poem> {{legend|#75b7b8|Arktik}}{{legend|#c5daa6|Izarktik}} {{legend|#66a1c2|Aodoù ar Gwalarn}}{{legend|#dfa4b7|California}} {{legend|#b2734f|Pladenn ar Gwalarn}}{{legend|#ea8245|Diazad Meur}} {{legend|#fbee84|Kompezennoù Meur}}{{legend|#81a855|Biz}} {{legend|#cacb49|Gevred}}{{legend|#f2c34a|Mervent}} </poem> |} ---- *E saozneg ez eo chomet anvioù ar pobladoù er pennad-mañ pa n'eus bet kavet stumm brezhonek testeniekaet ebet ; lod anvioù zo bet lakaet e yezh ar boblad etre krommelloù pa'z eus bet tro da ober, da skouer : '''Sioux''' (''Očhéthi Šakówiŋ'') ; lod pobladoù o deus meur a anv, a zo meneget etre sonnelloù, da skouer : '''Dakelh''' [Carrier]. *Kalz pobladoù a yeas da get a-c'houde donedigezh Europiz : aloubet o bro, lazhet gant kleñvedoù estren, lazhadeget, harluet dre ar sklaverezh er {{XVIIvet kantved}} hag an {{XVIIIvet kantved}}. *Kalz pobladoù a voe divroet dre an [[naetaat kenelel] hag ar [[gouennlazh]] anvet ''Indian Removal Act'' (IRA, {{deiziad|28|Mae|1830}}), "Lezenn a-zivout deportadeg an Indianed", adalek 1830 betek [[1847]] ; merket eo bet bro orin pep poblad pa'z eo bet gallus gober. ==Arktik== Er rannvro arktikel emañ Greunland. Lod pobladoù zo e [[Rusia]] (RU) ivez. [[File:Inuit-Kleidung 1.jpg|thumb|upright 1.4|Maouezed inughuit]] [[File:Siberian-eskimo-Nabogatova-.PNG|thumb|upright 1.4|Maouez yupik e Siberia]] <poem> '''♦ Heninuit''', sevenadurioù [[ragistor]]el (-4450 → 1500) : US-[[Alaska|AK]] ; GL ; CA ; [[RU]] *Sevenadur rUS-AK-Dorset (-4450 → -400) : Arktik ar Reter *Hengoun arktikel ar binvioùigoù, sevenadur ragistorel (-2500) : [[Strizh-mor Bering]] *Sevenadur Saqqaq (-2500 → -800) : GL *Sevenadur ''Independence I'' (-2400 → -1800) ; GL ; CA (biz) *Sevenadur Groswater (-800 → -200) : [[Labrador]] ; [[Nunavik]] *Sevenadur ''Independence II'' (-800 → -1) : GL ; CA (biz) *Sevenadur Dorset (-500 → 1500) : CA, US-AK '''♦ Aleout''' (''Unangax̂'') : RU ([[Ledenez Kamtchatka]]) ; US-AK ([[Inizi an Aleouted]]) '''♦ Inuit''' (''Inupiat'') : CA ; GL ; RU ; US-AK *Sevenadur Thule, ur sevenadur heninuit (-900 → 1500) : CA ; GL ; US-AK **Sevenadur Birnirk, sevenadur heninuit (500 → 1100) : US-AK *Inuit GL **Kalaallit : kornôg **Avanersuarmiut (''Inughuit'') : [[Nunavut|NU]] **Tunumiit (''Iivit'') : reter *Inuvialuit : rann gornôgel an Arktik kanadian *Iñupiat : US-AK (norzh ha gwalarn) '''♦ Youpik''' (''Youp'ik'') : RU ; US-AK *Alutiiq (''Sugpiaq'') [Youpiked ar [[Meurvor Habask]]] : US-AK (su)<ref>Aodoù Prince William Sound ha Kenai Peninsula.</ref> *Youpik Alaska : US-AK (kornôg-kreiz) **Koup'ik : US-AK (kêrioù Hooper Bay ha Chevak) **Koup'ig Nunivak : Nunivak Island *Youpik Siberia : RU (reter-pellañ) ; US-AK (St. Lawrence Island) **Chaplino : Siberia (kreiz) **Naukan (Нывуӄаӷмит ''Nyvukagmit'') : [[Rannvro Emren Chukotka]]<ref>Etre Kamtchatka ha strizh-mor Bering.</ref> **Sirenik : Siberia </poem> ==Izarktik== [[File:Akaithco and son.jpg|thumb|upright 1.4|Akaitcho, penn ar boblad T'satsąot'ınę, hag e vab (1821)]] [[File:Dogrib tipis.jpg|thumb|upright 1.4|Kamp ''Tłı̨chǫ'' war ribl Slave Lake (1907)]] <poem> '''♦ Ahtnaed''' ('‘Atnahwt’aene'') : US-AK (su)<ref>Bro ar stêr Copper River.</ref> '''♦ Anishinaabe''' : Lennoù Meur Amerika e CA ha SUA<ref>Neuze en o c'haver ivez e rannvroioù sevenadurel ar C'hompezennoù meur hag ar Biz.</ref> *Oji-Cree] (Anishinini, Severn Ojibwa) : CA-[[Manitoba|MB]], [[Ontario|ON]] *Ojibwa (Chippewa, Ojibwe) : CA-MB, ON ; US-[[Minnesota|MN]] '''♦ Atikamekw''' : CA-[[Québec|QC]] '''♦ Carcross/Tagish''' : CA-YT '''♦ Chipewyan''' : CA (kornôg) ; US-AK (diabarzh) '''♦ Cree''' : CA (kreiz ha kornôg) ; US-[[North Dakota|ND]] '''♦ Dakelh''' [Carrier] : CA-[[British Columbia|BC]] *Babine : CA-BC *Wet'suwet'en : CA-BC '''♦ Dane-zaa''' [Beaver, Doig River] : CA-[[Alberta|AB]], BC '''♦ Deg Hit’an''' (''Deg Xinag'', ''Degexit’an'', ''Kaiyuhkhotana'') : US-AK '''♦ Dena'ina [Tanaina] : US-AK '''♦ Gwich'in''' [Kutchin, Loucheaux] : CA-[[Yukon|YT]] ; US-AK '''♦ Holikachuk''' : US-AK '''♦ Hän''' : CA-YT ; US-AK '''♦ Innu''' [Montagnais] : CA-QC ; Labrador '''♦ Kaska Dena''' [Nahane] : CA-BC (norzh), YT (su) '''♦ Kolchan''' (''Dichinanek' Hwt'ana'') [Upper Kuskokwim] ; US-AK (su) '''♦ Koyukon''' : US-AK (aod kornôgel) '''♦ Naskapi''' : CA-QC (norzh) ; Labrador '''♦ Sahtú''' [North Slavey, Bearlake, Hare, Mountain] : CA-[[Northwest Territories|NT]] '''♦ Sekani''' : CA-BC '''♦ Slavey''' (''Awokanak'', ''Deh Gah Got'ine'', ''Deh Cho'') : CA-AB, BC '''♦ T'satsąot'ınę''' [Yellowknives] : CA-NT '''♦ Tahltan''' : CA-BC '''♦ Tanacross''' : CA-YT '''♦ Tanana''' : CA-YT '''♦ Tlicho''' (''Tłı̨chǫ'') [Dogrib] : CA-NT '''♦ Tsetsaut''' (''Jits'aawi'', ''Wetaŀ'', ''Wetaɬ'')<ref>Da get ez eo aet ar boblad e deroù an {{XXvet kantved}}.</ref> : CA-BC ; US-AK<ref>Portland Canal, en div Stad.</ref> '''♦ Tŝilhqot’in''' [Chilcotin] : CA-BC '''♦ Tutchone''' : CA-YT </poem> ==Aodoù ar Gwalarn== {| width="100%" |- valign="top" | <poem> '''♦ Alsea''' : [[Oregon|OR]] '''♦ Chehalis''' (''Ts-a-lis'', ''Chi-ke-lis'') : US-[[Washington (stad)|WA]] '''♦ Sts'Ailes''' : CA-BC (Fraser Valley) '''♦ Chimakum''' (''Aqokúlo'') : US-WA<ref>Da get ez eo aet ar boblad e [[1902]].</ref> '''♦ Chetco''' : US-[[Kalifornia|CA]] '''♦ Chinook''' : US-OR, WA (stêr [[Columbia (stêr)|Columbia]]) '''♦ Clatsop''' : US-OR '''♦ Comox''' : CA-BC<ref name="VI">[[Enez Vancouver|Vancouver Island]].</ref> '''♦ Coos''' [Hanis] : US-OR '''♦ Coquille''' [Ko-Kwel] : US-OR '''♦ Cowichan''' (''Quw’utsun'') : CA-BC<ref name="VISMG">Vancouver Island ha [[Strizh-mor Georgia|Strait of Georgia]].</ref> *Quwutsun *Somena *Quamichan '''♦ Cowlitz''' : US-WA '''♦ Duwamish''' (''Dxʷdəwʔabš'') : US-WA '''♦ Eyak''' (''ʔi·ya·ɢdəlahɢəyu·'') : US-AK '''♦ Galice''' (''Taltushtuntede'', ''Tal-tvsh-dan-ni'') : US-OR '''♦ Gitxsan''' [Gitksan] : CA-BC '''♦ Haida''' (''X̱aayda'', ''X̱aadas'', ''X̱aad'', ''X̱aat'') : CA-BC ; US-AK '''♦ Haisla''' (''Xa’islak’ala'') : CA-BC *Haihai *Kimsquit *Kitimaat *Kitlope '''♦ Heiltsuk''' (''Haíɫzaqv'') [Bella Bella]<ref>Pritzker 2000, p. 66.</ref> : CA-BC '''♦ Hoh''' [Chalá·at]] : US-WA '''♦ Kalapuya''' [Tfalatim, Yamel, Yaquina, Yoncalla] : US-OR *Kalapuya ar C'hreiz **Ahantchuyuk **Ampinefu [Marys River] **LUS-AKmiut **Mohawk **Santiam *Kalapuya an Norzh **Tfalati [Atfalati] **Tualatin **Yamhill [Yamel] *Kalapuya ar Su [Yonkalla] '''♦ Klallam''' (''Nəxʷsƛ̕áy̕əm̕'') : US-WA<ref>[[Ledenez Olimpek|Olympic Peninsula]].</ref> '''♦ Kwalhioqua''' [Willapa]] : US-WA '''♦ Kwakwa̱ka̱ʼwakw''' [Kwakiutl] : CA-BC<ref name="VI" /><ref>[[Inizi Discovery|Discovery Islands]]</ref> *Koskimo *'Namgis *Laich-kwil-tach [Euclataws, Yuculta] '''♦ Lekwungen''' (''Lək̓ʷəŋən'') [Songhees] : CA-BC<ref name="VI" /> '''♦ Lummi''' : US-WA '''♦ Makah''' : US-WA </poem> | <poem> '''♦ Muckleshoot''' : US-WA '''♦ Musqueam''' (''xʷməθkʷəy̓əm'') : CA-BC '''♦ Nisg̱a’a Lisims''' ; CA-BC '''♦ Nisqually''' (''Dxʷsq̓ʷaliʔabš'') : US-WA '''♦ Nooksack''' (''Noxws’áʔaq'') : US-WA '''♦ Nuu-chah-nulth'''<ref name="VI" /> '''♦ Nuxalk''' (''Nuxalkmc'') [Bella Coola]<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20130224071101/http://www.nuxalknation.org/content/blogcategory/16/40 ''Nuxalk''].</ref> : CA-BC '''♦ Pentlatch''' [Puntledge] : CA-BC<ref name="VISMG" /> '''♦ Puyallup''' (''Spuyaləpabš'') : US-WA '''♦ Quileute''' : US-WA '''♦ Quinault''' : US-WA '''♦ Saanich''' (''W̱sáneć'') : CA-BC<ref name="VISMG" /> '''♦ Samish''' (''Xws7ámesh'') : US-WA '''♦ Sauk-Suiattle''' (''Saʔqʷəbixʷ-suyaƛ̕ʔbixʷ'') [Sah-Ku-Me-Hu] : US-WA '''♦ Shíshálh''' : CA-BC (Strait of Georgia) '''♦ Shistakwasta''' [Shasta Costa] : US-OR '''♦ Shoalwater Bay''' : US-WA '''♦ Siletz''' : US-OR '''♦ Siuslaw''' : US-OR '''♦ Skagit''' (''Sqaǰətabš '') : US-WA '''♦ Skokomish''' : US-WA '''♦ Snohomish''' : US-WA '''♦ Snoqualmie''' (''Sdukʷalbixʷ'') : US-WA '''♦ Snuneymuxw''' : CA-BC<ref name="VI" /> '''♦ Spokane''' : US-WA '''♦ Squamish''' (''Skwxwu7mesh'') [Sko-ko-mish] : CA-BC<ref name="VI" /> '''♦ Squaxin Island Tribe''' : US-WA '''♦ Stillaguamish''' (''Stuləgʷabš'') : US-WA '''♦ Stó꞉lō''' [Staulo, Stahlo] : CA-BC *Kwantlen *Katzie '''♦ Steilacoom''' [Stelakubalish] : US-WA<ref name="XIX" /> '''♦ Suquamish''' (''Xʷsəq̓ʷəb'') : US-WA '''♦ Swinomish''' (''Swədəbš'') : US-WA '''♦ T'Sou-ke''' : CA-BC<ref name="VI" /> '''♦ Tait''' (''Te-it''): CA-BC '''♦ TUS-AKelma''' [Dagelma] : US-OR '''♦ Talio''' : US-OR '''♦ Tillamook''' : US-OR '''♦ Tla'amin''' : CA-BC '''♦ Tlatlasikoala''' [Tlatlasikwala] : CA-BC<ref name="VI" /> '''♦ Tlingit''' [Lingit] : US-AK '''♦ Tolowa''' (''Taa-laa-wa Dee-ni’'') : US-CA, OR '''♦ Tsimshian''' (''Ts’msyan'', ''Tsm'syen'') : CA-BC ; US-AK '''♦ Tsleil-Waututh''' (''Səlilwətaɬ'') [Burrard] : CA-BC '''♦ Tulalip''' (''Dxʷlilap'') : US-WA '''♦ Tututni''' [Rogue River] : US-OR '''♦ Twana''' (''Təwəʔduq'') : US-WA '''♦ Tzouk-e''' [Sooke] : CA-BC<ref name="VI" /> '''♦ Umpqua''' : US-OR '''♦ Wuikinuxv''' [Owekeeno, Rivers Inlet] : CA-BC </poem> |} <gallery mode="packed" heights="220px"> Chimakum woman.jpg|Maouez chimakum, kent 1902 Hoh woman named Minnie Cole poses outside near water, Hoh Indian Reservation, Washington, 1905.png|Maouez hoh, 1905 Jennie, a Rogue River Indian who crafted the dress worn in this iconic Peter Britt portrait.JPG|An it. Oscharwasha, maouez takelma, kent 1900 Edward S. Curtis Collection People 010.jpg|Paotrig twana, 1913 </gallery> ==California== '''''Notenn :''' ne glot ket rik rannvro sevenadurel California gant harzoù ar Stad a-vremañ ; meur boblad er reter war an harzoù gant [[NevadaNV]] a vez rummataet en Diazad Meur, ha lod en norzh war an harzoù gant Oregon a vez rummataet er Bladenn.''<ref>Pritzker 2000, p. 112.</ref> ---- {| width="100%" |- valign="top"} | <poem> '''♦ Cahuilla''' : gevred '''♦ Chumash''' : aod ar c'hreiz *Barbareño (''Šmuwič'') *Cruzeño [Isleño] *Inezeño (''Samala'') *Obispeño (''Tiłhini'') *Purisimeño *Ventureño (''Mitsqanaqa'n'') '''♦ Chilula''' : gwalarn '''♦ Chimariko''' : gwalarn<ref>Aet da get e 1900.</ref> '''♦ Cupeño''' : su '''♦ Eel River Athapaskan''' : gwalarn *Lassik (''Las'-sik'')<ref>Anv o fenn diwezhañ.</ref> *Mattole [Bear River] *Nongatl *Sinkyone *Wailaki [Wai-lakki] '''♦ Esselen''' : kreiz-kornôg '''♦ Hoopa''' (''Natinixwe'') [Hupa] : gwalarn *Tsnungwe (''Tse:ningxwe'') '''♦ Juaneño''' (''Acjachemen'') : gevred '''♦ Karuk''' : gwalarn '''♦ Kato''' [Cahto] : gwalarn '''♦ Kitanemuk''' : kreiz-su '''♦ Kumeyaay''' ('''Iipai-Tiipai'') [Diegueño, Kumiai] : su ; MX an norzh '''♦ La Jolla complex''' : gevred ; [[Kalifornia-Izel|Baja California]] (gwalarn)<ref>Sevenadur ragistorel (e-tro -8000 → 500).</ref> '''♦ Luiseño''' (''Payómkawichum'') : gevred '''♦ Maidu''' : kreiz-norzh *Konkow *Mechoopda *Nisenan [Southern Maidu] '''♦ Miwok''' : kreiz '''♦ Mono''' : kreiz ; US-NV (mervent) '''♦ Ohlone''' [Costanoan] : norzh (San Francisco Bay) *Awaswas [Santa Cruz Costanoan] *Chalon [Soledad] *Chochenyo [East Bay Costanoan] *Karkin [Carquin] *Mutsun [San Juan Bautista Costanoan] *Ramaytush [San Francisco Costanoan] *Rumsien [Carmel, Carmeleno, Rumsen] *Tamyen [Santa Clara Costanoan] *Ramaytush **Yelamu '''♦ Pauma Complex''' : su<ref>Sevenadur ragistorel (e-tro -8200 → -4200).</ref> </poem> | <poem> '''♦ Pit River Tribe''' : biz *Ajumawi [Achomawi, Achumawi, Ahjumawi] *Aporige *Astarawi *Atsugewi *Atwamsini *Hammawi *Hewisedawi *Ilmawi *Itsatawi *Kosalektawi *Madesi '''♦ Pomo''' : gwalarn ha kreiz '''♦ Salinan''' (''Te'po'ta'ahl'') : aodoù ar c'hreiz *Antoniaño *Migueleño '''♦ Serrano''' (''Taaqtam'') : su '''♦ Shasta''' : gwalarn *Konomihu *Okwanuchu '''♦ Tataviam''' : su '''♦ Tolowa''' (''Taa-laa-wa Dee-ni’'') : gwalarn '''♦ Tongva''' [Gabrieleño, Fernandeño] : aodoù ar su '''♦ Tübatulabal''' : kreiz-su '''♦ Wappo''' (''Micewal'') : kreiz-norzh '''♦ Whilkut''' (''Xwiy¬q'it, Xwe:ył-q'it, Xoył-q'it'') : gwalarn '''♦ Wintun''' : gwalarn *Nomlaki : tu kreiz *Patwin : tu su **Suisun *Wintu : tu norzh '''♦ Wíyot''' : biz '''♦ Yana''' : [[Sierra Nevada (Stadoù-Unanet)|Sierra Nevada]] (norzh) *Yahi : Sierra Nevada (su) '''♦ Yokuts''' : kreiz ha su *Chukchansi *Northern Valley Yokuts *Tachi '''♦ Yuki''' [Yukiah] : gwalarn *Huchnom ("E-maez ar Saonenn") *Ukohtontilka ("Tud ar Meurvor") *Ukomno'om ("Tud ar Saonenn") '''♦ Yurok''' (''Yurúkvaarar'', ''Yuru Kyara'') : gwalarn </poem> |} <gallery mode="packed" heights="180px"> Cahto woman curtis.jpg|Maouez kato, 1924 Suscol Intertribal Council 2015 Pow-wow - Stierch 31.jpg|Maouez pomo, 2015 Tongva woman.jpg|Maouez tongva, 1905 Edward S. Curtis Collection People 080.jpg|Maouez wappo, e-tro 1900 Edward S. Curtis Collection People 069.jpg|Maouez yokuts chuckchansi, e-tro 1900 YukiTribe.jpg|Indianed Yuki, e-tro 1858 </gallery> ==Pladenn ar Gwalarn== <gallery mode="packed" heights="373px">Salish-men-tipis-1903.jpg|'''Ur c'hamp salish e Montana, 1903'''</gallery> ---- {| width="100%" |-valign="top" | ===Chinook=== <poem> '''♦ Clackamas''' : US-OR '''♦ Clatsop''' (''Lā'k!ēlak'') : US-OR '''♦ Kathlamet''' : US-WA '''♦ Multnomah''' : US-OR '''♦ Wasco-Wishram''' : US-OR ; US-WA '''♦ Watlata''' [Cascade Indians] : US-WA </poem> ===Salish an diabarzh=== <poem> '''♦ Chelan''' : US-WA '''♦ Entiat''' (''Sintia'tkumuk'') : US-WA '''♦ Flathead''' : US-[[Idaho|ID]], [[Montana|MT]] *Salish (''Séliš u Ql̓ispé'') **Bitterroot Salish *Kootenai (''K̓upawiȼq̓nuk'')) '''♦ Kalispel''' [Pend d'Oreilles] : US-MT, WA '''♦ In-SHUCK-ch''' [Lower Lillooet] : CA-BC '''♦ Lil'wat''' (''Líl̓watǝmx)'') : CA-BC '''♦ Methow''' : US-WA '''♦ Nespelem''' : US-WA '''♦ Nlaka'pamux''' [Thompson Salish] : CA-BC '''♦ Nicola''' : CA-BC<ref>Eus ar penn N'kwala Hwistesmetxe'qen "Grizzly tremenant" (~1782 – ~1865) e teu anv ar boblad.</ref> '''♦ Sanpoil''' (''Nesilextcl'n'') : US-WA '''♦ Secwépemc''' [Shuswap] : CA-BC '''♦ Sinixt''' [Arrow Lakes Indians, Senjextee]<ref>{{en}} {{cite web|url=https://sinixt.org/about-sinixt/ |title=''Autonomous Sinixt''|accessdate=10/01/2024}}</ref> : CA-BC, US-ID, US-MT '''♦ Sinkiuse''' (''.tskowa'xtsEnux'', ''.skowa'xtsEnEx'') [Sinkiuse-Columbia] : US-WA '''♦ Spokane''' : US-WA<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.spokanetribe.com/history/ |title=''Spokane Tribe of Indians''|accessdate=10/01/2024}}</ref> '''♦ Skitswish''' (''Schi̲tsu'umsh'') [Coeur d'Alene] : US-ID, MT, WA '''♦ Syilx''' [Okanagan] : CA-BC ; US-WA '''♦ St'at'imc''' [Upper Lillooet] : CA-BC '''♦ Wenatchi''' (''Šnp̍əšqʷáw̉šəxʷi'', ''Np̓əšqʷáw̓səxʷ'') : US-WA </poem> | ===Sahaptin=== <poem> '''♦ Cowlitz''' : US-WA *Lower Cowlitz *Upper Cowlitz (''Taidnapam'') [Stick Indians] '''♦ Klikitat''' [Klickitat] : US-WA '''♦ Nez Percé''' (''Niimíipuu'') : US-ID '''♦ Tenino''' : US-OR *Tygh (''Tayxɫáma'') *Wyam (''Wayámɫáma'') [Lower Deschute] *Tinainu (''Tinaynuɫáma'') *Tukspush (''TUS-AKspasɫáma'') [Dock-Spus, John Day] '''♦ Umatilla''' (''Imatalamłáma'') : US-ID, OR '''♦ Walla Walla''' (''Walawalałáma'') : US-OR '''♦ Wanapum''' : US-WA '''♦ Wauyukma''' : US-WA '''♦ Yakama''' : US-WA </poem> ===Pobladoù arall=== <poem> '''♦ Cayuse''' : US-OR '''♦ Kutenai''' [Ktunaxa, Ksanka] : CA-BC ; US-ID, MT '''♦ Lower Snake''' : US-ID, WA *Chamnapam *Naxiyampam *Wauyukma '''♦ Mishalpan''' [Upper Nisqually] : US-WA '''♦ Modoc''' : US-[[Oklahoma|OK]] *Klamath : US-CA (norzh) ; US-OR (su) '''♦ Molalla''' : US-OR '''♦ Nicola Athapaskans''' (''Scw'exmx-Syilx'' : CA-BC<ref>Aet da get e dibenn an XIX{{vet]] kantved ; kar d'ar boblad Nicola (Salish an diabarzh) bet meneget uheloc'h. Gwelit Mark S. Wade, ''The Thompson Country'', Kamloops, 1907, [https://web.archive.org/web/20240123105638/https://issuu.com/showbc/docs/thompsoncountryb00wadeiala?mode=embed&documentId=080322231047-f3a96c8ed6764594936340a84ec6cf09&layout=grey pp. 8-10].</ref> '''♦ Palus''' [Palouse] : US-ID, OR, WA '''♦ Wayampam : US-OR </poem> |} <gallery mode="packed" heights="180px"> Flathead Indians.jpg|Flathead gant ur jubennour Kalispel girl by Edward S. Curtis, ca. 1910.jpg|Plac'h kalispel, e-tro 1910 Klickitat Brave 1899-Benjamin Gifford.jpg|Kadour klikitat, 1899 Coeur d'Alene people and tipis, Desmet Reservation, c. 1907.jpg|Kamp skitswish, e-tro 1900 Wishram-bride-1910.jpg|Plac'h-nevez wasco-wishram, 1910 Yakamawarrior.jpg|Kadour yakama (1913) </gallery> ==Diazad Meur== {| width="100%" |- valign="top" | <poem> '''♦ Ahwahnechee''' :US-CA '''♦ Bannock''' : US-ID *Southern Paiute (''Nuwuvi'') : US-[[Arizona|AZ]], NV, [[Utah|UT]] **Chemehuevi : US-AZ, CA **Kaibab (''Kai'vi'vits'') : US-AZ **Kaiparowtis : US-UT **Moapa [Muppa, Nunwuvi, Paranigets] : US-NV **Shivwits : US-UT **Cedar Band of Paiute Indians (''Suh’dutsing'') : US-UT<ref name="CC">E Cedar City.</ref> **Kanosh Band of Paiute Indians (''Kawnaw’os'') : US-UT<ref>E Kanosh.</ref> **Koosharem Band of Paiute Indians (''Paw goosawd’uhmpuhtseng'') : US-UT<ref>E Richfield.</ref> **Indian Peaks Band of Paiute Indians (''Kwee’choovunt'') : US-UT<ref name="CC" /> '''♦ Fremont''' : US-[[Colorado|CO]] ; US-ID, NV, UT, WY<ref>Aet da get ; ''[[floruit]]'' 1 → 1301).</ref> '''♦ Kawaiisu''' (''Nuwa'') : US-CA '''♦ Mono''' *Eastern Mono : US-CA<ref>Gevred, e tu reterel ar Sierra Nevada.</ref> *Western Mono : US-NV<ref>Mervent, e tu kornôgel ar Sierra Nevada.</ref> '''♦ Northern Paiute''' (''Numu'', ''Numa'') : US-CA, ID, NV, OR *Kucadikadi : US-CA '''♦ Shoshone''' (''Newe'') [Shoshoni] : US-CA, ID, MT, NV, OR, UT, WY *Eastern Shoshone : US-UT, WY **Boho'inee' [Pohoini, Pohogwe, Sage Grass, Sagebrush Butte] : US-ID **Haivodika [Blacks Fork Indians, Dove Eaters<ref>"Debrerion dubeed".</ref>, Haiwodekanee] : US-WY **Kuccuntikka [Buffalo Eaters<ref>"Debrerion bizoned".</ref>, Guchundeka, Kuchun-deka] : US-WY **Tukudeka [Banaiti Doyanee, Mountain Sheep Eaters<ref>"Debrerion deñved eus ar Menezioù]".</ref>] : IS-ID, MT, WY *Northern Shoshone : US-ID, UT, WY **Akaitikka [Lemhi Shoshone, Salmon Eaters<ref>"Debrerion eoged".</ref>] : US-ID **Kammitikka [Bannock Creek Shoshone, Jack Rabbit Eaters<ref>"Debrerion gedon".</ref>] : US-ID, UT **Yahantikka [Yakandika, Groundhog Eaters<ref>"Debrerion [[Moregan ar c'hoadoù|Moreganed ar c'hoadoù]]".</ref>] : US-ID ::::• Boise Shoshone ::::• Bruneau Shoshone ::::• Sohuwawki Shoshone [Weiser Shoshone] </poem> | <poem> *Western Shoshone : US-ID, NV, UT **Kusiutta [Goshute] : US-NV, UT ::::•Cedar Valley G. : US-UT ::::•Deep Creek G.(''Aipimpaa Newe'') : US-UT ::::•Rush Valley G. : US-UT ::::•Skull Valley G. (''Wepayuttax'') : US-UT ::::•Tooele Valley G. : US-UT ::::•Trout Creek G. : US-UT **Kuyatikka [Bitterroot Eaters<ref>"Debrerion [https://species.wikimedia.org/wiki/Lewisia_rediviva ''Lewisia rediviva'']".</ref> : US-NV **Mahaguadüka [Mentzelia Seed Eaters<ref>"Debrerion hadoù [https://species.wikimedia.org/wiki/Mentzelia ''Mentzelia'']".</ref>] : US-NV **Painkwitikka [Fish Eaters<ref>"Debrerion pesked".</ref>] : US-ID, UT **Pasiatikka [Redtop Grass Eaters<ref>"Debrerion [https://species.wikimedia.org/wiki/Agrostis_gigantea ''Agrostis gigantea'']"</ref>] : US-NV, UT **Te-Moak : US-NV **Tipatikka [Pinenut Eaters<ref>"Debrerion pignon".</ref>] : US-UT **Tsaiduka [Tule Eaters<ref>"Debrerion hesk".</ref>] : US-NV **Tsogwiyuyugi : US-NV **Waitikka [Ricegrass Eaters<ref>"Debrerion [https://species.wikimedia.org/wiki/Oryzopsis ''Oryzopsis'']"</ref>] : US-NV **Watatikka [Ryegrass Seed Eaters <ref>"Debrerion hadoù [[dreog]]"</ref>] : US-NV **Wiyimpihtikka [Buffaloberry Eaters<ref>"Debrerion [https://species.wikimedia.org/wiki/Shepherdia ''Shepherdia''"]</ref> : US-NV '''♦ Timbisha''' (''Nümü Tümpisattsi'') : US-CA<ref>[[Traoñienn ar Marv|Death Valley]].</ref> '''♦ Ute''' (''Núuchi-u'') : US-CO, NM, UT *Kahpota (''Kapuuta Núuchi'') [Capote] : US-CO, NM *Moanunts : US-UT *Muache (''Moghwachi Núuchi'') : US-CO *Pahvant : US-UT *Sanpit [San Pitch Utes] : US-UT *Southern Ute : US-CO *Timpanogo [Timpanog, Utah] : US-UT *Uintah : US-UT *Uncompahgre ('' ꞌAkaꞌ-páa-gharʉrʉ Núuchi'') [Taviwach] : US-CO *Ute Mountain Tribe : US-CO *Weeminuche : US-CO (kornôg) ; US-NM (gwalarn) ; US-UT *White River Ute (Parusanuch + Yampa) : US-CO ; US-UT '''♦ Washoe''' (''Wašiw'') : US-CA ; US-NV '''♦ Tubatulabal''' : US-CA<ref>{{en}} Nicholas, Walter S. : {{cite web|url=https://web.archive.org/web/20101031113235/http://www.rranch.org/history/ |title=''A Short History of Johnsondale''|accessdate=10/01/2024}}</ref> *Bankalachi [Pong-ah-lache] *Palagewan *Pahkanapil </poem> |} <gallery mode="packed" heights="180px"> Bannock.jpg|Indianed bannock (bloaziad ebet) Washakie (Shoots-the-Buffalo-Running), a Shoshoni chief, half-length, seated, holding pipe - NARA - 530875.jpg|Washakie , penn shoshoni (bloaziad ebet) Kanosh (Pahvant).jpg|Kanosh, penn pahvant (e-tro 1870) NIE 1905 Indians American - Shoshonean.jpg|Ouray, penn uncompahgre (1905) A Washo Woman LACMA AC1997.271.36.jpg|Maouez washo (1924) </gallery> ==Kompezennoù Meur== Alies e vez diforc'het etre pobladoù Kompezennoù an Norzh ha re ar Su. {| width="100%" |- valign="top" | <poem> '''♦ Anishinaabe''' *Saulteaux (''Nakawē'') [Plain Ojibwe] : CA-MB, ON ; US-MN<ref>Diwezhatoc'h, eleze da heul an IRA : Alberta, British Columbia, Montana, [[Saskatchewan|SK]].</ref> *Odawa [Ottawa] : CA-ON ; US-[[Michigan|MI]]<ref name="OK">IRA : Oklahoma.</ref> *Potawatomi : CA-ON ; US-[[Indiana|IN]], MI, [[Wisconsin|WI]] '''♦ [[Apached|Apache]]''' (gwelit ivez : [[#Mervent|Mervent]]) *Lipan Apache : US-[[New Mexico|NM]], [[Texas|TX]] *Plains Apache [Kiowa Apache] : US-OK *Querecho Apache : US-TX '''♦ Arapaho''' (''Hinono'ei'') [Gens de Vache] : US-OK, [[Wyoming|WY]]<ref>IRA : Colorado.</ref> *Besawunena *Nawathinehena '''♦ Arikara''' [Arikari, Ree, Sahnish] : US-ND '''♦ Atsina''' (''Aaniiih'') [Gros Ventre] : US-MT '''♦ Blackfoot''' (''Siksikaitsitapi'') *Kainai ('''Káínaa'') [Blood Tribe] : CA-AB *Piegan Blackfeet (''Aamsskáápipikani'') [Southern Piegan] : US-MT *Piikani (''Aapátohsipikáni'') [Northern Piegan] : CA-AB *Siksika (''Siksikáwa'') : CA-AB '''♦ [[Cheyened|Cheyenne]]''' : US-MT, OK *Suhtai (''Só'taétaneo'o'') *Tsitsistas (''Tsétsêhéstâhese'') '''♦ [[Comanched|Comanche]]''' (''Nʉmʉnʉʉ'') : US-NM, OK, TX '''♦ Plains Cree''' (''PaskwāwiyiniwUS-AK'') : US-MT '''♦ Crow''' (''Apsáalooke'') : US-MT '''♦ Escanjaque''' : [[KansasKS]] ; US-OK, TX<ref>N'eus bet kavet roud ebet eus ar boblad abaoe ar XVII{{vet}} kantved ; moarvat ez eo troet d'ar boblad Iscani ; gwelit {{en}} {{cite web|url=https://www.okhistory.org/publications/enc/entry?entry=CO006 |title=''The Encyclopedia of US-OK History and Culture''|accessdate=10/01/2024}}.</ref> '''♦ Hidatsa''' (''Hiraacá'') : US-ND '''♦ Iowa''' (''Báxoje ich'é'') : US-KS, [[Nebraska|NE]], OK '''♦ Kaw''' (''Kaáⁿze Íe'') [Kanza] : US-OK, KS '''♦ Kiowa''' (''Ka'igwu'') : US-OK '''♦ Mandan''' : US-ND '''♦ Métis''' (''Michif'') : CA-AB, MB, SK ; US-ND '''♦ Missouria''' (''Niúachi'') : US-OK<ref>E Missouri kent IRA, alese an anv.</ref> '''♦ Omaha''' (''Umoⁿhoⁿ'') : US-[[Iowa|IA]], NE </poem> | <poem> '''♦ Osage''' (''Ni Okašką'') : US-OK<ref>En Arkansas, Kansas, Missouri, Ohio ha Mississippi kent IRA.</ref> '''♦ Otoe''' (''Jiwére'') : US-OK<ref>E Nebraska kent IRA.</ref> '''♦ [[Pawnee]]''' (''Chatiks si chatiks'') : US-OK *Cáwiiʾi *Kítkehahki *Piitahawiraata *Skidi (''Ckírihki Kuuruúriki'') [Skiri] '''♦ Ponca''' ('' Páⁿka'') : US-NE ; US-OK '''♦ O-gah-pah''' (''Ogáxpa'') [Arkansas, Quapaw] : US-OK<ref>En Arkansas kent IRA.</ref> '''♦ [[Sioued|Sioux]]''' (''Očhéthi Šakówiŋ'') *Dakota (''Dakȟóta'') : CA-MB, SK ; US-MN, MT, NE, ND, [[South Dakota|SD]] **Canupawakpa Dakota : CA-MB **Santee (''Isáŋyathi'') [Santee Sioux] : US-NE **Yankton Dakota (''Iháŋkthuŋwaŋ'') : US-SD **Yanktonai (''Iháŋkthuŋwaŋna'') : US-MT ; US-ND ; US-SD<ref>E Minnesota kent IRA.</ref> *Lakota (''Lakȟóta'') [Teton] (''Thítȟuŋwaŋ''<ref>"Kêriadenn er bradenn".</ref>) : CA-SK ; US-MT, ND, SD **Oglala (''Oglála Lakhóta Oyáte''<ref>"Ar re a stlabez o re".</ref> **Hunkpapa (''Húŋkpapȟa''<ref>"Kêriadenn e dibenn ar c'hamp".</ref> **Itázipčho<ref>"Hep gwareg".</ref> [Sans Arc, No Bows] **Miniconjou (''Mnikȟówožu''<ref>"Planterion war lez an dour".</ref> **Sicangu (''Sičhą́ǧu Oyáte''<ref>"Morzhedoù devet".</ref>) [Brûlé, Burned Thighs] **Sihasapa (''Sihásapa''<ref>"Troad du".</ref> [Blackfoot Sioux] **Two Kettles (''Oóhenuŋpa''<ref>"Div gitell".</ref> *Nakoda (''Îyârhe Nakoda'') [Stoney] : CA-AB, SK ; US-MT *Nakota (''Asiniibwaan'' [Assiniboine, Hohe]: CA-SK ; US-MT<ref>Ivez en Alberta, Manitoba (mervent) ha North Dakota (kornôg) kent IRA.</ref> '''♦ Teya''' : OS-OK, TX<ref>Aet da get er XVI{{vet}} kantved ; marteze kendeuzjont gant ar boblad Lipan Apache kent kemmeskañ gant ar boblad Mescalero Apache. Gwelit H. Allen Anderson : {{cite web|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/teya-indians |title=''Teya Indians''|accessdate=10/01/2024}}.</ref> '''♦ Tonkawa''' (''Tickanwa•tic'') : US-OK '''♦ Tsuut'ina''' (''Tsúùtʼínà'') [Sarcee, Sarsi] : CA-AB '''♦ Wichita''' (''Kitikiti'sh'') : US-OK<ref name=KSTX">E Kansas ha Texas kent IRA.</ref> *Kichai (''K'itaish'') [Keechi, Kitsai]<ref>Ivez kar d'ar boblad Caddo e rannvro sevenadurel ar Mervent.</ref> : US-OK<ref name=KSTX" /> *Taovaya [Aijados, Towash, ''etc'']<ref> Edward B. Jelks : {{cite web|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/taovaya-indians |title=''Taovaya Indians''|accessdate=10/01/2024}}.</ref> : US-OK,<ref name=KSTX" /> *Tawakoni [Tahuacano, Tehuacana]] : US-OK<ref name=KSTX" /> *Waco [Huaco, Hueco,Iscani, Yscani] : US-OK<ref>E Texas kent IRA.</ref> </poem> |} <gallery mode="packed" heights="180px"> William S. Soule - Pacer.jpg|Essa-queta, penn Plains Apache, 1869 Edward S. Curtis Collection People 013.jpg|Natyinehitha, Atsina, 1909 Crow Indians by David F Barry, 1878-1883.jpg|Crow, e-tro 1880 George Catlin - The White Cloud, Head Chief of the Iowas - Google Art Project.jpg|Maxúhga "White Cloud", penn iowa, 1845 In Summer, Kiowa.jpg|Tri faotr kiowa </gallery> ==Biz== {| width="100%" |- valign="top" | <poem> '''♦ Abenaki''' (''Wαpánahki'') [Wabanaki, Tarrantine] : CA-QC, [[New Brunswick|NB]] ; US-[[Maine (stad)|ME]], [[New Hampshire|NH]], [[Vermont|VT]] *Eastern Abenaki : CA-QC ; US-ME, NH **Norridgewock [Kennebec] : US-ME *Western Abenaki : CA-QC ; US-[[Massachusetts|MA]], NH, VT '''♦ Annamessex''' : US-[[Maryland|MD]]<ref>Aet da get en XVIII{{vet}} kantved ; gwelit {{en}} Wise, Jennings Cropper (1881). ''Ye kingdome of Accawmacke, or, The Eastern Shore of Virginia in the seventeenth century''. Richmond : Bell Book and Stationery Co., 1911, {{cite web|https://www.loc.gov/resource/gdcmassbookdig.yekingdomeofacca00wise/?sp=76&st=image&r=-0.412,0.799,1.873,0.907,0 |title=pp. 62 sqq.|accessdate=10/01/2024}}</ref> '''♦ Anishinaabeg''' : CA-QC, ON, MB ; US-KS, MI, MN, ND, OK, WI *Algonquin : CA-ON, QC *Nipissing : CA-ON *Ojibwe [Chippewa, Saulteaux] : CA-ON ; US-MI, MN, ND, WI **Mississauga : CA-ON **Saulteaux (''Nakawē') : CA-AB, BC, MB, ON, SK *Odawa people [Ottawa]] : CA-ON ; US-IN, MI, [[Ohio|OH]]<ref name="OK" /> *Potawatomi (''Neshnabé'')<ref>Kar d'an anv Anishinaabeg.</ref>) : CA-ON ; US-[[Illinois|IL]], IN, MI, WI<ref>IRA : Kansas hag Oklahoma.</ref> '''♦ Accomac''' : US-[[Virginia|VA]]<ref name="XVIII">Aet da get en XVIII{{vet}} kantved.</ref> *Accohannock *Gingaskin '''♦ Adena''' (-1000 → 200) : US-IN, [[Kentucky|KY]], MD, [[New York (Stad)|NY]], OH, [[Pennsylvania|PA]], [[West Virginia|WV]] '''♦ Assateague''' : US-MD<ref name="XVIII" /> '''♦ Attawandaron''' : CA-ON<ref name="XVII">Aet da get er XVII{{vet}} kantved.</ref> '''♦ Beothuk''' : CA-[[Douar-Nevez ha Labrador|NL]]<ref name="XIX">Aet da get en XIX{{vet}} kantved.</ref> '''♦ Chowanoke''' [Chowanoc] : US-[[North Carolina|NC]]<ref name="Adg1820">Aet da get e 1820.</ref> '''♦ Choptank''' [Ababco] : US-MD<ref>Aet da get e 1822.</ref> '''♦ [[Lenaped|Delaware]]''' (''Lënapeyok'') [Lenape, Lenni Lenape] : US-[[Delaware|DE]], [[New Jersey|NJ]]<ref>IRA : Ontario, Oklahoma ha Wisconsin.</ref> *Munsee (''Huluníixsuwaakan'', ''Monsii èlixsuwakàn'') : US-NY ([[Long Island (New York)|Long Island]])<ref>IRA : Wisconsin.</ref> **Canarsee : Long Island<ref>Aet da get a-c'houde gwerzhañ beg su [[Manhattan]] da [[trevadennouriezh|drevadennourion]] deuet ag an [[Izelvroioù]] e 1639 ; gwelit {{en}} Nathaniel Benchley (1959) : {{cite web|url=https://www.americanheritage.com/24-swindle |title=''The $24 Swindle''|accessdate=10/01/2024}}</ref> **Esopus : US-NY,<ref>IRA : Ontario ha Wisconsin.</ref> **Hackensack : US-NY<ref>Stlabezet en SUA a-c'houde diwezh ar [[Brezel Gall-hag-Indian]] (''French and Indian War'', 1754-1763).</ref> **Minisink : US-NY **Navasink : US-NJ **Rumanchenank [Haverstraw] : US-NJ, NY<ref>Aet da get e 1664.</ref> **Sanhican [Raritan] : US-NJ<ref name="XVII" /> **Sinsink : US-NY **Siwanoy : US-[[Connecticut|CT]], NY<ref>Aet da get e kreiz an XVIII{{vet}} kantved dre gendeuziñ gant an drevadennourion saoz.</ref> **Tappan : US-NJ, NY <ref>Drouklazhet e [[Pavonia]], [[Nederland-Nevez]] (Hudson County, NJ) e 1643.</ref> **Wappinger : US-NY<ref>Kendeuzet gant Oneida goude [[Brezel dieubidigezh ar Stadoù Unanet]] (1775-1783).</ref> **Wiechquaeskeck : US-NY **Wisquaskeck [Raritan] : US-NY<ref name="XVIII" /> *Unami : US-DE, NJ, PA **Acquackanonk : US-NJ **Okehocking : US-PA **Unalachtigo: US-DE, NJ '''♦ Doeg''' [Taux, Tauxenent, Welsh Indians<ref>"Indianed kembreat" ; hervez ur vojenn badus e vije bet Madog ap [[Owain Gwynedd]] o tislestrañ en Amerika e dibenn an {{XIIvet kantved}}, ha darempredoù a vije bet etre Kembreiz hag an Indianed ; ''Mandoag'' a rae ar boblad algonquin eus an hini doeg, hag e 1669 e tisklêrias ar beleg Morgan Jones e oa bet miret e vuhez gantañ peogwir e oa bet komprenet e gembraeg gant an Indianed e NC ; gwelit {{en}} Williams, Robert (1870). ''Enwogion Cymru – A biographical dictionary of eminent Welshmen'', {{cite web|url=https://www.library.wales/discover-learn/digital-exhibitions/europeana-rise-of-literacy/history-books/enwogion-cymru-a-biographical-dictionary-of-eminent-welshmen |title=P. 309.|accessdate=10/01/2024}} ha [https://en.wikisource.org/wiki/Dictionary_of_National_Biography,_1885-1900/Madog_ab_Owain_Gwynedd ''Dictionary of National Biography, 1885-1900'' @ Wikisource.]</ref>] : US-VA<ref name="XVII" /> '''♦ Erie''' : US-NY, OH, PA<ref name="XVII" /> '''♦ Etchemin''' : US-ME<ref name="XVII" /> '''♦ Fort Ancient''' : US-IN, KY, OH, WV<ref>Aet da get e 1750.</ref> '''♦ Haudenosaunee''' [Iroquois] : CA-ON, QC ; US-NY *Cayuga (''Gayogo̱hó꞉nǫʼ'') : CA-ON ; US-NY, OK *Mohawk (''Kanienʼkehá꞉ka'') : CA-ON, QC ; US-NY *Oneida (''Onʌyoteˀa·ká·'') : CA-ON ; US-NY *Onondaga (''Onoñda’gegá'') : CA-ON ; US-NY *Seneca (''Onödowáʼga꞉'') : CA-ON ; US-NY<ref name="OK" /> **Mingo : formerly US-OH, NY, PA, WV *Tuscarora (''Skarù:ręˀ'') : CA-ON ; US-NC, NY<ref>E NC hepken gwezharall.</ref> '''♦ Ho-Chunk''' (''Hoocągra'') [Winnebago] : US-IA, MN, NE, WI<ref>En Illinois ivez gwezharall.</ref> '''♦ Honniasont''' [Honniasontkeronon] : US-OH, PA, WV<ref>Aet da get : distrujet gant ar pobladoù Seneca ha Susquehannock e 1679.</ref> '''♦ Hopewell''' (-100 → 500) : US-IL, KY<ref>{{en}} Moorehead, Warren K. (1895) : {{cite web|url=https://cdm17032.contentdm.oclc.org/digital/collection/p17032coll2/id/646/rec/14 |title=''The Examination of Fort Ancient, Ohio''|accessdate=10/01/2024}}</ref> '''♦ Illinois''' (''Illiniwek'') : US-[[Arkansas|AR]], IA, IL, MI, [[Missouri (stad)|MO]]<ref name="OK" /> *Cahokia : US-AR, IA, IL, MO *Kaskaskia : US-WI *Miami : US-IL, IN, MI '''♦ Kickapoo''' (''Kiikaapoa'') [Kikapú] : US-IL, MI, MO<ref>IRA : Kansas, Oklahoma, Texas ; MX.</ref> '''♦ Laurentian''' (~1300 → 1580) [St. Lawrence Iroquoians] : CA-ON, QC ; US-NY, VT '''♦ Manahoac''' [Mahock]] : US-VA<ref>Aet da get kent 1728</ref> *Stegarake '''♦ Mascouten''' : US-IL, MI, WI<ref>Aet da get goude ul lazhadeg gant ar C'hallaoued e 1712.</ref> '''♦ Massachusett''' : US-MA<ref>Aet da get goude 1919.</ref> *Ponkapoag : US-MA '''♦ Meherrin''' : US-NC, VA<ref>Aet de get goude 1802.</ref> '''♦ Menominee''' (''Omǣqnomenēwak'') : US-WI '''♦ Mi'kmaq''' (''L'nu'') [Mi'kmaw, Micmac] : CA-NB, NL, [[Nova Scotia|NS]], [[Prince Edward Island|PE]], QC ; US-ME *Abegweit (''Epekwitk'') : CA-PE *Acadia (''Malikiaq'') : CA-NS *Annapolis Valley (''Kampalijek'') : CA-NS *Bear Valley (''Kampalijek'') : CA-NS *Buctouche (''Puktusk'') : CA-NB *Eel River Bar (''Ugpiꞌganjig'') : CA-NB *Elsipogtog (''Lsipuktuk'') : CA-NB *Esgenoôpetitj (''Eskinuopitijk'') : CA-NB *Esksoni (''Wékistoqnik'') : CA-NS *Fort Folly (''Amlamkuk Kwesawék'') : CA-NB *Glooscap (''Kluskap'') : CA-NS *Indian Island (''Lnui Menikuk'') : CA-NB *Mi'kmaq de Gespeg (''Kespék'') : CA-QC *Lennox Island (''Lnui Mnikuk'') : CA-PE </poem> | <poem> *Listuguj Mi'gmaq (''Listikujk'') : CA-QC *Membertou (''Maupeltuk'') : CA-QS *Metepenagiag Mi'kmaq (''Metepnákiaq'') : CA-NB *Mi'kmaq Nation (''Ulustuk'') : US-ME *Miawpukek (''Miawpukwek'') : CA-NL *Mi'kmaq of Gesgapegiag (''Keskapekiaq'') : CA-QC *Millbrook (''Wékopekwitk'') : CA-NS *Natoaganeg (''Natuaqanek'') : CA-NB *Pabineau (''Kékwapskuk'') : CA-NB *Paqtnkek Mi’kmaq (''Paq'tnkek') : CA-NS *Pictou Landing (''Puksaqtéknékatik') : CA-NS *Potlotek (''Potlotek') : CA-NS *Qalipu Mi'kmaq (''Qalipu'') : CA-NL *Sipekneꞌkatik (''Sipekníkatik'') : CA-NS *Wagmatcook (''Waqmitkuk'') : CA-NS *We'koqma'q L'nue'kati (''Wékoqmáq'') : CA-NS '''♦ Mohegan''' : US-CT '''♦ Mohican''' (''Muh-he-con-ne-ok'') [Housatonic] : US-MA, NY<ref>IRA : Wisconsin.</ref> '''♦ Monacan''' : US-MD, OH, VA, [[West Virginia|VW]] '''♦ Montauk''' [Montaukett] : US-NY (Long Island) '''♦ Moneton''' : US-WV<ref>Aet da get e kreiz ar XVII{{vet}} kantved.</ref> '''♦ Nansemond''' : US-VA '''♦ Nanticoke''' : US-DE, MD '''♦ Narragansett''' : US-[[Rhode Island|RI}} '''♦ Niantic''' (''Nehântick '') [Nehantucket] : US-CT, RI<ref>E Connecticut hepken hiziv.</ref> '''♦ Nipmuc''' [Nipmuck] : US-CT, MA, RI '''♦ Nottoway''' [Cheroenhala] : US-VA '''♦ Occaneechi''' [Occaneechee] : US-NC, VA '''♦ Passamaquoddy''' (''Peskotomuhkati'') : CA-NB ; US-ME '''♦ Patuxent''' [Pawtuxent] : US-MD<ref>Aet da get e 1690.</ref> '''♦ Paugusett''' [Golden Hill Paugussett<ref>{{en}} {{cite web|url=https://web.archive.org/web/20040604134749/http://www.paugussett.itgo.com/ |title=''The Golden Hill Indians Of The Paugussett Indian Nation''|accessdate=10/01/2024}}</ref>] : US-CT *Potatuck : US-CT '''♦ Peoria''' : US-IL, IN, MI, MO, OH<ref name="OK" /> *Mitchigamea : US-IL<ref name="OK" /> *Moingona (''Moyiinkweena'') : US-IL<ref name="OK" /> *Tamaroa : US-IL<ref name="OK" /> *Wea : US-IN<ref name="OK" /> '''♦ Pennacook''' : US-MA, ME, NH<ref name=BRP">Aet da get goude [[Brezel ar roue Philip]] (1675-1678) enep an Indianed.</ref> '''♦ Penobscot''' (''Pαnawάhpskewi'') : US-ME '''♦ Pequot : US-CT '''♦ Petun''' (''Tionontat'') : CA-ON<ref>IRA : e Kansas hag Oklahoma ; eus ar galleg ''pétun'' ("butun") e teu an anv «&nbsp;Petun&nbsp;» rak gounezet e veze ar plant-se gant ar boblad, hervez Pierre François Xavier de Charlevoix, ''Histoire et description générale de la Nouvelle France'', 1744.</ref> '''♦ Piscataway''' (''Kinwaw Paskestikweya'') : US-MD '''♦ Pocumtuc''' [Deerfield Indians] : US-MA<ref name=BRP" /> '''♦ Podunk''' : US-CT<ref name=BRP" /> '''♦ Powhatan''' (''Tsenacommacah'') : US-VA *Appomattoc<ref name="XVIII /> *Arrohateck<ref name="XVIII /> *Chesapeake<ref name="XVIII /> *Chesepian<ref name="XVIII /> *Chickahominy : bezant c'hoazh e Virginia. *Kiskiack<ref name="XVIII /> *Mattaponi : bezant c'hoazh e Virginia *Nansemond : bezant c'hoazh e Virginia. *Pamunkey : bezant c'hoazh e Virginia. *Paspahegh<ref name="XVIII /> *Patawomeck [Potomac] : bezant c'hoazh e Virginia. *Powhatan : bezant c'hoazh e Virginia. '''♦ Quinnipiac''' : US-CT<ref name="XVIII" /> '''♦ Rappahannock''' : US-VA '''♦ Sac & Fox''' [Sauk] : US-MI<ref>IRA : Iowa, Kansas, Nebraska, Oklahoma.</ref> *Meskwaki (''Meshkwahkîhaki'') : US-IO *Nîmahâhaki : US-KS, NE *Othaakiiwaki : US-OK '''♦ Schaghticoke''' : US-CT '''♦ Shawnee''' : US-ID, OH, PA<ref name="OK" /> '''♦ Shinnecock''' : US-NY (Long Island) '''♦ Stuckanox''' : US-VA<ref>Kendeuziñ gant Saponi NC a rejont er XVII{{vet}} kantved.</ref> '''♦ Susquehannock''' [Andaste, Conestoga, Minquas] : US-MD, US-NY, US-PA, US-WV<ref name="XVIII" /> '''♦ Tunxi''' : US-CT<ref>Aet da get e dibenn an XVIII{{vet}} kantved.</ref> '''♦ Tuscarora''' (''Skarù:ręˀ'') : US-NC (hiziv : US-NY ha CA-ON ivez) '''♦ Tutelo''' (''Yesang'') : US-VA, WV<ref>Aet da get gant marv an ezel diwezhañ e 1898.</ref> '''♦ Unquachog''' [Poospatuck] : US-NY (Long Island) '''♦ Wampanoag''' (''Wôpanâak'') : US-MA<ref>E Rhode Island kent Brezel ar roue Philip.</ref> *Aquinnah [Gay Head] *Assawompsett Nemasket *Chappaquiddick *Herring Pond *Mashpee *Nantucket *Nauset *Patuxet *Pokanoket '''♦ Wangunk''' [Mattabeset] : US-CT<ref name="XVIII" /> '''♦ Wawyachtonoc''' : US-CT, NY<ref>IRA : e Wisconsin.</ref> '''♦ Weapemeoc''' : US-NC<ref name="XVIII" /> '''♦ Wenrohronon''' : US-NY<ref name="XVII" /> '''♦ Wicocomico''' : US-VA<ref name="XVII" /> '''♦ Wolastoqiyik''' [Maliseet] : CA-NB, QC ; US-ME '''♦ Wyandotte''' [Huron] : CA-ON, QC<ref>IRA : Kansas, Michigan hag Oklahoma.</ref> *Huron-Wendat (''Wendake'') </poem> |} <gallery mode="packed" heights="180px"> Joseph Brant 2.jpg|Thayendanegea, penn mohawk (1785) Tadodaho Sid Hill United Nations.jpg|Todadaho Sid Hill, penn onondaga, en [[Aozadur ar Broadoù Unanet|ABU]] (2010) ChiefOshkosh.jpg|Oshkosh, penn menominee (1858) Mikmaq.jpg|Dañser mi'kmaq (2010) Peskotomuhkati Canoe.png|Indianed passamaquoddy (2016) George Catlin - Go-to-ków-páh-ah, Stands by Himself, a Distinguished Brave - 1985.66.248 - Smithsonian American Art Museum.jpg|Go-to-ków-páh-ah, wea (1830) </gallery> ==Gevred== {| width="100%" |- valign="top" | <poem> '''♦ Acolapissa''' : [[Louiziana|LA]], [[Mississippi (stad)|MS]]<ref name="Adg1739">Aet da get e 1739.</ref> '''♦ Ais''' : [[Florida|FL]]<ref>Aet da get e kreiz ar [[bloavezhioù 1740]].</ref> '''♦ Amacano''' : FL ref name="XVIII" /> '''♦ [[Apalached|Apalachee]]''' : FL<ref>Divroet da Vec'hiko ha [[Kuba|Cuba]] adalek 1763.</ref> '''♦ Atakapa''' (''Ishak'') : LA, TX *Eastern Atakapa (''Hiyekiti Ishak'' "Tud ar Sav-Heol") : LA **Ciwāt [Alligator Band] **Otse [Teche, Snake Band] **Appalousa [Opelousa, Heron]<ref>Moarvat eus ar [[Tchoktaweg|chocktaweg]] ''Abalusa'' "Blev Du" pe ''Apilusa'' "Divesker Du".</ref>, Tsikip] *Western Atakapa : TX **Akokisa [Orcoquiza]<ref>Aet da get e deroù [[Dispac'h Texas]] (1835-1836).</ref> **Atakapa (er ster dik) ::::• Katcok [Eagle Band, Calcasieu Band] ::::• Niāl [Panther Band] ::::• Red Bird Band <ref>''[[Cardinalis cardinalis]]''.</ref> **Deadose **Patiri [Petaros] **Quasmigdo [Bidai] **Tlacopsel [Acopsel, Lacopsel] '''♦ Avoyel''' [Petits Taensas] : LA<ref name="XVIII" /> '''♦ Bayogoula''' [Bayou Goula] : LA<ref name="XVIII" /> '''♦ Biloxi''' (''Tanêks'') : LA<ref>Mississippi e oa o bro orin, a rankjont kuitaat e dibenn ar XVII{{vet}} kantved a-c'houde bout bet peuzdistrujet gant ar [[Brec'h (kleñved)|vrec'h]] degaset gant Europiz, evel kalz pobladoù Indian.</ref> '''♦ Caddo''' (''Na'-a-wih ta'-sha'') : AR, LA, TX<ref name="OK" /> *Adai : LA, TX *Cahinnio : AR *Eyeish : TX *Hainai (''Háynay'') : TX *Hasinai (''Hasíinay'') : TX *Kadohadacho (''Kadawdáachuh'') : AR, LA, TX *Nabedache (''Nabáydácu'') : TX *Nabiti : TX *Nacogdoche (''Nakúʔkidáawtsiʔ'') : TX *Nacono : TX *Nadaco [Anduico] : TX *Nanatsoho : TX *Nasoni : TX *Natchitoches (''Náshit'ush'') : LA, TX **Doustioni : LA **Ouachita [Washita] : LA **Yatasi (''Yáttasih'') : LA *Neche : TX *Nechaui : TX *Tula : AR '''♦ Calusa''' [Escampaba] : FL<ref>Harluet da Guba gant Spagnoliz e 1763.</ref> '''♦ Cape Fear Indians''' : NC<ref>Kaset da get e 1808 gant trevadennourion gant Europiz.</ref> '''♦ Catawba''' (''Ye Iswąˀ'') [Iswa] : NC, [[South Carolina|SC]] '''♦ Chakchiuma''' (''Sa'ktcihuma'') : [[Alabama|AL]], MS, [[Tennessee|TN]]<ref name="XVII" /> '''♦ Chatot''' [Chacato, Chactoo] : FL<ref name="XVII" /> '''♦ Chaouacha''' [Chawasha] : LA<ref name="XIX" /> '''♦ Cheraw''' (''Saraw'') [Charáh, Saura] : FL, NC, SC<ref name="XVII" /> '''♦ [[Cherokee]]''' (''Anigiduwagi'', ''Tsa-la-gi'') : NC, SC <ref>IRA : California, North Carolina, Oklahoma ha South Carolina.</ref> '''♦ Chickanee''' [Chiquini] : NC '''♦ Chickasaw''' (''Chikasha'') : AL, KY, MS, TN<ref name="OK" /> '''♦ Chine''' : FL<ref name="XVII" /> '''♦ Chisca''' [Yuchi] : TN, VA<ref>Er XVI{{vet}} kantved.</ref> ; AL, [[Georgia|GA]], FL<ref>Adalek ar XVII{{vet}} kantved betek o steuziadur e dibenn arn XVIII{{vet}} kantved ; gwelit Hahn 2006, pp. 53-56.</ref> '''♦ Chitimacha''' : LA '''♦ Choctaw''' : AL, LA, MS<ref name="OK" /> '''♦ Chowanoc''' [Chowanoke] : NC<ref name="Adg1820" /> '''♦ Congaree''' : SC<ref name="XVIII" /> '''♦ Coree''' [Connamox] : NC<ref name="XVIII" /> '''♦ Croatan''' : NC<ref name="XVII" /> '''♦ Cusabo''' : SC<ref name="BaY">Aet da get a-c'houde [[Brezel ar Yamasee]] (1715-1717) enep an drevadennourion a Vreizh-Veur.</ref> '''♦ Eno''' {Enoke, Stuckenock] : NC<ref name="XVIII" /> '''♦ Grigra''' [Gri] : MS<ref>Aet da get a-c'houde [[Dispac'h an Natchez]] (1729-1731) enep an drevadennourion c'hall.</ref> '''♦ Guacata''' [Santalûces] : FL<ref name="XVIII" /> '''♦ Guacozo''' : FL<ref name="XVIII" /> '''♦ Guale''' : GA<ref>Lazhadeget gant gouarnamant an drevadennourion e 1740.</ref> '''♦ [[Houma (pobl)|Houma]]''' : LA<ref>E Mississippi kent deroù an XIX{{vet}} kantved.</ref> '''♦ Jaega''' [Jobé] : FL<ref name="XVIII" /> '''♦ Keyauwee''' : NC<ref name="BaY" /> '''♦ Koasati''' [Coushatta, Quassarte] : AL, GA, TN<ref>IRA : e Louisiana, Oklahoma ha Texas.</ref> '''♦ Koroa''' : MS<ref name="XVIII" /> '''♦ Luca''' : FL<ref>Sturtevant & Fogelson 2004, p. 214.</ref> '''♦ Lumbee''' : NC '''♦ Machapunga''' : NC<ref name="XVIII" /> '''♦ Matecumbe''' : FL<ref>{{en}} Goggin, John M.. {{cite web|url=https://edwardwimberley.com/courses/80458/matecumbe.pdf |title=''The Indians and History of the Matecumbe Region''|accessdate=10/01/2024}}.</ref> '''♦ Mayaca''' : FL<ref name="XVIII" /> *Jororo *Mayajuaca '''♦ Mayaimi''' : FL<ref name="XVIII" /> '''♦ Miccosukee''' [Mikasuki] : FL '''♦ Mobile''' : AL<ref>N'eus roud ebet anezho goude 1761 ; gwelit {{en}} {{cite web|url=https://accessgenealogy.com/alabama/mobile-tribe.htm |title=''Mobile Tribe''|accessdate=10/01/2024}}.</ref> '''♦ Mocoso''' : FL<ref name="XVII" /> </poem> | <poem> '''♦ Mougoulacha''' (''Imongolosha'') : LA<ref>Lazhadeget e 1700 gant ar Bayogoula (Swanton 2003, p. 200).</ref> '''♦ Muscogee (Creek) (''Este Mvskokvlke'') : AL, GA, MS, TN, TX<ref>IRA : Oklahoma. Lod tud a dec'has war-du Stadoù arall :gwelit Debo 1970, pp. 100,102-104.</ref> *Abihka : AL *Alabama (''Albaamaha'') : AL *Chiaha :TN *Eufaula : GA *Kialegee Tribal Town : AL *Osochee : AL *Talapoosa : AL *Thlopthlocco Tribal Town : AL, GA *Tukabatchee (''Tokepahce'') : AL '''♦ Naniaba''' : AL, FL '''♦ Natchez''' (''W’Nahx’-Chee'') : LA, MN, MS, NC, OK<ref name="OK" /> '''♦ Mosopelea''' [Ofo] : MS, OH<ref>Goude Dispac'h an Natchez ec'h e tivrojont da Louiziana, m'emaint c'hoazh. Kollet eo bet o yezh ; galleg pe saozneg eo o yezh-vamm bremañ.</ref> '''♦ Okchai''' : AL<ref name="OK" /> '''♦ Okelousa''' : LA, MS<ref>Kendeuzet gant pobldoù arall ; gwelit {{en}} {{cite web|url=https://accessgenealogy.com/louisiana/okelousa-indians.htm |title=''Okelousa Indians''|accessd ate=10/01/2024}}.</ref> '''♦ Pacara''' [Capara], FL<ref name="XVIII" /> '''♦ Pamlico''' : NC<ref name="XVIII" /> '''♦ Pascagoula''' : MS<ref>Hervez ur vijenn en em lazhas an holl tud dre veuziñ er Singing River e 1699 ; gwelit {{en}} Wallace, Mark I.. ''Finding God in the Singing River'' (Pascagoula River, . Minneapolis : Fortress Press, 2005 {{ISBN|0-8006-3726-7}}, ha {{cite web|url=https://postalmuseum.si.edu/exhibition/indians-at-the-post-office-murals-legend-and-lore/legend-of-the-singing-river |title=''Legend of the Singing River''|accessdate=10/01/2024}}.</ref> '''♦ Pee Dee''' [Pedee] : SC<ref>E 1808 e veve an ezelez diwezhañ ; gwelit Swanton 1952, p. 97.</ref> '''♦ Pensacola''' : AL, FL<ref name="XVIII" /> '''♦ Pohoy''' : FL<ref name="Adg1739" /> *Alafay '''♦ Poteskeet''' : NC<ref>Aet da get goude 1730 ; gwelit Ferguson, Penny. {{cite web|url=https://nativeheritageproject.com/2012/06/09/study-of-the-poteskeet-indians/ |title=''Study of the Poteskeet Indians''|accessdate=10/01/2024}}.</ref>. '''♦ Quinipissa''' [Kinipissa] : LA<ref>Bet lazhadeget gant ar boblad bayagooula e 1700 ; gwelit Kniffen & al. 1994, p. 52. </ref> '''♦ Roanoke''' : NC<ref name="XVII" /> '''♦ Saluda''' [Saludee, Saruti] : SC<ref>Ne chomjont e North Carolina nete adalek 1695 betek 1712, war o hent da Bennsylvania ; gwelit : Rivers, William James (1852). ''A Sketch of the History of South Carolina to the Close of the Proprietary Government by the Revolution of 1719''. Paris : Legare Street Press, 2022, p. 38 {{ISBN|1-01-928006-9}}.</ref> '''♦ Santee''' : SC <ref>Disheñvel-krenn diouzh ar boblad santee-sioux</ref>{{,}}<ref name="XVIII" /> '''♦ Santaluces''' : FL<ref name="XVIII" />{{,}}<ref>{{en}} Wilkinson, Jerry. {{cite web|url=http://www.keyshistory.org/FL-Fla-Ind.html |title=''Historic Florida Indians''|accessdate=10/01/2024}}</ref> '''♦ Saponi''' {Nahyssan] : NC, VA<ref>IRA: New York ha Pennsylvania.</ref> *Haiwa Saponi Indian Tribe : NC *Occaneechi Band of the Saponi Nation : NC *Sappony : NC '''♦ Secotan''' : NC<ref>Aet da get e 1665, kendeuzet ma voent gant ar boblad Machapunga :gwelit {{en}} Ordahl Kupperman, Karen. ''Roanoke – The Abandoned Colony''. Lanham : Rowman & Littlefield Publishers, 2007 {{ISBN|0-7425-5263-2}}.</ref>. '''♦ Seminole''' : FL <ref name="OK" />{{,}}<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.seminolenation-indianterritory.org/ |title=''Seminole Nation, Indian Territory''|accessdate=10/01/2024}}</ref> '''♦ Sewee''' : SC <ref>Distrujet e 1670 gant ur gorventenn er [[Meurvor Atlantel]] ; Olexer 2005, p. 116.</ref> '''♦ Shakori''' : NC<ref>Kendeuzet e 1714 gant ar Saponi Nation.</ref> '''♦ Sissipahaw''' [Haw, Saxahapaw, Sauxpa, Sissipahaus] : NC<ref>Aet da get goude Brezel ar Yamasee ; marteze e kendeuzjont gant ar boblad Catawba, hervez Swanton 1952 pp. 84-85.</ref> '''♦ Sugeree''' (Satari, Sugau) : NC, SC<ref>Kendeuzet gant ar boblad Catawba goude Brezel ar Yamasee.</ref> '''♦ Surruque''' : FL<ref name="XVII" /> '''♦ Taensa''' [Grands Taensas] : AL, LA<ref name="XVIII"/>{{,}}<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.newadvent.org/cathen/14429c.htm |title=''Taensa Indians''|accessdate=10/01/2024}}</ref> '''♦ Taposa''' : MS<ref>Aet da get en XVIII{{vet}} kantved (Swanton 1952, p. 192).</ref> '''♦ Tawasa''' : AL<ref name="XVIII" /> '''♦ Tequesta''' [Chequesta, Vizcaynos] : FL<ref>Harluet da Guba e 1763 ; gwelit {{en}} {{cite web|url=https://home.nps.gov/ever/learn/historyculture/nativepeoples.htm |title=''National Park of Florida – Native Peoples''|accessdate=10/01/2024}}</ref> '''♦ Timucua''' : FL, GA<ref>Harluet da Guba e 1763 ; gwelit {{en}} Milanich, Gerald T.. ''The Timucua''. Hoboken : Wiley-Blackwell, 1999 {{ISBN|0-631-21864-5</ref> *Acuera : FA *Agua Dulce [Freshwater, Utina] :FL *Arapaha : FL, GA *Cascangue : GA *Icafui : GA *Mocama [Tacatacuru] : FL, GA *Northern Utina : FL *Ocale : FL *Oconi :GA *Potano :FL *Saturiwa : FL *Tacatacuru :GA *Tucururu] : FL *Yufera : GA *Yui [Ibi, Ibihica] : GA *Yustaga : FL '''♦ Tioux''' [Tiou, Thysia] : MS<ref>{{en}} {{cite web|url=https://www.native-languages.org/tioux.htm |title=''Tioux Indians''|ccessdate=10/01/2024}}</ref> '''♦ Tocaste : FL '''♦ Tocobaga : FL<ref name="XVIII" /> '''♦ Tohomé : AL, FL<ref name="XIX" />{{,}}<ref>{{en}} {{cite web|url=https://accessgenealogy.com/alabama/tohome-indians.htm |title=''Tohome Indians''|ccessdate=10/01/2024}}</ref> '''♦ Tomahitan : GA pe VA<ref>Ethridge 2010.</ref> '''♦ Topachula : FL '''♦ Tunica : AR, LA, MS<ref>Bremañ e Louisiana ha Mississippi hepken, dindan an anv Tunica-Biloxi.</ref> '''♦ Utiza : FL '''♦ Uzita [Uçita] : FL<ref>Milanich 1998 & Hahn 2003.</ref> '''♦ Vicela : FL '''♦ Viscaynos : FL '''♦ Waccamaw''' : NC, SC '''♦ Waccamaw Siouan''' : NC '''♦ Wateree''' [Guatari] : SC<ref>Aet da get goude 1744.</ref> '''♦ Waxhaw''' [Wisacky, Gueça] : NC, SC<ref>Aet da get goude Brezel ar Yamasee.</ref> '''♦ Westo''' : SC, VA<ref>Bet lazhadeget e 1680 gant trevadennourion harpet gant ar boblad Shawnee ; ar re a oa chomet bev a voe harluet d'an [[Antilhez]] evel sklaved (Gallay 2002).</ref> '''♦ Winyaw''' : SC<ref>Aet da get goude 1720 (Swanton 2003, p. 103).</ref> '''♦ Weapemoc''' : NC<ref name="XVII" /> '''♦ Yamasee''' : FL, GA, SC<ref>Aet da get e 1737, hervez {{en}} Hoffman, Paul E.. ''Florida's Frontiers: A History of the Trans-Appalachian Frontier''. Bloomington : Indiana University Press, 2002, p. 188 {{ISBN|0-253-34019-5}}.</ref> '''♦ Yazoo''' : MS<ref>Lazhadeget a-c'houde o emsavadeg a-enep an drevadennourion c'hall er [[bloavezhioù 1730]] ; an dud chomet bev a voe gwerzhet da drevadennourion e Carolina.</ref>{{,}}<ref>{{en}} Gibson, Arrell M.. ''The Indians of Mississippi''. In : McLemore, Richard Aubrey. ''A History of Mississippi'', levrenn 1, p. 76. Hattiesburg : University and College Press of Mississippi, 1973 {{ISBN|0-87805-013-2}}</ref> '''♦ Yuchi''' [Euchee, Uchee] : TN kent Al ha GA<ref name="OK" /> </poem> |} <gallery mode="packed" heights="180px"> Kaw-u-tz (Cado) (5449311406).jpg|Maouez caddo (1906) NC Museum of History, Raleigh, NC - panoramio (3).jpg|Delwenn d'ur vaouez cheraw (~1690) Henry Inman - Sequoyah - Google Art Project.jpg|[[Sequoyah]] (ᏍᏏᏉᏯ), ar Cherokee a savas ar [[skritur tsalagiek]] (~1830) Choctaw group.png|Indianed choctaw (~1908) </gallery> <gallery mode="packed" heights="220px"> Roberto Holy Card.jpg|Roberto, ur Yamasee bet lazhet e 1740 Face detail, 1837 Lithograph of Opothle Yoholo, from- Opothle Yaholo (cropped).jpg|Opothle Yahola, penn muscogee creek (1837) Seminole mother and children- Brighton Reservation, Florida (8443707301).jpg|Ur vamm seminole gant he bugale (1949) </gallery> ==Mervent== ''Er rannvro sevenadurel-mañ ez eus rannoù eus Arizona, Colorado ar su Southern, New Mexico, Texas ar c'hornôg hag Utah en SUA, koulz hag ar Stadoù [[Chihuahua (stad)|Chihuahua|]] (MX-CHH) ha [[Sonora (stad)|Sonora]] (MX-SON) er Stadoù Unanet Mec'hikan.'' ---- {| width="100%" |- valign="top" | <poem> '''♦ Apache'''<ref>Rummatadur hervez teir mammenn : {{en}} Foster, Morris W. & McCollough, Martha (2001). ''Plains Apache''. In : ''Handbook of the North American Indians – Volume 13'' ; {{en}} Opler, Morris E.. ''Chiricahua Apache'' & ''Mescalero Apache''. In : ''Handbook of North American Indians: Southwest'' - Volume 10'' ; {{en}} De Reuse, Willem J. (1983c). ''The Apachean culture pattern and its origins: Synonymy''. In : ''Handbook of North American Indians: Southwest'' - Volume 10'' ivez.</ref> (''Ndee biyat' '') : US-AZ, CO, NM, OK ; MX-[[Coahuila|COA]], [[Tamaulipas|TAM]]<ref name="OK" /> *Chiricahua Apache : AZ **Ch'úúkʾanén (Chiricahua dik) **Gileño [Gil Apache] : AZ, NM **Ndendahe : NM **Tchihende [Mimbreño] : NM *Jicarilla Apache : CO, NM, TX **Carlana [Sierra Blanca] : CO *Lipan Apache : NM, TX **Pelones: TX *Mescalero Apache : NM **Faraones **Sierra Blanca Mescaleros **Sacramento Mescaleros **Guadalupe Mescaleros **Limpia Mescaleros **Natagés [Apaches del Natafé] *Plains Apache [Kiowa-Apache, Naisha, Naʼishandine]: OK **Cibecue : AZ **San Carlos : AZ ::::•Arivaipa ::::•Pinal *Tonto Apache : AZ *White Mountain Apache [Coyotero] : AZ *Yavapai (''Wipuhk’a’bah'') : AZ **Tolkapaya (''Ɖo:lkabaya'') [Yuma Apache] : kornôg **Yavbe [Yavapé, Mohave Apache] : kreiz **Kwevkapaya : gevred **Wipukepa (''Wi:pukba'') : biz '''♦ Comecrudo''' : MX-TAM<ref name="XIX" /> '''♦ Cotoname''' : US-TX ; MX-TAM<ref name="XIX" /> '''♦ Genízaro''' : NM<ref name="XIX" /> '''♦ Halchidhoma''' (''Xalychidom Piipaa'') : AZ, CA '''♦ Hualapai''' (''Hwalbáy'') [Walapai] : AZ '''♦ Havasupai''' (''Havsuw' Baaja'') : AZ '''♦ Hohokam''' (300 → 1500) : US-AZ ; MX-SON '''♦ Karankawa''' : TX<ref>Lazhadeget e 1858, aet da get 1891 (Anderson 2005, pp. 53-54)</ref> *Copano '''♦ La Junta Indians''' : US-TX ; MX-CHH<ref name="XVIII" /> '''♦ Mamulique''' : US-TX ; [[Nuevo León|MX-NLE]] '''♦ Manso Indians''' : US-TX ; MX-CHH<ref name="XVII" /> '''♦ Maricopa''' [Piipaash] : AZ '''♦ Mohave''' ('' 'Aha Makhav'') [Mojave] : AZ, CA, NV </poem> | <poem> '''♦ [[Navac'hoed|Navajo]]''' (''Diné'', ''Naabeehó'') [Navaho] : AZ, CO, NM, UT '''♦ O'odham''' : US-AZ ; MX-SON *Ak-Chin ('ʼAkĭ Ciñ O'odham'') : AZ *Akimel O'odham [Pima] : US-AZ ; MX-CHH, SON **Qahatika : AZ *Hia C-eḍ Oʼodham [Areneños, Sand Papagos] : US-AZ ; MX-SON *Tohono O'odham : US-AZ ; MX-SON *Hia C-eḍ Oʼodham : US-AZ ; MX-SON '''♦ Aranama''' : TX<ref>Aet da get e-tro 1843 ; gwelit {{en}} Campbell, Thomas N.. {{cite web|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/aranama-indians |title=''Aranama Indians ''|accessdate=10/01/2024}}</ref>. '''♦ Pima Bajo''' [Mountain Pima] : MX-CHH, SON '''♦ [[Indianed Pueblo|Pueblo]]''' : US-AZ, NM, TX, UT ; MX-CHH, SON *Anasazi [Ancestral Puebloans] (700 → 1400) : AZ (biz), CO (mervent), NM (gwalarn), UT (gevred)<ref>Eleze ar ''[[Four Corners]]'' ; kuitaat o bro a rejont a-nebeudoù en XII{{vet]] ha XIII{vet}} kantved ; hendadoù ar pobladoù pueblo hiziv int.</ref> *Acoma Pueblo (''Áakʼu'') : NM *Cochiti Pueblo (''Kúutyì'') : NM *Hopi : AZ **Hopi-Tewa [Hano, Tano] : AZ<ref>En emvodañ gant ar boblad hopi a rejont e-kerzh [[Emsavadeg pueblo 1680|Emsavadeg pueblo 1680]].</ref> *Isleta Pueblo (''Shiewhibak'', ''Tsugwevaga'') : NM *Jemez Pueblo (''Walatowa'') : NM *Kewa Pueblo (''Dámáyá'', ''Díiwʾi'') [Santo Domingo] : NM *Laguna Pueblo (''Kʼáwáiga'') : NM *Mogollon (~200 → 1540) : US-AZ, NM ; MX-CHH, SON *Nambé Pueblo (''Nąngbeʼe Ôwîngeh'') : NM *Ohkay Owingeh (''Ohkay Ówîngeh'') [San Juan Pueblo] : NM *Picuris Pueblo (''Pʼįwweltha'', ''Pe’ewi'') : NM *Pecos Pueblo [Cicuye, Ciquique] : AZ, CO, NM, UT (''Four Corners'') *Piro : NM, TX<ref>Aet da get goude an Emsavadeg pueblo e 1680.</ref> *Pojoaque Pueblo (''Pʼohsųwæ̨geh Ówîngeh'') : NM *Sandia Pueblo (''Ną’piʼąd'''') : NM *San Felipe Pueblo (''Kaatishtya'') : NM *San Ildefonso Pueblo (''Pʼohwhogeh Ówîngeh'') : NM *Santa Ana Pueblo (''Dámáyá'') : NM *Santa Clara Pueblo (''Khaʼpʼoe Ówîngeh'') : NM *Taos Pueblo (''Təotho'') : NM *Tesuque Pueblo (''Tetsʼúgéh Ówîngeh'') : NM *Tiwa [Tigua] : NM *Tompiro Indians : NM<ref>Aet da get er [[bloavezhioù 1670]].</ref> *Ysleta del Sur Pueblo [Tigua Pueblo] : TX *Zia Pueblo (''Tsíiyʼa'') : NM *Zuni Pueblo (''A:shiwi'') : NM '''♦ Quechan''' (''Kwatsáan'') [Yuma] : AZ, CA '''♦ Quems''' : US-TX ; MX-[[Coahuila|COA]]<ref>Aet da get goude 1748 ; gwelit {{en}} Campbell, Thomas N.. {{cite web|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/quems-indians |title=''Quems Indians ''|accessdate=10/01/2024}}</ref>. '''♦ Solano''' : US-TX ; MX-COA '''♦ Toboso''' : MX-CHH, COA<ref>Aer da get en XVIII{{vet}} kantved goude endevout tec'het da Dexas ; gwelit {{en}} Campbell, Thomas N.. {{cite web|url=https://www.tshaonline.org/handbook/entries/toboso-indians |title=''Toboso Indians ''|accessdate=10/01/2024}}</ref>. '''♦ Yaqui''' [Yoeme] :US-AZ ; MX-SON </poem> |} <gallery mode="packed" heights="180px"> Geronimo (From L. D. Greene Album) - NARA - 533082restoredh.jpg|Goyaałé [Geronimo], penkadour apache ndendahe (~1883) Hualapai elder.jpg|Ta'thamiche, gwaz hualapai (1908) Mosa, Mohave girl, by Edward S. Curtis, 1903.jpg|Mosa, plac'h vohave (1903) Pima.jpg|Tud akimel o'odham Hopi woman with a traditional pot and traditional clothing.png|Maouez hopi (~1900) </gallery> ==Levrlennadur== ;Daveoù *{{en}} Anderson, Gary Clayton. ''The Conquest of Texas – Ethnic Cleansing in the Promised Land, 1820–1875''. Norman : University of Oklahoma Press, 2005 {{ISBN|0-8061-3698-7}} *{{fr}} Berger, Yves & Dubois, Daniel. ''Les Indiens des plaines''. Paris : Dargaud, 1978 {{ISBN|2-205-01282-7}} *{{en}} Curtis, Edward Sherriff (1907-1930). ''The North American Indian''. Paris : Legare Street Press, 2022 {{ISBN|1-01-539363-2}} *{{en}} D'Azevedo, Warren L.. ''Handbook of North American Indians'', levrenn 11 : ''Great Basin''. Washington, D.C. : Smithsonian Institution, 1986 {ISBN|0-16-004581-9}} *{{en}} Debo, Angie (1970). ''A History of the Indians in the United States''. Norman : University of Oklahoma Press Press, 1984 {{ISBN|2-226-06903-8}} **{{fr}} ''Histoire des indiens des États-Unis'' (Troet gant Alain Deschamps). Paris : Albin Michel, 1994 {{ISBN|2-226-06903-8}} *{{en}} Debo, Angie (1972). ''And Still the Waters Run – The Betrayal of the Five Civilized Tribes''. Princeton : Princeton University Press, 2022 {{ISBN|0-691-23777-8}} *{{en}} Ethridge, Robbie Franklin. ''From Chicaza to Chickasaw – The European Invasion and the Transformation of the Mississippian World, 1540-1715''. Chapel Hill : The University of North Carolina Press, 2010 {{ISBN|0-8078-3435-1}} *{{en}} Gallay, Alan. ''The Indian Slave Trade – The Rise of the English Empire in the American South, 1670-1717''. New Haven : Yale University Press, 2003 {{ISBN|0-300-10193-7}} *{{en}} Hann, John H.. ''Indians of Central and South Florida: 1513–1763''. Gainesville : University Press of Florida, 2003 {{ISBN|0-8130-2645-8}} *{{en}} Hahn, John H.. ''The Native American World Beyond Apalachee''. Gainesville : University Press of Florida, 2006 {{ISBN|0-8130-2982-1}} *{{en}} Heizer, Robert F.. ''Handbook of North American Indians'', levrenn 8 : ''California''. Washington, D.C. : Smithsonian Institution, 1978 {{ISBN|0-16-004574-6}} *{{en}} Johnson, Michael G. & Hook, Richard. ''The Native Tribes of North America – A Concise Encyclopedia''. London : Windrow & Greene Ltd, 1993 {{ISBN|1-872004-03-2}} *{{en}} Kniffer, Fred B. & Gregory, Hiram F. & Stokes, George A.. ''The Historic Indian Tribes of Louisiana – From 1542 to the Present''. Baton Rouge : Louisiana State University Press, 2012 {{ISBN|0-8071-1963-6}} *{{en}} Milanich, Jerald T. ''Florida Indians and the Invasion from Europe''. Gainesville : University Press of Florida, 1998 {{ISBN|0-8130-1636-3} *{{en}} Mooney, James (1894). ''The Siouan Tribes of the East''. Paris : Legare Street Press, 2022 {{ISBN|1-01-546517-X}} *{{en}} Murphee, Daniel S.. ''Native America'' (3 levrenn). Santa Barbara : Greenwood, 2012 {{ISBN|0-313-38126-7}} *{{en}} Olexer, Barbara J.. ''The Enslavement of the American Indian in Colonial Times''. Monterey Park : Joyous Publishing, 2005 {{ISBN|0-9722740-4-9}} *{{en}} Ortiz, Alfonso. ''Handbook of North American Indians – Vulome 10:Southwest''. Monterey Park : Washington, D.C. : Smithsonian Books, 1983 {{ISBN|0-87474-190-4}} *{{en}} Pritzker, Barry M. ''A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples''. Oxford : Oxford University Press, 2000 {{ISBN|0-19-513877-5}} *{{en}} Romans, Bernard. ''A Concise Natural History of East and West Florida''. Paris : Legare Street Press, 2021 {{ISBN|1-01-460385-4}} *{{en}} Sturtevant, William C. & Trigger, Bruce G.. ''Handbook of North American Indians: Northeast'', levrenn 15 : ''Washington''. Washington, D.C. : Smithsonian Institution, 1978 {{ISBN|0-16-004575-4}} *{{en}} Sturtevant, William C. & Fogelson, Raymond D.. ''Handbook of North American Indians: Southeast'', levrenn 14. Washington, DC : Smithsonian Institution, 2004 {{ISBN|0-16-072300-0}} *{{en}} Swanton, John R. (1952). ''The Indian Tribes of North America''. Baltimore : Genealogical Publishing Co., 2003 {{ISBN|0-8063-1730-2}} *{{en}} United States Government Publications Office. ''Handbook of the North American Indians – Volume 13: Plains''. Washington, D.C. : Government Printing Office, 2001 {{ISBN|0-16-050400-7}} ;Danevell *{{en}} Nerburn, Kent (1994). ''Neither Wolf nor Dog: On Forgotten Roads with an Indian Elder''. Novato : New World Library, 2019 {{ISBN|1-60868-638-8}} **{{fr}} Pommel, Charles (treuzyezher). ''Ni loup ni chien''. Paris : Les Éditions du Sonneur, 2023 {{ISBN|2-37385-277-2}} ==Liammoù diavaez== ;Daveoù *{{en}} {{cite web|url=http://digital.library.okstate.edu/encyclopedia/entries/I/IN015.html |title=''Indian Removal''|accessdate=10/01/2024}} *{{en}} {{cite web|url=https://trails.mdah.ms.gov/education/tribes.htm |title=''Indian Tribes of Mississippi''|accessdate=10/01/2024}} *{{en}} {{cite web|url=https://www.bia.gov/ |title=''Bureau of Indian Affairs''|accessdate=10/01/2024}} *{{en}} {{cite web|url=https://www.govinfo.gov/app/details/FR-2020-01-30/2020-01707/summary |title=''85 FR 5462 - Indian Entities Recognized by and Eligible To Receive Services From the United States Bureau of Indian Affairs''|accessdate=10/01/2024}} *{{en}} {{cite web|url=https://www.indian-affairs.org/ |title=''Association on American Indian Affairs''|accessdate=10/01/2024}} *{{en}} {{cite web|url=https://www.native-languages.org/languages.htm |title=''Native Languages of the Americas''|accessdate=10/01/2024}} *{{en}} {{cite web|url=https://www.usa.gov/tribes |title=''Federally recognized Indian tribes and resources for Native Americans''|accessdate=10/01/2024}} *{{en}} {{cite web|url=https://nativeheritageproject.com/ |title=''Native Heritage Project''|accessdate=10/01/2024}} ;Lec'hiennoù indian ofisiel {| width="100%" |- valign="top" | *{{en}} [https://www.jbmian.com/#/ Acjachemen Nation]] *{{en}} [https://itcaonline.com/member-tribes/ak-chin-indian-community/ Ak-Chin Indian Community]] *{{en}} [https://aleut-international.org/ Aleut International Association] *{{en}} [https://www.anishinabek.ca/ Anishinabek Nation] *{{en}} [https://www.avfn.ca/ Annapolis Valley First Nation] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20220709102937/https://apachetribe.org/ Apache Tribe of Oklahoma] *{{en}} [https://www.lipanapache.org/ Lipan Apache Tribe] *{{en}} [https://mescaleroapachetribe.com/ Mescalero Apache Tribe] *{{en}} [https://itcaonline.com/member-tribes/san-carlos-apache-tribe/ San Carlos Apache Tribe] *{{en}} [https://itcaonline.com/member-tribes/tonto-apache-tribe/ Tonto Apache Tribe] *{{en}} [http://www.wmat.nsn.us/ White Mountain Apache Tribe] *{{en}} [https://yavapai-apache.org/ Yavapai Apache Nation] *{{fr}} [https://www.northernarapaho.com/ Northern Arapaho Tribe] *{{fr}} [https://www.atikamekwsipi.com/fr Atikamekw Sipi] *{{en}} [https://mycaddonation.com/ Caddo Nation] *{{en}} [https://www.ctfn.ca/ Carcross/Tagish First Nation] *{{en}} [https://catawbaindian.net/ The Catawba Nation] *{{en}} [https://critfc.org/member-tribes-overview/the-confederated-tribes-of-the-umatilla-indian-reservation/ Cayuse Tribe] *{{en}} [https://www.chehalistribe.org/ Chehalis Reservation] *{{en}} [https://www.cherokee.org/ Cherokee Nation] *{{en}} [https://www.cheyenneandarapaho-nsn.gov/ Cheyenne and Arapaho Tribes] *{{en}} [https://www.cheyennenation.com/ Northern Cheyenne Tribe] *{{en}} [https://www.chickasaw.net/ The Chickasaw Nation] *{{en}} [https://www.chitimacha.gov/ Sovereign Nation of the Chitimacha] *{{en}} [https://www.choctawnation.com/ Choctaw Nation of Oklahoma] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20240204204645/https://www.chowanokenation.com/ Chowanoke Indian Nation] *{{en}} [https://northernchumash.org/ Northern Chumash Tribal Council] *{{en}} [https://www.cdatribe-nsn.gov/ Coeur d'Alene Tribe] *{{en}} [https://storymaps.arcgis.com/stories/bb31cd48d0284fa59d6f454cafabe962 Confederated Tribes of the Colville Reservation]<ref>Daouzek poblad : Chelan, Chief Joseph Band of Nez Percé, Colville, Entiat, Lakes, Methow, Moses-Columbia, Nespelem, Okanogan, Palus, San Poil ha Wenatchi.</ref> *{{en}} [https://comanchenation.com/ Comanche Nation] *{{en}} [https://ctclusi.org/ Confederated Tribes of Coos-Lower Umpqua-Siuslaw] *{{en}} [https://www.alabama-coushatta.com/ Alabama-Coushatta Tribe of Texas] *{{en}} [http://alabama-quassarte.org/ Alabama-Quassarte Tribal Town] *{{en}} [https://www.coushatta.org/ Coushatta Tribe of Louisiana] *{{en}} [https://cowichantribes.com/ Cowichan Tribes] *{{en}} [https://www.cowlitz.org/ Cowlitz Indian Tribe] *{{en}} {{fr}} [https://www.cngov.ca/ Cree Nation Government] *{{en}} [http://www.crow-nsn.gov/ Crow Tribe] *{{en}} [https://www.delawarenation-nsn.gov/ Delaware Nation] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20070607145534/http://www.doigriverfn.com/ Doig River First Nation] *{{en}} [https://www.duwamishtribe.org/ Duwamish Tribe] *{{en}} [https://www.esselentribe.org/ Esselen Tribe of Monterey County] *{{en}} [https://www.haidanation.ca/ Council of the Haida Nation] *{{en}} [https://gitxsan.ca/ Gitxsan Huwilp Government] *{{en}} [https://ftbelknap.org/ Gros Ventre – Assiniboine] *{{en}} [https://haisla.ca/ Haisla Nation] *{{en}} [https://www.haliwa-saponi.org/ Haliwa Saponi Indian Tribe] *{{en}} [https://www.haudenosauneeconfederacy.com/ Haudenosaunee Confederacy] *{{en}} [https://www.theofficialhavasupaitribe.com/ The Havasupai Tribe] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20240123111142/https://heiltsuknation.ca/ Heiltsuk Tribal Council] *{{en}} [https://ho-chunknation.com/ Ho-Chunk Nation] *{{en}} [https://www.hoopa-nsn.gov/ Hoopa Valley Tribe] *{{en}} [https://www.hopi-nsn.gov/ The Hopi Tribe] *{{en}} [https://hualapai-nsn.gov/ Hualapai Tribe] *{{en}} [https://unitedhoumanation.org/ United Houma Nation] *{{en}} [https://www.innu.ca/ Innu Nation] *{{en}} [https://www.inuitcircumpolar.com/ Inuit Circumpolar Council] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20121102232804/http://www.inshuckch.com/home.html In-SCHUCK-ch Nation] *{{en}} [https://iowatribeofkansasandnebraska.com/ Iowa Tribe of Kansas and Nebraska] *{{en}} [https://iowanation.org/ Iowa Tribe of Oklahoma] *{{en}} [https://kaibabpaiute-nsn.gov/ Kaibab Band of Paiute Indians] *{{en}} [https://kalispeltribe.com/ Kalispel Tribe of Indians] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20240123105639/https://kaskadenacouncil.com/ Kaska Dena Council] *{{en}} [https://www.kawnation.gov/ Kaw Nation] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20210930175507/https://www.ktik-nsn.gov/ Kansas Kickapoo Tribe] *{{en}} [https://www.kickapootribeofoklahoma.com/ Kickapoo Tribe of Oklahoma] *{{en}} [https://www.kiowatribe.org/ Kiowa Tribe] *{{en}} [https://klamathtribes.org/ The Klamath Tribes] *{{en}} [https://www.ktunaxa.org/ Ktunaxa Nation] *{{en}} [https://www.umista.ca/pages/kwakwakawakw-tribes The Kwakwa̱ka̱ʼwakw Tribes] *{{en}} [https://www.lagunapueblo-nsn.gov/ Pueblo of Laguna] *{{en}} [https://lilwat.ca/wearelilwat7yul/ Lil'wat Nation] *{{en}} [https://www.soboba-nsn.gov/ Soboba Band of Luiseño Indians] *{{en}} [https://www.lumbeetribe.com/history-and-culture Lumbee Tribe of North Carolina] *{{en}} [https://makah.com/ Makah Reservation] *{{en}} [https://www.mhanation.com The Mandan, Hidatsa and Arikara Nation] *{{en}} [https://www.menominee-nsn.gov/ The Menominee Indian Tribe of Wisconsin] *{{en}} [https://www.metisnation.ca/ Métis Nation] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20200427130105/https://tribe.miccosukee.com/ Miccosukee Tribe of Indians of Florida] *{{en}} [https://www.acadiafirstnation.ca/ Mi'kmaq Acadia First Nation] *{{fr}} [https://bearriverfirstnation.ca/ Mi'kmaq Bear River First Nation] *{{fr}} [http://www.eskasoni.ca/Home/ Eskasoni Mi'kmaw First Nation] *{{fr}} [https://web.archive.org/web/20240123105639/https://fortfolly.ca/about-us Fort Folly Mi'kmaq First Nation] *{{fr}} [https://listuguj.ca/ Listiguj Mi'gmaq Government] *{{fr}} [https://www.millbrookband.com/index.php Mi'kmaq Millbrook First Nation] *{{fr}} [https://membertou.ca/ Membertou Mi'kmaq Community] *{{fr}} [https://www.paqtnkek.ca/ Paq'tnkek Mi'kmaw Nation] *{{fr}} [https://qalipu.ca/ Qalipu Mi'kmaq First Nation] *{{en}} [https://ugpi-ganjig.ca/ Mi'kmaq Ugpi'ganjig] *{{en}} [https://modocnation.com/ Modoc Nation] *{{en}} [https://www.mohegan.nsn.us/ Mohegan Tribe] *{{en}} [https://www.mohican.com Mohican Indians] *{{en}} [https://mojaveindiantribe.com/ Fort Mojave Indian Tribe] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20240123105638/https://www.monacannation.com/ Monacan Indian Nation] *{{en}} [https://www.onemontauknation.org/ ''Montauk Tribe of Indians''] *{{en}} [https://www.muckleshoot.nsn.us/ The Muckleshoot Indian Tribe] *{{en}} [https://www.muscogeenation.com/ The Muscogee Nation] *{{en}} [https://www.musqueam.bc.ca/ The Muscogee Nation] *{{en}} [https://www.nambepueblo.org/ Nambé O-weengé] *{{en}} [https://nanticokeindians.org/ Nanticoke Indian Tribe] | *{{en}} [https://narragansettindiannation.org/ Narragansett Indian Tribe] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20100113141211/http://www.naskapi.ca/en/default.htm Naskapi Community] *{{en}} [https://www.natcheznation.com/ Natchez Nation] *{{en}} [https://www.navajo-nsn.gov/ Navajo Nation] *{{en}} [https://nezperce.org/ Nez Percé Tribe] *{{en}} [https://www.nipmucband.org/ Hassanamisco Nipmuc Band] *{{en}} [https://www.nisenan.org/ Nisenan] *{{en}} [http://www.nisgaanation.ca/ Nisg̱a’a Lisims Government] *{{en}} [http://www.nisqually-nsn.gov/ Nisqually Indian Tribe] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20140714155941/http://www.nooksacktribe.org/ Nooksack Indian Tribe] *{{en}} [https://www.cheroenhaka-nottoway.org/ Cheroenhaka (Nottoway) Tribe] *{{en}} [https://nuuchahnulth.org/ Nuu-chah-nulth Tribal Council] *{{en}} [https://nuxalknation.ca/ Nuxalk Nation] *{{en}} [https://www.osagenation-nsn.gov/ Osage Nation] *{{en}} [https://wabanaki.com/ Passamaquoddy Tribe] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20110718193023/http://www.poncatribe-ne.org/ Ponca Tribe of Nebraska] *{{en}} [https://www.ponca-nsn.gov/ Ponca Tribe of Oklahoma] *{{en}} [https://www.puyalluptribe-nsn.gov/ Puyallup Tribe of Indians] *{{en}} [https://www.rappahannocktribe.org/ The Rappahannock Tribe] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20240123105639/https://www.sahtu.ca/ The Sahtú Secretariat] *{{en}} [https://www.srpmic-nsn.gov/ Salt River Pima-Maricopa Indian Community] *{{en}} [https://obsn.org/ Occaneechi Band of the Saponi Nation] *{{en}} [https://peoriatribe.com/ Peoria Tribe] *{{en}} [https://www.penobscotnation.org/ Penobscot Nation] *{{en}} [https://www.quapawtribe.com/ Quapaw Nation] *{{en}} [https://quileutenation.org/ Quileute Nation] *{{en}} [http://quinaultindiannation.com/ Quinault Indian Nation] *{{en}} [https://www.sacandfoxnation-nsn.gov/ Sac & Fox Nation] *{{en}} [https://www.sacandfoxks.com/ Sac & Fox Nation in Kansas and Nebraska] *{{en}} [https://www.meskwaki.org/ Meskwaki Nation – Sac & Fox Tribe in Iowa] *{{en}} [https://www.sacandfoxnation-nsn.gov/ Sac & Fox Nation] *{{en}} [https://csktribes.org/ Confederated Salish & Kootenai Tribes] *{{en}} [https://www.samishtribe.nsn.us/ Samish Indian Nation] *{{en}} [https://www.sappony.org/ Sappony] *{{en}} [https://www.sauk-suiattle.com/ Sauk-Suiattle Indian Tribe of Washington] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20241126125100/http://schaghticoke.com/ Schaghticoke Tribal Nation] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20180620184357/http://www.seminolenation.com/ Seminole Nation of Oklahoma] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20110902102132/http://seminoletribe.com/ Seminole Tribe of Florida] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20240119064817/https://shishalh.com/ Shíshálh Nation] *{{en}} [https://www.shoalwaterbay-nsn.gov/ Shoalwater Bay Indian Tribe] *{{en}} [https://blackfootconfederacy.ca/ Siksikaitsitapi – Blackfoot Confederacy] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20240123105639/https://www.ctsi.nsn.us/ Confederated Tribes of Siletz Indians] *{{en}} [https://www.shinnecock-nsn.gov/ Shinnecock Indian Nation] *{{en}} [https://www.sbtribes.com/ Shoshone-Bannock Tribe] *{{en}} [https://www.temoaktribe.com/index.shtml Te-Moak Tribe of Western Shoshone] *{{en}} [https://sinixt.org/ Autonomous Sinixt] *{{en}} [https://birdtailsioux.ca/ Birdtail Sioux Dakota Nation] *{{en}} [https://canupawakpanation.com/ Canupawakpa Dakota Nation] *{{en}} [https://www.cheyenneriversioux.com/ Cheyenne River Sioux Tribe] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20240123105639/https://www.dakotatipi.ca/ Dakota Tipi First Nation] *{{en}} [https://fsst-nsn.gov/ Flandreau Santee Sioux Tribe] *{{en}} [https://www.standingrock.org/ Standing Rock Sioux Tribe] *{{en}} [https://www.lowerbrulesiouxtribe.com/ Lower Brûlé Sioux Tribe] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20240122140812/https://oglalalakotanation.net/ Oglala Sioux Tribe] *{{en}} [https://www.rosebudsiouxtribe-nsn.gov/ Rosebud Sioux Tribe] *{{en}} [https://www.shakopeedakota.org/ Shakopee Mdewakanton Sioux Community] *{{en}} [https://svdngovernance.com/ Sioux Valley Dakota Nation] *{{en}} [https://www.whitecapdakota.com/en/index.aspx Sioux Valley Dakota Nation] *{{en}} [https://www.yanktonsiouxtribe.net/ Whitecap Dakota First Nation] *{{en}} [https://skokomish.org/ Skokomish Indian Tribe] *{{en}} [https://www.snuneymuxw.ca/ Snuneymuxw First Nation] *{{en}} [https://songheesnation.ca/ Songhees Nation] *{{en}} [https://sooke.ca/ Sooke] *{{en}} [https://itcaonline.com/member-tribes/san-juan-southern-paiute/ San Juan Southern Paiute] *{{en}} [https://www.spokanetribe.com/ Spokane Tribe of Indians] *{{en}} [https://www.squamish.net/ Squamish Nation] *{{en}} [https://squaxinisland.org/ Squaxin Islan Tribes] *{{en}} [https://www.stolonation.bc.ca/ Stó꞉lō Service Agency] *{{en}} [https://suquamish.nsn.us/ The Suquamish Tribe] *{{en}} [https://swinomish.org/ Swinomish Indian Tribe Community] *{{en}} [https://tahltan.org/ Tahltan Central Government] *{{en}} [https://web.archive.org/web/20240123114356/https://www.tlicho.ca/ Tlicho Government] *{{en}} [https://www.ccthita.org/ Tlingit & Haida Indian Tribes of Alaska] *{{en}} [http://www.tonation-nsn.gov/ Tohono O’odham Nation] *{{en}} [https://www.tolowa-nsn.gov/ Tolowa Dee-Ni’ Nation] *{{en}} [http://gabrielino-tongva.com/ Gabrielino / Tongva Nation] *{{en}} [https://tonkawatribe.com/ Tonkawa Tribe of Oklahoma] *{{en}} [https://www.tsilhqotin.ca/ Tŝilhqot’in National Government] *{{en}} [https://twnation.ca/ Tsleil-Waututh Nation] *{{en}} [https://tsuutina.com/ Tsuut'ina Nation] *{{en}} [https://www.tulaliptribes-nsn.gov/ Tulalip Tribes] *{{en}} [https://www.tunicabiloxi.org/ Tunica-Biloxi Tribe of Louisiana] *{{en}} [http://www.tuscaroras.com/ Tuscacora & Six Nations] *{{en}} [https://critfc.org/member-tribes-overview/the-confederated-tribes-of-the-umatilla-indian-reservation/ Ulatilla Tribe] *{{en}} [https://www.southernute-nsn.gov/ Southern Ute Indian Tribe] *{{en}} [https://www.utemountainutetribe.com/index.html Ute Mountaine Ute Tribe] *{{en}} [https://www.waccamaw.org/ Waccamaw Indian People] *{{en}} [https://waccamaw-siouan.org/ Waccamaw Siouan Indians] *{{en}} [https://critfc.org/member-tribes-overview/the-confederated-tribes-of-the-umatilla-indian-reservation/ Walla Walla Tribe] *{{en}} [https://wichitatribe.com/ Wichita and Affiliated Tribes] *{{en}} [https://wampanoagtribe-nsn.gov/ Wampanoag Tribe of Gay Head] *{{en}} [https://mashpeewampanoagtribe.com/ Mashpee Wampanoag Tribe] *{{fr}} [https://wendake.ca/ Wendake – Nation huronne-wendat] *{{en}} [https://www.wuikinuxv.net/ Wuikinuxv Nation] *{{en}} [https://wyandotte-nation.org/ Wyandotte Nation] *{{en}} [http://www.yakamamuseum.com/ Yakama Nation Museum] *{{en}} [https://www.tachi-yokut-nsn.gov/ Tachi Yokut Tribe] *{{en}} [https://www.yuroktribe.org/ The Yurok Tribe] *{{en}} [https://ashiwi.org/ Pueblo of Zuni] |} == Notennoù == {{daveoù|bannoù=2}} [[Rummad:Amerindianed]] [[Rummad:Norzhamerika]] k4mz9dqenhg06tdb6mthvd0ye66idg8 0 170211 2204123 2203912 2026-11-12T09:56:00Z Kestenn 14086 /* Er sevenadur */ 2204123 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Porched Armoù-tan/styles.css" /> __NOTOC__ <div class="armotann-portal"> __NOTOC__ {|width="100%" border="0" cellspacing="4" cellpadding="2" | align="left" valign="center"|[[Restr:2019 Colt Navy 1851 Leech&Rigdon.jpg|kreizenn|frameless|299x299px]] | align="left" valign="center"| <div align="center" style="font-size:150%;">[[Restr:Apache chieff Geronimo (right) and his warriors in 1886.jpg|kreizenn|frameless]]'''Donemat war borched an armoù-tan !''' </div> <div align="center" style="font-size:100%;"> An [[Arm-tan|armoù-tan]] a zo stag ouzh istor Mab-den abaoe kantvedoù evit brezeliñ, chaseal, ober sport, torfediñ, en em zifenn... O sevel hag o implij a ro ur skeudenn eus ar gevredigezh e-lec'h ma vevomp war tachennoù an teknologiezhioù, ar gwir, ar geopolitikerezh hag ar justis. '''War ar bajenn [[Geriaoueg an armoù-tan]] e kavoc'h pennadoù berr war sujedoù n'eus ket bet savet pajenn ebet diwar o fenn evit poent.''' </div> | align="right" valign="center"| [[Skeudenn:GLOCK 17 Gen 4 Pistol MOD 45160305.jpg|130x130px]] |}<div style="text-align:center;"> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | colspan="2" align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''ARMOÙ'''</div> |- | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | === [[Arm-skoaz|Armoù-skoaz]] === ==== [[Fuzuilh|Fuzuilhoù]] ==== [[Accuracy International Arctic Warfare]] • [[Arisaka 38]] • [[Arisaka 99]] • [[Barrett M82]] • [[Barrett MRAD]] • [[Berdan (fuzuilh)|Berdan]] • [[Berthier (armoù-skoaz)|Berthier]] • [[Carcano M91]] • [[Chassepot (fuzuilh)|Chassepot]] • [[CZ 550]] • [[Dreyse (fuzuilh)|Dreyse]] • [[Enfield M1917]] • [[FN FNAR]] • [[FR7 / FR8]] • [[FR-F1]] • [[Gepárd (fuzuilhoù enepdafar)|Gepárd]] • [[Gewehr 88]] • [[Gewehr 98]] • [[Gras (fuzuilh)|Gras]] • [[Henry (fuzuilh)|Henry]] • [[Krag-Jørgensen]] • [[Kropatschek (armoù-skoaz)|Kropatschek]] • [[L42A1]] • [[Lebel (fuzuilh)|Lebel]] • [[Lee-Enfield]] • [[Lee-Metford]] • [[Lee Navy M1895]] • [[Long rifle]] • [[M14 (fuzuilh)|M14]] • [[M16 (fuzuilh)|M16]] • [[Mannlicher M1885]] • [[Mannlicher M1893]] • [[Mannlicher M1895]] • [[Mannlicher-Schönauer]] • [[Martini-Henry]] • [[MAS-36|MAS 36]] • [[Mauser M1871]] • [[Mauser M1889]] • [[Mauser M1893]] • [[Mauser Standard-Modell]] • [[Mauser Sveden|Mauser svedat]] • [[McMillan Tac-50]] • [[Meunier A6]] • [[Mondragón M1908]] • [[Mosin-Nagant]] • [[Murata (armoù-skoaz)|Murata]] • [[Pattern 1914 Enfield]] • [[PGM Hécate II]] • [[PTRD-41|PTRD 41]] • [[Remington Model 30]] • [[Ribeyrolles 1918]] • [[Remington Rolling Block|Rolling Block]] • [[Ross (fuzuilh)|Ross]] • [[Fusil automatique Modèle 1917|RSC M1917]] • [[Sako M23]] • [[Schmidt-Rubin]] • [[Sharps (fuzuilh)|Sharps]] • [[Smith-Jennings (fuzuilh)|Smith-Jennings]] • [[Snider-Enfield]] • [[Snipex Alligator]] • [[Snipex T-Rex]] • [[Spencer (fuzuilh)|Spencer]] • [[Springfield Model 1873|Springfield M1873]] • [[Springfield M1903]] • [[Springfield Model 1922|Springfield M1922]] • [[SVD (fuzuilh)|SVD Dragunov]] • [[Fuzuilh Tchang Kai-chek|Tchang Kai-chek]] • [[Tkiv 85]] • [[Vetterli (fuzuilh)|Vetterli]] • [[VSS Vintorez]] • [[Werder M1869]] ==== [[Fuzuilh-arsailh|Fuzuilhoù-arsailh]] ==== [[Restr:HK416N.png|kleiz|frameless|110x110px]][[AEK-971]] • [[Nikonov AN-94|AN-94]] • [[AK-47]] • [[AK-74]] • [[AK-12]] • [[AR-15]] • [[Avtomat Fyodorova]] • [[Beretta AR70/90]] • [[CZ 805 BREN]] • [[FAMAS]] • [[Fallschirmjägergewehr 42|FG 42]] • [[FN ARKA]] • [[FN F2000]] • [[FN FNC]] • [[FN SCAR]] • [[IMI Galil|Galil]] • [[Haenel MK 556]] • [[HK G36]] • [[HK 416]] • [[LMT MARS]] • [[M4 (karabinenn)|M4 Carbine]] • [[M7 (fuzuilh-arsailh)|M7]] • [[M16 (fuzuilh)|M16]] • [[M27 Infantry Automatic Rifle|M27 IAR]] • [[QBZ-95]] • [[QBZ-191]] • [[RK 62]] • [[RK 95 TP]] • [[SA80]] • [[Samopal vz. 58|Sa vz. 58]] • [[SIG SG 540|SIG 540]] • [[SIG SG 550|SIG 550]] • [[Steyr AUG]] • [[Sturmgewehr 44]] ==== [[Fuzuilh-emgann|Fuzuilhoù-emgann]] ==== [[Automatgevär m/42]] • [[Automatkarbin 4]] • [[AVS-36|AVS 36]] • [[FN FAL]] • [[Gewehr 41]] • [[Hakim (fuzuilh)|Hakim]] • [[Fuzuilh Jeneral Liu|Jeneral Liu]] • [[Johnson M1941]] • [[L1A1]] • [[M1 Garand]] • [[MAS 49]] • [[AR-10]] • [[HK G3]] • [[SAFN 49]] • [[SIG SG 510|SIG 510]] • [[SVT-40]] ==== [[Fuzuilh-chase|Fuzuilhoù-chase]] ha flour o c'hanol ==== [[Browning BAR|BAR]] • [[Baikal IZh-27]] • [[Benelli M4]] • [[Benelli Raffaello]] • [[Benelli Super Black Eagle]] • [[Beretta A400]] • [[Browning Auto-5]] • [[Browning B25]] • [[Chapuis C35]] • ''[[Fuzuilh-liorzh]]'' • [[Hatsan Escort]] • [[Manufrance Robust]] • [[M30 Luftwaffe]] • [[Perazzi MX 410]] • [[Ruger Red Label]] • [[Saiga-12]] • [[Verney-Carron Sagittaire]] • [[Winchester Model 1911]][[Restr:Army Heritage Museum B.A.R..jpg|kleiz|frameless|140x140px]] ==== [[Fuzuilh-vindrailher|Fuzuilhoù-mindrailher]] ==== [[BAR M1918]] • [[Beardmore-Farquhar]] • [[Bren (fuzuilh-vindrailher)|BREN]] • [[Chauchat (fuzuilh-vindrailher)|Chauchat]] • [[DP-27/DP-28]] • [[Fallschirmjägergewehr 42|FG 42]] • [[FM 24/29]] • [[FN Minimi]] • [[Hotchkiss M1922]] • [[Lewis (fuzuilh-vindrailher)|Lewis]] • [[Madsen (fuzuilh-vindrailher)|Madsen]] • [[M249 light machine gun|M249 SAW]] • [[RPK]] • [[Patrom 73 (fuzuilh-vindrailher)|Patrom 73]] • [[Patrom 99 (fuzuilh-vindrailher)|Patrom 99]] • [[Ultimax 100]] • [[Vz. 52 (fuzuilh-vindrailher)|vz. 52]] ==== [[Fuzuilh-pomp|Fuzuilhoù ha karabinennoù-pomp]] ==== [[FN Trombone]] • [[Franchi SPAS-12]] • [[Ithaca 37]] • [[Mossberg 500]] • [[Remington 870]] • [[Remington Model 12]] • [[Remington Model 14]] • [[Winchester Model 1200]] • [[Winchester Model 1890]] • [[Winchester Model 1897]] • [[Winchester Model 1912]] ==== [[Karabinenn|Karabinennoù]] ==== [[ArmaLite AR-7]] • [[Baker (karabinenn)|Baker]] • [[Bergara B14]] • [[Browning BLR]] • [[Browning SA-22]] • [[Chiappa Little Badger]] • [[Chiappa Double Badger]] • [[CZ 457]] • [[CZ 600]] • [[De Lisle (karabinenn)|De Lisle]] • [[Gewehr 43]] • [[Gyrojet]] • [[Haenel CR]] • [[K31 (karabinenn)|Karabiner 31]] • [[Karabiner 98k]] • [[Korrigane (karabinenn)|Korrigane]] • [[M1 (karabinenn)|M1]] • [[M4 Survival Rifle]] • [[Marlin Model 336]] • [[Marlin Model 60]] • [[Mauser DSM 34]] • [[Mauser M18]] • [[Mossberg Patriot]] • [[Pallas BA-15]] • ''[[Karabinenn#Munisionoù|PCC]]'' • [[Rachid (karabinenn)|Rachid]] • [[Remington Model 8]] • [[Remington 700]] • [[Ruger 10/22]] • [[Ruger M77]] • [[Ruger Gunsite Scout]] • [[Ruger Mini-14]] • [[Savage Model 110]] • ''[[Scout Rifle]]'' • [[Schmeisser SP15]] • [[SKS]] • [[Steyr Scout]] • [[Tikka T1x]] • [[Tikka T3]] • [[Vz. 24 (karabinenn)|vz. 24]] • [[Vz. 52 (karabinenn)|vz. 52]] • [[Winchester Model 1873]] • [[Winchester Model 1886]] • [[Winchester Model 1892]] • [[Winchester Model 1894]] • [[Winchester Model 1903]] • [[Winchester Model 1907]] • [[Winchester Model 52]] • [[Winchester Model 54]] • [[Winchester Model 70]] • [[Winchester Wildcat]] ==== [[Mindrailherez|Mindrailherezioù]] ==== [[Restr:MG42 1 noBG.jpg|dehou|frameless|110x110px]][[AA 52]] • [[Besa (mindrailherez)|Besa]] • [[Bollée (mindrailherez)|Bollée]] • [[Breda-SAFAT]] • [[Browning M1917]] • [[Browning M1919]] • [[Colt-Browning M1895]] • [[DChK]] • [[FN EVOLYS]] • [[FN MAG]] • [[Gatling (mindrailherez)|Gatling]] • [[Hotchkiss Modèle 1914]] • [[Kord (mindrailherez)|Kord]] • [[KPV]] • [[M134 Minigun]] • [[M60 (mindrailherez)|M60]] • [[M2 Browning]] • [[Maxim (mindrailherez)|Maxim]] • [[MG3]] • [[MG 08]] • [[MG 08/15]] • [[MG 13]] • [[Maschinengewehr 34|MG 34]] • [[MG42|MG 42]] • [[IWI Negev|Negev]] • [[NSV (mindrailherez)|NSV]] • [[PM M1910]] • [[PK (mindrailherez)|PK]] • [[Reibel (mindrailherez)|Reibel]] • [[RPD (mindrailherez)|RPD]] • [[Saint-Étienne Modèle 1907|Saint-Étienne 1907]] • [[Schwarzlose (mindrailherez)|Schwarzlose]] • [[Patrom 73 (mindrailherez)|Patrom 73]] • [[Union Repeating Gun]] • [[Vickers (mindrailherez)|Vickers]] • [[Vickers .50]] • [[Vz. 59 (mindrailherez)|vz. 59]] • [[ZB-53]] ==== [[Pistolenn-vindrailher|Pistolennoù-mindrailher]] ==== [[Beretta M1918]] • [[Beretta M1938]] • [[Bergmann MP 35]] • [[Błyskawica (pistolenn-vindrailher)|Błyskawica]] • [[Brügger & Thomet MP9]] • [[Carl Gustaf m/45]] • [[Danuvia 39M / 43M]] • [[FN P90]] • [[HK MP5]] • [[Lanchester (pistolenn-vindrailher)|Lanchester]] • [[M2 Hyde]] • [[M3 (pistolenn-vindrailher)|M3 Grease Gun]] • [[MAC-10]] • [[MAS 38]] • [[MAT 49]] • [[Maschinenpistole 18|MP 18]] • [[Maschinenpistole 28|MP 28]] • [[Maschinenpistole 34|MP 34]] • [[Maschinenpistole 40|MP 40]] • [[Owen gun]] • [[PPCh-41|PPCh 41]] • [[PPS (pistolenn-vindrailher)|PPS]] • [[Škorpion vz. 61]] • [[Standschütze Hellriegel M1915]] • [[STEN (pistolenn-vindrailher)|STEN]] • [[Sterling (pistolenn-vindrailher)|Sterling]] • [[Suomi KP/-31]] • [[Thompson (pistolennoù-mindrailher)|Thompson]] • [[Patrom 100 (pistolenn-vindrailher)|Patrom 100]] • [[United Defense M42]] • [[Uzi]] | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | === [[Arm-dorn|Armoù-dorn]] === ==== [[Pistolenn|Pistolennoù]] ==== '''''(renket dre verk pe produer)''''' [[Restr:CZ 75 SP-01 Shadow 9x19 mm.jpg|dehou|frameless|110x110px]]'''Astra :''' [[Astra 400]] • '''Beretta :''' [[Beretta M1915]] • [[Beretta M1934]] • [[Beretta 951]] • [[Beretta 92]] • [[Beretta 93R]] • '''Loewe :''' [[Borchardt C93]] • '''Browning :''' [[Browning Buck Mark]] • [[Browning HP]] • [[Browning M1900]] • [[Browning M1906]] • [[Browning M1910]] • '''Colt :''' [[Colt M1900]] • [[Colt M1903 Pocket Hammerless]] • [[Colt M1911]] • [[Colt Woodsman]] • '''CZ :''' [[CZ 27]] • [[CZ 52]] • [[CZ 75]] • [[CZ 82]] • [[CZ Duty]] • [[CZ P-07]] • [[CZ P-09]] • [[CZ P-10 C]] • [[CZ Shadow 2]] • '''FB :''' [[Vis wz. 35]] • '''FN Herstal :''' [[FN Model 1903|FN M1903]] • [[FN Five-seveN]] • [[FN FNP]] • [[FN FNX]] • [[FN HiPer]] • [[FN 502]] • [[FN 509]] • '''Fort''' : [[Fort-12]] • [[Fort-17]] • [[Fort-20]] • '''General Motors :''' [[FP-45 Liberator]] • '''Glock :''' [[Glock (pistolenn)|Glock]] • '''HK :''' [[HK USP]] • [[HK VP70|VP70]] • '''IMI :''' [[Jericho 941]] '''•''' [[Desert Eagle]] • '''LLama-Gabilondo :''' [[Llama M-82]] • [[Llama Pressin]] • '''Luger :''' [[Luger 1900]] • [[Luger P04]] • [[Luger P08]] • '''MAB :''' [[MAB F]] • [[MAB PA-15]] • '''MAC :''' [[MAC Modèle 1950|MAC 50]] • '''MAS :''' [[Pistolet automatique modèle 1935S|PA 35S]] • '''Mauser :''' [[Mauser 1914]] • [[Mauser C96]] • [[Mauser M712]] • '''Nambu :''' [[Nambu 14]] • '''Ruger :''' [[Ruger Standard]] • [[Ruger SR22|SR22]] • [[Ruger-5.7]] '''• SIG :''' [[SIG P210]] • [[SIG Sauer P220|P220]] • [[SIG Sauer P226|P226]] • [[SIG Sauer P320|P320]] • [[SIG Sauer P322|P322]] • [[SIG Sauer SP2022|SP2022]] • '''SACM :''' [[Pistolet automatique modèle 1935A|PA 35A]] • '''Sauer & Sohn :''' [[Sauer & Sohn M1913|Sauer M1913]] • [[Sauer 38H]] • '''Savage :''' [[Savage Model 1907]] • '''Smith & Wesson :''' [[Smith & Wesson Model 41]] • [[Smith & Wesson Model 52]] • [[Smith & Wesson SW22 Victory]] • '''STAR :''' [[Star B]] • [[Star M1914]] • '''Steyr :''' [[Steyr M1912 (pistolenn)|Steyr M1912]] • '''Tokarev :''' [[Tokarev TT 33|Tokarev TT33]] • '''Walther :''' [[Walther P38]] • [[Walther PP]] • [[Walther PPK]] • [[Walther PPQ]] • [[Walther PDP]] • '''Produerien all :''' [[APS (pistolenn)|APS]] • [[Auto Mag (pistolenn)|Auto Mag]] • [[Bren Ten]] • [[Charola y Anitua (pistolenn)|Charola y Anitua]] • [[Coonan (pistolenn)|Coonan]] • [[Deer Gun]] • [[Unique DES 69|DES 69]] • [[Dreyse M1907]] • [[Springfield Armory Echelon|Echelon]] • [[Glisenti Modello 1910|Glisenti M1910]] • [[GCh-18]] • [[Grand Power K100]] • [[Gyrojet]] • [[Isard (pistolenn)|Isard]] • [[KelTec PR57]] • [[Kolibri (pistolenn)|Kolibri]] • [[Korovin (pistolenn)|Korovin]] • [[Lahti L-35]] • [[L.A.R. Grizzly]] • [[Le Français (pistolenn)|Le Français]] • [[Liberator (pistolenn)|Liberator]] • [[Makarov (pistolenn)|Makarov]] • [[MP-443 Grach]] • [[Patrom 64 (pistolenn)|Patrom 64]] • [[Patrom 70 (pistolenn)|Patrom 70]] • [[PSM (pistolenn)|PSM]] • [[PSS (pistolenn)|PSS]] • [[Ruby (pistolenn)|Ruby]] • [[Salvator-Dormus (pistolenn)|Salvator-Dormus]] • [[Schönberger-Laumann 1892|Schönberger-Laumann]] • [[Stumm 19 Norzh Sina (pistolenn)|Stumm 19 Norzh Sina]] • [[Tanfoglio T95]] • [[TP-82]] • [[Welrod]] • [[Wildey]] • [[Zigana]] ==== [[Revolver|Revolverioù]] ==== [[Restr:Colt Python1.JPG|kleiz|frameless|110x110px]][[Apache (arm-dorn)|Apache]] • [[Astra 44]] • [[Chiappa Rhino]] • '''Colt :''' [[Colt 1851 Navy]] • [[Colt Anaconda]] • [[Colt Cobra]] • [[Colt Detective Special]] • [[Colt Dragoon]] • [[Colt M1877]] • [[Colt M1892]] • [[Colt New Police]] • [[Colt New Service]] • [[Colt Official Police]] • [[Colt Paterson]] • [[Colt Police Positive]] • [[Colt Python]] • [[Colt Single Action Army]] • [[Colt Walker]] •• [[FN Barracuda]] • [[M1917 (revolverioù)|M1917]] • '''Manurhin :''' [[Manurhin MR 73]] • [[Manurhin MR 88]] • '''MAS :''' [[Revolver d'ordonnance modèle 1873]] • [[Revolver d'ordonnance modèle 1892]] • '''Ruger :''' [[Ruger Blackhawk]] • [[Ruger New Vaquero]] • [[Ruger Redhawk]] • [[Ruger SP101]] • '''Smith & Wesson :''' [[Smith & Wesson Model 3]] • [[Smith & Wesson Model 10]] • [[Smith & Wesson Model 14]] • [[Smith & Wesson Model 17]] • [[Smith & Wesson Model 19]] • [[Smith & Wesson Model 27]] • [[Smith & Wesson Model 28]] • [[Smith & Wesson Model 29]] • [[Smith & Wesson Model 36]] • [[Smith & Wesson Model 53]] • [[Smith & Wesson Model 60]] • [[Smith & Wesson Model 64]] • [[Smith & Wesson Model 460]] • [[Smith & Wesson Model 500]] • [[Smith & Wesson Model 686]] • '''Produerien all :''' [[Enfield No. 2]] • [[Gasser M1870]] • [[Mauser C78]] • [[Nagant M1895]] • [[Rast & Gasser M1898]] • [[Reichsrevolver M1879|Reichsrevolver]] • [[Taurus Raging Bull]] • [[Webley (revolver)|Webley]] === Armoù eneptank === [[Fuzuilh eneptank]] • [[Ampulomet]] • [[Boys (fuzuilh eneptank)|Boys]] • [[Carl Gustaf 84 mm]] • [[FGM-148 Javelin]] • [[Lahti L-39]] • [[Minenn eneptank]] • [[Northover Projector]] • [[Panzerbüchse 39|Panzerbüsche 39]] • [[Panzerfaust]] • [[PIAT]] • [[PTRD-41]] • [[PTRS-41]] • [[RPG-2]] • [[Stouhna-P]] • [[Tankgewehr M1918]] === [[Kanol (kanolierezh)|Kanolioù]] === [[2 cm Flak 30, Flak 38 ha Flakvierling 38|2cm Flak 30/38]] • [[38 cm SK C/34]] • [[Bofors 40 mm L/60]] • [[CAESAR (kanolierezh)|CAESAR]] • [[Dicke Bertha]] • [[Dulle Griet (kanol)|Dulle Griet]] • [[Gamma-Gerät]] • [[Kanol 155 mm M1 Long Tom|Kanol 155 mm M1]] • [[Kanol 75 mm stumm 1897]] • [[8,8-cm-Flak 18/36/37/41|88 mm Flak]] • [[La Consulaire]] • [[Kanol MK 108|MK 108]] • [[Mk44 Bushmaster II]] • [[Ordnance QF 25-pounder]] • [[Pariser Kanone]] • [[Williams Gun]] === [[Kanol-mortez|Kanolioù-mortez]] === [[Brandt Mle 27/31|Brandt 27/31]] • [[8-cm-Granatwerfer-34|Granatwerfer 34]] • [[M1 (kanol-mortez)|M1]] • [[M2 (kanol-mortez)|M2]] • [[Minenwerfer]] • [[MO 81 LLR]] • [[MO 120 RT]] === [[Banner-roketennoù|Banneroù-roketennoù]] === [[Bazooka]] • [[Banner roketennoù Katyoucha|Katyoucha]] • [[Mattress (banner-roketennoù)|Mattress]] • [[Nebelwerfer]] • [[Panzerschrek]] === Doareoù armoù-tan kozh === [[Restr:Roleplayers Firing Arquebus - Age of Chivalry 2018.jpg|dehou|frameless|110x110px]][[Akebut]] •• [[Derringer (pistolenn)|Derringer]] : [[Remington Model 95]] •• [[Koulerinenn]] •• '''[[Mousked]]''' : [[Brown Bess]] • [[Pattern 1853 Enfield|Enfield 1853]] • [[Fayetteville (mousked)|Fayetteville]] • [[Fusil Modèle 1777]] • [[Springfield Model 1861|Springfield M1861]] • [[Whitworth (mousked)|Whitworth]] •• [[Mouskedig]] •• [[Pebrouer (arm-tan)|Pebrouer]] •• [[Ribauldequin]] === Armoù hiron hag ispisial === [[Apache (arm-dorn)|Apache]] • [[NRS-2]] • [[Sedgley (maneg-pistolenn)|Sedgley]] • [[Thompson/Center Contender]] • [[TKB-506]] === A bep seurt === [[Brügger & Thomet GL06]] |} <br> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''[[Munision|MUNISIONOÙ]]'''</div> |- | align="left" style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" |[[Restr:Shotgun Shells 12-70 Gauge CC BY-SA 4.0 by Grasyl Mk.2*.jpg|kleiz|frameless|120x120px]] ==== Evit ar c'hanolioù flour ==== [[Restr:9.3X62-30-06-8X57-6.5X55-308.JPG|dehou|frameless|140x140px]][[Kalibr 12]] • [[Kalibr 16]] • [[Kalibr 20]] • [[Kalibr 28]] • [[Kalibr .410]] ==== Evit ar c'hanolioù rizennet (hervez ar vro orin) ==== * {{SUA}} : [[.17 HMR]] • [[.17 Remington]] • [[.17 Winchester Super Magnum|.17 WSM]] • [[.218 Bee]] • [[.22 Short]] • [[.22 Hornet]] • [[.22 Long]] • [[.22 Long Rifle]] • [[.22 Remington Jet]] • [[.22 Winchester Centerfire|.22 WCF]] • [[.22 Winchester Automatic]] • [[.22 WMR]] • [[.22 Winchester Rimfire|.22 WRF]] • [[.22-250 Remington]] • [[.220 Swift]] • [[.222 Remington]] • [[.222 Remington Magnum]] • [[.223 Remington]] • [[.243 Winchester]] • [[6,35 mm Browning|.25 ACP]] • [[.25-06 Remington]] • [[.257 Roberts]] • [[.260 Remington]] • [[.270 Winchester]] • [[.280 Remington]] • [[.284 Winchester]] • [[.300 AAC Blackout]] • [[.30 Carbine]] • [[.30-03 Springfield]] • [[.30-06 Springfield]] • [[.30-284 Winchester]] • [[.30-30 Winchester]] • [[.30-40 Krag]] • [[.30 Super Carry]] • [[.300 PRC]] • [[.300 Savage]] • [[.300 Weatherby Magnum]] • [[.300 Winchester Short Magnum]] • [[.300 Winchester Magnum]] • [[.300 Whisper]] • [[.303 Savage]] • [[7,62 × 51 mm NATO|.308 Winchester]] • [[.32-20 Winchester]] • [[.32-40 Ballard]] • [[7,65 × 17 mm Browning|.32 ACP]] • [[.32 H&R Magnum]] • [[.32 Long Colt]] • [[.32 Remington]] • • [[.32 S&W]] • [[.32 Winchester Special]] • [[.32 S&W Long]] • [[.338 Winchester Magnum]] • [[.340 Weatherby Magnum]] • [[.35 Remington]] • [[.35 Whelen]] • [[.350 Legend]] • [[.350 Remington Magnum]] • [[.351 Winchester Self-Loading|.351 WSL]] • [[.357 Magnum]] • [[.357 Remington Maximum]] • [[.357-.45 GWM]] • [[.375 CheyTac]] • [[.375 Winchester]] • [[.378 Weatherby Magnum]] • [[.38 ACP]] • [[.38-40 Winchester]] • [[.38-55 Winchester]] • [[.38 Long Colt]] • [[.38 Short Colt]] • [[.38 Special]] • [[.38 Super]] • [[.38 S&W]] • [[.380 ACP]] • [[.40 S&W]] • [[.408 CheyTac]] • [[.41 Action Express|.41 AE]] • [[.41 Long Colt]] • [[.41 Magnum]] • [[.41 Short]] • [[.416 Remington Magnum]] • [[.44-40 Winchester]] • [[.44 AMP]] • [[.44 Henry]] • [[.44 Magnum]] • [[.44 Russian]] • [[.44 S&W American]] • [[.44 Special]] • [[.444 Marlin]] • [[.45-70]] • [[.45 ACP]] • [[.45 Auto Rim]] • [[.45 Colt]] • [[.45 Schofield]] • [[.45 Winchester Magnum]] • [[.450 Bushmaster]] • [[.454 Casull]] • [[.458 Lott]] • [[.458 Winchester Magnum]] • [[.460 Weatherby Magnum]] • [[.460 S&W Magnum]] • [[.475 Wildey Magnum]] • [[.50-90 Sharps]] • [[.50 Action Express]] • [[.50 BMG]] • [[.500 S&W Magnum]] • [[6 mm BR]] • [[6 mm Lee Navy]] • [[6 mm PPC]] • [[6 mm Remington]] • [[6,35 mm Browning]] • [[6,5 mm Creedmoor]] • [[6,5 mm Grendel]] • [[6,5 mm PRC]] • [[6,8 mm Remington SPC]] • [[6,8 × 51 mm]] • [[7 mm-08 Remington]] • [[7 mm Backcountry]] • [[7 mm BR]] • [[7 mm PRC]] • [[7 mm Remington Magnum]] • [[7,62 × 51 mm NATO|7,62 × 51 mm]] • [[7,65 × 20 mm Long]] • [[9 mm Winchester Magnum]] • [[.50 Beowulf]] • [[.50 BMG]] * {{Alamagn}} : [[.30 R Blaser]] • [[4,6 × 30 mm]] • [[4,73 × 33 mm]] • [[5,6 × 57 mm]] • [[6 × 62 mm Frères]] • [[6,5 × 57 mm Mauser]] • [[6,5 × 68 mm]] • [[7 × 57 mm Mauser]] • [[7 × 64 mm]] • [[7,63 × 25 mm Mauser]] • [[7,65 × 21 mm Parabellum]] • [[7,65 × 25 mm Borchardt]] • [[7,65 × 53 mm Mauser]] • [[7,92 × 33 mm Kurz]] • [[7,92 × 57 mm Mauser]] • [[7,92 × 94 mm]] • [[8 × 60 mm S]] • [[8 × 64 mm S]] • [[8 × 68 mm S]] • [[8,5 × 55 mm Blaser]] • [[9 × 18 mm Ultra]] • [[9 mm P.A.K.]] • [[9 × 19 mm Parabellum]] • [[9 × 23 mm Largo]] • [[9 × 25 mm Mauser]] • [[9 × 57 mm Mauser|9 × 57 mm]] • [[9,3 × 62 mm]] • [[9,3 × 64 mm Brenneke]] • [[9,3 × 74 mm R]] • [[10,6 × 25 mm R]] • [[11 × 50 mm R]] • [[11 × 60 mm R]] • [[13,2 × 92 mm SR|13,2 × 92 mm]] * {{Frañs}} : [[6 mm Flobert]] • [[7 × 57 mm Meunier]] • [[7,5 × 54 mm 1929C]] • [[7,5 × 58 mm]] • [[8 × 27 mm]] • [[8 × 35 mm SR]] • [[8 mm Lebel]] • [[9 mm Flobert]] • [[11 mm modèle 1873]] • [[11 × 59 mm Gras|11 mm Gras]] * {{URSS}} : [[5,45 × 18 mm]] • [[5,45 × 39 mm M74]] • [[5,6 × 39 mm]] • [[7,62 × 25 mm Tokarev|7,62 × 25 mm]] • [[7,62 × 39 mm M43]] • [[7,62 × 42 mm SP-4|7,62 × 42 mm]] • [[7,62 × 54 mm R]] • [[9 × 18 mm Makarov]] • [[9 × 39 mm]] • [[12,7 × 108 mm]] • [[14,5 × 114 mm]] * {{Rouantelezh Unanet}} : [[.280 British]] • [[.300 H&H Magnum]] • [[.303 British]] • [[.320 Revolver]] • [[.375 H&H Magnum]] • [[.455 Webley]] • [[4,85 × 49 mm]] • [[.55 Boys]] • [[.577 Snider]] • [[.600 Nitro Express]] • [[12,7 × 81 mm]] • [[12,7 × 81 mm SR]] • [[.416 Rigby]] • [[.700 Nitro Express]] * {{Aostria}} hag {{Aostria-Hungaria}} : [[2,7 mm Kolibri]] • [[.45 GAP]] • [[6,5 × 53 mm R|6,5 × 53 mm]] • [[6,5 × 54 mm Mannlicher-Schönauer]] • [[7,8 × 19 mm R]] • [[8 mm Gasser]] • [[8 × 50 mm Mannlicher]] • [[9 × 23 mm Steyr]] • [[11,3 × 36 mm R]] * {{Belgia}} : [[5,56 × 45 mm NATO|5,56 × 45 mm]] • [[5,7 × 28 mm]] • [[7,62 × 38 mm Nagant]] • [[7,92 × 24 mm]] • [[9 mm Browning Long]] * {{Italia}} : [[6,5 × 52 mm Carcano]] • [[7,35 × 51 mm Carcano]] • [[9 × 19 mm Glisenti]] • [[9 × 21 mm IMI]] * {{Suis}} : [[5,6 mm Suis]] • [[.357 SIG]] • [[7,5 mm GP 90]] • [[7,5 × 55 mm Swiss|7,5 × 55 mm]] • [[10,4 × 38 mm R]] • [[20 × 138 mm B|20 × 138 <abbr>mm</abbr> B]] * {{Sveden}} : [[.308 Norma Magnum]] • [[6,5-284 Norma]] • [[6,5 × 55 mm]] • [[10 mm Auto]] • [[12,17 × 42 mm R]] * {{Japan}} : [[6,5 × 50 mm Arisaka]] • [[7,7 × 58 mm Arisaka]] • [[8 × 22 mm Nambu]] * {{Finland}} : [[7,62 × 53 mm R]] • [[.338 Lapua Magnum]] * {{Portugal}} : [[8 × 56 mm R Kropatschek corto]] • [[8 × 60 mm R Guedes]] * {{Spagn}} : [[5 mm Clément]] • [[7 mm Charola]] * {{Tchekia}} / {{Tchekoslovakia}}: [[7,5 FK]] • [[7,62 × 45 mm]] * {{Danmark}} : [[8 × 58 mm R]] * {{Kanada}} : [[.280 Ross]] * {{Norvegia}} : [[12,17 × 42 mm R]] * {{Sina}} : [[5,8 × 42 mm]] ==== Dre rummad kalibroù ==== [[.22 (rummad kalibroù)|.22]] • [[.38 (rummad kalibroù)|.38]] • [[.44 (rummad kalibroù)|.44]] • [[5 mm (rummad kalibroù)|5 mm]] • [[6 mm (rummad kalibroù)|6 mm]] • [[7 mm (rummad kalibroù)|7 mm]] • [[8 mm (rummad kalibroù)|8 mm]] • [[9 mm (rummad kalibroù)|9 mm]] • [[10 mm (rummad kalibroù)|10 mm]] |} {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''TEKNIK'''</div> |- | align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" |[[Restr:Rifle scope.svg|dehou|frameless|140x140px]] ==== Elfennoù armoù ha munisionoù ==== [[Arm a-wenn]] • [[Arm-kelenn]] • [[Baionetez]] • [[Beta C-Mag]] • [[Boled]] • [[Boled Minié]] • [[Boled strishaet]] • [[Buker poent ruz]] • [[Buker laser]] • ''[[Ching sling]]'' • [[Choke]] • [[Daoubez]] • [[Douilhez (elfenn munision)|Douilhez]] • [[Douilhez distroñsañ]] • [[Draen (armoù)|Draen]] • [[Emors (munisionoù)|Emors]] • [[Fulminat merkur(II)|Fulminat merkur]] • [[Jeder bannouriezh]] • [[Karger (armoù-tan)|Karger]] • [[Kartouchenn (arm-tan)|Kartouchenn]] • [[Kartouchenn brochennet]] • [[Kartouchenn-chase]] • [[Kartouchenn Wildcat|Kartouchenn ''Wildcat'']] • [[Kulasenn (armoù-tan)|Kulasenn]] • [[Kordit]] • [[Korn-poultr]] • [[Kouch (arm-tan)|Kouch]] • [[Lamm (arm-tan)|Lamm]] • [[Lunedenn (arm-tan)|Lunedenn]] • [[Munision]] • [[Munision gwenn]] • [[Munision hep douilhez]] • ''[[Personal Defense Weapon]]'' • [[Platinenn (arm-tan)|Platinenn]] • [[Plom (bannadell)|Plom]] • [[Poultr du]] • [[Poultr divoged]] • [[Reduer-son]] • [[Senklenn (armoù-tan)|Senklenn]] • [[Shrapnel]] • [[Slug]] • [[Skoer (armoù-tan)|Skoer]] • [[Stanker-kulasenn]] • [[Starderez-veg]] • ''[[Takedown]]'' ==== Mont en-dro ha teknikoù tennañ ==== [[Adkargañ (munisionoù)|Adkargañ]] • [[Argil]] • [[Arm-tennata]] • [[Arm hep argil]] • [[Bannouriezh]] • [[Bruzunadur (armamant)|Bruzunadur]] • ''[[Bullpup]]'' • ''[[Chain gun]]'' • [[Chat (armoù-tan)|Chat]] • ''[[Fuzuilh-emgann flour he c'hanol|Combat shotgun]]'' • [[Cook off]] • [[Emzalc'h izoskelel]] • ''[[Fast Draw]]'' • [[Galloud-herzel]] • [[Gel bannouriezh]] • [[Hed-tenn]] • [[Jiletenn enepboled]] • [[Kalibr (armoù-tan)|Kalibr]] • [[Kenefeder bannouriezh]] • [[Kronograf bannouriezh|Kronograf]] • [[Lusk-tennañ]] • [[Momeder bannouriezh|Momeder]] • [[Nerzh Coriolis]] • [[Pistolenn aotomatek]] • [[Pourveziañ dre gregiñ pe dre vontañ]] • ''[[Slamfire]]'' • [[Taolenn vannouriezh]] • ''[[Tap Rack]]'' • [[Tenn Mozambik]] • [[Varmint]] • ''[[Weaver stance]]'' |} <br> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | colspan="2" align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''TRO-DRO D'AN ARMOÙ-TAN'''</div> |- | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | === Embregerezhioù hag [[Arsanailh|arsanailhoù]] === ===== Armoù (hervez o bro) ===== [[Restr:Winchester EZXS ammunition.jpg|kleiz|frameless|151x151px]]{{Alamagn}} : [[J. G. Anschütz|Anschütz]] • [[Bergmann (embregerezh)|Bergmann]] • [[C. G. Haenel]] • [[Carl Walther GmbH|Carl Walther]] • [[Deutsche Waffen- und Munitionsfabriken|DWM]] • [[Feinwerkbau]] • [[Heckler & Koch]] • [[Junker & Ruh]] • [[Königlich Bayerische Gewehrfabrik]] • [[Krupp]] • [[Ludwig Loewe & Co.|Loewe]] • [[Mauser]] • [[Sauer & Sohn]] • [[Schmeisser GmbH|Schmeisser]] • [[Simson (embregerezh)|Simson]] • [[Weihrauch & Weihrauch]] • {{Aostria}} : [[Glock (embregerezh)|Glock]] • [[Steyr Arms|Steyr]] • [[Österreichische Waffenfabriks-Gesellschaft]] • {{Belgia}} : [[FN Browning Group|FN Browning]] • [[FN Herstal]] • [[Fabrique d'armes Émile et Léon Nagant|Nagant]] • {{Brazil}} : [[Amadeo Rossi|Rossi]] • [[Taurus Armas|Taurus]] • {{Breizh}} : [[Teuzerezh Antrig]] • {{Euskal Herria}} : [[Astra y Unceta, Cía|Astra y Unceta]] • [[Bergara (armoù-tan)|Bergara]] • [[Charola y Anitua]] • [[Llama, Gabilondo y Cía S.A.|Llama, Gabilondo y Cía]] • [[Manufacture d'Armes de Bayonne]] • [[Manufacture d'Armes des Pyrénées Françaises|MAPF / Unique]] • [[STAR, Bonifacio Echeverría S.A.|STAR / Bonifacio Echeverría]] • {{Danmark}} : [[Schultz & Larsen]] • {{Finland}} : [[SAKO]] • [[Tikkakoski (embregerezh)|Tikka]] • {{Frañs}} : [[Bretton-Gaucher]] • [[Chapuis Armes|Chapuis]] • [[Hotchkiss]] • [[Manufacture d'Armes de Châtellerault]] • [[Manufacture d'Armes de Saint-Étienne]] • [[Manufacture d'Armes de Tulle]] • [[Manufrance]] • [[Manurhin]] • [[PGM Précision|PGM]] • [[Verney-Carron]] • {{Israel}} : [[Israel Weapon Industries|IWI]] • {{Italia}} : [[Benelli Armi|Benelli]] • [[Beretta]] • [[Beretta Holding]] • [[Chiappa Firearms|Chiappa]] • [[Franchi]] • [[Davide Pedersoli|Pedersoli]] • [[Sabatti]] • [[Tanfoglio]] • [[Aldo Uberti|Uberti]] • {{Izelvroioù}} : [[Artillerie-Inrichtigen]] • {{Japan}} : [[Miroku]] • {{Kanada}} : [[John Inglis & Company|Inglis]] • [[Ross Rifle Company|Ross]] • {{Pologn}} : [[Fabryka Broni „Łucznik” – Radom|Fabryka Broni]] • {{Rouantelezh Unanet}} : [[Accuracy International]] • [[Birmingham Small Arms Company|BSA]] • [[Royal Small Arms Factory|RSA Enfield]] • [[Holland & Holland]] • [[James Purdey & Sons|Purdey]] • [[John Rigby & Company|Rigby]] • [[Sterling Armaments Company|Sterling]] • [[Webley & Scott]] • [[Royal Arsenal|Arsanailh Woolwich]] {{Rusia}} : [[Ijmeh|Baikal]] • [[Kalachnikov (strollad)|IJMACH / Kalachnikov]] • [[Uzin mekanikerezh Ijevsk|IJMEC'H]] • [[Rostec'h]] • [[Toulskiy Oroujeyniy Zavod|TOZ]] • [[TsNIITotchMach]] • [[Uzin Degtyaryov|ZiD]] • {{Serbia}} : [[Zastava Arms]] •{{Sina}} : [[Norinco]] • {{Slovakia}} : [[Grand Power]] • {{SUA}} : [[ArmaLite]] • [[Auto Mag (embregerezh)|Auto Mag]] • [[Browning Arms Company|Browning]] • [[Charter Arms]] • [[Colt's Manufacturing Company|Colt]] • [[Harpers Ferry Armory|Harpers Ferry]] • [[Marlin Firearms|Marlin]] • [[O.F. Mossberg & Sons|Mossberg]] • [[Remington]] • [[Rock Island Arsenal|Rock Island]] • [[Sturm, Ruger & Co.|Ruger]] • [[Savage Arms|Savage]] • [[Sharps Rifle Manufacturing Company|Sharps]] • [[Smith & Wesson]] • [[Springfield Armory]] (arsanailh-Stad) • [[Springfield Armory, Inc.]] • [[Stevens Arms|Stevens]] • [[Stoeger]] • [[Thompson/Center Arms|Thompson/Center]] • [[Vista Outdoor]] • [[Volcanic Repeating Arms Company|Volcanic]] • [[Weatherby]] • [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]] • {{Suis}} : [[Brügger & Thomet]] • [[SIG Sauer]] • [[Waffenfabrik Bern]] • {{Sveden}} : [[Carl Gustafs stads gevärsfaktori|Carl Gustaf]] • [[Husqvarna Vapenfabrik]] • {{Tchekia}} : [[Česká zbrojovka a.s.|Česká zbrojovka]] • [[Colt CZ Group]] • [[Zbrojovka Brno]] • {{Turkia}} : [[Canik Arms|Canik]] • [[Hatsan]] • [[TİSAŞ]] • [[Yildiz Silah Sanayi|Yildiz]] • {{Ukraina}} : [[XADO]] • [[Fort (embregerezh)|Fort]] ==== Munisionoù ha dafar adkargañ ==== [[Águila Ammunition|Aguila]] • [[Arsanailh Frankford]] • [[Arsanailh Roazhon]] • [[Brenneke (embregerezh)|Brenneke]] • [[CCI (munisionoù)|CCI]] • [[Cor-Bon]] • [[Eley]] • [[Federal Ammunition|Federal]] • [[Fiocchi Munizioni|Fiocchi]] • [[Geco (munisionoù)|Geco]] • [[Hornady (munisionoù)|Hornady]] • [[Kynoch]] • [[Lapua (uzin munisionoù)|Lapua]] • [[Lee Precision]] • [[Magtech]] • [[Mary Arm]] • [[MFS Ammunition|MFS]] • [[Milin-Boultr Pont-ar-Veuzenn]] • [[Nammo]] • [[Norma Precision|Norma]] • ''[[Poultrerezh]]'' • [[Prvi Partizan]] • [[Remington]] • [[Rock Chuck Bullet Swage|RCBS]] • [[RWS]] • [[Sellier & Bellot]] • [[SK Ammunition|SK]] • [[Société Française des Munitions]] • [[Cartouches Sologne|Sologne]] • [[Starline Brass]] • [[Weatherby]] • [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]] ==== Dafar all ==== [[Schmidt & Bender]] ==== Kenwerzh ==== [[Europ-Arm]] • [[Hans Wrage & Co. GmbH|Hans Wrage]] • [[SIDAM]] === Krouerien hag embregererien === [[Restr:JohnBrowning.jpeg|dehou|frameless|192x192px]][[Ezekiel Baker]] • [[Hiram Berdan]] • [[André Berthier]] • [[Hugo Borchardt]] • [[Edward Mounier Boxer|Edward M. Boxer]] • [[Wilhelm Brenneke]] • [[John Browning]] • [[Georgiy Chpagin]] • [[Samuel Colt]] • [[Vasiliy Degtyaryov]] • [[Henry Deringer]] • [[Johann Nikolaus von Dreyse]] • [[Vladimir Grigorievitch Fyodorov|Vladimir Fyodorov]] • [[Louis-Nicolas Flobert]] • [[Alexander John Forsyth]] • [[Uziel Gal]] • [[Jean-Cantius Garand|John C. Garand]] • [[Richard Jordan Gatling]] • [[Gaston Glock]] • [[Benjamin Tyler Henry]] • [[T. C. Johnson]] • [[Mic'hail Kalachnikov]] • [[Alfred von Kropatschek]] • [[Aimo Lahti]] • [[James Paris Lee]] • [[Casimir Lefaucheux]] • [[Georg Luger]] • [[Samuel Neal McClean|Samuel McClean]] • [[Nikolay Fyodorovitch Makarov|Nikolay Makarov]] • [[Ferdinand Mannlicher]] • [[Tullio Marengoni]] • [[Paul Mauser]] • [[Hiram Maxim]] • [[Claude Étienne Minié]] • [[Léon Nagant]] • [[Kijirō Nambu]] • [[Samuel Johannes Pauly|Samuel Pauly]] • [[John Pedersen]] • [[Franz Pfannl]] • [[Evelyn Owen]] • [[Eduard Rubin]] • [[William B. Ruger]] • [[Miroslav Rybář]] • [[Dieudonné Saive]] • [[Hugo Schmeisser]] • [[Otto Schönauer]] • [[Sergey Gavrilovitch Simonov|Sergey Simonov]] • [[Horace Smith]] • [[Igor Stetchkin]] • [[Eugene Stoner]] • [[Aleksei Soudayev]] • [[Leroy James Sullivan]] • [[Paul Tellié]] • [[Fyodor Tokarev]] • [[Johann Friedrich Vetterli|Friedrich Vetterli]] • [[Paul Vieille]] • [[Daniel B. Wesson]] • [[Roy Weatherby]] • [[Oliver Winchester]] | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | === Istor, lezenn ha kevredigezh === [[Armerezh]] • [[Arm-tan graet er gêr]] • [[Arm ordrenañs]] • [[Arm-tan primaozet]] • [[Armoù ar Rezistañs e Breizh]] • [[Commission internationale permanente pour l'épreuve des armes à feu portatives|C.I.P.]] • [[Cody Firearms Museum]] • [[Eskemm tennoù]] • [[Eskemmez amprouiñ (armoù-tan)|Eskemmez amprouiñ]] • [[Eskemmez amprouiñ Eibar]] • [[Eskemmez amprouiñ Liège]] • [[Eskemmez amprouiñ Saint-Étienne]] • ''[[Federal Assault Weapons Ban|Assault Weapons Ban]]'' • [[Feulster gant armoù-tan]] • [[Feulster gant armoù-tan e Stadoù-Unanet Amerika|Feulster gant armoù-tan er Stadoù-Unanet]] • [[Hoplologiezh]] • [[IWA OutdoorClassics|IWA]] • [[Lezennoù war an armoù e Frañs]] • [[Mouchouer kelenn evit ar soudarded|Mouchouer kelenn]] • [[National Rifle Association of America|NRA]] • [[Pink Pistols]] • [[Sporting Arms and Ammunition Manufacturers' Institute|SAAMI]] • [[SHOT Show]] • [[SIA (Sistem Titouriñ war an Armoù)|SIA]] • [[Skol armerezh Léon Mignon]] • [[Small Arms Survey]] • [[Sniper]] • [[Socialist Rifle Association]] • [[Tenner-resisted]] • [[Trafikerezh armoù]] • [[Union Française des amateurs d'Armes|UFA]] • [[Viktor Bout]] • [[Winchester ankounac'haet]] ==== Mediaoù hag embann ==== ''[[American Handgunner]]'' • ''[[Cibles]]'' • [[Crépin-Leblond]] ''•'' ''[[Guns & Ammo]]'' • ''[[La Gazette des Armes]]'' • ''[[Shooting Illustrated]] • [[Shooting Times]]'' ==== Tennerien ha tennerezed en Istor ==== [[Jeff Cooper]] • [[Carlos Hathcock]] • [[Simo Häyhä]] • [[Wild Bill Hickok]] • [[Chris Kyle]] • [[Annie Oakley]] • [[Lioudmila Mic'hailovna Pavlitchenko|Lioudmila Pavlitchenko]] • [[Francis Pegahmagabow]] • [[Thomas Plunket]] • [[Vasily Grigorievitch Zaitsev|Vasily Zaitsev]][[Restr:Charleroi - station Janson - Lucky Luke - 01.jpg|kleiz|frameless|139x139px]] === Er sevenadur === [[American Sniper|''American Sniper'']] • [[Bowling for Columbine|''Bowling for Columbine'']] • ''[[Forgotten Weapons]]'' • ''[[FPSRussia]]'' • [[Internet Movie Firearm Database]] • [[Lord Of War|''Lord of war'']] • [[Lucky Luke|''Lucky Luke'']] • ''[[Saturday night special]]'' • [[Stalingrad (film, 2001)|''Stalingrad'' (film 2001)]] • [[Stembridge Gun Rentals]] • [[Winchester '73 (film)|''Winchester '73'']] • [[Wonder Nine]] • ''[[World of Guns: Gun Disassembly|World of Guns]]'' === [[Sportoù tennañ]] === [[Ball-Trap]] • [[Benchrest (sport)|Benchrest]] • [[Cowboy Action Shooting]] • [[International Practical Shooting Confederation|IPSC]] • [[International Shooting Sport Federation|ISSF]] • [[Plinking]] • [[Stand tennañ]] • [[Tenn pleustrek]] ==== Tennerien ha tennerezed sport ==== [[Clément Bessaguet]] • [[Tanguy De La Forest]] • [[Benjamin Gineste]] • [[Éric Grauffel]] • [[Camille Jedrzejewski]] • [[William McMillan (tenner sport)|William McMillan]] • [[Jean Quiquampoix]] • [[Károly Takács]][[Restr:Skeet masculin aux Jeux olympiques de 2024 - Éric Delaunay (2).jpg|kreizenn|frameless|225x225px]] |- | colspan="2" align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''RUMMADOÙ'''</div> [[:Rummad:Armoù-tan|Armoù-tan]] • [[:Rummad:Armoù dre vro|Armoù dre vro]] ==== Armoù dre zarvoud istorel ==== '''XIX{{Vet}} kantved :''' [[:Rummad:Armoù Brezelioù Napoleon|Armoù Brezelioù Napoleon]] • [[:Rummad:Armoù Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika|Armoù Brezel Diabarzh Stadoù-Unanet Amerika]] • [[:Rummad:Armoù Brezel 1870-1871 etre Bro-C'hall ha Prusia|Armoù Brezel 1870-1871 etre Bro-C'hall ha Prusia]] '''XX{{Vet}} kantved :''' [[:Rummad:Armoù ar Brezel-bed Kentañ|Armoù ar Brezel-bed Kentañ]] • [[:Rummad:Armoù Brezel ar Rif|Armoù Brezel ar Rif]] • [[Armoù Brezel Spagn]] • [[:Rummad:Armoù ar Brezel Goañv|Armoù ar Brezel Goañv]] • [[:Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed|Armoù an Eil Brezel-bed]] • [[:Rummad:Armoù hervez ar mare|Armoù ar Brezel Yen]] • [[:Rummad:Armoù Brezel Indez-Sina|Armoù Brezel Indez-Sina]] • [[:Rummad:Armoù Brezel Aljeria|Armoù Brezel Aljeria]] • [[:Rummad:Armoù Brezel Vietnam|Armoù Brezel Vietnam]] '''XXI'''{{Añ}} '''kantved :''' [[:Rummad:Armoù brezel Ukraina|Armoù brezel Ukraina]] ==== Evit mont pelloc'h gant an armoù ==== [[:Rummad:Armoù gwenn|Armoù gwenn]] • [[:Rummad:Armoù dre aer gwasket|Armoù dre aer gwasket]] |} <br> {{Porchedoù roll}} [[Rummad:Porchedoù|Armoù-tan]] [[Rummad:Armoù]] </div> ihtsrpdvcyj87p8pi2b7wbwc6t7lewg 2204125 2204123 2026-11-12T10:02:37Z Kestenn 14086 2204125 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Porched Armoù-tan/styles.css" /> __NOTOC__ <div class="armotann-portal"> __NOTOC__ {|width="100%" border="0" cellspacing="4" cellpadding="2" | align="left" valign="center"|[[Restr:2019 Colt Navy 1851 Leech&Rigdon.jpg|kreizenn|frameless|299x299px]] | align="left" valign="center"| <div align="center" style="font-size:150%;">[[Restr:Apache chieff Geronimo (right) and his warriors in 1886.jpg|kreizenn|frameless]]'''Donemat war borched an armoù-tan !''' </div> <div align="center" style="font-size:100%;"> An [[Arm-tan|armoù-tan]] a zo stag ouzh istor Mab-den abaoe kantvedoù evit brezeliñ, chaseal, ober sport, torfediñ, en em zifenn... O sevel hag o implij a ro ur skeudenn eus ar gevredigezh e-lec'h ma vevomp war tachennoù an teknologiezhioù, ar gwir, ar geopolitikerezh hag ar justis. '''War ar bajenn [[Geriaoueg an armoù-tan]] e kavoc'h pennadoù berr war sujedoù n'eus ket bet savet pajenn ebet diwar o fenn evit poent.''' </div> | align="right" valign="center"| [[Skeudenn:GLOCK 17 Gen 4 Pistol MOD 45160305.jpg|130x130px]] |}<div style="text-align:center;"> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | colspan="2" align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''ARMOÙ'''</div> |- | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | === [[Arm-skoaz|Armoù-skoaz]] === ==== [[Fuzuilh|Fuzuilhoù]] ==== [[Accuracy International Arctic Warfare]] • [[Arisaka 38]] • [[Arisaka 99]] • [[Barrett M82]] • [[Barrett MRAD]] • [[Berdan (fuzuilh)|Berdan]] • [[Berthier (armoù-skoaz)|Berthier]] • [[Carcano M91]] • [[Chassepot (fuzuilh)|Chassepot]] • [[CZ 550]] • [[Dreyse (fuzuilh)|Dreyse]] • [[Enfield M1917]] • [[FN FNAR]] • [[FR7 / FR8]] • [[FR-F1]] • [[Gepárd (fuzuilhoù enepdafar)|Gepárd]] • [[Gewehr 88]] • [[Gewehr 98]] • [[Gras (fuzuilh)|Gras]] • [[Henry (fuzuilh)|Henry]] • [[Krag-Jørgensen]] • [[Kropatschek (armoù-skoaz)|Kropatschek]] • [[L42A1]] • [[Lebel (fuzuilh)|Lebel]] • [[Lee-Enfield]] • [[Lee-Metford]] • [[Lee Navy M1895]] • [[Long rifle]] • [[M14 (fuzuilh)|M14]] • [[M16 (fuzuilh)|M16]] • [[Mannlicher M1885]] • [[Mannlicher M1893]] • [[Mannlicher M1895]] • [[Mannlicher-Schönauer]] • [[Martini-Henry]] • [[MAS-36|MAS 36]] • [[Mauser M1871]] • [[Mauser M1889]] • [[Mauser M1893]] • [[Mauser Standard-Modell]] • [[Mauser Sveden|Mauser svedat]] • [[McMillan Tac-50]] • [[Meunier A6]] • [[Mondragón M1908]] • [[Mosin-Nagant]] • [[Murata (armoù-skoaz)|Murata]] • [[Pattern 1914 Enfield]] • [[PGM Hécate II]] • [[PTRD-41|PTRD 41]] • [[Remington Model 30]] • [[Ribeyrolles 1918]] • [[Remington Rolling Block|Rolling Block]] • [[Ross (fuzuilh)|Ross]] • [[Fusil automatique Modèle 1917|RSC M1917]] • [[Sako M23]] • [[Schmidt-Rubin]] • [[Sharps (fuzuilh)|Sharps]] • [[Smith-Jennings (fuzuilh)|Smith-Jennings]] • [[Snider-Enfield]] • [[Snipex Alligator]] • [[Snipex T-Rex]] • [[Spencer (fuzuilh)|Spencer]] • [[Springfield Model 1873|Springfield M1873]] • [[Springfield M1903]] • [[Springfield Model 1922|Springfield M1922]] • [[SVD (fuzuilh)|SVD Dragunov]] • [[Fuzuilh Tchang Kai-chek|Tchang Kai-chek]] • [[Tkiv 85]] • [[Vetterli (fuzuilh)|Vetterli]] • [[VSS Vintorez]] • [[Werder M1869]] ==== [[Fuzuilh-arsailh|Fuzuilhoù-arsailh]] ==== [[Restr:HK416N.png|kleiz|frameless|110x110px]][[AEK-971]] • [[Nikonov AN-94|AN-94]] • [[AK-47]] • [[AK-74]] • [[AK-12]] • [[AR-15]] • [[Avtomat Fyodorova]] • [[Beretta AR70/90]] • [[CZ 805 BREN]] • [[FAMAS]] • [[Fallschirmjägergewehr 42|FG 42]] • [[FN ARKA]] • [[FN F2000]] • [[FN FNC]] • [[FN SCAR]] • [[IMI Galil|Galil]] • [[Haenel MK 556]] • [[HK G36]] • [[HK 416]] • [[LMT MARS]] • [[M4 (karabinenn)|M4 Carbine]] • [[M7 (fuzuilh-arsailh)|M7]] • [[M16 (fuzuilh)|M16]] • [[M27 Infantry Automatic Rifle|M27 IAR]] • [[QBZ-95]] • [[QBZ-191]] • [[RK 62]] • [[RK 95 TP]] • [[SA80]] • [[Samopal vz. 58|Sa vz. 58]] • [[SIG SG 540|SIG 540]] • [[SIG SG 550|SIG 550]] • [[Steyr AUG]] • [[Sturmgewehr 44]] ==== [[Fuzuilh-emgann|Fuzuilhoù-emgann]] ==== [[Automatgevär m/42]] • [[Automatkarbin 4]] • [[AVS-36|AVS 36]] • [[FN FAL]] • [[Gewehr 41]] • [[Hakim (fuzuilh)|Hakim]] • [[Fuzuilh Jeneral Liu|Jeneral Liu]] • [[Johnson M1941]] • [[L1A1]] • [[M1 Garand]] • [[MAS 49]] • [[AR-10]] • [[HK G3]] • [[SAFN 49]] • [[SIG SG 510|SIG 510]] • [[SVT-40]] ==== [[Fuzuilh-chase|Fuzuilhoù-chase]] ha flour o c'hanol ==== [[Browning BAR|BAR]] • [[Baikal IZh-27]] • [[Benelli M4]] • [[Benelli Raffaello]] • [[Benelli Super Black Eagle]] • [[Beretta A400]] • [[Browning Auto-5]] • [[Browning B25]] • [[Chapuis C35]] • ''[[Fuzuilh-liorzh]]'' • [[Hatsan Escort]] • [[Manufrance Robust]] • [[M30 Luftwaffe]] • [[Perazzi MX 410]] • [[Ruger Red Label]] • [[Saiga-12]] • [[Verney-Carron Sagittaire]] • [[Winchester Model 1911]][[Restr:Army Heritage Museum B.A.R..jpg|kleiz|frameless|140x140px]] ==== [[Fuzuilh-vindrailher|Fuzuilhoù-mindrailher]] ==== [[BAR M1918]] • [[Beardmore-Farquhar]] • [[Bren (fuzuilh-vindrailher)|BREN]] • [[Chauchat (fuzuilh-vindrailher)|Chauchat]] • [[DP-27/DP-28]] • [[Fallschirmjägergewehr 42|FG 42]] • [[FM 24/29]] • [[FN Minimi]] • [[Hotchkiss M1922]] • [[Lewis (fuzuilh-vindrailher)|Lewis]] • [[Madsen (fuzuilh-vindrailher)|Madsen]] • [[M249 light machine gun|M249 SAW]] • [[RPK]] • [[Patrom 73 (fuzuilh-vindrailher)|Patrom 73]] • [[Patrom 99 (fuzuilh-vindrailher)|Patrom 99]] • [[Ultimax 100]] • [[Vz. 52 (fuzuilh-vindrailher)|vz. 52]] ==== [[Fuzuilh-pomp|Fuzuilhoù ha karabinennoù-pomp]] ==== [[FN Trombone]] • [[Franchi SPAS-12]] • [[Ithaca 37]] • [[Mossberg 500]] • [[Remington 870]] • [[Remington Model 12]] • [[Remington Model 14]] • [[Winchester Model 1200]] • [[Winchester Model 1890]] • [[Winchester Model 1897]] • [[Winchester Model 1912]] ==== [[Karabinenn|Karabinennoù]] ==== [[ArmaLite AR-7]] • [[Baker (karabinenn)|Baker]] • [[Bergara B14]] • [[Browning BLR]] • [[Browning SA-22]] • [[Chiappa Little Badger]] • [[Chiappa Double Badger]] • [[CZ 457]] • [[CZ 600]] • [[De Lisle (karabinenn)|De Lisle]] • [[Gewehr 43]] • [[Gyrojet]] • [[Haenel CR]] • [[K31 (karabinenn)|Karabiner 31]] • [[Karabiner 98k]] • [[Korrigane (karabinenn)|Korrigane]] • [[M1 (karabinenn)|M1]] • [[M4 Survival Rifle]] • [[Marlin Model 336]] • [[Marlin Model 60]] • [[Mauser DSM 34]] • [[Mauser M18]] • [[Mossberg Patriot]] • [[Pallas BA-15]] • ''[[Karabinenn#Munisionoù|PCC]]'' • [[Rachid (karabinenn)|Rachid]] • [[Remington Model 8]] • [[Remington 700]] • [[Ruger 10/22]] • [[Ruger M77]] • [[Ruger Gunsite Scout]] • [[Ruger Mini-14]] • [[Savage Model 110]] • ''[[Scout Rifle]]'' • [[Schmeisser SP15]] • [[SKS]] • [[Steyr Scout]] • [[Tikka T1x]] • [[Tikka T3]] • [[Vz. 24 (karabinenn)|vz. 24]] • [[Vz. 52 (karabinenn)|vz. 52]] • [[Winchester Model 1873]] • [[Winchester Model 1886]] • [[Winchester Model 1892]] • [[Winchester Model 1894]] • [[Winchester Model 1903]] • [[Winchester Model 1907]] • [[Winchester Model 52]] • [[Winchester Model 54]] • [[Winchester Model 70]] • [[Winchester Wildcat]] ==== [[Mindrailherez|Mindrailherezioù]] ==== [[Restr:MG42 1 noBG.jpg|dehou|frameless|110x110px]][[AA 52]] • [[Besa (mindrailherez)|Besa]] • [[Bollée (mindrailherez)|Bollée]] • [[Breda-SAFAT]] • [[Browning M1917]] • [[Browning M1919]] • [[Colt-Browning M1895]] • [[DChK]] • [[FN EVOLYS]] • [[FN MAG]] • [[Gatling (mindrailherez)|Gatling]] • [[Hotchkiss Modèle 1914]] • [[Kord (mindrailherez)|Kord]] • [[KPV]] • [[M134 Minigun]] • [[M60 (mindrailherez)|M60]] • [[M2 Browning]] • [[Maxim (mindrailherez)|Maxim]] • [[MG3]] • [[MG 08]] • [[MG 08/15]] • [[MG 13]] • [[Maschinengewehr 34|MG 34]] • [[MG42|MG 42]] • [[IWI Negev|Negev]] • [[NSV (mindrailherez)|NSV]] • [[PM M1910]] • [[PK (mindrailherez)|PK]] • [[Reibel (mindrailherez)|Reibel]] • [[RPD (mindrailherez)|RPD]] • [[Saint-Étienne Modèle 1907|Saint-Étienne 1907]] • [[Schwarzlose (mindrailherez)|Schwarzlose]] • [[Patrom 73 (mindrailherez)|Patrom 73]] • [[Union Repeating Gun]] • [[Vickers (mindrailherez)|Vickers]] • [[Vickers .50]] • [[Vz. 59 (mindrailherez)|vz. 59]] • [[ZB-53]] ==== [[Pistolenn-vindrailher|Pistolennoù-mindrailher]] ==== [[Beretta M1918]] • [[Beretta M1938]] • [[Bergmann MP 35]] • [[Błyskawica (pistolenn-vindrailher)|Błyskawica]] • [[Brügger & Thomet MP9]] • [[Carl Gustaf m/45]] • [[Danuvia 39M / 43M]] • [[FN P90]] • [[HK MP5]] • [[Lanchester (pistolenn-vindrailher)|Lanchester]] • [[M2 Hyde]] • [[M3 (pistolenn-vindrailher)|M3 Grease Gun]] • [[MAC-10]] • [[MAS 38]] • [[MAT 49]] • [[Maschinenpistole 18|MP 18]] • [[Maschinenpistole 28|MP 28]] • [[Maschinenpistole 34|MP 34]] • [[Maschinenpistole 40|MP 40]] • [[Owen gun]] • [[PPCh-41|PPCh 41]] • [[PPS (pistolenn-vindrailher)|PPS]] • [[Škorpion vz. 61]] • [[Standschütze Hellriegel M1915]] • [[STEN (pistolenn-vindrailher)|STEN]] • [[Sterling (pistolenn-vindrailher)|Sterling]] • [[Suomi KP/-31]] • [[Thompson (pistolennoù-mindrailher)|Thompson]] • [[Patrom 100 (pistolenn-vindrailher)|Patrom 100]] • [[United Defense M42]] • [[Uzi]] | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | === [[Arm-dorn|Armoù-dorn]] === ==== [[Pistolenn|Pistolennoù]] ==== '''''(renket dre verk pe produer)''''' [[Restr:CZ 75 SP-01 Shadow 9x19 mm.jpg|dehou|frameless|110x110px]]'''Astra :''' [[Astra 400]] • '''Beretta :''' [[Beretta M1915]] • [[Beretta M1934]] • [[Beretta 951]] • [[Beretta 92]] • [[Beretta 93R]] • '''Loewe :''' [[Borchardt C93]] • '''Browning :''' [[Browning Buck Mark]] • [[Browning HP]] • [[Browning M1900]] • [[Browning M1906]] • [[Browning M1910]] • '''Colt :''' [[Colt M1900]] • [[Colt M1903 Pocket Hammerless]] • [[Colt M1911]] • [[Colt Woodsman]] • '''CZ :''' [[CZ 27]] • [[CZ 52]] • [[CZ 75]] • [[CZ 82]] • [[CZ Duty]] • [[CZ P-07]] • [[CZ P-09]] • [[CZ P-10 C]] • [[CZ Shadow 2]] • '''FB :''' [[Vis wz. 35]] • '''FN Herstal :''' [[FN Model 1903|FN M1903]] • [[FN Five-seveN]] • [[FN FNP]] • [[FN FNX]] • [[FN HiPer]] • [[FN 502]] • [[FN 509]] • '''Fort''' : [[Fort-12]] • [[Fort-17]] • [[Fort-20]] • '''General Motors :''' [[FP-45 Liberator]] • '''Glock :''' [[Glock (pistolenn)|Glock]] • '''HK :''' [[HK USP]] • [[HK VP70|VP70]] • '''IMI :''' [[Jericho 941]] '''•''' [[Desert Eagle]] • '''LLama-Gabilondo :''' [[Llama M-82]] • [[Llama Pressin]] • '''Luger :''' [[Luger 1900]] • [[Luger P04]] • [[Luger P08]] • '''MAB :''' [[MAB F]] • [[MAB PA-15]] • '''MAC :''' [[MAC Modèle 1950|MAC 50]] • '''MAS :''' [[Pistolet automatique modèle 1935S|PA 35S]] • '''Mauser :''' [[Mauser 1914]] • [[Mauser C96]] • [[Mauser M712]] • '''Nambu :''' [[Nambu 14]] • '''Ruger :''' [[Ruger Standard]] • [[Ruger SR22|SR22]] • [[Ruger-5.7]] '''• SIG :''' [[SIG P210]] • [[SIG Sauer P220|P220]] • [[SIG Sauer P226|P226]] • [[SIG Sauer P320|P320]] • [[SIG Sauer P322|P322]] • [[SIG Sauer SP2022|SP2022]] • '''SACM :''' [[Pistolet automatique modèle 1935A|PA 35A]] • '''Sauer & Sohn :''' [[Sauer & Sohn M1913|Sauer M1913]] • [[Sauer 38H]] • '''Savage :''' [[Savage Model 1907]] • '''Smith & Wesson :''' [[Smith & Wesson Model 41]] • [[Smith & Wesson Model 52]] • [[Smith & Wesson SW22 Victory]] • '''STAR :''' [[Star B]] • [[Star M1914]] • '''Steyr :''' [[Steyr M1912 (pistolenn)|Steyr M1912]] • '''Tokarev :''' [[Tokarev TT 33|Tokarev TT33]] • '''Walther :''' [[Walther P38]] • [[Walther PP]] • [[Walther PPK]] • [[Walther PPQ]] • [[Walther PDP]] • '''Produerien all :''' [[APS (pistolenn)|APS]] • [[Auto Mag (pistolenn)|Auto Mag]] • [[Bren Ten]] • [[Charola y Anitua (pistolenn)|Charola y Anitua]] • [[Coonan (pistolenn)|Coonan]] • [[Deer Gun]] • [[Unique DES 69|DES 69]] • [[Dreyse M1907]] • [[Springfield Armory Echelon|Echelon]] • [[Glisenti Modello 1910|Glisenti M1910]] • [[GCh-18]] • [[Grand Power K100]] • [[Gyrojet]] • [[Isard (pistolenn)|Isard]] • [[KelTec PR57]] • [[Kolibri (pistolenn)|Kolibri]] • [[Korovin (pistolenn)|Korovin]] • [[Lahti L-35]] • [[L.A.R. Grizzly]] • [[Le Français (pistolenn)|Le Français]] • [[Liberator (pistolenn)|Liberator]] • [[Makarov (pistolenn)|Makarov]] • [[MP-443 Grach]] • [[Patrom 64 (pistolenn)|Patrom 64]] • [[Patrom 70 (pistolenn)|Patrom 70]] • [[PSM (pistolenn)|PSM]] • [[PSS (pistolenn)|PSS]] • [[Ruby (pistolenn)|Ruby]] • [[Salvator-Dormus (pistolenn)|Salvator-Dormus]] • [[Schönberger-Laumann 1892|Schönberger-Laumann]] • [[Stumm 19 Norzh Sina (pistolenn)|Stumm 19 Norzh Sina]] • [[Tanfoglio T95]] • [[TP-82]] • [[Welrod]] • [[Wildey]] • [[Zigana]] ==== [[Revolver|Revolverioù]] ==== [[Restr:Colt Python1.JPG|kleiz|frameless|110x110px]][[Apache (arm-dorn)|Apache]] • [[Astra 44]] • [[Chiappa Rhino]] • '''Colt :''' [[Colt 1851 Navy]] • [[Colt Anaconda]] • [[Colt Cobra]] • [[Colt Detective Special]] • [[Colt Dragoon]] • [[Colt M1877]] • [[Colt M1892]] • [[Colt New Police]] • [[Colt New Service]] • [[Colt Official Police]] • [[Colt Paterson]] • [[Colt Police Positive]] • [[Colt Python]] • [[Colt Single Action Army]] • [[Colt Walker]] •• [[FN Barracuda]] • [[M1917 (revolverioù)|M1917]] • '''Manurhin :''' [[Manurhin MR 73]] • [[Manurhin MR 88]] • '''MAS :''' [[Revolver d'ordonnance modèle 1873]] • [[Revolver d'ordonnance modèle 1892]] • '''Ruger :''' [[Ruger Blackhawk]] • [[Ruger New Vaquero]] • [[Ruger Redhawk]] • [[Ruger SP101]] • '''Smith & Wesson :''' [[Smith & Wesson Model 3]] • [[Smith & Wesson Model 10]] • [[Smith & Wesson Model 14]] • [[Smith & Wesson Model 17]] • [[Smith & Wesson Model 19]] • [[Smith & Wesson Model 27]] • [[Smith & Wesson Model 28]] • [[Smith & Wesson Model 29]] • [[Smith & Wesson Model 36]] • [[Smith & Wesson Model 53]] • [[Smith & Wesson Model 60]] • [[Smith & Wesson Model 64]] • [[Smith & Wesson Model 460]] • [[Smith & Wesson Model 500]] • [[Smith & Wesson Model 686]] • '''Produerien all :''' [[Enfield No. 2]] • [[Gasser M1870]] • [[Mauser C78]] • [[Nagant M1895]] • [[Rast & Gasser M1898]] • [[Reichsrevolver M1879|Reichsrevolver]] • [[Taurus Raging Bull]] • [[Webley (revolver)|Webley]] === Armoù eneptank === [[Fuzuilh eneptank]] • [[Ampulomet]] • [[Boys (fuzuilh eneptank)|Boys]] • [[Carl Gustaf 84 mm]] • [[FGM-148 Javelin]] • [[Lahti L-39]] • [[Minenn eneptank]] • [[Northover Projector]] • [[Panzerbüchse 39|Panzerbüsche 39]] • [[Panzerfaust]] • [[PIAT]] • [[PTRD-41]] • [[PTRS-41]] • [[RPG-2]] • [[Stouhna-P]] • [[Tankgewehr M1918]] === [[Kanol (kanolierezh)|Kanolioù]] === [[2 cm Flak 30, Flak 38 ha Flakvierling 38|2cm Flak 30/38]] • [[38 cm SK C/34]] • [[Bofors 40 mm L/60]] • [[CAESAR (kanolierezh)|CAESAR]] • [[Dicke Bertha]] • [[Dulle Griet (kanol)|Dulle Griet]] • [[Gamma-Gerät]] • [[Kanol 155 mm M1 Long Tom|Kanol 155 mm M1]] • [[Kanol 75 mm stumm 1897]] • [[8,8-cm-Flak 18/36/37/41|88 mm Flak]] • [[La Consulaire]] • [[Kanol MK 108|MK 108]] • [[Mk44 Bushmaster II]] • [[Ordnance QF 25-pounder]] • [[Pariser Kanone]] • [[Williams Gun]] === [[Kanol-mortez|Kanolioù-mortez]] === [[Brandt Mle 27/31|Brandt 27/31]] • [[8-cm-Granatwerfer-34|Granatwerfer 34]] • [[M1 (kanol-mortez)|M1]] • [[M2 (kanol-mortez)|M2]] • [[Minenwerfer]] • [[MO 81 LLR]] • [[MO 120 RT]] === [[Banner-roketennoù|Banneroù-roketennoù]] === [[Bazooka]] • [[Banner roketennoù Katyoucha|Katyoucha]] • [[Mattress (banner-roketennoù)|Mattress]] • [[Nebelwerfer]] • [[Panzerschrek]] === Doareoù armoù-tan kozh === [[Restr:Roleplayers Firing Arquebus - Age of Chivalry 2018.jpg|dehou|frameless|110x110px]][[Akebut]] •• [[Derringer (pistolenn)|Derringer]] : [[Remington Model 95]] •• [[Koulerinenn]] •• '''[[Mousked]]''' : [[Brown Bess]] • [[Pattern 1853 Enfield|Enfield 1853]] • [[Fayetteville (mousked)|Fayetteville]] • [[Fusil Modèle 1777]] • [[Springfield Model 1861|Springfield M1861]] • [[Whitworth (mousked)|Whitworth]] •• [[Mouskedig]] •• [[Pebrouer (arm-tan)|Pebrouer]] •• [[Ribauldequin]] === Armoù hiron hag ispisial === [[Apache (arm-dorn)|Apache]] • [[NRS-2]] • [[Sedgley (maneg-pistolenn)|Sedgley]] • [[Thompson/Center Contender]] • [[TKB-506]] === A bep seurt === [[Brügger & Thomet GL06]] |} <br> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''[[Munision|MUNISIONOÙ]]'''</div> |- | align="left" style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" |[[Restr:Shotgun Shells 12-70 Gauge CC BY-SA 4.0 by Grasyl Mk.2*.jpg|kleiz|frameless|120x120px]] ==== Evit ar c'hanolioù flour ==== [[Restr:9.3X62-30-06-8X57-6.5X55-308.JPG|dehou|frameless|140x140px]][[Kalibr 12]] • [[Kalibr 16]] • [[Kalibr 20]] • [[Kalibr 28]] • [[Kalibr .410]] ==== Evit ar c'hanolioù rizennet (hervez ar vro orin) ==== * {{SUA}} : [[.17 HMR]] • [[.17 Remington]] • [[.17 Winchester Super Magnum|.17 WSM]] • [[.218 Bee]] • [[.22 Short]] • [[.22 Hornet]] • [[.22 Long]] • [[.22 Long Rifle]] • [[.22 Remington Jet]] • [[.22 Winchester Centerfire|.22 WCF]] • [[.22 Winchester Automatic]] • [[.22 WMR]] • [[.22 Winchester Rimfire|.22 WRF]] • [[.22-250 Remington]] • [[.220 Swift]] • [[.222 Remington]] • [[.222 Remington Magnum]] • [[.223 Remington]] • [[.243 Winchester]] • [[6,35 mm Browning|.25 ACP]] • [[.25-06 Remington]] • [[.257 Roberts]] • [[.260 Remington]] • [[.270 Winchester]] • [[.280 Remington]] • [[.284 Winchester]] • [[.300 AAC Blackout]] • [[.30 Carbine]] • [[.30-03 Springfield]] • [[.30-06 Springfield]] • [[.30-284 Winchester]] • [[.30-30 Winchester]] • [[.30-40 Krag]] • [[.30 Super Carry]] • [[.300 PRC]] • [[.300 Savage]] • [[.300 Weatherby Magnum]] • [[.300 Winchester Short Magnum]] • [[.300 Winchester Magnum]] • [[.300 Whisper]] • [[.303 Savage]] • [[7,62 × 51 mm NATO|.308 Winchester]] • [[.32-20 Winchester]] • [[.32-40 Ballard]] • [[7,65 × 17 mm Browning|.32 ACP]] • [[.32 H&R Magnum]] • [[.32 Long Colt]] • [[.32 Remington]] • • [[.32 S&W]] • [[.32 Winchester Special]] • [[.32 S&W Long]] • [[.338 Winchester Magnum]] • [[.340 Weatherby Magnum]] • [[.35 Remington]] • [[.35 Whelen]] • [[.350 Legend]] • [[.350 Remington Magnum]] • [[.351 Winchester Self-Loading|.351 WSL]] • [[.357 Magnum]] • [[.357 Remington Maximum]] • [[.357-.45 GWM]] • [[.375 CheyTac]] • [[.375 Winchester]] • [[.378 Weatherby Magnum]] • [[.38 ACP]] • [[.38-40 Winchester]] • [[.38-55 Winchester]] • [[.38 Long Colt]] • [[.38 Short Colt]] • [[.38 Special]] • [[.38 Super]] • [[.38 S&W]] • [[.380 ACP]] • [[.40 S&W]] • [[.408 CheyTac]] • [[.41 Action Express|.41 AE]] • [[.41 Long Colt]] • [[.41 Magnum]] • [[.41 Short]] • [[.416 Remington Magnum]] • [[.44-40 Winchester]] • [[.44 AMP]] • [[.44 Henry]] • [[.44 Magnum]] • [[.44 Russian]] • [[.44 S&W American]] • [[.44 Special]] • [[.444 Marlin]] • [[.45-70]] • [[.45 ACP]] • [[.45 Auto Rim]] • [[.45 Colt]] • [[.45 Schofield]] • [[.45 Winchester Magnum]] • [[.450 Bushmaster]] • [[.454 Casull]] • [[.458 Lott]] • [[.458 Winchester Magnum]] • [[.460 Weatherby Magnum]] • [[.460 S&W Magnum]] • [[.475 Wildey Magnum]] • [[.50-90 Sharps]] • [[.50 Action Express]] • [[.50 BMG]] • [[.500 S&W Magnum]] • [[6 mm BR]] • [[6 mm Lee Navy]] • [[6 mm PPC]] • [[6 mm Remington]] • [[6,35 mm Browning]] • [[6,5 mm Creedmoor]] • [[6,5 mm Grendel]] • [[6,5 mm PRC]] • [[6,8 mm Remington SPC]] • [[6,8 × 51 mm]] • [[7 mm-08 Remington]] • [[7 mm Backcountry]] • [[7 mm BR]] • [[7 mm PRC]] • [[7 mm Remington Magnum]] • [[7,62 × 51 mm NATO|7,62 × 51 mm]] • [[7,65 × 20 mm Long]] • [[9 mm Winchester Magnum]] • [[.50 Beowulf]] • [[.50 BMG]] * {{Alamagn}} : [[.30 R Blaser]] • [[4,6 × 30 mm]] • [[4,73 × 33 mm]] • [[5,6 × 57 mm]] • [[6 × 62 mm Frères]] • [[6,5 × 57 mm Mauser]] • [[6,5 × 68 mm]] • [[7 × 57 mm Mauser]] • [[7 × 64 mm]] • [[7,63 × 25 mm Mauser]] • [[7,65 × 21 mm Parabellum]] • [[7,65 × 25 mm Borchardt]] • [[7,65 × 53 mm Mauser]] • [[7,92 × 33 mm Kurz]] • [[7,92 × 57 mm Mauser]] • [[7,92 × 94 mm]] • [[8 × 60 mm S]] • [[8 × 64 mm S]] • [[8 × 68 mm S]] • [[8,5 × 55 mm Blaser]] • [[9 × 18 mm Ultra]] • [[9 mm P.A.K.]] • [[9 × 19 mm Parabellum]] • [[9 × 23 mm Largo]] • [[9 × 25 mm Mauser]] • [[9 × 57 mm Mauser|9 × 57 mm]] • [[9,3 × 62 mm]] • [[9,3 × 64 mm Brenneke]] • [[9,3 × 74 mm R]] • [[10,6 × 25 mm R]] • [[11 × 50 mm R]] • [[11 × 60 mm R]] • [[13,2 × 92 mm SR|13,2 × 92 mm]] * {{Frañs}} : [[6 mm Flobert]] • [[7 × 57 mm Meunier]] • [[7,5 × 54 mm 1929C]] • [[7,5 × 58 mm]] • [[8 × 27 mm]] • [[8 × 35 mm SR]] • [[8 mm Lebel]] • [[9 mm Flobert]] • [[11 mm modèle 1873]] • [[11 × 59 mm Gras|11 mm Gras]] * {{URSS}} : [[5,45 × 18 mm]] • [[5,45 × 39 mm M74]] • [[5,6 × 39 mm]] • [[7,62 × 25 mm Tokarev|7,62 × 25 mm]] • [[7,62 × 39 mm M43]] • [[7,62 × 42 mm SP-4|7,62 × 42 mm]] • [[7,62 × 54 mm R]] • [[9 × 18 mm Makarov]] • [[9 × 39 mm]] • [[12,7 × 108 mm]] • [[14,5 × 114 mm]] * {{Rouantelezh Unanet}} : [[.280 British]] • [[.300 H&H Magnum]] • [[.303 British]] • [[.320 Revolver]] • [[.375 H&H Magnum]] • [[.455 Webley]] • [[4,85 × 49 mm]] • [[.55 Boys]] • [[.577 Snider]] • [[.600 Nitro Express]] • [[12,7 × 81 mm]] • [[12,7 × 81 mm SR]] • [[.416 Rigby]] • [[.700 Nitro Express]] * {{Aostria}} hag {{Aostria-Hungaria}} : [[2,7 mm Kolibri]] • [[.45 GAP]] • [[6,5 × 53 mm R|6,5 × 53 mm]] • [[6,5 × 54 mm Mannlicher-Schönauer]] • [[7,8 × 19 mm R]] • [[8 mm Gasser]] • [[8 × 50 mm Mannlicher]] • [[9 × 23 mm Steyr]] • [[11,3 × 36 mm R]] * {{Belgia}} : [[5,56 × 45 mm NATO|5,56 × 45 mm]] • [[5,7 × 28 mm]] • [[7,62 × 38 mm Nagant]] • [[7,92 × 24 mm]] • [[9 mm Browning Long]] * {{Italia}} : [[6,5 × 52 mm Carcano]] • [[7,35 × 51 mm Carcano]] • [[9 × 19 mm Glisenti]] • [[9 × 21 mm IMI]] * {{Suis}} : [[5,6 mm Suis]] • [[.357 SIG]] • [[7,5 mm GP 90]] • [[7,5 × 55 mm Swiss|7,5 × 55 mm]] • [[10,4 × 38 mm R]] • [[20 × 138 mm B|20 × 138 <abbr>mm</abbr> B]] * {{Sveden}} : [[.308 Norma Magnum]] • [[6,5-284 Norma]] • [[6,5 × 55 mm]] • [[10 mm Auto]] • [[12,17 × 42 mm R]] * {{Japan}} : [[6,5 × 50 mm Arisaka]] • [[7,7 × 58 mm Arisaka]] • [[8 × 22 mm Nambu]] * {{Finland}} : [[7,62 × 53 mm R]] • [[.338 Lapua Magnum]] * {{Portugal}} : [[8 × 56 mm R Kropatschek corto]] • [[8 × 60 mm R Guedes]] * {{Spagn}} : [[5 mm Clément]] • [[7 mm Charola]] * {{Tchekia}} / {{Tchekoslovakia}}: [[7,5 FK]] • [[7,62 × 45 mm]] * {{Danmark}} : [[8 × 58 mm R]] * {{Kanada}} : [[.280 Ross]] * {{Norvegia}} : [[12,17 × 42 mm R]] * {{Sina}} : [[5,8 × 42 mm]] ==== Dre rummad kalibroù ==== [[.22 (rummad kalibroù)|.22]] • [[.38 (rummad kalibroù)|.38]] • [[.44 (rummad kalibroù)|.44]] • [[5 mm (rummad kalibroù)|5 mm]] • [[6 mm (rummad kalibroù)|6 mm]] • [[7 mm (rummad kalibroù)|7 mm]] • [[8 mm (rummad kalibroù)|8 mm]] • [[9 mm (rummad kalibroù)|9 mm]] • [[10 mm (rummad kalibroù)|10 mm]] |} {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''TEKNIK'''</div> |- | align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" |[[Restr:Rifle scope.svg|dehou|frameless|140x140px]] ==== Elfennoù armoù ha munisionoù ==== [[Arm a-wenn]] • [[Arm-kelenn]] • [[Baionetez]] • [[Beta C-Mag]] • [[Boled]] • [[Boled Minié]] • [[Boled strishaet]] • [[Buker poent ruz]] • [[Buker laser]] • ''[[Ching sling]]'' • [[Choke]] • [[Daoubez]] • [[Douilhez (elfenn munision)|Douilhez]] • [[Douilhez distroñsañ]] • [[Draen (armoù)|Draen]] • [[Emors (munisionoù)|Emors]] • [[Fulminat merkur(II)|Fulminat merkur]] • [[Jeder bannouriezh]] • [[Karger (armoù-tan)|Karger]] • [[Kartouchenn (arm-tan)|Kartouchenn]] • [[Kartouchenn brochennet]] • [[Kartouchenn-chase]] • [[Kartouchenn Wildcat|Kartouchenn ''Wildcat'']] • [[Kulasenn (armoù-tan)|Kulasenn]] • [[Kordit]] • [[Korn-poultr]] • [[Kouch (arm-tan)|Kouch]] • [[Lamm (arm-tan)|Lamm]] • [[Lunedenn (arm-tan)|Lunedenn]] • [[Munision]] • [[Munision gwenn]] • [[Munision hep douilhez]] • ''[[Personal Defense Weapon]]'' • [[Platinenn (arm-tan)|Platinenn]] • [[Plom (bannadell)|Plom]] • [[Poultr du]] • [[Poultr divoged]] • [[Reduer-son]] • [[Senklenn (armoù-tan)|Senklenn]] • [[Shrapnel]] • [[Slug]] • [[Skoer (armoù-tan)|Skoer]] • [[Stanker-kulasenn]] • [[Starderez-veg]] • ''[[Takedown]]'' ==== Mont en-dro ha teknikoù tennañ ==== [[Adkargañ (munisionoù)|Adkargañ]] • [[Argil]] • [[Arm-tennata]] • [[Arm hep argil]] • [[Bannouriezh]] • [[Bruzunadur (armamant)|Bruzunadur]] • ''[[Bullpup]]'' • ''[[Chain gun]]'' • [[Chat (armoù-tan)|Chat]] • ''[[Fuzuilh-emgann flour he c'hanol|Combat shotgun]]'' • [[Cook off]] • [[Darvoud-tennañ]] • [[Emzalc'h izoskelel]] • ''[[Fast Draw]]'' • [[Galloud-herzel]] • [[Gel bannouriezh]] • [[Hed-tenn]] • [[Jiletenn enepboled]] • [[Kalibr (armoù-tan)|Kalibr]] • [[Kenefeder bannouriezh]] • [[Kronograf bannouriezh|Kronograf]] • [[Lusk-tennañ]] • [[Momeder bannouriezh|Momeder]] • [[Nerzh Coriolis]] • [[Pistolenn aotomatek]] • [[Pourveziañ dre gregiñ pe dre vontañ]] • ''[[Slamfire]]'' • [[Taolenn vannouriezh]] • ''[[Tap Rack]]'' • [[Tenn Mozambik]] • [[Varmint]] • ''[[Weaver stance]]'' |} <br> {| width="100%" align="center" style="border:1px solid #696969; background-color: #F1F9EB;" |- | colspan="2" align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''TRO-DRO D'AN ARMOÙ-TAN'''</div> |- | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | === Embregerezhioù hag [[Arsanailh|arsanailhoù]] === ===== Armoù (hervez o bro) ===== [[Restr:Winchester EZXS ammunition.jpg|kleiz|frameless|151x151px]]{{Alamagn}} : [[J. G. Anschütz|Anschütz]] • [[Bergmann (embregerezh)|Bergmann]] • [[C. G. Haenel]] • [[Carl Walther GmbH|Carl Walther]] • [[Deutsche Waffen- und Munitionsfabriken|DWM]] • [[Feinwerkbau]] • [[Heckler & Koch]] • [[Junker & Ruh]] • [[Königlich Bayerische Gewehrfabrik]] • [[Krupp]] • [[Ludwig Loewe & Co.|Loewe]] • [[Mauser]] • [[Sauer & Sohn]] • [[Schmeisser GmbH|Schmeisser]] • [[Simson (embregerezh)|Simson]] • [[Weihrauch & Weihrauch]] • {{Aostria}} : [[Glock (embregerezh)|Glock]] • [[Steyr Arms|Steyr]] • [[Österreichische Waffenfabriks-Gesellschaft]] • {{Belgia}} : [[FN Browning Group|FN Browning]] • [[FN Herstal]] • [[Fabrique d'armes Émile et Léon Nagant|Nagant]] • {{Brazil}} : [[Amadeo Rossi|Rossi]] • [[Taurus Armas|Taurus]] • {{Breizh}} : [[Teuzerezh Antrig]] • {{Euskal Herria}} : [[Astra y Unceta, Cía|Astra y Unceta]] • [[Bergara (armoù-tan)|Bergara]] • [[Charola y Anitua]] • [[Llama, Gabilondo y Cía S.A.|Llama, Gabilondo y Cía]] • [[Manufacture d'Armes de Bayonne]] • [[Manufacture d'Armes des Pyrénées Françaises|MAPF / Unique]] • [[STAR, Bonifacio Echeverría S.A.|STAR / Bonifacio Echeverría]] • {{Danmark}} : [[Schultz & Larsen]] • {{Finland}} : [[SAKO]] • [[Tikkakoski (embregerezh)|Tikka]] • {{Frañs}} : [[Bretton-Gaucher]] • [[Chapuis Armes|Chapuis]] • [[Hotchkiss]] • [[Manufacture d'Armes de Châtellerault]] • [[Manufacture d'Armes de Saint-Étienne]] • [[Manufacture d'Armes de Tulle]] • [[Manufrance]] • [[Manurhin]] • [[PGM Précision|PGM]] • [[Verney-Carron]] • {{Israel}} : [[Israel Weapon Industries|IWI]] • {{Italia}} : [[Benelli Armi|Benelli]] • [[Beretta]] • [[Beretta Holding]] • [[Chiappa Firearms|Chiappa]] • [[Franchi]] • [[Davide Pedersoli|Pedersoli]] • [[Sabatti]] • [[Tanfoglio]] • [[Aldo Uberti|Uberti]] • {{Izelvroioù}} : [[Artillerie-Inrichtigen]] • {{Japan}} : [[Miroku]] • {{Kanada}} : [[John Inglis & Company|Inglis]] • [[Ross Rifle Company|Ross]] • {{Pologn}} : [[Fabryka Broni „Łucznik” – Radom|Fabryka Broni]] • {{Rouantelezh Unanet}} : [[Accuracy International]] • [[Birmingham Small Arms Company|BSA]] • [[Royal Small Arms Factory|RSA Enfield]] • [[Holland & Holland]] • [[James Purdey & Sons|Purdey]] • [[John Rigby & Company|Rigby]] • [[Sterling Armaments Company|Sterling]] • [[Webley & Scott]] • [[Royal Arsenal|Arsanailh Woolwich]] {{Rusia}} : [[Ijmeh|Baikal]] • [[Kalachnikov (strollad)|IJMACH / Kalachnikov]] • [[Uzin mekanikerezh Ijevsk|IJMEC'H]] • [[Rostec'h]] • [[Toulskiy Oroujeyniy Zavod|TOZ]] • [[TsNIITotchMach]] • [[Uzin Degtyaryov|ZiD]] • {{Serbia}} : [[Zastava Arms]] •{{Sina}} : [[Norinco]] • {{Slovakia}} : [[Grand Power]] • {{SUA}} : [[ArmaLite]] • [[Auto Mag (embregerezh)|Auto Mag]] • [[Browning Arms Company|Browning]] • [[Charter Arms]] • [[Colt's Manufacturing Company|Colt]] • [[Harpers Ferry Armory|Harpers Ferry]] • [[Marlin Firearms|Marlin]] • [[O.F. Mossberg & Sons|Mossberg]] • [[Remington]] • [[Rock Island Arsenal|Rock Island]] • [[Sturm, Ruger & Co.|Ruger]] • [[Savage Arms|Savage]] • [[Sharps Rifle Manufacturing Company|Sharps]] • [[Smith & Wesson]] • [[Springfield Armory]] (arsanailh-Stad) • [[Springfield Armory, Inc.]] • [[Stevens Arms|Stevens]] • [[Stoeger]] • [[Thompson/Center Arms|Thompson/Center]] • [[Vista Outdoor]] • [[Volcanic Repeating Arms Company|Volcanic]] • [[Weatherby]] • [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]] • {{Suis}} : [[Brügger & Thomet]] • [[SIG Sauer]] • [[Waffenfabrik Bern]] • {{Sveden}} : [[Carl Gustafs stads gevärsfaktori|Carl Gustaf]] • [[Husqvarna Vapenfabrik]] • {{Tchekia}} : [[Česká zbrojovka a.s.|Česká zbrojovka]] • [[Colt CZ Group]] • [[Zbrojovka Brno]] • {{Turkia}} : [[Canik Arms|Canik]] • [[Hatsan]] • [[TİSAŞ]] • [[Yildiz Silah Sanayi|Yildiz]] • {{Ukraina}} : [[XADO]] • [[Fort (embregerezh)|Fort]] ==== Munisionoù ha dafar adkargañ ==== [[Águila Ammunition|Aguila]] • [[Arsanailh Frankford]] • [[Arsanailh Roazhon]] • [[Brenneke (embregerezh)|Brenneke]] • [[CCI (munisionoù)|CCI]] • [[Cor-Bon]] • [[Eley]] • [[Federal Ammunition|Federal]] • [[Fiocchi Munizioni|Fiocchi]] • [[Geco (munisionoù)|Geco]] • [[Hornady (munisionoù)|Hornady]] • [[Kynoch]] • [[Lapua (uzin munisionoù)|Lapua]] • [[Lee Precision]] • [[Magtech]] • [[Mary Arm]] • [[MFS Ammunition|MFS]] • [[Milin-Boultr Pont-ar-Veuzenn]] • [[Nammo]] • [[Norma Precision|Norma]] • ''[[Poultrerezh]]'' • [[Prvi Partizan]] • [[Remington]] • [[Rock Chuck Bullet Swage|RCBS]] • [[RWS]] • [[Sellier & Bellot]] • [[SK Ammunition|SK]] • [[Société Française des Munitions]] • [[Cartouches Sologne|Sologne]] • [[Starline Brass]] • [[Weatherby]] • [[Winchester Repeating Arms Company|Winchester]] ==== Dafar all ==== [[Schmidt & Bender]] ==== Kenwerzh ==== [[Europ-Arm]] • [[Hans Wrage & Co. GmbH|Hans Wrage]] • [[SIDAM]] === Krouerien hag embregererien === [[Restr:JohnBrowning.jpeg|dehou|frameless|192x192px]][[Ezekiel Baker]] • [[Hiram Berdan]] • [[André Berthier]] • [[Hugo Borchardt]] • [[Edward Mounier Boxer|Edward M. Boxer]] • [[Wilhelm Brenneke]] • [[John Browning]] • [[Georgiy Chpagin]] • [[Samuel Colt]] • [[Vasiliy Degtyaryov]] • [[Henry Deringer]] • [[Johann Nikolaus von Dreyse]] • [[Vladimir Grigorievitch Fyodorov|Vladimir Fyodorov]] • [[Louis-Nicolas Flobert]] • [[Alexander John Forsyth]] • [[Uziel Gal]] • [[Jean-Cantius Garand|John C. Garand]] • [[Richard Jordan Gatling]] • [[Gaston Glock]] • [[Benjamin Tyler Henry]] • [[T. C. Johnson]] • [[Mic'hail Kalachnikov]] • [[Alfred von Kropatschek]] • [[Aimo Lahti]] • [[James Paris Lee]] • [[Casimir Lefaucheux]] • [[Georg Luger]] • [[Samuel Neal McClean|Samuel McClean]] • [[Nikolay Fyodorovitch Makarov|Nikolay Makarov]] • [[Ferdinand Mannlicher]] • [[Tullio Marengoni]] • [[Paul Mauser]] • [[Hiram Maxim]] • [[Claude Étienne Minié]] • [[Léon Nagant]] • [[Kijirō Nambu]] • [[Samuel Johannes Pauly|Samuel Pauly]] • [[John Pedersen]] • [[Franz Pfannl]] • [[Evelyn Owen]] • [[Eduard Rubin]] • [[William B. Ruger]] • [[Miroslav Rybář]] • [[Dieudonné Saive]] • [[Hugo Schmeisser]] • [[Otto Schönauer]] • [[Sergey Gavrilovitch Simonov|Sergey Simonov]] • [[Horace Smith]] • [[Igor Stetchkin]] • [[Eugene Stoner]] • [[Aleksei Soudayev]] • [[Leroy James Sullivan]] • [[Paul Tellié]] • [[Fyodor Tokarev]] • [[Johann Friedrich Vetterli|Friedrich Vetterli]] • [[Paul Vieille]] • [[Daniel B. Wesson]] • [[Roy Weatherby]] • [[Oliver Winchester]] | style="border-left: 4px solid #696969; border-right: 4px solid #696969;" valign="top" width="33%" | === Istor, lezenn ha kevredigezh === [[Armerezh]] • [[Arm-tan graet er gêr]] • [[Arm ordrenañs]] • [[Arm-tan primaozet]] • [[Armoù ar Rezistañs e Breizh]] • [[Commission internationale permanente pour l'épreuve des armes à feu portatives|C.I.P.]] • [[Cody Firearms Museum]] • [[Eskemm tennoù]] • [[Eskemmez amprouiñ (armoù-tan)|Eskemmez amprouiñ]] • [[Eskemmez amprouiñ Eibar]] • [[Eskemmez amprouiñ Liège]] • [[Eskemmez amprouiñ Saint-Étienne]] • ''[[Federal Assault Weapons Ban|Assault Weapons Ban]]'' • [[Feulster gant armoù-tan]] • [[Feulster gant armoù-tan e Stadoù-Unanet Amerika|Feulster gant armoù-tan er Stadoù-Unanet]] • [[Hoplologiezh]] • [[IWA OutdoorClassics|IWA]] • [[Lezennoù war an armoù e Frañs]] • [[Mouchouer kelenn evit ar soudarded|Mouchouer kelenn]] • [[National Rifle Association of America|NRA]] • [[Pink Pistols]] • [[Sporting Arms and Ammunition Manufacturers' Institute|SAAMI]] • [[SHOT Show]] • [[SIA (Sistem Titouriñ war an Armoù)|SIA]] • [[Skol armerezh Léon Mignon]] • [[Small Arms Survey]] • [[Sniper]] • [[Socialist Rifle Association]] • [[Tenner-resisted]] • [[Trafikerezh armoù]] • [[Union Française des amateurs d'Armes|UFA]] • [[Viktor Bout]] • [[Winchester ankounac'haet]] ==== Mediaoù hag embann ==== ''[[American Handgunner]]'' • ''[[Cibles]]'' • [[Crépin-Leblond]] ''•'' ''[[Guns & Ammo]]'' • ''[[La Gazette des Armes]]'' • ''[[Shooting Illustrated]] • [[Shooting Times]]'' ==== Tennerien ha tennerezed en Istor ==== [[Jeff Cooper]] • [[Carlos Hathcock]] • [[Simo Häyhä]] • [[Wild Bill Hickok]] • [[Chris Kyle]] • [[Annie Oakley]] • [[Lioudmila Mic'hailovna Pavlitchenko|Lioudmila Pavlitchenko]] • [[Francis Pegahmagabow]] • [[Thomas Plunket]] • [[Vasily Grigorievitch Zaitsev|Vasily Zaitsev]][[Restr:Charleroi - station Janson - Lucky Luke - 01.jpg|kleiz|frameless|139x139px]] === Er sevenadur === [[American Sniper|''American Sniper'']] • [[Bowling for Columbine|''Bowling for Columbine'']] • ''[[Forgotten Weapons]]'' • ''[[FPSRussia]]'' • [[Internet Movie Firearm Database]] • [[Lord Of War|''Lord of war'']] • [[Lucky Luke|''Lucky Luke'']] • ''[[Saturday night special]]'' • [[Stalingrad (film, 2001)|''Stalingrad'' (film 2001)]] • [[Stembridge Gun Rentals]] • [[Winchester '73 (film)|''Winchester '73'']] • [[Wonder Nine]] • ''[[World of Guns: Gun Disassembly|World of Guns]]'' === [[Sportoù tennañ]] === [[Ball-Trap]] • [[Benchrest (sport)|Benchrest]] • [[Cowboy Action Shooting]] • [[International Practical Shooting Confederation|IPSC]] • [[International Shooting Sport Federation|ISSF]] • [[Plinking]] • [[Stand tennañ]] • [[Tenn pleustrek]] ==== Tennerien ha tennerezed sport ==== [[Clément Bessaguet]] • [[Tanguy De La Forest]] • [[Benjamin Gineste]] • [[Éric Grauffel]] • [[Camille Jedrzejewski]] • [[William McMillan (tenner sport)|William McMillan]] • [[Jean Quiquampoix]] • [[Károly Takács]][[Restr:Skeet masculin aux Jeux olympiques de 2024 - Éric Delaunay (2).jpg|kreizenn|frameless|225x225px]] |- | colspan="2" align="center" style="border-left: 4px solid #696969; border-top: 4px solid #696969;" bgcolor="#DFEFC7" valign="top" | <div style="font-size:130%;">'''RUMMADOÙ'''</div> [[:Rummad:Armoù-tan|Armoù-tan]] • [[:Rummad:Armoù dre vro|Armoù dre vro]] ==== Armoù dre zarvoud istorel ==== '''XIX{{Vet}} kantved :''' [[:Rummad:Armoù Brezelioù Napoleon|Armoù Brezelioù Napoleon]] • [[:Rummad:Armoù Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika|Armoù Brezel Diabarzh Stadoù-Unanet Amerika]] • [[:Rummad:Armoù Brezel 1870-1871 etre Bro-C'hall ha Prusia|Armoù Brezel 1870-1871 etre Bro-C'hall ha Prusia]] '''XX{{Vet}} kantved :''' [[:Rummad:Armoù ar Brezel-bed Kentañ|Armoù ar Brezel-bed Kentañ]] • [[:Rummad:Armoù Brezel ar Rif|Armoù Brezel ar Rif]] • [[Armoù Brezel Spagn]] • [[:Rummad:Armoù ar Brezel Goañv|Armoù ar Brezel Goañv]] • [[:Rummad:Armoù an Eil Brezel-bed|Armoù an Eil Brezel-bed]] • [[:Rummad:Armoù hervez ar mare|Armoù ar Brezel Yen]] • [[:Rummad:Armoù Brezel Indez-Sina|Armoù Brezel Indez-Sina]] • [[:Rummad:Armoù Brezel Aljeria|Armoù Brezel Aljeria]] • [[:Rummad:Armoù Brezel Vietnam|Armoù Brezel Vietnam]] '''XXI'''{{Añ}} '''kantved :''' [[:Rummad:Armoù brezel Ukraina|Armoù brezel Ukraina]] ==== Evit mont pelloc'h gant an armoù ==== [[:Rummad:Armoù gwenn|Armoù gwenn]] • [[:Rummad:Armoù dre aer gwasket|Armoù dre aer gwasket]] |} <br> {{Porchedoù roll}} [[Rummad:Porchedoù|Armoù-tan]] [[Rummad:Armoù]] </div> cju7yhmgz1uljuuxh76u6pixn6jqmje 0 171648 2204008 2203985 2026-11-11T13:50:29Z Kestenn 14086 2204008 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|''Der Stahlhelm, Bund der Frontsoldaten''}} {{Implijoù all|Stahlhelm (disheñvelout)}} {{databox}} '''Der Stahlhelm, Bund der Frontsoldaten''' (brezhoneg : "an tok dir, Kevre soudarded an talbenn"), brudetoc'h evel '''Der Stahlhelm''' ("an tok dir"), a oa anv un aozadur soudarded kozh alaman eus ar [[kentañ Brezel-bed|C'hentañ Brezel-bed]] hag a oa bet oberiant eus 1918 betek 1935. E-pad devezhioù diwezhañ [[Republik Weimar]], an aozadur a oa liammet don ouzh ar roueelourien eus an [[Deutschnationale Volkspartei]] (DNVP), hag implijet e oant gant ar strollad evel servij surentez armet (Saalschutz) da zifenn an darvoudoù aozet ganto. == Istor == === Republik Weimar (1918–1933) === ''Der Stahlhelm'' a oa bet savet d'ar [[25 a viz Kerzu]] [[1918]] e [[Magdeburg]], en [[Alamagn]], gant perc'henn un uzin ha den ampechet eus ar C'hentañ Brezel-bed bet ofiser, [[Franz Seldte]]. [[Rummad:Republik Weimar]] [[Rummad:Aozadurioù lamet e 1935]] [[Rummad:Enepkomunouriezh]] [[Rummad:Tu-dehoù pellañ]] gz875hjxndv2dbzg1mnqvyq8t23v2av 0 174147 2204112 2161226 2026-11-12T05:40:05Z InternetArchiveBot 61915 O saveteiñ 1 mammenn hag o tikedenniñ 0 evel marv. #IABot (v2.0.9.7) 2204112 wikitext text/x-wiki {{databox}} [[Restr:Stamp of USSR 1044.jpg|150px|thumb|right|Timbr soviedel 60 kopek eus 1946 gant Urzh ar Steredenn Ruz]] '''Urzh ar Steredenn Ruz''' ([[rusianeg]]: ''Орден Красной Звезды'', ''Orden Krasnoy Zvezdy'') a oa un enor milourel eus an [[Unvaniezh Soviedel]]. Savet e oa bet dre un dekred eus [[Præsidium uhelañ an Unvaniezh Soviedel]] d'ar 6 a viz Ebrel 1930<ref name="redstar">{{cite web | title = Decree of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR of April 6, 1930 | publisher = Legal Library of the USSR | date= 6 a viz Ebrel 1930 | url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_3637.htm | language = ru | access-date =13 a viz Meurzh 2025}}</ref> met ar reolennoù a oa bet kemmet gant Præsidium uhelañ an Unvaniezh Soviedel d'ar 5 a viz Mae 1930.<ref name="redstar2">{{cite web | title = Decree of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR of May 5, 1930 | publisher = Legal Library of the USSR | date= 5 a viz Mae 1930 | url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_3646.htm | language = ru | access-date =13 a viz Meurzh 2025}}</ref> Kemmet e oa bet ar reolennoù c'hoazh dre zekred d'ar 7 a viz Mae 1936,<ref name="redstar3">{{cite web | title = Decree of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR of May 7, 1936 | publisher = Legal Library of the USSR | date= 7 a viz Mae 1936 | url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4077.htm | language = ru | access-date =13 a viz Meurzh 2012}}</ref> d'an 19 a viz Even 1943,<ref name="redstar4">{{cite web | title = Decree of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR of June 19, 1943 | publisher = Legal Library of the USSR | date= 19 a viz Even 1943 | url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4435.htm | language = ru | access-date =13 a viz Meurzh 2025}}</ref> d'ar 26 a viz Ebrel 1946, d'ar 15 a viz Here 1947, d'ar 16 a viz Kerzu 1947<ref name="redstar5">{{cite web | title = Decree of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR of December 16, 1947 | publisher = Legal Library of the USSR | date= 16 a viz Kerzu 1947 | url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/ussr_4667.htm | language = ru | access-date =27 March 2012}}</ref> ha gant an dekred Niverenn 1803-X d'an 28 a viz Meurzh 1980.<ref name="redstar6">{{cite web | title = Decree of the Presidium of the Supreme Soviet of the USSR of March 28, 1980 No 1803-X | publisher = Legal Library of the USSR | date= 28 a viz Meurzh 1980 | url = http://www.libussr.ru/doc_ussr/usr_10277.htm | language = ru | access-date =13 a viz Meurzh 2025}}</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liammoù diavaez == * [https://web.archive.org/web/20110930131124/http://www.libussr.ru/ Levraoueg ofisiel an URSS] [[Rummad:Enoradennoù URSS]] [[Rummad:Medalennoù]] mr48vk8xbn31ib8k75kgzyq1t57nvsp 0 174727 2204011 2201274 2026-11-11T13:55:57Z Kestenn 14086 2204011 wikitext text/x-wiki '''Brezel ar fozioù-difenn''', pe '''brezel an trañcheoù''', a vez graet eus un doare [[brezel war zouar]] ma vez implijet fozioù<ref>Anvet "trañcheoù" ivez, diwar ar galleg ''tranchées''.</ref> toullet en douar, evit kuzhat ar [[soudard]]ed diouzh tennoù armoù skañv an enebourien, met ivez diouzh tennoù ar [[kanolierezh|c'hanolioù]]. Kroget da vezañ implijet en Henamzer, diorroet e oa da vat er {{XVIIvet kantved}}. Ek-erzh Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika (1861–1865), dreist-holl sezizoù Vicksburg ha Petersburg, an armamant modern a oa bet o nulañ doareoù stourm diamzeriet an droadegiezh. Rediet e oa bet ar soudarded da derriñ an douar ha toullañ evit en em wareziñ diouzh tennoù ar c'hanolierezh. An disoc'h a oa bet fin an emgannoù war tachennoù-emgann digor. An doare brezel-se a zo deuet da vezañ implijet kalz ha brudet e-pad ar [[Brezel-bed kentañ]] (1914–1918). Pa oa bet echuet gant ar [[Redadeg etrezek ar mor]] e oa bet stabilaet an talbenn ha toullet e oa bet an douar evit kuzhat soudarded [[Talbenn ar C'hornôg (Kentañ Brezel-bed)|Talbenn ar C'hornôg]] adalek miz Gwengolo 1914. Dre implij ar [[mindrailherez|vindrailherez]], kanolierezh tenn-uhel, hag an [[orjal dreinek]], en talbennoù—dreist-holl war [[Talbenn ar C'hornôg (Kentañ Brezel-bed)|Talbenn ar C'hornôg]]— ha dre-se e oa bet skornet an talbennoù a-hed kilometradoù, gant reizhiadoù fozioù-difenn skeuliadet. An trancheoù na oant ket mui implijet evit sezizoù, met implijet evel savadurioù difenn, ha kemmet e oa bet dre an implij-se hent ar brezel war-zu unan [[Greanterezh|greanteret]] [[brezel dre uz|dre uz]]. <gallery mode="packed" heights="200px"> Aerial Photography on the Western Front, 1916. HU100394.jpg|Un talbenn gant fozioù-difenn saoz (a-us) hag alaman (dindan), e 1916 Bundesarchiv Bild 136-B0560, Frankreich, Kavalleristen im Schützengraben.jpg|Soudarded alaman eus an 11{{vet}} rejimant husarded adarmead o stourm adalek ur foz-difenn war talbenn ar C'hornôg e 1916 Plan of ruapekapeka pa.jpg|Tres [[Emgann Ruapekapeka|Ruapekapeka Pā 1846]], lakaet d'ar c'hentañ gwech marteze ma voe implijet ar pezh a droas da <q> vrezel ar fozioù-difenn </q> </gallery> ==Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Geriaoueg ar brezel]] [[Rummad:Taktikoù milourel]] 6nge2wfj6xk1x6mrkvz4jez1jmx7sds 2204013 2204011 2026-11-11T14:01:32Z Ar choler 52661 2204013 wikitext text/x-wiki '''Brezel ar fozioù-difenn''', pe '''brezel an trañcheoù''', a vez graet eus un doare [[brezel war zouar]] ma vez implijet fozioù<ref>Anvet "trañcheoù" ivez, diwar ar galleg ''tranchées''.</ref> toullet en douar, evit kuzhat ar [[soudard]]ed diouzh tennoù armoù skañv an enebourien, met ivez diouzh tennoù ar [[kanolierezh|c'hanolioù]]. Kroget da vezañ implijet en Henamzer, diorroet e oa da vat er {{XVIIvet kantved}}. Ek-erzh Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika (1861–1865), dreist-holl sezizoù Vicksburg ha Petersburg, an armamant modern a oa bet o nulañ doareoù stourm diamzeriet an droadegiezh. Rediet e oa bet ar soudarded da derriñ an douar ha toullañ evit en em wareziñ diouzh tennoù ar c'hanolierezh. An disoc'h a oa bet fin an emgannoù war tachennoù-emgann digor. An doare brezel-se a zo deuet da vezañ implijet kalz ha brudet e-pad ar [[Brezel-bed kentañ]] (1914–1918). Pa oa bet echuet gant ar [[Redadeg etrezek ar mor]] e oa bet stabilaet an talbenn ha toullet e oa bet an douar evit kuzhat soudarded [[Talbenn ar C'hornôg (Kentañ Brezel-bed)|Talbenn ar C'hornôg]] adalek miz Gwengolo 1914. Dre implij ar [[mindrailherez|vindrailherez]], kanolierezh tenn-uhel, hag an [[orjal dreinek]], en talbennoù—dreist-holl war [[Talbenn ar C'hornôg (Kentañ Brezel-bed)|Talbenn ar C'hornôg]]— ha dre-se e oa bet skornet an talbennoù a-hed kilometradoù, gant reizhiadoù fozioù-difenn skeuliadet. An trancheoù na oant ket mui implijet evit sezizoù, met implijet evel savadurioù difenn, ha kemmet e oa bet dre an implij-se hent ar brezel war-zu unan [[Greanterezh|greanteret]] [[brezel dre uz|dre uz]]. <gallery mode="packed" heights="200px"> Aerial Photography on the Western Front, 1916. HU100394.jpg|Un talbenn gant fozioù-difenn saoz (a-us) hag alaman (dindan), e 1916 Bundesarchiv Bild 136-B0560, Frankreich, Kavalleristen im Schützengraben.jpg|Soudarded alaman eus an 11{{vet}} rejimant husarded adarmead o stourm adalek ur foz-difenn war talbenn ar C'hornôg e 1916 Plan of ruapekapeka pa.jpg|Tres [[Emgann Ruapekapeka|Ruapekapeka Pā 1846]] e [[Zeland-Nevez]], lakaet d'ar c'hentañ gwech marteze ma voe implijet ar pezh a droas da <q>&nbsp;vrezel ar fozioù-difenn&nbsp;</q> </gallery> ==Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Geriaoueg ar brezel]] [[Rummad:Taktikoù milourel]] 3xs750maqxd31arxz6up08fgq6mvyre 2204016 2204013 2026-11-11T14:28:26Z Dishual 612 2204016 wikitext text/x-wiki '''Brezel ar fozioù-difenn''', pe '''brezel an trañcheoù''', a vez graet eus un doare [[brezel war zouar]] ma vez implijet fozioù<ref>Anvet "trañcheoù" ivez, diwar ar galleg ''tranchées''.</ref> toullet en douar, evit kuzhat ar [[soudard]]ed diouzh tennoù armoù skañv an enebourien, met ivez diouzh tennoù ar [[kanolierezh|c'hanolioù]]. Kroget da vezañ implijet en Henamzer, diorroet e oa da vat er {{XVIIvet kantved}}. E-kerzh Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika (1861–1865), dreist-holl sezizoù Vicksburg ha Petersburg, an armamant modern a oa bet o nulañ doareoù stourm diamzeriet an droadegiezh. Rediet e oa bet ar soudarded da derriñ an douar ha toullañ evit en em wareziñ diouzh tennoù ar c'hanolierezh. An disoc'h a oa bet fin an emgannoù war tachennoù-emgann digor. An doare brezel-se a zo deuet da vezañ implijet kalz ha brudet e-pad ar [[Brezel-bed kentañ]] (1914–1918). Pa oa bet echuet gant ar [[Redadeg etrezek ar mor]] e oa bet stabilaet an talbenn ha toullet e oa bet an douar evit kuzhat soudarded [[Talbenn ar C'hornôg (Kentañ Brezel-bed)|Talbenn ar C'hornôg]] adalek miz Gwengolo 1914. Dre implij ar [[mindrailherez|vindrailherez]], kanolierezh tenn-uhel, hag an [[orjal dreinek]], en talbennoù—dreist-holl war [[Talbenn ar C'hornôg (Kentañ Brezel-bed)|Talbenn ar C'hornôg]]— ha dre-se e oa bet skornet an talbennoù a-hed kilometradoù, gant reizhiadoù fozioù-difenn skeuliadet. An trancheoù na oant ket mui implijet evit sezizoù, met implijet evel savadurioù difenn, ha kemmet e oa bet dre an implij-se hent ar brezel war-zu unan [[Greanterezh|greanteret]] [[brezel dre uz|dre uz]]. <gallery mode="packed" heights="200px"> Aerial Photography on the Western Front, 1916. HU100394.jpg|Un talbenn gant fozioù-difenn saoz (a-us) hag alaman (dindan), e 1916 Bundesarchiv Bild 136-B0560, Frankreich, Kavalleristen im Schützengraben.jpg|Soudarded alaman eus an 11{{vet}} rejimant husarded adarmead o stourm adalek ur foz-difenn war talbenn ar C'hornôg e 1916 Plan of ruapekapeka pa.jpg|Tres [[Emgann Ruapekapeka|Ruapekapeka Pā 1846]] e [[Zeland-Nevez]], lakaet d'ar c'hentañ gwech marteze ma voe implijet ar pezh a droas da <q>&nbsp;vrezel ar fozioù-difenn&nbsp;</q> </gallery> ==Notennoù== {{Daveoù}} [[Rummad:Geriaoueg ar brezel]] [[Rummad:Taktikoù milourel]] 87bw0if1f75uuxoq3zvk72a3oitq6y5 0 178422 2204085 2184149 2026-11-11T22:00:09Z Arko 540 rummad 2204085 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ar '''c'hastellbriant''' a zo ur meuz graet gant un tamm [[kig-bevin|bevin]] troc'het er [[spilhenn]], 3 cm treuz dezhañ peurliesañ, grilhet (a-wechoù frinket) en daou du un nebeud munutennoù. Lardwisket e c'hall bezañ an tamm-se, ha servijet e vez ent-hengounel gant kebell-touseg hag un hilienn anvet Kastellbriant ivez, graet gant ur [[sol hilienn|sol]], gwin gwenn, amann, chalotez ha [[boked louzoù]]<ref>{{Liamm web |url= https://www.ensauce.com/sauce-brune/chateaubriand/ |titl= Sauce Chateaubriand | lec'hienn= ensauce.com |consulté le = Juillet 2022}}.</ref>. Hiziv e vez servijet ivez gant avaloù c'hwezet pe [[avaloù-douar mod dugez]], ha [[soubilh giz Bearn]]. Dre m'eo ar c'hastellbriant un tamm kig tev eo ret poazhañ anezhañ e daou daol : da gentañ seziset war dan bras kenañ evit kaout ur gwiskad rouzet evit mirout ar sun e-barzh, da eil poazhet war dan bihan, e 80°, evit lezel an tommder da dreantiñ e-barzh ar c'hig goustadik<ref>''[https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k65768837/f379.image.r=chateaubriand Le Guide culinaire]'' gant Auguste Escoffier, Embannadurioù Flammarion, p. 361.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://viandesuisse.ch/recettes/chateaubriand-aux-morilles-viande-des-grisons-et-tomates-cerises |titl= Chateaubriand aux morilles, viande des Grisons et tomates cerises |lec'hienn= viandesuisse.ch |consulté le = Juillet 2022}}.</ref> Dre astenn ster e ra dave ar c'hastellbriant d'ar pezh bevin troc'het er spilhenn e-unan, er c'higerezh. Tener ha teuz eo ar c'hig-se. <gallery mode="packed" > Chateaubriand (1).jpg|Kastellbriant gant [[fritez]]. Chateaubriand roast.jpg|Kastellbriant gant brokoli. Filet de bœuf Chateaubriand 03.jpg|Spilhenn gastellbriant ha hili kastellbriant gant gwin gwenn, amann, chalotez, stragon ha chug suraval. Chateaubriand of March Farms Nature-Fed Veal (4202805472).jpg|Spilhenn vevin kastellbriant gant legumajoù munut. </gallery> == Orin an anv == Div varteazadenn a zo diwar-benn orin e anv. N'eo ket stabilaet doare-skrivañ ar meuz-mañ e galleg zoken : ''"châteaubriant"'' pe ''"chateaubriand"'' : * hervez ''Larousse gastronomique'' e voe ijinet ar meuz-mañ e 1822 gant keginer personel [[François-René de Chateaubriand]] (1768-1848) pa oa eñ kannadour Bro-C'hall e Londrez<ref name="Martin2017">''[https://books.google.com/books?id=c76wDQAAQBAJ&pg=PA68 Famous Brand Names and Their Origins]'' gant Kathy Martin, 19 a viz C'hwevrer 2017, Pen and Sword {{ISBN|978-1-78159-015-7}}, p.68.</ref>. Ret eo keñveriañ an displegadenn-mañ ouzh ar c'hiz a oa en XIX{{vet}} kantved da envel meuzioù diouzh anvioù tud vrudet, da skouer tournedos Rossini, bevin Wellington pe bevin Stroganov. Met douetañs a zo war an displegadenn-mañ rak e seblant dont war-wel ar ger un tregont bloaz bennak goude marv ar skrivagner<ref>Alfred Delvau, ''Dictionnaire de la langue verte'', 1866.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.gourmetsandco.com/g-and-co-aime/28666-foodsaga-le-chateaubriand |titl= Foodsaga – Le Chateaubriand. Viande célèbre d’un écrivain prestigieux | lec'hienn= gourmetsandco.com |consulté le = Juillet 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.lemonde.fr/archives/article/1992/02/01/les-mysteres-du-chateaubriand_3878829_1819218.html |titl= Les mystères du chateaubriand | lec'hienn= lemonde.fr |consulté le = Juillet 2022}}.</ref>. * hervez ''Dictionnaire de l'Académie des Gastronomes (Éditions Prisma, 1962)'' e teu an anv eus [[Kastellbriant]], e reter Breizh, ur gêr lec'h ma vez savet seurt ejened ha m'eo brudet [[foar Béré]]. E 1893 e tisklêrias Charles Ranhofer, ur c'heginer gall divroet da New York, e oa ret grilhañ ar pezh bevin implijet evit ar meuz-se dindan un tan goustad met ingal e-pad 16 munut evit kig gwadek, 18 munut evit kig etre hag 20 munut evit kig peurboazh. Servijet e oa gant [[amann giz mestr-ostaleri]] pe sun kig. Roet e oa bet, hervezañ, an anv a "chateaubriand" d'ar pezh bevin implijet evit ar meuz-se. Ar c'heginer gall [[Auguste Escoffier]] a zeskrivas ar memes meuz. == Daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Keginerezh Breizh]] [[Rummad:Kigerezh]] [[Rummad:Kig-bevin]] bucm667cird8bqpaa8smt9q3w62n14h 0 178435 2204124 2177445 2026-11-12T10:00:48Z Arko 540 boked louzoù 2204124 wikitext text/x-wiki {{databox}} Al '''louzoù frondus''' a zo delioù [[plant]] bihan implijet evel [[louzoù-kegin]] evit reiñ frond d'ar boued, a-wechoù d'an evajoù. Ledanoc'h eo ster al louzoù-kegin, ha pa vefe tost da hini al louzoù frondus. Tost eo ivez d'ar [[spis]]où. Met ar spisoù zo tennet diouzh greun, frouezh, gwriziennoù pe rusk ar plant. Debret e vez al louzoù frondus en o fezh ha fresk, pa vez debret ar spisoù sec'h, pilet pe malet. Ar greun [[koriandrez]] zo spisoù eta, tra m'eo an delioù koriandrez louzoù frondus. Al louzoù fin zo ur meskaj louzoù frondus, pe louzoù-pod evit bezañ resisoc'h. Ar ger louzoù-pod a ra dave da louzoù al [[liorzh legumaj]] gounezet evit keginañ, da lakaat er pod eta. [[Louzoù Provañs]] zo ur skouer meskaj louzoù frondus. Ur [[boked louzoù]] a zo ur fagod louzoù frondus implijet evit keginañ. == Pennadoù kar == * [[louzoù-kegin]] * [[louzoù (disheñvelout)]] * [[spis]] * [[temz-boued]] [[Rummad:Louzoù-kegin]] c6jjxxdxgh7eq8qggh4wu66ygfdcjmc 14 178436 2204117 2174954 2026-11-12T09:27:06Z Arko 540 rummad 2204117 wikitext text/x-wiki [[Rummad:Aozennoù kegin]] [[Rummad:Louzoù]] 8a5zs0rlwdqtfmhuptxg9uhwftdfvfo 0 179363 2204035 2186470 2026-11-11T16:04:23Z Kestenn 14086 2204035 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''James Dell Talarico''' ([[Lizherenneg fonetek etrebroadel|/ˌtæləˈriːkoʊ/]]), ganet d'ar 17 a viz Mae 1989, zo ur politikour [[Stadoù-Unanet Amerika|stadunanat]] ha bet [[Kelennerezh|kelenner]] skol bublik. E [[Ti dileuridi Texas]] emañ abaoe 2018. Ezel eo eus ar [[Strollad Demokratel (Stadoù-Unanet)|Strollad Demokratel]], ha gwelet eo evel ur steredenn-bign eus Strollad Demokratel [[Texas]]. Ganet e [[Round Rock (Texas)|Round Rock]], e [[Texas]], Talarico a zo diplomet e [[Skol-veur Texas|Skol-veur Texas en Austin]], e-lec'h m'en deus tapet un aotreegezh war ar [[Politikerezh|skiantoù politikel]]. Kelennet en deus neuze ar [[saozneg]] er c'hwec'hvet klas e-barzh an aozadur Teach For America e [[San Antonio (Texas)|San Antonio]]. [[Protestantiezh|Kristen protestant]] eo, enebiñ a ra ouzh ar [[Broadelouriezh kristen|gristenien vroadelour]] a c'hounez muioc'h-mui a sach eus tu ar [[Strollad Republikan (Stadoù-Unanet)|Republikaned]]. E miz Gwengolo 2025 ec'h embannas Talarico e oa war ar renk evit bezañ dileuriad Texas e [[Sened ar Stadoù-Unanet]] e [[Dilennadegoù ar Stadoù-Unanet 2026|dilennadeg 2026]]<ref>{{Fr}} Benjamin Delille, ''[https://www.liberation.fr/international/amerique/james-talarico-la-foi-des-democrates-face-a-trump-20260303_OUBWGPSPMZCGXBAGACZHZ6RDLA/ Profil. James Talarico, la foi des démocrates face à Trump]'', Libération, 03/03/2026 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Dilennet e voe a-enep ar republikan Ken Paxton, ar wech kentañ d'un demokrat bezañ senedour Texas abaoe 1988 e oa. Talarico a zeuas da vezañ ar senedour yaouankañ bet dilennet er Stadoù-Unanet ivez<ref>{{En}} Natasha ''Korecki, [https://www.nbclosangeles.com/elections/james-talarico-ken-paxton-texas-senate-results/3962631/ James Talarico defeats Ken Paxton in Texas Senate race, flipping seat for Democrats]'', NBC Los Angeles, 03/11/2026 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. == Daveennoù == <references /> {{ALC'HWEZDIBAB:Talarico, James}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1989]] [[Rummad:Politikourien Stadoù-Unanet Amerika]] [[Rummad:Demokrated SUA]] t0e3ymozfjweh41o65pfd29a7s7qxzd 0 180302 2204053 2191875 2026-11-11T19:02:52Z Dishual 612 2204053 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ar '''reizhiad diguzhañ ha gourc'hemenn nij''' ([[saozneg]]: '''AWACS''' evit ''Airborne Warning and Control System'') anvet ivez '''airborne early warning and control''' ('''AEW&C''') zo ur reizhiad [[radar]]ioù [[Reizhiad kelaouiñ abred|kemenn abred]] nij ha savet evit diguzhañ [[nijerez]]ioù, [[Bag|bigi]], [[karbed]]où, [[misil]]où ha kement [[bannadell]] oc'h erruout ha tennet a-bell, met ivez kefridioù [[gourc'hemenn ha kontroll]] ar [[spas emgann]] er [[brezel-aer]] dre kelaouiñ hag henchañ an [[nijerez brezel|nijerezioù brezel]] ha [[Nijerez tagañ|nijerezioù tagañ]]. An unvezioù AEW&C a zo implijet ivez evit kefridioù [[evezhiañ nij]] [[Evezhiañ an douar dre an aer|evezhiañ douar]] hag [[Evezhiañ ar mor|evezhiañ sibloù mor]], hag alies ivez kefridioù mererezh emgann (BMC2). Pa vez implijet eus uhel, ar reizhiad radar war ar c'hirri-nij AEW&C a ro an tu d'an oberataerien da ziguzhañ, heuliañ ha reiñ ar briorelezh d'ur sibl, anavezout an nijerezioù kamalad diouzh ar re enebour en amzer wirion ha kalz pelloc'h evit na c'hallje en ober ar radarioù war an douar .<ref>Neufeld 1997, p. 276.</ref> Evel ar radarioù war an douar, ar reizhiadoù AEW&C a c'hell bezañ diguzhet ha tennet warno gant nerzhioù enebet, met dre ar fiñvusted o deus hag an dizoloerioù a-bell, ez int gwarezet gwelloc'h diouzh [[Enepargad|enepargadoù]] evit na vez ar re war an douar.<ref>Neufeld 1997, p. 278.</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Geriaoueg ar brezel]] [[Rummad:Kirri-nij radar]] 58n9jphrnplok0jasgvajhnzqsramot 2 181240 2204050 2203940 2026-11-11T18:27:39Z Arko 540 2204050 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ar '''chaous giz Bologna''' (''[[ragù]] bolognese'' [{{IPA|raˈɡu boloɲˈɲeːze}}] pe {{lang|it|''ragù alla bolognese''}}) a zo un [[hilienn]] hengounel eus [[keginerezh Italia]], eus [[Bologna]] e [[Emilia-Romagna]], graet diwar [[kig-bevin]] pe [[kig-leue]] drailhet, [[hilienn domatez]], [[ognon]], [[ach]], [[karotez]] hag [[eoul olivez]]. E Bologna e vez debret dreist-holl gant [[tagliatelle]]<ref>{{fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=nA5dHi0oYj0 « La vraie sauce bolognaise de Bologne »] war YouTube.</ref>, [[lazagn]]où, [[cannelloni]], toazennoù forn ha [[polenta]], ha gant [[toazennoù]] ([[spaghetti]] peurgetket) er peurrest eus ar bed<ref>{{fr}} {{Liamm web |url= https://www.litaliedansmacuisine.com/2019/09/sauce-bolognaise.html |titl= Chaous giz Bologna | lec'hienn= litaliedansmacuisine.com | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>. == Istor == Ar rekipe koshañ eus ''ragù'' servijet gant toazennoù a anavezomp a sav da zibenn an XVIII{{vet}} kantved en [[Imola]], e-kichen Bologna, savet gant Alberto Alvisi, keginer kardinal ar vro Barnaba Chiaramonti, a zeuio da vezañ ar pab [[Pi VII]].<ref>Lynne Rossetto Kasper (21 a viz C'hwevrer 2012). Morrow (ed.). {{en}}[https://books.google.fr/books?id=rCYdHBPv290C&pg=PP2&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The Splendid Table]. Harper Collins. {{ISBN|978-0-688-08963-4}}.</ref> == Rekipe hengounel == Marilhet eo bet e 1982 rekipe ofisiel ragù giz Bologna gant un dileurierezh eus Bologna eus Akademiezh italian ar c'heginañ d'ar ''Palazzo della Mercanzia'' e Bologna (kambr kenwerzh, industriezh, artizanerezh ha labour-douar), ennañ kig-bevin drailhet, ''[[pancetta]]'', ognon, karotez, ach, hilienn domatez (''Passata di pomodoro''), gwin ruz<ref>{{Liamm web | langue=it | url=https://www.accademiaitalianadellacucina.it/it/ricette/ricetta/rag%C3%B9-classico-bolognese | titl=Ragù classico bolognese|lec'hienn=accademiaitalianadellacucina.it|gwelet d'an=2 a viz Gouere 2021}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.gastronomieditalie.com/ragu-alla-bolognese/ |titl= Ragù alla bolognese |lec'hienn= gastronomieditalie.com |gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>, laezh pe dienn, holen ha pebr. Roet eo bet ivez ul label PAT d'ar rekipe (Produ ar gounezvouederezh hengounel italian). Aozennoù all a c'hall bezañ ouzhpennet d'ar c'hig-bevin pe d'ar c'hig-leue : kig-moc'h skejennet, silzig kig-moc'h, pancetta, kig-yar, avu gwaz. Ar ragù a zle kudaouiñ e-pad 5 pe 6 eur. Seul hiroc'h ar poazhadur, seul welloc'h ar chaous[5],[6],[7],[8],[9],[10],[11]. e-hoc'h, mortadella, tokoù-touseg fresk a c'hall bezañ ouzhpennet ivez diouzh an amzer. An ach, ar c'harotez hag an ognon a c'hall bezañ poazhet en eoul olivez pe en amann. Dousaet eo ar saourioù p'az eo lakaet laezh er penn-kentañ. Ral a wech e vez ouzhpennet dienn, hag un nebeut hepken. == Spaghetti giz Bologna == [[Spaghetti]] giz Bologna a zo ur meuz milanavezet er bed, koulskoude n'eo ket ur meuz eus keginerezh Italia.<ref>Pizzimenti, Chiara (4 a viz Du 2015). {{it}} [https://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/spaghetti-bolognese-a-chi/ "Spaghetti bolognese a chi?".] www.lacucinaitaliana.it. La Cucina Italiana. [https://web.archive.org/web/20160204232142/http://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/spaghetti-bolognese-a-chi/ Diellet]] diwar an destenn orin d'ar 4 a viz C'hwevrer 2016. Gwelet d'an 11 a viz Du 2015.</ref><ref>{{en}} [https://www.bbc.co.uk/programmes/p03613ww Spaghetti bolognese in Bologna?, Pisa to Lake Garda, Series 4, Great Continental Railway Journeys".] BBC. [https://web.archive.org/web/20240412012423/https://www.bbc.co.uk/programmes/p03613ww Diellet] diwar an destenn orin d'an 12 a viz Ebrel 2024. Gwelet d'an 12 a viz Ebrel 2016.</ref> N'eo ket anavezet evel ur meuz italian gant an Italianed.<ref>Rachel Hosie (11 a viz Meurzh 2019).{{en}} [https://www.businessinsider.com/spaghetti-bolognese-does-not-exist-says-mayor-of-bologna-italy-2019-3 "The mayor of Bologna, Italy, says spaghetti bolognese does not exist"]. Insider. Retrieved April 27, 2020.</ref><ref>Stefano Carnazzi (24 a viz Eost 2017).{{en}} [https://www.businessinsider.com/spaghetti-bolognese-does-not-exist-says-mayor-of-bologna-italy-2019-3 "Spaghetti bolognese, the strange story of an "Italian" dish that doesn't exist in Italy".] Lifegate. Retrieved April 27, 2020.</ref><ref>Luca Marchiori (8 a viz Eost 2018).{{en}} [https://lucasitaly.com/2018/08/08/why-do-italians-go-crazy-about-italian-food/ "Why do Italians go crazy about Italian cuisine?".] Luca's Italy. [[https://web.archive.org/web/20210306005444/https://lucasitaly.com/2018/08/08/why-do-italians-go-crazy-about-italian-food/ Diellet]] diwar an destenn orin d'ar 6 a viz Meurzh 2021. Gwelet d'an 28 a viz Meurzh 2021.</ref><ref>Comaschi, Giorgio (18 a viz Du 2014).{{it}} [https://books.google.fr/books?id=ICFxBQAAQBAJ&redir_esc=y Spaghetti alla bolognese: Una città tra leggende e vita quotidiana.] Bologna: Pendragon. {{ISBN|9788865984406}}. [https://web.archive.org/web/20240412012421/https://books.google.com/books?id=ICFxBQAAQBAJ Diellet]]diwar an destenn orin d'an 12 a viz Ebrel 2024. Gwelet d'an 3 a viz Mae 2021.</ref> E gwirionez e vije reisoc'h komz eus "spaghetti giz Naplez" rak dont a ra an toazennoù-se eus Naplez, hag ar ''ragù alla napoletana'' (chaous giz Naplez) a zo un hilienn domatez ha kig tostoc'h ouzh an hini aozet evit ar meuz-se eget ar chaous giz Bologna hengounel. N'anavezeer ket gwall vat eus pelec'h e teu ar meuz-mañ. Marteze e oa krouet gant divroidi eus Su Italia aet da SUA ha levezonet gant keginerezh Naplez hag a ra kalz gant tomatez, pe gant divroidi e Breizhveur goude ar brezel. Menneget e voe evit ar wech kentañ el levr ''Practical Italian recipes for American kitchens'' skrivet gant Julia Lovejoy Cuniberti e 1917, embannet evit sevel arc'hant evit familhoù ar soudarded italian oc'h en em ganne er Brezel-Bed kentañ. El levr eo aliet d'ober gant chaous giz Bologna evit "macaroni pe spaghetti" hag a oa boutin dija d'ar mare-se e SUA (tagliatelle, hag a vez aozet fresk ent-hengounel ha diaes da ezporzhiañ, ne oant ket ken boutin).<ref>Cesari, Luca, ed. (27 a viz Ebrel 2020).{{it}} [https://www.gamberorosso.it/rubriche/storie/gli-spaghetti-alla-bolognese-la-ricetta-che-non-ce-origini-e-storia/ "Gli spaghetti alla bolognese, la ricetta che non c'è. Origini e storia"]. Gambero Rosso. Gwelet d'an 20 a viz Kerzu 2021.</ref> == Daveoù == {{daveoù}} [[Rummad:Hili [[Rummad:Boued Italia tiaqdkt0s2dk6sxk5lwi6ags4sj328k 2204059 2204050 2026-11-11T20:13:03Z Arko 540 2204059 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ar '''chaous giz Bologna''' (''[[ragù]] bolognese'' [{{IPA|raˈɡu boloɲˈɲeːze}}] pe {{lang|it|''ragù alla bolognese''}}) a zo un [[hilienn]] hengounel eus [[keginerezh Italia]], eus [[Bologna]] e [[Emilia-Romagna]], graet diwar [[kig-bevin]] pe [[kig-leue]] drailhet, [[hilienn domatez]], [[ognon]], [[ach]], [[karotez]] hag [[eoul olivez]]. E Bologna e vez debret dreist-holl gant [[tagliatelle]]<ref>{{fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=nA5dHi0oYj0 « La vraie sauce bolognaise de Bologne »] war YouTube.</ref>, [[lazagn]]où, [[cannelloni]], toazennoù forn ha [[polenta]], ha gant [[toazennoù]] ([[spaghetti]] peurgetket) er peurrest eus ar bed<ref>{{fr}} {{Liamm web |url= https://www.litaliedansmacuisine.com/2019/09/sauce-bolognaise.html |titl= Chaous giz Bologna | lec'hienn= litaliedansmacuisine.com | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>. == Istor == Ar rekipe koshañ eus ''ragù'' servijet gant toazennoù a anavezomp a sav da zibenn an XVIII{{vet}} kantved en [[Imola]], e-kichen Bologna, savet gant Alberto Alvisi, keginer kardinal ar vro Barnaba Chiaramonti, a zeuio da vezañ ar pab [[Pi VII]].<ref>Lynne Rossetto Kasper (21 a viz C'hwevrer 2012). Morrow (ed.). {{en}}[https://books.google.fr/books?id=rCYdHBPv290C&pg=PP2&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The Splendid Table]. Harper Collins. {{ISBN|978-0-688-08963-4}}.</ref> == Rekipe hengounel == [[Restr:Ragu.jpg|thumb|Ur volennad chaous giz Bologna.]] Marilhet eo bet e 1982 rekipe ofisiel ragù giz Bologna gant un dileurierezh eus Bologna eus Akademiezh italian ar c'heginañ d'ar ''Palazzo della Mercanzia'' e Bologna (kambr kenwerzh, industriezh, artizanerezh ha labour-douar), ennañ kig-bevin drailhet, ''[[pancetta]]'', ognon, karotez, ach, hilienn domatez (''Passata di pomodoro''), gwin ruz<ref>{{Liamm web | langue=it | url=https://www.accademiaitalianadellacucina.it/it/ricette/ricetta/rag%C3%B9-classico-bolognese | titl=Ragù classico bolognese|lec'hienn=accademiaitalianadellacucina.it|gwelet d'an=2 a viz Gouere 2021}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.gastronomieditalie.com/ragu-alla-bolognese/ |titl= Ragù alla bolognese |lec'hienn= gastronomieditalie.com |gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>, laezh pe dienn, holen ha pebr. Roet eo bet ivez ul label PAT d'ar rekipe (Produ ar gounezvouederezh hengounel italian). Aozennoù all a c'hall bezañ ouzhpennet d'ar c'hig-bevin pe d'ar c'hig-leue : kig-moc'h skejennet, silzig kig-moc'h, pancetta, kig-yar, avu gwaz. Ar ragù a zle kudaouiñ e-pad 5 pe 6 eur. Seul hiroc'h ar poazhadur, seul welloc'h ar chaous<ref>{{en}} ''The Classic Italian Cookbook'' gant Marcella Hazan, embannet gant Knopf, {{ISBN|0-394-40510-2}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://cuisine.larousse.fr/recette/sauce-bolognaise |titl= Sauce bolognaise | lec'hienn=cuisine.larousse.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://cuisine.journaldesfemmes.fr/recette/308628-sauce-bolognaise |titl= Sauce bolognaise : la meilleure recette | lec'hienn= cuisine.journaldesfemmes.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.elle.fr/Elle-a-Table/Recettes-de-cuisine/sauce-Bolognaise-549145 |titl= Sauce bolognaise | lec'hienn= elle.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.marieclaire.fr/cuisine/la-sauce-bolognaise,1199883.asp |titl= La sauce bolognaise | lec'hienn = marieclaire.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.femmeactuelle.fr/cuisine/recettes-de-cuisine/sauce-bolognaise-les-secrets-de-la-reussite-2082524 |titl= Sauce bolognaise : les secrets de la réussite | lec'hienn = femmeactuelle.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.fourchette-et-bikini.fr/recettes/bridelight/recettes/sauce-bolognaise-maison-21844.html |titl= Sauce bolognaise maison | lec'hienn = fourchette-et-bikini.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>. Morzhed-hoc'h, mortadella, tokoù-touseg fresk a c'hall bezañ ouzhpennet ivez diouzh an amzer. An ach, ar c'harotez hag an ognon a c'hall bezañ poazhet en eoul olivez pe en amann. Dousaet eo ar saourioù p'az eo lakaet laezh er penn-kentañ. Ral a wech e vez ouzhpennet dienn, hag un nebeut hepken. <gallery mode=packed> Tagliatelle al ragu Bolognese.jpg|''Tagliatelle al ragù bolognese'', ur meuz hengounel eus Bologna. Pasta Bolognese at Antell Martintalo.jpg|Toazhennoù giz Bologna gant [[parmezan]]. Rigatoni al ragù di vitella, restaurant italià al carrer de la Creu, València.jpg|''Rigatoni'' giz Bologna. Lasagna bolognese.jpg|Lazagn giz Bologna. </gallery> == Spaghetti giz Bologna == [[Restr:Spaghetti bolognese (hozinja).jpg|thumb|Spaghetti giz Bologna.]] [[Spaghetti]] giz Bologna a zo ur meuz milanavezet er bed, koulskoude n'eo ket ur meuz eus keginerezh Italia.<ref>Pizzimenti, Chiara (4 a viz Du 2015). {{it}} [https://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/spaghetti-bolognese-a-chi/ "Spaghetti bolognese a chi?".] www.lacucinaitaliana.it. La Cucina Italiana. [https://web.archive.org/web/20160204232142/http://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/spaghetti-bolognese-a-chi/ Diellet]] diwar an destenn orin d'ar 4 a viz C'hwevrer 2016. Gwelet d'an 11 a viz Du 2015.</ref><ref>{{en}} [https://www.bbc.co.uk/programmes/p03613ww Spaghetti bolognese in Bologna?, Pisa to Lake Garda, Series 4, Great Continental Railway Journeys".] BBC. [https://web.archive.org/web/20240412012423/https://www.bbc.co.uk/programmes/p03613ww Diellet] diwar an destenn orin d'an 12 a viz Ebrel 2024. Gwelet d'an 12 a viz Ebrel 2016.</ref> N'eo ket anavezet evel ur meuz italian gant an Italianed.<ref>Rachel Hosie (11 a viz Meurzh 2019).{{en}} [https://www.businessinsider.com/spaghetti-bolognese-does-not-exist-says-mayor-of-bologna-italy-2019-3 "The mayor of Bologna, Italy, says spaghetti bolognese does not exist"]. Insider. Retrieved April 27, 2020.</ref><ref>Stefano Carnazzi (24 a viz Eost 2017).{{en}} [https://www.businessinsider.com/spaghetti-bolognese-does-not-exist-says-mayor-of-bologna-italy-2019-3 "Spaghetti bolognese, the strange story of an "Italian" dish that doesn't exist in Italy".] Lifegate. Retrieved April 27, 2020.</ref><ref>Luca Marchiori (8 a viz Eost 2018).{{en}} [https://lucasitaly.com/2018/08/08/why-do-italians-go-crazy-about-italian-food/ "Why do Italians go crazy about Italian cuisine?".] Luca's Italy. [[https://web.archive.org/web/20210306005444/https://lucasitaly.com/2018/08/08/why-do-italians-go-crazy-about-italian-food/ Diellet]] diwar an destenn orin d'ar 6 a viz Meurzh 2021. Gwelet d'an 28 a viz Meurzh 2021.</ref><ref>Comaschi, Giorgio (18 a viz Du 2014).{{it}} [https://books.google.fr/books?id=ICFxBQAAQBAJ&redir_esc=y Spaghetti alla bolognese: Una città tra leggende e vita quotidiana.] Bologna: Pendragon. {{ISBN|9788865984406}}. [https://web.archive.org/web/20240412012421/https://books.google.com/books?id=ICFxBQAAQBAJ Diellet]]diwar an destenn orin d'an 12 a viz Ebrel 2024. Gwelet d'an 3 a viz Mae 2021.</ref> E gwirionez e vije reisoc'h komz eus "spaghetti giz Naplez" rak dont a ra an toazennoù-se eus Naplez, hag ar ''ragù alla napoletana'' (chaous giz Naplez) a zo un hilienn domatez ha kig tostoc'h ouzh an hini aozet evit ar meuz-se eget ar chaous giz Bologna hengounel. N'anavezeer ket gwall vat eus pelec'h e teu ar meuz-mañ. Marteze e oa krouet gant divroidi eus Su Italia aet da SUA ha levezonet gant keginerezh Naplez hag a ra kalz gant tomatez, pe gant divroidi e Breizhveur goude ar brezel. Menneget e voe evit ar wech kentañ el levr ''Practical Italian recipes for American kitchens'' skrivet gant Julia Lovejoy Cuniberti e 1917, embannet evit sevel arc'hant evit familhoù ar soudarded italian oc'h en em ganne er Brezel-Bed kentañ. El levr eo aliet d'ober gant chaous giz Bologna evit "macaroni pe spaghetti" hag a oa boutin dija d'ar mare-se e SUA (tagliatelle, hag a vez aozet fresk ent-hengounel ha diaes da ezporzhiañ, ne oant ket ken boutin).<ref>Cesari, Luca, ed. (27 a viz Ebrel 2020).{{it}} [https://www.gamberorosso.it/rubriche/storie/gli-spaghetti-alla-bolognese-la-ricetta-che-non-ce-origini-e-storia/ "Gli spaghetti alla bolognese, la ricetta che non c'è. Origini e storia"]. Gambero Rosso. Gwelet d'an 20 a viz Kerzu 2021.</ref> == Daveoù == {{daveoù}} {{Porched|Boued ha Keginerezh}} [[Rummad:Hili [[Rummad:Boued Italia o8w83mw012iukms93c2dlmp4b5g7ony 2204062 2204059 2026-11-11T20:14:27Z Arko 540 Riñset ar bajenn 2204062 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 181582 2204031 2203959 2026-11-11T15:40:39Z ~2026-59816-06 95243 "tab" 2204031 wikitext text/x-wiki {{databox}} D'ar 7 a viz Du 2026, e oa bet ur [[fuzuilhadeg a-yoc'h]] war ar [[Plasenn vras (Kraków)|blasenn kreiz]] e [[Kraków]], e [[Polonia]]. Ar sponter Michał Oksiński, oadet a 24 vloaz, en doa tennet war tud adal e oto pa oa o vleniañ dre ar blasenn veur, lazhet e oa bet c'hwec'h den ha gloazet 16 ouzhpenn a-raok ma vije tennet warnañ gant ur poliser. Oksiński a oa marvet diwezatoc'h en ospital Kraków. Goude an tennadenn, e oa bet dizoloet gant ar polis korfoù marv tri ezel eus familh an tager en ur ranndi e [[Ostrowiec Świętokrzyski]]. N'oe ket sklaer c'hoazh petra en doa broudet an tenner, ar ministr Marcin Kierwiński en doa embannet da gentañ e oa eus ur gwalldaol awenet gant an tu-dehoù pellañ, goude-se e oa bet degemener burev prokulor meur ar surentez vroadel, Przemysław Nowak, oc'h embann ne oa ket echu gant an enklask ha ne oa ket bet kavet prouennoù a-walc'h evit gouzout douast hag e oa eus un den eus an tu-dehoù pellañ eus an tager.<ref>{{Cite web |last=FM |first=RMF |title=Kierwiński tłumaczy się ze słów o poglądach sprawcy ataku w Krakowie. "Pierwsze hipotezy" |url=https://www.rmf24.pl/regiony/krakow/news-kierwinski-tlumaczy-sie-ze-slow-o-pogladach-sprawcy-ataku-w-,nIdn,1025366 |website=www.rmf24.pl |language=pl |access-date=10 November 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261109124934/https://www.rmf24.pl/regiony/krakow/news-kierwinski-tlumaczy-sie-ze-slow-o-pogladach-sprawcy-ataku-w-,nIdn,1025366 |archive-date=9 November 2026 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Bryłka oczekuje przeprosin. Burza po słowach Kierwińskiego |url=https://dorzeczy.pl/amp/969492/brylka-oczekuje-przeprosin-burza-po-slowach-kierwinskiego.html |website=dorzeczy.pl}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-11-09 |title=Kukiz nie ma wątpliwości: "Tragedia będzie wykorzystywana" |url=https://wpolityce.pl/polityka/kukiz-nie-ma-watpliwosci-tragedia-bedzie-wykorzystywana-politycznie,296671 |website=wPolityce.pl |language=pl}}</ref> Waldemar Żurek, ur ministr ha prokulor, en doa embannet e oa un eil soñj gant an enklask hag a oa e vije un den sot gant al [[lazher a steudad|lazherien a steudad]], hag e oa bet broudet gant ar c'hoant kopiañ darvoudoù skrijus ha bammus all a oa bet en Europa pe Stadoù-Unanet Amerika, met diliamm gant un ideologiezh bennak.<ref>{{Cite web |last=FM |first=RMF |title="Ta osoba fascynowała się seryjnymi zabójcami". Nowe informacje o sprawcy ataku w Krakowie |url=https://www.rmf24.pl/regiony/krakow/news-ta-osoba-fascynowala-sie-seryjnymi-zabojcami-nowe-informacje,nIdn,1025664 |website=www.rmf24.pl |language=pl}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-11-10 |title=Waldemar Żurek przekazał nowe informacje w sprawie zamachu. "Dwie główne hipotezy" |url=https://wiadomosci.onet.pl/kraj/waldemar-zurek-przekazal-nowe-informacje-w-sprawie-zamachu-dwie-glowne-hipotezy/npmncqf |website=wiadomosci.onet.pl |language=pl |access-date=10 November 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261110155351/https://wiadomosci.onet.pl/kraj/waldemar-zurek-przekazal-nowe-informacje-w-sprawie-zamachu-dwie-glowne-hipotezy/npmncqf |archive-date=10 November 2026 |url-status=live}}</ref> Penn Burev surentez vroadel Polonia en doa embannet e oa eus un den [[Feulster nihilour|nihilour eus ar penn pellañ]], hag hep liamm gant un ideologiezh politikel eus an tu-dehoù pe kleiz pellañ.<ref>{{Cite web |date=2026-11-08 |title=Kierwiński manipuluje tragedią w Krakowie? Szef BBN gasi polityczną narrację MSWiA |url=https://wpolsce24.tv/polska/kierwinski-manipuluje-tragedia-w-krakowie-szef-bbn-gasi-narracje,295553 |website=wPolsce24 |language=pl}}</ref> == Pennadoù kar == * [[Gwalldaol e Trappes ha La Verrière]] [[Rummad:Gwalldaolioù]] [[Rummad:Fuzuilhadegoù a-yoc'h]] [[Rummad:Istor Polonia]] [[Rummad:Drive-by shooting]] bslydx5u0any3yo04wsqy9znwm47110 0 181592 2204028 2203950 2026-11-11T15:31:08Z Dakbzh 58931 + Olimpiadoù. 2204028 wikitext text/x-wiki '''Firouza Orxan qizi Velikhanli''' ([[azeri]] : ''' Firuzə Orxan qızı Vəlixanlı''' ( [[RSS Azerbaidjan]] ([[URSS]]), 26 a viz Here [[1970]]), zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[azerbaidjan]]at ha [[URSS|soviedat]].<br>Mestrez-Veur (WGM) eo abaoe 1994, Mestrez Etrebroadel (WIM) e oa abaoe 1990<ref>{{en}} [https://ratings.fide.com/profile/13400029 He fichenn FIDE]</ref>.<br>{{formatnum:2128}} edo he renk Elo ''Standard'' e miz Du 2026<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13400029 He fichenn FIDE]</ref>.<br>{{formatnum:2355}} eo bet he renk Elo ''Standard'' uhelañ, e miz Gouhere 1995 eo bet tizhet. ==Kevezadegoù== ===Kevezadegoù hiniennel=== ====[[Kampionad azerbaidjanat an echedoù|Kampionad azerbaidjanat (Maouezi)]]==== Trec'h e voe e 2002, 9,5/11<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/report.phtml?event=22345 AZE Champ Women October 2002 Azerbaijan FIDE Chess Tournament report – FIDE]</ref>. === Kevezadegoù dre skipailh === ==== [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]] ==== C'hoariet he deus peder gwezh e skipailh [[Azerbaidjan]]. Ne dapas medalenn ebet, nag he skipailh kennebeut<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersw/4kuw06wi.html Women's Chess Olympiads - Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Miz ha bloaz ||Niverenn an Olimpiad||Bro ha kêr||Tablezenn||Poentoù||Dregantad efedusted||Renk hiniennel||Renk he skipailh||Notennoù ha daveennoù |- |Even 1992||30||{{Filipinez}}, [[Manila]]||2||8,5/14 (+ 7, = 3, - 4)||60,7||11/252||7/64||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1992w/1992aze.html 30th Chess Olympiad (women): Manila 1992 - Olimp Base]</ref>. |- |Du - Kerzu 1994||31||{{Rusia}}, [[Valletta]]||2||8/13 (+ 6, = 4, - 3)||61,5||10/322||18/81||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1994w/1994aze.html 31st Chess Olympiad (women): Moscow 1994 - Olimp Base]</ref>. |- |Here - Du 2002||35||{{Slovenia}}, [[Bled]]||1||7,5/14 (+ 6, = 3, - 5)||53,6||37/364||8/92||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2002w/2002aze.html 35th Chess Olympiad (women): Bled 2002 - Olimp Base]</ref>. |- |Here 2004||36||{{Spagn}}, [[Calvià]]||2||7,5/14 (+ 3, = 4, - 2)||53,6||34/345||22/87||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2004w/2004aze.html 36th Chess Olympiad (women): Calvià 2004 - Olimp Base]</ref>. |- |} ==Notennoù ha daveennoù== {{daveoù}}  ==Liammoù diavaez== * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=22023 He c'hoari e Chess Games] * {{en}}[https://www.365chess.com/players/Firuza_Velikhanli He c'hoari e 365 Chess] {{DEFAULTSORT:Velikhanli, Firouza}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1970]]   [[Rummad:C'hoarierien echedoù azerbaidjanat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] hjctko6f1iwxody9598f1vf2ppriegr 2204051 2204028 2026-11-11T18:38:07Z Dakbzh 58931 + Kampionad soviedat dre skipailh (Maouezi). 2204051 wikitext text/x-wiki '''Firouza Orxan qizi Velikhanli''' ([[azeri]] : ''' Firuzə Orxan qızı Vəlixanlı''' ( [[RSS Azerbaidjan]] ([[URSS]]), 26 a viz Here [[1970]]), zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[azerbaidjan]]at ha [[URSS|soviedat]].<br>Mestrez-Veur (WGM) eo abaoe 1994, Mestrez Etrebroadel (WIM) e oa abaoe 1990<ref>{{en}} [https://ratings.fide.com/profile/13400029 He fichenn FIDE]</ref>.<br>{{formatnum:2128}} edo he renk Elo ''Standard'' e miz Du 2026<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13400029 He fichenn FIDE]</ref>.<br>{{formatnum:2355}} eo bet he renk Elo ''Standard'' uhelañ, e miz Gouhere 1995 eo bet tizhet. ==Kevezadegoù== ===Kevezadegoù hiniennel=== ====[[Kampionad azerbaidjanat an echedoù|Kampionad azerbaidjanat (Maouezi)]]==== Trec'h e voe e 2002, 9,5/11<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/report.phtml?event=22345 AZE Champ Women October 2002 Azerbaijan FIDE Chess Tournament report – FIDE]</ref>. === Kevezadegoù dre skipailh === ==== Kampionad soviedat dre skipailh (Maouezi) ==== C'hoariet he deus div wezh e skipailh [[Azerbaidjan]]<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playerssw/4kuw06wi.html Velikhanli, Firuza Soviet Women's Team Chess Championship – Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Miz ha bloaz||Kêr||Skipailh||Niverenn ar gevezadeg||Tablezenn||Disoc'h||Dregantad efedusted||Renk hiniennel||Medalenn hiniennel||Renk he skipailh||Medalenn he skipailh||Notennoù ha daveennoù |- |Gouhere 1986||[[Minsk]]||[[RSS Azerbaidjan]]||1||2||8/8 (+ 8, = 0, - 0)||100||1/48||aour||1/16||aour||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1986sw/1986aze.html 1st Soviet Women's Team Chess Championship: Minsk 1986 – Olimp Base]</ref>. |- |1991||[[Azov]]||[[RSS Azerbaidjan]]||2||1||5/9 (+ 3, = 4, - 2)||55,6||-||-||9/13||-||<ref>{{en}}[ https://www.olimpbase.org/1991sw/1991fb.html – Olimp Base]</ref>. |- |} ==== [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]] ==== C'hoariet he deus peder gwezh e skipailh [[Azerbaidjan]]. Ne dapas medalenn ebet, nag he skipailh kennebeut<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersw/4kuw06wi.html Women's Chess Olympiads - Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Miz ha bloaz ||Niverenn an Olimpiad||Bro ha kêr||Tablezenn||Poentoù||Dregantad efedusted||Renk hiniennel||Renk he skipailh||Notennoù ha daveennoù |- |Even 1992||30||{{Filipinez}}, [[Manila]]||2||8,5/14 (+ 7, = 3, - 4)||60,7||11/252||7/64||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1992w/1992aze.html 30th Chess Olympiad (women): Manila 1992 - Olimp Base]</ref>. |- |Du - Kerzu 1994||31||{{Rusia}}, [[Valletta]]||2||8/13 (+ 6, = 4, - 3)||61,5||10/322||18/81||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1994w/1994aze.html 31st Chess Olympiad (women): Moscow 1994 - Olimp Base]</ref>. |- |Here - Du 2002||35||{{Slovenia}}, [[Bled]]||1||7,5/14 (+ 6, = 3, - 5)||53,6||37/364||8/92||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2002w/2002aze.html 35th Chess Olympiad (women): Bled 2002 - Olimp Base]</ref>. |- |Here 2004||36||{{Spagn}}, [[Calvià]]||2||7,5/14 (+ 3, = 4, - 2)||55,6||34/345||22/87||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2004w/2004aze.html 36th Chess Olympiad (women): Calvià 2004 - Olimp Base]</ref>. |- |} ==Notennoù ha daveennoù== {{daveoù}}  ==Liammoù diavaez== * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=22023 He c'hoari e Chess Games] * {{en}}[https://www.365chess.com/players/Firuza_Velikhanli He c'hoari e 365 Chess] {{DEFAULTSORT:Velikhanli, Firouza}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1970]]   [[Rummad:C'hoarierien echedoù azerbaidjanat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] tq9sp48shdpy9aqjrrvmyp16g9xqjdr 2204052 2204051 2026-11-11T18:39:24Z Dakbzh 58931 /* Kampionad soviedat dre skipailh (Maouezi) */ 2204052 wikitext text/x-wiki '''Firouza Orxan qizi Velikhanli''' ([[azeri]] : ''' Firuzə Orxan qızı Vəlixanlı''' ( [[RSS Azerbaidjan]] ([[URSS]]), 26 a viz Here [[1970]]), zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[azerbaidjan]]at ha [[URSS|soviedat]].<br>Mestrez-Veur (WGM) eo abaoe 1994, Mestrez Etrebroadel (WIM) e oa abaoe 1990<ref>{{en}} [https://ratings.fide.com/profile/13400029 He fichenn FIDE]</ref>.<br>{{formatnum:2128}} edo he renk Elo ''Standard'' e miz Du 2026<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13400029 He fichenn FIDE]</ref>.<br>{{formatnum:2355}} eo bet he renk Elo ''Standard'' uhelañ, e miz Gouhere 1995 eo bet tizhet. ==Kevezadegoù== ===Kevezadegoù hiniennel=== ====[[Kampionad azerbaidjanat an echedoù|Kampionad azerbaidjanat (Maouezi)]]==== Trec'h e voe e 2002, 9,5/11<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/report.phtml?event=22345 AZE Champ Women October 2002 Azerbaijan FIDE Chess Tournament report – FIDE]</ref>. === Kevezadegoù dre skipailh === ==== Kampionad soviedat dre skipailh (Maouezi) ==== C'hoariet he deus div wezh e skipailh [[Azerbaidjan]]<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playerssw/4kuw06wi.html Velikhanli, Firuza Soviet Women's Team Chess Championship – Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Miz ha bloaz||Kêr||Skipailh||Niverenn ar gevezadeg||Tablezenn||Disoc'h||Dregantad efedusted||Renk hiniennel||Medalenn hiniennel||Renk he skipailh||Medalenn he skipailh||Notennoù ha daveennoù |- |Gouhere 1986||[[Minsk]]||[[RSS Azerbaidjan]]||1||2||8/8 (+ 8, = 0, - 0)||100||1/48||aour||1/16||aour||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1986sw/1986aze.html 1st Soviet Women's Team Chess Championship: Minsk 1986 – Olimp Base]</ref>. |- |1991||[[Azov]]||[[RSS Azerbaidjan]]||2||1||5/9 (+ 3, = 4, - 2)||55,6||-||-||9/13||-||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1991sw/1991aze.html 2nd Soviet Women's Team Chess Championship: Azov 1991 – Olimp Base]</ref>. |- |} ==== [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]] ==== C'hoariet he deus peder gwezh e skipailh [[Azerbaidjan]]. Ne dapas medalenn ebet, nag he skipailh kennebeut<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersw/4kuw06wi.html Women's Chess Olympiads - Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Miz ha bloaz ||Niverenn an Olimpiad||Bro ha kêr||Tablezenn||Poentoù||Dregantad efedusted||Renk hiniennel||Renk he skipailh||Notennoù ha daveennoù |- |Even 1992||30||{{Filipinez}}, [[Manila]]||2||8,5/14 (+ 7, = 3, - 4)||60,7||11/252||7/64||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1992w/1992aze.html 30th Chess Olympiad (women): Manila 1992 - Olimp Base]</ref>. |- |Du - Kerzu 1994||31||{{Rusia}}, [[Valletta]]||2||8/13 (+ 6, = 4, - 3)||61,5||10/322||18/81||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1994w/1994aze.html 31st Chess Olympiad (women): Moscow 1994 - Olimp Base]</ref>. |- |Here - Du 2002||35||{{Slovenia}}, [[Bled]]||1||7,5/14 (+ 6, = 3, - 5)||53,6||37/364||8/92||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2002w/2002aze.html 35th Chess Olympiad (women): Bled 2002 - Olimp Base]</ref>. |- |Here 2004||36||{{Spagn}}, [[Calvià]]||2||7,5/14 (+ 3, = 4, - 2)||55,6||34/345||22/87||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2004w/2004aze.html 36th Chess Olympiad (women): Calvià 2004 - Olimp Base]</ref>. |- |} ==Notennoù ha daveennoù== {{daveoù}}  ==Liammoù diavaez== * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=22023 He c'hoari e Chess Games] * {{en}}[https://www.365chess.com/players/Firuza_Velikhanli He c'hoari e 365 Chess] {{DEFAULTSORT:Velikhanli, Firouza}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1970]]   [[Rummad:C'hoarierien echedoù azerbaidjanat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] 0200gcfjv3ocmq79em438eiho9i5dxg 2204058 2204052 2026-11-11T19:51:24Z Dakbzh 58931 + Kampionad bedel ar Re Yaouank (Merc'hed). 2204058 wikitext text/x-wiki '''Firouza Orxan qizi Velikhanli''' ([[azeri]] : ''' Firuzə Orxan qızı Vəlixanlı''' ( [[RSS Azerbaidjan]] ([[URSS]]), 26 a viz Here [[1970]]), zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[azerbaidjan]]at ha [[URSS|soviedat]].<br>Mestrez-Veur (WGM) eo abaoe 1994, Mestrez Etrebroadel (WIM) e oa abaoe 1990<ref>{{en}} [https://ratings.fide.com/profile/13400029 He fichenn FIDE]</ref>.<br>{{formatnum:2128}} edo he renk Elo ''Standard'' e miz Du 2026<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13400029 He fichenn FIDE]</ref>.<br>{{formatnum:2355}} eo bet he renk Elo ''Standard'' uhelañ, e miz Gouhere 1995 eo bet tizhet. ==Kevezadegoù== ===Kevezadegoù hiniennel=== ====[[Kampionad azerbaidjanat an echedoù|Kampionad azerbaidjanat (Maouezi)]]==== Trec'h e voe e 2002, 9,5/11<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/report.phtml?event=22345 AZE Champ Women October 2002 Azerbaijan FIDE Chess Tournament report – FIDE]</ref>. === Kevezadegoù dre skipailh === ==== Kampionad soviedat dre skipailh (Maouezi) ==== C'hoariet he deus div wezh e skipailh [[RSS Azerbaidjan]]<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playerssw/4kuw06wi.html Velikhanli, Firuza Soviet Women's Team Chess Championship – Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Miz ha bloaz||Kêr||Niverenn ar gevezadeg||Tablezenn||Disoc'h||Dregantad efedusted||Renk hiniennel||Medalenn hiniennel||Renk he skipailh||Medalenn he skipailh||Notennoù ha daveennoù |- |Gouhere 1986||[[Minsk]]||1||2||8/8 (+ 8, = 0, - 0)||100||1/48||aour||1/16||aour||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1986sw/1986aze.html 1st Soviet Women's Team Chess Championship: Minsk 1986 – Olimp Base]</ref>. |- |1991||[[Azov]]||2||1||5/9 (+ 3, = 4, - 2)||55,6||-||-||9/13||-||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1991sw/1991aze.html 2nd Soviet Women's Team Chess Championship: Azov 1991 – Olimp Base]</ref>. |- |} ==== Kampionad bedel ar Re Yaouank (Merc'hed) ==== C'hoariet he deus ur wezh e skipailh [[Azerbaidjan]]. {| class="wikitable" !|Miz ha bloaz||Bro ha kêr||Niverenn ar gevezadeg||Rummad||Tablezenn||Disoc'h||Dregantad efedusted||Renk he skipailh||Medalenn he skipailh||Notennoù ha daveennoù |- |Du 1993||{{Brazil}}, [[Paranaguá]]||9||e-dan 26 vloaz||erlec'hierez||2,5/4 (+ 2, = 1, - 1)||62,5||2/20||argant||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1993k/1993aze.html 9th World Youth U26 Team Chess Championship: Paranaguá 1993 – Olimp Base]</ref>. |- |} ==== [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]] ==== C'hoariet he deus peder gwezh e skipailh [[Azerbaidjan]]. Ne dapas medalenn ebet, nag he skipailh kennebeut<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersw/4kuw06wi.html Women's Chess Olympiads - Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Miz ha bloaz ||Niverenn an Olimpiad||Bro ha kêr||Tablezenn||Poentoù||Dregantad efedusted||Renk hiniennel||Renk he skipailh||Notennoù ha daveennoù |- |Even 1992||30||{{Filipinez}}, [[Manila]]||2||8,5/14 (+ 7, = 3, - 4)||60,7||11/252||7/64||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1992w/1992aze.html 30th Chess Olympiad (women): Manila 1992 - Olimp Base]</ref>. |- |Du - Kerzu 1994||31||{{Rusia}}, [[Valletta]]||2||8/13 (+ 6, = 4, - 3)||61,5||10/322||18/81||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1994w/1994aze.html 31st Chess Olympiad (women): Moscow 1994 - Olimp Base]</ref>. |- |Here - Du 2002||35||{{Slovenia}}, [[Bled]]||1||7,5/14 (+ 6, = 3, - 5)||53,6||37/364||8/92||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2002w/2002aze.html 35th Chess Olympiad (women): Bled 2002 - Olimp Base]</ref>. |- |Here 2004||36||{{Spagn}}, [[Calvià]]||2||7,5/14 (+ 3, = 4, - 2)||55,6||34/345||22/87||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2004w/2004aze.html 36th Chess Olympiad (women): Calvià 2004 - Olimp Base]</ref>. |- |} ==Notennoù ha daveennoù== {{daveoù}}  ==Liammoù diavaez== * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=22023 He c'hoari e Chess Games] * {{en}}[https://www.365chess.com/players/Firuza_Velikhanli He c'hoari e 365 Chess] {{DEFAULTSORT:Velikhanli, Firouza}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1970]]   [[Rummad:C'hoarierien echedoù azerbaidjanat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] 5t9j56tvmau0h0yg5yzpoclzjfn6i3f 2204068 2204058 2026-11-11T20:38:23Z Dakbzh 58931 + Kampionad europat dre skipailh (Maouezi). 2204068 wikitext text/x-wiki '''Firouza Orxan qizi Velikhanli''' ([[azeri]] : ''' Firuzə Orxan qızı Vəlixanlı''' ( [[RSS Azerbaidjan]] ([[URSS]]), 26 a viz Here [[1970]]), zo ur c'hoarierez [[echedoù]] [[azerbaidjan]]at ha [[URSS|soviedat]].<br>Mestrez-Veur (WGM) eo abaoe 1994, Mestrez Etrebroadel (WIM) e oa abaoe 1990<ref>{{en}} [https://ratings.fide.com/profile/13400029 He fichenn FIDE]</ref>.<br>{{formatnum:2128}} edo he renk Elo ''Standard'' e miz Du 2026<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/profile/13400029 He fichenn FIDE]</ref>.<br>{{formatnum:2355}} eo bet he renk Elo ''Standard'' uhelañ, e miz Gouhere 1995 eo bet tizhet. ==Kevezadegoù== ===Kevezadegoù hiniennel=== ====[[Kampionad azerbaidjanat an echedoù|Kampionad azerbaidjanat (Maouezi)]]==== Trec'h e voe e 2002, 9,5/11<ref>{{en}}[https://ratings.fide.com/report.phtml?event=22345 AZE Champ Women October 2002 Azerbaijan FIDE Chess Tournament report – FIDE]</ref>. === Kevezadegoù dre skipailh === ==== Kampionad soviedat dre skipailh (Maouezi) ==== C'hoariet he deus div wezh e skipailh [[RSS Azerbaidjan]]<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playerssw/4kuw06wi.html Velikhanli, Firuza Soviet Women's Team Chess Championship – Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Miz ha bloaz||Kêr||Niverenn ar gevezadeg||Tablezenn||Disoc'h||Dregantad efedusted||Renk hiniennel||Medalenn hiniennel||Renk he skipailh||Medalenn he skipailh||Notennoù ha daveennoù |- |Gouhere 1986||[[Minsk]]||1||2||8/8 (+ 8, = 0, - 0)||100||1/48||aour||1/16||aour||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1986sw/1986aze.html 1st Soviet Women's Team Chess Championship: Minsk 1986 – Olimp Base]</ref>. |- |1991||[[Azov]]||2||1||5/9 (+ 3, = 4, - 2)||55,6||-||-||9/13||-||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1991sw/1991aze.html 2nd Soviet Women's Team Chess Championship: Azov 1991 – Olimp Base]</ref>. |- |} ==== Kampionad bedel ar Re Yaouank (Merc'hed) ==== C'hoariet he deus ur wezh e skipailh [[Azerbaidjan]]. {| class="wikitable" !|Miz ha bloaz||Bro ha kêr||Niverenn ar gevezadeg||Rummad||Tablezenn||Disoc'h||Dregantad efedusted||Renk he skipailh||Medalenn he skipailh||Notennoù ha daveennoù |- |Du 1993||{{Brazil}}, [[Paranaguá]]||9||e-dan 26 vloaz||erlec'hierez||2,5/4 (+ 2, = 1, - 1)||62,5||2/20||argant||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1993k/1993aze.html 9th World Youth U26 Team Chess Championship: Paranaguá 1993 – Olimp Base]</ref>. |- |} ==== Kampionad europat (Maouezi) ==== C'hoariet he deus div wezh e skipailh [[Azerbaidjan]]. {| class="wikitable" !|Miz ha bloaz||Bro ha kêr||Niverenn ar gevezadeg||Tablezenn||Disoc'h||Dregantad efedusted||Renk hiniennel||Medalenn hiniennel||Renk he skipailh||Medalenn he skipailh||Notennoù ha daveennoù |- |Du 1992||{{Hungaria}}, [[Debrecen]]||1||1||6,5/9 (+ 4, = 5, - 0)||72,2||3/91||arem||3/38||arem||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1992u/1992aze.html 1st European Team Chess Championship (women): Debrecen 1992 – Olimp Base]</ref>. |- |Mae 1997||{{Kroatia}}, [[Pula]]||2||2||4,5/8 (+ 3, = 3, - 2)||56,3||9/89||-||12/30||-||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1997u/1997aze.html 2nd European Team Chess Championship (women): Pula 1997 – Olimp Base]</ref>. |- |} ==== [[Olimpiadoù echedoù|Olimpiadoù ar Maouezi]] ==== C'hoariet he deus peder gwezh e skipailh [[Azerbaidjan]]. Ne dapas medalenn ebet, nag he skipailh kennebeut<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/playersw/4kuw06wi.html Women's Chess Olympiads - Olimp Base]</ref>. {| class="wikitable" !|Miz ha bloaz ||Niverenn an Olimpiad||Bro ha kêr||Tablezenn||Poentoù||Dregantad efedusted||Renk hiniennel||Renk he skipailh||Notennoù ha daveennoù |- |Even 1992||30||{{Filipinez}}, [[Manila]]||2||8,5/14 (+ 7, = 3, - 4)||60,7||11/252||7/64||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1992w/1992aze.html 30th Chess Olympiad (women): Manila 1992 - Olimp Base]</ref>. |- |Du - Kerzu 1994||31||{{Rusia}}, [[Valletta]]||2||8/13 (+ 6, = 4, - 3)||61,5||10/322||18/81||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/1994w/1994aze.html 31st Chess Olympiad (women): Moscow 1994 - Olimp Base]</ref>. |- |Here - Du 2002||35||{{Slovenia}}, [[Bled]]||1||7,5/14 (+ 6, = 3, - 5)||53,6||37/364||8/92||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2002w/2002aze.html 35th Chess Olympiad (women): Bled 2002 - Olimp Base]</ref>. |- |Here 2004||36||{{Spagn}}, [[Calvià]]||2||7,5/14 (+ 3, = 4, - 2)||55,6||34/345||22/87||<ref>{{en}}[https://www.olimpbase.org/2004w/2004aze.html 36th Chess Olympiad (women): Calvià 2004 - Olimp Base]</ref>. |- |} ==Notennoù ha daveennoù== {{daveoù}}  ==Liammoù diavaez== * {{en}}[https://www.chessgames.com/perl/chessplayer?pid=22023 He c'hoari e Chess Games] * {{en}}[https://www.365chess.com/players/Firuza_Velikhanli He c'hoari e 365 Chess] {{DEFAULTSORT:Velikhanli, Firouza}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1970]]   [[Rummad:C'hoarierien echedoù azerbaidjanat]] [[Rummad:C'hoarierien echedoù soviedat]] k2i6li09pkhdc142rkez1xq8vmjwdu1 0 181597 2204021 2203984 2026-11-11T15:01:06Z Kestenn 14086 2204021 wikitext text/x-wiki [[Restr:German Barrage Fire at Night (Ypres).jpg|thumb|Tennadeg kaeañ alaman diouzh noz war trañcheoù ar gevredidi, e-kerzh [[Emgann Ieper (1915)|eil emgann Ieper]] (1915).]] Un '''dennadeg kaeañ'''<ref>Geriadur M. Ménard, Palantines, 2012, p. 141a</ref>, pe '''tennadeg-harz'''<ref> https://devri.bzh/dictionnaire/t/tennadeg-harz/</ref> e geriaoueg ar [[Brezel|brezelioù]], zo un hollad tennoù fonnus linennet war veur a gant metr, gant [[Kanol (kanolierezh)|kanolioù]] peurliesañ, evit terriñ argad un enebour en ur vukañ an dachenn m'emañ o treuziñ. Pep kanol a glask neuze tizhout un takad e-lec'h ma c'hall bezañ enebour, kentoc'h evit ur sibl resis. "Tennadeg kaeañ difiñv" a vez graet eus an oberenn-mañ. Un dennadeg kaeañ difiñv a c'hall servijout da vac'hañ an enebourien en un takad termenet ivez, en ur gelc'hiañ anezhe. Tennadegoù-ruilh<ref>[https://devri.bzh/dictionnaire/t/tennadeg-ruilh/ ''Tennadeg-ruilh''] e Devri (lennet d'an 11/11/2026)</ref>, anezhe tennadegoù kaeañ fiñv, evit an argadiñ ar wech-mañ, zo anezhe ivez. Lakaet e voent e pleustr evit ar wech kentañ e miz Mae 1915, en [[eil emgann Artois]], gant an [[Arme Frañs|arme c'hall]], diwar un doktrin bet embannet e miz Ebrel er memes bloaz. Pal ur seurt tennadeg eo souten argad an [[Troadegiezh|droadegiezh]], en ur astenn an tennoù en ur mod reoliek (goude un nebeud munutennoù peurliesañ), a-benn ma errufent atav dirak an argadourien, en ur rediañ an difennerien da chom kuzh. Gwellaet e voe an teknik a-hed ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]]<ref>{{Fr}} Michel Goya, ''L'invention de la guerre moderne'', Taillandier, 2019, 479 p., ISBN 979-102104076-2, pp. 257-258</ref>. Reoliet mat e rank bezañ un dennadeg fiñv, pa c'hall tizhout soudarded he zu ma vez re verr. == Daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Geriaoueg ar brezel]] [[Rummad:Kanolierezh]] 5e46t2w6ab1ojz72clcduyb0t63rdjs 2204022 2204021 2026-11-11T15:01:25Z Kestenn 14086 Kestenn en deus kaset ar bajenn [[Tennadeg kaeañ]] da [[Tennadeg-harz]] 2204021 wikitext text/x-wiki [[Restr:German Barrage Fire at Night (Ypres).jpg|thumb|Tennadeg kaeañ alaman diouzh noz war trañcheoù ar gevredidi, e-kerzh [[Emgann Ieper (1915)|eil emgann Ieper]] (1915).]] Un '''dennadeg kaeañ'''<ref>Geriadur M. Ménard, Palantines, 2012, p. 141a</ref>, pe '''tennadeg-harz'''<ref> https://devri.bzh/dictionnaire/t/tennadeg-harz/</ref> e geriaoueg ar [[Brezel|brezelioù]], zo un hollad tennoù fonnus linennet war veur a gant metr, gant [[Kanol (kanolierezh)|kanolioù]] peurliesañ, evit terriñ argad un enebour en ur vukañ an dachenn m'emañ o treuziñ. Pep kanol a glask neuze tizhout un takad e-lec'h ma c'hall bezañ enebour, kentoc'h evit ur sibl resis. "Tennadeg kaeañ difiñv" a vez graet eus an oberenn-mañ. Un dennadeg kaeañ difiñv a c'hall servijout da vac'hañ an enebourien en un takad termenet ivez, en ur gelc'hiañ anezhe. Tennadegoù-ruilh<ref>[https://devri.bzh/dictionnaire/t/tennadeg-ruilh/ ''Tennadeg-ruilh''] e Devri (lennet d'an 11/11/2026)</ref>, anezhe tennadegoù kaeañ fiñv, evit an argadiñ ar wech-mañ, zo anezhe ivez. Lakaet e voent e pleustr evit ar wech kentañ e miz Mae 1915, en [[eil emgann Artois]], gant an [[Arme Frañs|arme c'hall]], diwar un doktrin bet embannet e miz Ebrel er memes bloaz. Pal ur seurt tennadeg eo souten argad an [[Troadegiezh|droadegiezh]], en ur astenn an tennoù en ur mod reoliek (goude un nebeud munutennoù peurliesañ), a-benn ma errufent atav dirak an argadourien, en ur rediañ an difennerien da chom kuzh. Gwellaet e voe an teknik a-hed ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]]<ref>{{Fr}} Michel Goya, ''L'invention de la guerre moderne'', Taillandier, 2019, 479 p., ISBN 979-102104076-2, pp. 257-258</ref>. Reoliet mat e rank bezañ un dennadeg fiñv, pa c'hall tizhout soudarded he zu ma vez re verr. == Daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Geriaoueg ar brezel]] [[Rummad:Kanolierezh]] 5e46t2w6ab1ojz72clcduyb0t63rdjs 2204025 2204022 2026-11-11T15:03:43Z Kestenn 14086 2204025 wikitext text/x-wiki [[Restr:German Barrage Fire at Night (Ypres).jpg|thumb|Tennadeg kaeañ alaman diouzh noz war trañcheoù ar gevredidi, e-kerzh [[Emgann Ieper (1915)|eil emgann Ieper]] (1915).]] Un '''dennadeg kaeañ'''<ref>Geriadur M. Ménard, Palantines, 2012, p. 141a</ref> pe '''tennadeg-harz'''<ref> https://devri.bzh/dictionnaire/t/tennadeg-harz/</ref>, e geriaoueg ar [[Brezel|brezelioù]], zo un hollad tennoù fonnus linennet war veur a gant metr, gant [[Kanol (kanolierezh)|kanolioù]] peurliesañ, evit terriñ argad un enebour en ur vukañ an dachenn m'emañ o treuziñ. Pep kanol a glask neuze tizhout un takad e-lec'h ma c'hall bezañ enebour, kentoc'h evit ur sibl resis. "Tennadeg kaeañ difiñv" a vez graet eus an oberenn-mañ. Un dennadeg kaeañ difiñv a c'hall servijout da vac'hañ an enebourien en un takad termenet ivez, en ur gelc'hiañ anezhe. Tennadegoù-ruilh<ref>[https://devri.bzh/dictionnaire/t/tennadeg-ruilh/ ''Tennadeg-ruilh''] e Devri (lennet d'an 11/11/2026)</ref>, anezhe tennadegoù kaeañ fiñv, evit an argadiñ ar wech-mañ, zo anezhe ivez. Lakaet e voent e pleustr evit ar wech kentañ e miz Mae 1915, en [[eil emgann Artois]], gant an [[Arme Frañs|arme c'hall]], diwar un doktrin bet embannet e miz Ebrel er memes bloaz. Pal ur seurt tennadeg eo souten argad an [[Troadegiezh|droadegiezh]], en ur astenn an tennoù en ur mod reoliek (goude un nebeud munutennoù peurliesañ), a-benn ma errufent atav dirak an argadourien, en ur rediañ an difennerien da chom kuzh. Gwellaet e voe an teknik a-hed ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]]<ref>{{Fr}} Michel Goya, ''L'invention de la guerre moderne'', Taillandier, 2019, 479 p., ISBN 979-102104076-2, pp. 257-258</ref>. Reoliet mat e rank bezañ un dennadeg fiñv, pa c'hall tizhout soudarded he zu ma vez re verr. == Gwelet ivez == * [[Kanolierezh]] == Daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Geriaoueg ar brezel]] [[Rummad:Kanolierezh]] m8as82ow7h4j82lndt1j3ztcho8f76f 0 181598 2203986 2026-11-11T12:04:24Z Kestenn 14086 Lañs dister 2203986 wikitext text/x-wiki [[Restr:Helmet (AM 607045-4).jpg|thumb|200x200px|Ur Stahlhelm M16, ar stumm kentañ bet produet.]] Ar '''Stahlhelm''' ("tokarn dir" en alamaneg) zo ur rummad [[Tokarn|tokarnioù]] milourel bet implijet gant an armeoù alaman e-kerzh an daou vrezel-bed. Aweniñ a rejont tokarnioù implijet gant armeoù er bed a-bezh en XX{{vet}} kantved. == Istor == E deroù ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]] e rae ar soudarded alaman gant tokarnioù [[Pickelhaube]], e lêr bervet evit ar braz anezhe. Abalamour da vrezel an trañcheoù ha d'ar gloazadennoù degaset gant an tammoù obuzioù e tivizas kalz armeoù gwareziñ gwelloc'h pennoù o soudarded<ref>{{fr}} ''[https://www.museedelagrandeguerre.com/collections/casque-allemand-stahlhelm/ Casque allemand Stahlhelm]'', Musée de la Grande Guerre (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Friedrich Schwerd, ur c'helenner e Ensavadur teknikel Hannover, a grouas e 1915 ar Stahlhelm kentañ, en ur studiañ gloazadennoù ar soudarded ha [[Saladenn (tokarn)|saladennoù]] eus ar Grennamzer. {{formatnum:30000}} skouerenn eus an tokarn a voe urzhiet gant an [[Tirlu impalaerel alaman|arme alaman]], a voe anavezet evel dafar standart e miz Genver 1916 hepken<ref name=":1">{{en}} John Guttman, ''[https://historynet.com/stahlhelm-model-1916-the-signature-german-coal-scuttle/ Stahlhelm Model 1916: The Signature German ‘Coal Scuttle’]'', History.net, 09/08/2011 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Luzietoc'h e oant da sevel evit an [[Tokarn Brodie|tokarnioù Brodie]] breizhveuriat, met un tamm solutoc'h. 1,13 kg e oa o fouez, ha pourveziet eoant e mentoù eus 60 da 70<ref name=":2">{{En}} ''[https://warhistory.org/article/the-stahlhelm THE STAHLHELM]'', War History, 20/08/2016 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. [[Feldgrau]] e oa liv ar stumm kentañ M1916. Implijet e voe a-yoc'h adalek [[Emgann Verdun (1916)|emgann Verdun]], a grogas e miz C'hwevrer 1916<ref name=":1" />. E 1918 e voe degaset un nebeud kemmoù d'an tokarn (stumm M1918). Digoret e voe e vordoù un tamm, e-sell izelaat dasson trouz an tarzhadennoù ennañ. E miz Gouere 1918, ar jeneral [[Erich Ludendorff|Ludendorff]] a urzhias e vije livet an tokarnioù gant ar soudarded o-unan, gant meur a liv dilufr azasaet ouzh pep tachenn-emgann<ref name=":2" />. Adalek 1934 e krogas studioù evit sevel ur stumm nevez, a voe dibabet gant ar [[Wehrmacht|Werhmacht]] e 1935 dindan an anv M1935. Bihanaet e voe e vordoù hag e erien, ha tennet e voe an ibiloù war e gostez a servije da stagañ plakennoù hobregonet ouzhpenn. Servijout a reas an dokarn e-pad an [[Eil Brezel-bed]], ma voe kemmet a-bebeudoù div wech c'hoazh (M1940 hag M1942) evit ma vije aesoc'h da broduiñ. <gallery> Restr:Danish War Museum Krigsmuseet Slotsholmen, Copenhagen, Denmark. World War I Imperial German Army (Deutsches Heer) military steel helmet (Stahlhelm) M1916 with camouflage paint German gas mask M1918 (2024-05-24) IMG 2900.jpg|Stahlhelm M1916 livet hervez urzhioù 1918. Restr:Duitse militaire Stahlhelm M.35, grijsgroen met rijkswapen, leren binnenhelm en kinriem met gesp 050551.JPG|Stahlhelm M1935. Restr:German soldier Ardennes 1944.jpeg|Ur soudard alaman e Belgia e 1944, da vare [[emgann an Ardenne]], gant un dokarn stumm M1942. </gallery> == Gwelet ivez == * [[Pickelhaube]] * Tokarnioù [[Tokarn Adrian|Adrian]] gall ha [[Tokarn Brodie|Brodie]] breizveuriat, bet ijinet e deroù ar Brezel-bed Kentañ ivez. == Daveennoù == [[Rummad:Tokarnioù]] [[Rummad:Dafar milourel]] 18hexenek8t40d1pa9m9yw43kqhirnm 2203999 2203986 2026-11-11T13:16:17Z Dishual 612 2203999 wikitext text/x-wiki [[Restr:Helmet (AM 607045-4).jpg|thumb|200x200px|Ur Stahlhelm M16, ar stumm kentañ bet produet.]] Ar '''Stahlhelm''' ("tokarn dir" en alamaneg) zo ur rummad [[Tokarn|tokarnioù]] milourel bet implijet gant an armeoù alaman e-kerzh an daou vrezel-bed. Aweniñ a rejont tokarnioù implijet gant armeoù er bed a-bezh en XX{{vet}} kantved. == Istor == E deroù ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]] e rae ar soudarded alaman gant tokarnioù [[Pickelhaube]], e lêr bervet evit ar braz anezhe. Abalamour da vrezel an trañcheoù ha d'ar gloazadennoù degaset gant an tammoù obuzioù e tivizas kalz armeoù gwareziñ gwelloc'h pennoù o soudarded<ref>{{fr}} ''[https://www.museedelagrandeguerre.com/collections/casque-allemand-stahlhelm/ Casque allemand Stahlhelm]'', Musée de la Grande Guerre (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Friedrich Schwerd, ur c'helenner e Ensavadur teknikel Hannover, a grouas e 1915 ar Stahlhelm kentañ, en ur studiañ gloazadennoù ar soudarded ha [[Saladenn (tokarn)|saladennoù]] eus ar Grennamzer. {{formatnum:30000}} skouerenn eus an tokarn a voe urzhiet gant an [[Tirlu impalaerel alaman|arme alaman]], a voe anavezet evel dafar standart e miz Genver 1916 hepken<ref name=":1">{{en}} John Guttman, ''[https://historynet.com/stahlhelm-model-1916-the-signature-german-coal-scuttle/ Stahlhelm Model 1916: The Signature German ‘Coal Scuttle’]'', History.net, 09/08/2011 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Luzietoc'h e oant da sevel evit an [[Tokarn Brodie|tokarnioù Brodie]] breizhveuriat, met un tamm solutoc'h. 1,13 kg e oa o fouez, ha pourveziet e oant e mentoù eus 60 da 70<ref name=":2">{{En}} ''[https://warhistory.org/article/the-stahlhelm THE STAHLHELM]'', War History, 20/08/2016 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. [[Feldgrau]] e oa liv ar stumm kentañ M1916. Implijet e voe a-yoc'h adalek [[Emgann Verdun (1916)|emgann Verdun]], a grogas e miz C'hwevrer 1916<ref name=":1" />. E 1918 e voe degaset un nebeud kemmoù d'an tokarn (stumm M1918). Digoret e voe e vordoù un tamm, e-sell izelaat dasson trouz an tarzhadennoù ennañ. E miz Gouere 1918, ar jeneral [[Erich Ludendorff|Ludendorff]] a urzhias e vije livet an tokarnioù gant ar soudarded o-unan, gant meur a liv dilufr azasaet ouzh pep tachenn-emgann<ref name=":2" />. Adalek 1934 e krogas studioù evit sevel ur stumm nevez, a voe dibabet gant ar [[Wehrmacht|Werhmacht]] e 1935 dindan an anv M1935. Bihanaet e voe e vordoù hag e erien, ha tennet e voe an ibiloù war e gostez a servije da stagañ plakennoù hobregonet ouzhpenn. Servijout a reas an dokarn e-pad an [[Eil Brezel-bed]], ma voe kemmet a-nebeudoù div wech c'hoazh (M1940 hag M1942) evit ma vije aesoc'h da broduiñ. <gallery> Restr:Danish War Museum Krigsmuseet Slotsholmen, Copenhagen, Denmark. World War I Imperial German Army (Deutsches Heer) military steel helmet (Stahlhelm) M1916 with camouflage paint German gas mask M1918 (2024-05-24) IMG 2900.jpg|Stahlhelm M1916 livet hervez urzhioù 1918. Restr:Duitse militaire Stahlhelm M.35, grijsgroen met rijkswapen, leren binnenhelm en kinriem met gesp 050551.JPG|Stahlhelm M1935. Restr:German soldier Ardennes 1944.jpeg|Ur soudard alaman e Belgia e 1944, da vare [[emgann an Ardenne]], gant un dokarn stumm M1942. </gallery> == Gwelet ivez == * [[Pickelhaube]] * Tokarnioù [[Tokarn Adrian|Adrian]] gall ha [[Tokarn Brodie|Brodie]] breizveuriat, bet ijinet e deroù ar Brezel-bed Kentañ ivez. == Daveennoù == [[Rummad:Tokarnioù]] [[Rummad:Dafar milourel]] 71v5rz8txej8sipfk56tu6f2fof6sq1 2204005 2203999 2026-11-11T13:49:28Z Kestenn 14086 2204005 wikitext text/x-wiki {{Implijoù all|Stahlhelm (disheñvelout)}} [[Restr:Helmet (AM 607045-4).jpg|thumb|200x200px|Ur Stahlhelm M16, ar stumm kentañ bet produet.]] Ar '''Stahlhelm''' ("tokarn dir" en alamaneg) zo ur rummad [[Tokarn|tokarnioù]] milourel bet implijet gant an armeoù alaman e-kerzh an daou vrezel-bed. Aweniñ a rejont tokarnioù implijet gant armeoù er bed a-bezh en XX{{vet}} kantved. == Istor == E deroù ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]] e rae ar soudarded alaman gant tokarnioù [[Pickelhaube]], e lêr bervet evit ar braz anezhe. Abalamour da vrezel an trañcheoù ha d'ar gloazadennoù degaset gant an tammoù obuzioù e tivizas kalz armeoù gwareziñ gwelloc'h pennoù o soudarded<ref>{{fr}} ''[https://www.museedelagrandeguerre.com/collections/casque-allemand-stahlhelm/ Casque allemand Stahlhelm]'', Musée de la Grande Guerre (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Friedrich Schwerd, ur c'helenner e Ensavadur teknikel Hannover, a grouas e 1915 ar Stahlhelm kentañ, en ur studiañ gloazadennoù ar soudarded ha [[Saladenn (tokarn)|saladennoù]] eus ar Grennamzer. {{formatnum:30000}} skouerenn eus an tokarn a voe urzhiet gant an [[Tirlu impalaerel alaman|arme alaman]], a voe anavezet evel dafar standart e miz Genver 1916 hepken<ref name=":1">{{en}} John Guttman, ''[https://historynet.com/stahlhelm-model-1916-the-signature-german-coal-scuttle/ Stahlhelm Model 1916: The Signature German ‘Coal Scuttle’]'', History.net, 09/08/2011 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Luzietoc'h e oant da sevel evit an [[Tokarn Brodie|tokarnioù Brodie]] breizhveuriat, met un tamm solutoc'h. 1,13 kg e oa o fouez, ha pourveziet e oant e mentoù eus 60 da 70<ref name=":2">{{En}} ''[https://warhistory.org/article/the-stahlhelm THE STAHLHELM]'', War History, 20/08/2016 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. [[Feldgrau]] e oa liv ar stumm kentañ M1916. Implijet e voe a-yoc'h adalek [[Emgann Verdun (1916)|emgann Verdun]], a grogas e miz C'hwevrer 1916<ref name=":1" />. E 1918 e voe degaset un nebeud kemmoù d'an tokarn (stumm M1918). Digoret e voe e vordoù un tamm, e-sell izelaat dasson trouz an tarzhadennoù ennañ. E miz Gouere 1918, ar jeneral [[Erich Ludendorff|Ludendorff]] a urzhias e vije livet an tokarnioù gant ar soudarded o-unan, gant meur a liv dilufr azasaet ouzh pep tachenn-emgann<ref name=":2" />. Adalek 1934 e krogas studioù evit sevel ur stumm nevez, a voe dibabet gant ar [[Wehrmacht|Werhmacht]] e 1935 dindan an anv M1935. Bihanaet e voe e vordoù hag e erien, ha tennet e voe an ibiloù war e gostez a servije da stagañ plakennoù hobregonet ouzhpenn. Servijout a reas an dokarn e-pad an [[Eil Brezel-bed]], ma voe kemmet a-nebeudoù div wech c'hoazh (M1940 hag M1942) evit ma vije aesoc'h da broduiñ. <gallery> Restr:Danish War Museum Krigsmuseet Slotsholmen, Copenhagen, Denmark. World War I Imperial German Army (Deutsches Heer) military steel helmet (Stahlhelm) M1916 with camouflage paint German gas mask M1918 (2024-05-24) IMG 2900.jpg|Stahlhelm M1916 livet hervez urzhioù 1918. Restr:Duitse militaire Stahlhelm M.35, grijsgroen met rijkswapen, leren binnenhelm en kinriem met gesp 050551.JPG|Stahlhelm M1935. Restr:German soldier Ardennes 1944.jpeg|Ur soudard alaman e Belgia e 1944, da vare [[emgann an Ardenne]], gant un dokarn stumm M1942. </gallery> == Gwelet ivez == * [[Pickelhaube]] * Tokarnioù [[Tokarn Adrian|Adrian]] gall ha [[Tokarn Brodie|Brodie]] breizveuriat, bet ijinet e deroù ar Brezel-bed Kentañ ivez. == Daveennoù == [[Rummad:Tokarnioù]] [[Rummad:Dafar milourel]] ct9pa5cm2hf3gxq2g596e3teakn6tz9 2204006 2204005 2026-11-11T13:49:45Z Kestenn 14086 2204006 wikitext text/x-wiki {{Implijoù all|Stahlhelm (disheñvelout)}} [[Restr:Helmet (AM 607045-4).jpg|thumb|200x200px|Ur Stahlhelm M1916, ar stumm kentañ bet produet.]] Ar '''Stahlhelm''' ("tokarn dir" en alamaneg) zo ur rummad [[Tokarn|tokarnioù]] milourel bet implijet gant an armeoù alaman e-kerzh an daou vrezel-bed. Aweniñ a rejont tokarnioù implijet gant armeoù er bed a-bezh en XX{{vet}} kantved. == Istor == E deroù ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]] e rae ar soudarded alaman gant tokarnioù [[Pickelhaube]], e lêr bervet evit ar braz anezhe. Abalamour da vrezel an trañcheoù ha d'ar gloazadennoù degaset gant an tammoù obuzioù e tivizas kalz armeoù gwareziñ gwelloc'h pennoù o soudarded<ref>{{fr}} ''[https://www.museedelagrandeguerre.com/collections/casque-allemand-stahlhelm/ Casque allemand Stahlhelm]'', Musée de la Grande Guerre (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Friedrich Schwerd, ur c'helenner e Ensavadur teknikel Hannover, a grouas e 1915 ar Stahlhelm kentañ, en ur studiañ gloazadennoù ar soudarded ha [[Saladenn (tokarn)|saladennoù]] eus ar Grennamzer. {{formatnum:30000}} skouerenn eus an tokarn a voe urzhiet gant an [[Tirlu impalaerel alaman|arme alaman]], a voe anavezet evel dafar standart e miz Genver 1916 hepken<ref name=":1">{{en}} John Guttman, ''[https://historynet.com/stahlhelm-model-1916-the-signature-german-coal-scuttle/ Stahlhelm Model 1916: The Signature German ‘Coal Scuttle’]'', History.net, 09/08/2011 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Luzietoc'h e oant da sevel evit an [[Tokarn Brodie|tokarnioù Brodie]] breizhveuriat, met un tamm solutoc'h. 1,13 kg e oa o fouez, ha pourveziet e oant e mentoù eus 60 da 70<ref name=":2">{{En}} ''[https://warhistory.org/article/the-stahlhelm THE STAHLHELM]'', War History, 20/08/2016 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. [[Feldgrau]] e oa liv ar stumm kentañ M1916. Implijet e voe a-yoc'h adalek [[Emgann Verdun (1916)|emgann Verdun]], a grogas e miz C'hwevrer 1916<ref name=":1" />. E 1918 e voe degaset un nebeud kemmoù d'an tokarn (stumm M1918). Digoret e voe e vordoù un tamm, e-sell izelaat dasson trouz an tarzhadennoù ennañ. E miz Gouere 1918, ar jeneral [[Erich Ludendorff|Ludendorff]] a urzhias e vije livet an tokarnioù gant ar soudarded o-unan, gant meur a liv dilufr azasaet ouzh pep tachenn-emgann<ref name=":2" />. Adalek 1934 e krogas studioù evit sevel ur stumm nevez, a voe dibabet gant ar [[Wehrmacht|Werhmacht]] e 1935 dindan an anv M1935. Bihanaet e voe e vordoù hag e erien, ha tennet e voe an ibiloù war e gostez a servije da stagañ plakennoù hobregonet ouzhpenn. Servijout a reas an dokarn e-pad an [[Eil Brezel-bed]], ma voe kemmet a-nebeudoù div wech c'hoazh (M1940 hag M1942) evit ma vije aesoc'h da broduiñ. <gallery> Restr:Danish War Museum Krigsmuseet Slotsholmen, Copenhagen, Denmark. World War I Imperial German Army (Deutsches Heer) military steel helmet (Stahlhelm) M1916 with camouflage paint German gas mask M1918 (2024-05-24) IMG 2900.jpg|Stahlhelm M1916 livet hervez urzhioù 1918. Restr:Duitse militaire Stahlhelm M.35, grijsgroen met rijkswapen, leren binnenhelm en kinriem met gesp 050551.JPG|Stahlhelm M1935. Restr:German soldier Ardennes 1944.jpeg|Ur soudard alaman e Belgia e 1944, da vare [[emgann an Ardenne]], gant un dokarn stumm M1942. </gallery> == Gwelet ivez == * [[Pickelhaube]] * Tokarnioù [[Tokarn Adrian|Adrian]] gall ha [[Tokarn Brodie|Brodie]] breizveuriat, bet ijinet e deroù ar Brezel-bed Kentañ ivez. == Daveennoù == [[Rummad:Tokarnioù]] [[Rummad:Dafar milourel]] ns11iqcxs2vbu3jnwtgdr3iorxl4d0n 2204007 2204006 2026-11-11T13:50:07Z Kestenn 14086 2204007 wikitext text/x-wiki {{Implijoù all|Stahlhelm (disheñvelout)}} [[Restr:Helmet (AM 607045-4).jpg|thumb|200x200px|Ur Stahlhelm M1916, ar stumm kentañ bet produet.]] Ar '''Stahlhelm''' ("tokarn dir" en alamaneg) zo ur rummad [[Tokarn|tokarnioù]] milourel bet implijet gant an [[Arme Alamagn|armeoù alaman]] e-kerzh an daou vrezel-bed. Aweniñ a rejont tokarnioù implijet gant armeoù er bed a-bezh en XX{{vet}} kantved. == Istor == E deroù ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]] e rae ar soudarded alaman gant tokarnioù [[Pickelhaube]], e lêr bervet evit ar braz anezhe. Abalamour da vrezel an trañcheoù ha d'ar gloazadennoù degaset gant an tammoù obuzioù e tivizas kalz armeoù gwareziñ gwelloc'h pennoù o soudarded<ref>{{fr}} ''[https://www.museedelagrandeguerre.com/collections/casque-allemand-stahlhelm/ Casque allemand Stahlhelm]'', Musée de la Grande Guerre (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Friedrich Schwerd, ur c'helenner e Ensavadur teknikel Hannover, a grouas e 1915 ar Stahlhelm kentañ, en ur studiañ gloazadennoù ar soudarded ha [[Saladenn (tokarn)|saladennoù]] eus ar Grennamzer. {{formatnum:30000}} skouerenn eus an tokarn a voe urzhiet gant an [[Tirlu impalaerel alaman|arme alaman]], a voe anavezet evel dafar standart e miz Genver 1916 hepken<ref name=":1">{{en}} John Guttman, ''[https://historynet.com/stahlhelm-model-1916-the-signature-german-coal-scuttle/ Stahlhelm Model 1916: The Signature German ‘Coal Scuttle’]'', History.net, 09/08/2011 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Luzietoc'h e oant da sevel evit an [[Tokarn Brodie|tokarnioù Brodie]] breizhveuriat, met un tamm solutoc'h. 1,13 kg e oa o fouez, ha pourveziet e oant e mentoù eus 60 da 70<ref name=":2">{{En}} ''[https://warhistory.org/article/the-stahlhelm THE STAHLHELM]'', War History, 20/08/2016 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. [[Feldgrau]] e oa liv ar stumm kentañ M1916. Implijet e voe a-yoc'h adalek [[Emgann Verdun (1916)|emgann Verdun]], a grogas e miz C'hwevrer 1916<ref name=":1" />. E 1918 e voe degaset un nebeud kemmoù d'an tokarn (stumm M1918). Digoret e voe e vordoù un tamm, e-sell izelaat dasson trouz an tarzhadennoù ennañ. E miz Gouere 1918, ar jeneral [[Erich Ludendorff|Ludendorff]] a urzhias e vije livet an tokarnioù gant ar soudarded o-unan, gant meur a liv dilufr azasaet ouzh pep tachenn-emgann<ref name=":2" />. Adalek 1934 e krogas studioù evit sevel ur stumm nevez, a voe dibabet gant ar [[Wehrmacht|Werhmacht]] e 1935 dindan an anv M1935. Bihanaet e voe e vordoù hag e erien, ha tennet e voe an ibiloù war e gostez a servije da stagañ plakennoù hobregonet ouzhpenn. Servijout a reas an dokarn e-pad an [[Eil Brezel-bed]], ma voe kemmet a-nebeudoù div wech c'hoazh (M1940 hag M1942) evit ma vije aesoc'h da broduiñ. <gallery> Restr:Danish War Museum Krigsmuseet Slotsholmen, Copenhagen, Denmark. World War I Imperial German Army (Deutsches Heer) military steel helmet (Stahlhelm) M1916 with camouflage paint German gas mask M1918 (2024-05-24) IMG 2900.jpg|Stahlhelm M1916 livet hervez urzhioù 1918. Restr:Duitse militaire Stahlhelm M.35, grijsgroen met rijkswapen, leren binnenhelm en kinriem met gesp 050551.JPG|Stahlhelm M1935. Restr:German soldier Ardennes 1944.jpeg|Ur soudard alaman e Belgia e 1944, da vare [[emgann an Ardenne]], gant un dokarn stumm M1942. </gallery> == Gwelet ivez == * [[Pickelhaube]] * Tokarnioù [[Tokarn Adrian|Adrian]] gall ha [[Tokarn Brodie|Brodie]] breizveuriat, bet ijinet e deroù ar Brezel-bed Kentañ ivez. == Daveennoù == [[Rummad:Tokarnioù]] [[Rummad:Dafar milourel]] codgfbpxk388vqa70jptz47d5uaf9pq 2204009 2204007 2026-11-11T13:54:31Z Kestenn 14086 /* Gwelet ivez */ 2204009 wikitext text/x-wiki {{Implijoù all|Stahlhelm (disheñvelout)}} [[Restr:Helmet (AM 607045-4).jpg|thumb|200x200px|Ur Stahlhelm M1916, ar stumm kentañ bet produet.]] Ar '''Stahlhelm''' ("tokarn dir" en alamaneg) zo ur rummad [[Tokarn|tokarnioù]] milourel bet implijet gant an [[Arme Alamagn|armeoù alaman]] e-kerzh an daou vrezel-bed. Aweniñ a rejont tokarnioù implijet gant armeoù er bed a-bezh en XX{{vet}} kantved. == Istor == E deroù ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]] e rae ar soudarded alaman gant tokarnioù [[Pickelhaube]], e lêr bervet evit ar braz anezhe. Abalamour da [[Brezel an trañcheoù|vrezel an trañcheoù]] ha d'ar gloazadennoù degaset gant an tammoù obuzioù e tivizas kalz armeoù gwareziñ gwelloc'h pennoù o soudarded<ref>{{fr}} ''[https://www.museedelagrandeguerre.com/collections/casque-allemand-stahlhelm/ Casque allemand Stahlhelm]'', Musée de la Grande Guerre (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Friedrich Schwerd, ur c'helenner e Ensavadur teknikel Hannover, a grouas e 1915 ar Stahlhelm kentañ, en ur studiañ gloazadennoù ar soudarded ha [[Saladenn (tokarn)|saladennoù]] eus ar Grennamzer. {{formatnum:30000}} skouerenn eus an tokarn a voe urzhiet gant an [[Tirlu impalaerel alaman|arme alaman]], a voe anavezet evel dafar standart e miz Genver 1916 hepken<ref name=":1">{{en}} John Guttman, ''[https://historynet.com/stahlhelm-model-1916-the-signature-german-coal-scuttle/ Stahlhelm Model 1916: The Signature German ‘Coal Scuttle’]'', History.net, 09/08/2011 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Luzietoc'h e oant da sevel evit an [[Tokarn Brodie|tokarnioù Brodie]] breizhveuriat, met un tamm solutoc'h. 1,13 kg e oa o fouez, ha pourveziet e oant e mentoù eus 60 da 70<ref name=":2">{{En}} ''[https://warhistory.org/article/the-stahlhelm THE STAHLHELM]'', War History, 20/08/2016 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. [[Feldgrau]] e oa liv ar stumm kentañ M1916. Implijet e voe a-yoc'h adalek [[Emgann Verdun (1916)|emgann Verdun]], a grogas e miz C'hwevrer 1916<ref name=":1" />. E 1918 e voe degaset un nebeud kemmoù d'an tokarn (stumm M1918). Digoret e voe e vordoù un tamm, e-sell izelaat dasson trouz an tarzhadennoù ennañ. E miz Gouere 1918, ar jeneral [[Erich Ludendorff|Ludendorff]] a urzhias e vije livet an tokarnioù gant ar soudarded o-unan, gant meur a liv dilufr azasaet ouzh pep tachenn-emgann<ref name=":2" />. Adalek 1934 e krogas studioù evit sevel ur stumm nevez, a voe dibabet gant ar [[Wehrmacht|Werhmacht]] e 1935 dindan an anv M1935. Bihanaet e voe e vordoù hag e erien, ha tennet e voe an ibiloù war e gostez a servije da stagañ plakennoù hobregonet ouzhpenn. Servijout a reas an dokarn e-pad an [[Eil Brezel-bed]], ma voe kemmet a-nebeudoù div wech c'hoazh (M1940 hag M1942) evit ma vije aesoc'h da broduiñ. <gallery> Restr:Danish War Museum Krigsmuseet Slotsholmen, Copenhagen, Denmark. World War I Imperial German Army (Deutsches Heer) military steel helmet (Stahlhelm) M1916 with camouflage paint German gas mask M1918 (2024-05-24) IMG 2900.jpg|Stahlhelm M1916 livet hervez urzhioù 1918. Restr:Duitse militaire Stahlhelm M.35, grijsgroen met rijkswapen, leren binnenhelm en kinriem met gesp 050551.JPG|Stahlhelm M1935. Restr:German soldier Ardennes 1944.jpeg|Ur soudard alaman e Belgia e 1944, da vare [[emgann an Ardenne]], gant un dokarn stumm M1942. </gallery> == Gwelet ivez == * [[Pickelhaube]] * Tokarnioù [[Tokarn Adrian|Adrian]] gall ha [[Tokarn Brodie|Brodie]] breizhveuriat, bet ijinet e deroù ar Brezel-bed Kentañ ivez. == Daveennoù == [[Rummad:Tokarnioù]] [[Rummad:Dafar milourel]] ledngk7gmueumpz2sidhb0zqu3dgpaw 0 181599 2204004 2026-11-11T13:45:49Z Kestenn 14086 Pajenn krouet gant : "{{Disheñvelout}} '''''Stahlhelm''''' zo ur ger [[Alamaneg|alamanek]] hag a dalvez "tokarn dir". Gellout a ra ober dave da : * [[Stahlhelm]], tokarn implijet gant an arme alaman dreist-holl, er [[Brezel-bed kentañ|C'hentañ]] hag en [[Eil Brezel-bed]] ; * ''[[Der Stahlhelm, Bund der Frontsoldaten]]'', ur gevredigezh soudarded bet, faskour he ideologiezh, bet oberiant etre 1918 ha 1935 ; * [[putsch Stahlhelm]] (1933), un darvoud a enebas nazied ouzh izili ar strolla..." 2204004 wikitext text/x-wiki {{Disheñvelout}} '''''Stahlhelm''''' zo ur ger [[Alamaneg|alamanek]] hag a dalvez "tokarn dir". Gellout a ra ober dave da : * [[Stahlhelm]], tokarn implijet gant an arme alaman dreist-holl, er [[Brezel-bed kentañ|C'hentañ]] hag en [[Eil Brezel-bed]] ; * ''[[Der Stahlhelm, Bund der Frontsoldaten]]'', ur gevredigezh soudarded bet, faskour he ideologiezh, bet oberiant etre 1918 ha 1935 ; * [[putsch Stahlhelm]] (1933), un darvoud a enebas nazied ouzh izili ar strollad ''Stalhelm'' meneget a-us, e [[Braunschweig]] ; * ''[[Stahlhelm-Fraktion]]'', un termen bet implijet evit evel tu dehoù strolladoù politikel alaman evel ar [[Christlich Demokratische Union Deutschlands|CDU]]. [[Rummad:Gerioù alamanek]] dmaloohus5x0lesc7un1ai3o9hrtotr 0 181600 2204010 2026-11-11T13:54:58Z Kestenn 14086 Adkas war-du [[Brezel ar fozioù-difenn]] 2204010 wikitext text/x-wiki #ADKAS [[Brezel ar fozioù-difenn]] rwpjlortha0c1v7qvv5okch8n5xnjjf 1 181601 2204012 2026-11-11T13:56:16Z Ar choler 52661 /* Treuzskrivadur */ rann nevez 2204012 wikitext text/x-wiki == Treuzskrivadur == 1. Iskis eo an treuzskrivadurioù a zo kinniget evit '''хальмг кельн''' ha '''хальмг дисциплин кельн'''. *N'eo ket spisaet ar yezh orin ; [[kazakeg]] (a vez komzet e Mongolia ivez) eo evit doare. *{{kk}} '''хальмг кельн''' = ''c'halmg keln'' "yezh c'halmek" (<х> kirillek = <c'h> brezhonek, distaget {{LFE|/x/}}) *{{kk}} '''хальмг дисциплин кельн''' = ''c'halmg distchiplin keln'' "diskiblezh ar yezh c'halmek", n'eo ket <q> ''khalmg öördin keln'' </q>. 2. "Kalmoukeg-oirateg" eo anv ar pennad, padal e lenner <q> Kalmakeg (qalmaq) </q> er pennad [[Oirateg (Mongolek)]]. — [[Implijer:Ar choler|Ar choler]] ([[Kaozeadenn Implijer:Ar choler|kaozeal]]) 11 Du 2026 da 13:56 (UTC) 56g1ypql6ia1n0lt3n4zmxasjrzxcz7 2204036 2204012 2026-11-11T16:05:58Z Leonzia 88972 /* Treuzskrivadur */ Respont 2204036 wikitext text/x-wiki == Treuzskrivadur == 1. Iskis eo an treuzskrivadurioù a zo kinniget evit '''хальмг кельн''' ha '''хальмг дисциплин кельн'''. *N'eo ket spisaet ar yezh orin ; [[kazakeg]] (a vez komzet e Mongolia ivez) eo evit doare. *{{kk}} '''хальмг кельн''' = ''c'halmg keln'' "yezh c'halmek" (<х> kirillek = <c'h> brezhonek, distaget {{LFE|/x/}}) *{{kk}} '''хальмг дисциплин кельн''' = ''c'halmg distchiplin keln'' "diskiblezh ar yezh c'halmek", n'eo ket <q> ''khalmg öördin keln'' </q>. 2. "Kalmoukeg-oirateg" eo anv ar pennad, padal e lenner <q> Kalmakeg (qalmaq) </q> er pennad [[Oirateg (Mongolek)]]. — [[Implijer:Ar choler|Ar choler]] ([[Kaozeadenn Implijer:Ar choler|kaozeal]]) 11 Du 2026 da 13:56 (UTC) :pennad skrid, "Kalmoukeg", wikipedia e kalmoukeg, met ne ya ket an troidigezh gant Google Translate : :https://xal.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B3_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BD [[Implijer:Leonzia|Leonzia]] ([[Kaozeadenn Implijer:Leonzia|kaozeal]]) 11 Du 2026 da 16:05 (UTC) cdbfe86hceyqygjwkmuysyizst5wykb 2204037 2204036 2026-11-11T16:16:15Z Leonzia 88972 /* Treuzskrivadur */ Respont 2204037 wikitext text/x-wiki == Treuzskrivadur == 1. Iskis eo an treuzskrivadurioù a zo kinniget evit '''хальмг кельн''' ha '''хальмг дисциплин кельн'''. *N'eo ket spisaet ar yezh orin ; [[kazakeg]] (a vez komzet e Mongolia ivez) eo evit doare. *{{kk}} '''хальмг кельн''' = ''c'halmg keln'' "yezh c'halmek" (<х> kirillek = <c'h> brezhonek, distaget {{LFE|/x/}}) *{{kk}} '''хальмг дисциплин кельн''' = ''c'halmg distchiplin keln'' "diskiblezh ar yezh c'halmek", n'eo ket <q> ''khalmg öördin keln'' </q>. 2. "Kalmoukeg-oirateg" eo anv ar pennad, padal e lenner <q> Kalmakeg (qalmaq) </q> er pennad [[Oirateg (Mongolek)]]. — [[Implijer:Ar choler|Ar choler]] ([[Kaozeadenn Implijer:Ar choler|kaozeal]]) 11 Du 2026 da 13:56 (UTC) :pennad skrid, "Kalmoukeg", wikipedia e kalmoukeg, met ne ya ket an troidigezh gant Google Translate : :https://xal.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B3_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%BD [[Implijer:Leonzia|Leonzia]] ([[Kaozeadenn Implijer:Leonzia|kaozeal]]) 11 Du 2026 da 16:05 (UTC) ::Sklaer a walc'h eo war wikipedia en alamaneg, gant ar skritur "mongol" (skrivet a-blom) https://de.wikipedia.org/wiki/Kalm%C3%BCckische_Sprache <nowiki> {{lang|xal-Cyrl|хальмг келн}} {{MongolUnicode|ᡍᠠᠯᡅᡏᡎᠨ<br />ᡍᡄᠯᡄᠨ}} [{{IPA|xalʲˈmək keˈlən}}]) </nowiki> [[Implijer:Leonzia|Leonzia]] ([[Kaozeadenn Implijer:Leonzia|kaozeal]]) 11 Du 2026 da 16:16 (UTC) dxe9bl8ljkngk485sstf6k38mnz66oe 0 181602 2204019 2026-11-11T14:50:49Z Kestenn 14086 Lañs dister 2204019 wikitext text/x-wiki {{Danvez pennad}} [[Restr:Bundesarchiv Bild 169-0952, Russland, bei Stalingrad, Offiziersbesprechung.jpg|thumb|Ofiserien ar Wehrmacht, warne unwiskoù ''Feldgrau'', nepell diouzh [[Stalingrad]], e dibenn an hañv 1942.]] Ar '''Feldgrau''' (diwar an [[alamaneg]]) zo ul [[liv]] gwer-gris, bet liv diazez unwiskoù an [[Arme Alamagn|armeoù alaman]] adalek 1907 (er ''feldgraue Friedensuniform'') ha betek 1945 (en [[Republik Kevreadel Alamagn (1949-1990)|Alamagn ar C'hornôg]]) ha 1989 ([[Republik Demokratel Alamagn|Alamagn ar Reter]]). Implijet e vez an termen evit lesenvel ar soudarded o-unan ivez<ref>{{Fr}} Nicola''s'' Roquejeoffre, ''[https://www.lalsace.fr/defense-guerre-conflit/2026/11/11/alsaciens-mosellans-de-14-18-sortir-les-feldgrauen-de-l-oubli Alsaciens-Mosellans de 14-18 : sortir les Feldgrauen de l’oubli]'', L'Alsace, 11/11/2026</ref><ref>{{Fr}} Thibaut Dary, ''[https://www.lefigaro.fr/histoire/2016/02/26/26001-20160226ARTFIG00203--feldgrau-le-poilu-d-en-face.php Feldgrau, le poilu d'en face]'', Le Figaro, 26/02/2016 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. == Levrlennadur == * {{De}} Wolfgang Hanne, ''Das Deutsche Heer in Feldgrau 1907-1918'', Verlag Militaria, teir levrenn == Daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Livioù]] 8tyly0p7rhd35npkxi66eaugirxkdf4 2204020 2204019 2026-11-11T14:54:30Z Kestenn 14086 2204020 wikitext text/x-wiki {{Stumm an titl|''Feldgrau''}} {{Danvez pennad}} [[Restr:Bundesarchiv Bild 169-0952, Russland, bei Stalingrad, Offiziersbesprechung.jpg|thumb|Ofiserien ar [[Wehrmacht]], warne unwiskoù ''Feldgrau'', nepell diouzh [[Stalingrad]], e dibenn an hañv 1942.]] Ar '''''Feldgrau''''' (diwar an [[alamaneg]] hag a dalvez mui pe vui "''griz evit mont war an dachenn''") zo ul [[liv]] gwer-gris, bet liv diazez unwiskoù an [[Arme Alamagn|armeoù alaman]] adalek 1907 (er ''feldgraue Friedensuniform'') ha betek 1945 (en [[Republik Kevreadel Alamagn (1949-1990)|Alamagn ar C'hornôg]]) ha 1989 ([[Republik Demokratel Alamagn|Alamagn ar Reter]]). Implijet e vez an termen evit lesenvel ar soudarded o-unan ivez<ref>{{Fr}} Nicola''s'' Roquejeoffre, ''[https://www.lalsace.fr/defense-guerre-conflit/2026/11/11/alsaciens-mosellans-de-14-18-sortir-les-feldgrauen-de-l-oubli Alsaciens-Mosellans de 14-18 : sortir les Feldgrauen de l’oubli]'', L'Alsace, 11/11/2026</ref><ref>{{Fr}} Thibaut Dary, ''[https://www.lefigaro.fr/histoire/2016/02/26/26001-20160226ARTFIG00203--feldgrau-le-poilu-d-en-face.php Feldgrau, le poilu d'en face]'', Le Figaro, 26/02/2016 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Arlivioù disheñvel en deus bet hervez ar mareoù : grisoc'h e deroù ar [[Brezel-bed kentañ|Brezel-bed Kentañ]], gweroc'h ha teñvaloc'h goude. == Levrlennadur == * {{De}} Wolfgang Hanne, ''Das Deutsche Heer in Feldgrau 1907-1918'', Verlag Militaria, teir levrenn == Daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Livioù]] 0rbzqyy32kj7n3iae4jppb7wb59kdu3 0 181603 2204023 2026-11-11T15:01:25Z Kestenn 14086 Kestenn en deus kaset ar bajenn [[Tennadeg kaeañ]] da [[Tennadeg-harz]] 2204023 wikitext text/x-wiki #ADKAS [[Tennadeg-harz]] p1ai51zshzkx6ck60aye083sss7xehi 0 181604 2204024 2026-11-11T15:02:25Z Kestenn 14086 Adkas war-du [[Tennadeg-harz]] 2204024 wikitext text/x-wiki #ADKAS [[Tennadeg-harz]] p1ai51zshzkx6ck60aye083sss7xehi 1 181605 2204026 2026-11-11T15:05:09Z Kestenn 14086 /* Titl */ rann nevez 2204026 wikitext text/x-wiki == Titl == @[[Implijer:Dishual|Dishual]] Lakaet em eus an termen 'peus kavet da ditl ar pennad, aesoc'h eo da gompren prim a gav din. Trugarez ! [[Implijer:Kestenn|Kestenn]] ([[Kaozeadenn Implijer:Kestenn|kaozeal]]) 11 Du 2026 da 15:05 (UTC) jpdxirp1ont4k9ky73ylpxgyof70tbm 2204027 2204026 2026-11-11T15:15:01Z Dishual 612 /* Titl */ Respont 2204027 wikitext text/x-wiki == Titl == @[[Implijer:Dishual|Dishual]] Lakaet em eus an termen 'peus kavet da ditl ar pennad, aesoc'h eo da gompren prim a gav din. Trugarez ! [[Implijer:Kestenn|Kestenn]] ([[Kaozeadenn Implijer:Kestenn|kaozeal]]) 11 Du 2026 da 15:05 (UTC) :Demat, :Ya da vat ha lojikoc'h e kaven memes. :A galon [[Implijer:Dishual|Dishual]] ([[Kaozeadenn Implijer:Dishual|kaozeal]]) 11 Du 2026 da 15:15 (UTC) r2915vplqjtlkdgq8i7xmzip2ovtjwz 0 181606 2204040 2026-11-11T16:22:37Z Kestenn 14086 Lañs dister 2204040 wikitext text/x-wiki [[Restr:Dell Diamond Southwest Entrance 2017.jpg|thumb|Mont e-barzh ar stad base-ball Dell Diamond e Round Rock.]] '''Round Rock''' zo ur gêr e kontelezhioù [[Kontelezh Williamson (Texas)|Williamson]] ha [[Kontelezh Travis (Texas)|Travis]], e-kreiz [[Texas]] ([[Stadoù-Unanet Amerika]]). {{formatnum:119468}} annezad a oa e 2020<ref>{{en}} ''[https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/roundrockcitytexas/PST045224 Round Rock city, Texas]'', United States Census Bureau (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. E Round Rock e voe lazhet an torfedour [[Sam Bass]] gant ''rangers'' e 1878<ref>{{En}} Wayne Gard, ''[https://www.tshaonline.org/handbook/entries/bass-sam The Life and Crimes of Sam Bass: Notorious Outlaw of the Wild West]'', Texas State Historical Association (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Er gêr emañ sez etrebroadel an embregerezh [[Dell]]. == Tud == * [[Juanita Craft]] (1902-1985), stourmerez evit ar gwirioù sivil ha politikourez. * [[James Talarico]] (ganet e 1989), politikour, bet dilennet dileuriad Texas er [[Sened ar Stadoù-Unanet|Sened]] e 2026. == Liamm diavaez == * {{en}} [https://www.roundrocktexas.gov/ Lec'hienn ofisiel] == Daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Kêrioù Texas]] pxlev0d16z6sin36ln8h9zws11iq1ka 0 181607 2204041 2026-11-11T16:50:18Z Kestenn 14086 Lañs dister-dister. 2204041 wikitext text/x-wiki {{Danvez pennad}} '''Skipailh mell-droad Alamagn''' (en alamaneg ''Deutsche Fußballnationalmannschaft''), lesanvet ''Mannschaft'' a-wechoù, zo un dibab eus ar c'hoarierein vell-droad wellañ en Alamagn. Meret eo gant an [[Deutscher Fußball-Bund]]. E vatch kentañ a c'hoarias a-enep Suis e 1908. Peder gwech en deus gounezet [[Kib vell-droad ar bed|kib ar Bed]] (1954, 1974, 1990 ha 2014), ha teir gwech [[Kampionad mell-droad Europa|kampion Europa]] eo bet (1972, 1980 ha 1996). == Liamm diavaez == * {{De}} [https://www.dfb.de/maenner/nationalmannschaften/nationalmannschaft Lec'hienn ofisiel] [[Rummad:Skipailhoù mell-droad broadel]] oheei6jpivyd2s6pytbgakno6jn1ltc 0 181608 2204042 2026-11-11T16:51:29Z Kestenn 14086 Adkas war-du [[Skipailh mell-droad Alamagn]] 2204042 wikitext text/x-wiki #ADKAS [[Skipailh mell-droad Alamagn]] gpjbu0ddroc9dj83zclgzebh4b5v63r 0 181609 2204044 2026-11-11T17:24:11Z Kestenn 14086 Lañs dister 2204044 wikitext text/x-wiki {{Danvez pennad}} [[Restr:Guy Marchand en 2008.jpg|thumb|Guy Marchand e 2008.]] '''Guy Marchand''', bet ganet d'an 22 a viz Mae 1937 e [[Pariz]], ha marvet d'ar 15 a viz Kerzu 2023 e [[Cavaillon]], a oa ur c'haner, aktour, soner ha skrivagnour gall. Kanet en deus ar ganaouenn ''[[Destinée]]'', a glever er film ''[[Les Sous-doués en vacances]]'' (1982). C'hoariet en deus e meur a film evel ''[[L'Été en pente douce]]'' (1987) ha ''[[Le Plus Beau Métier du monde]]'' (1996). Brudet eo dreist-holl evit bezañ c'hoariet tudenn [[Nestor Burma]] er [[Nestor Burma (stirad skinwel)|stirad heñvelanvet]], etre 1991 ha 2003<ref>{{Fr}} Laurent Carpentier, ''[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2023/12/15/guy-marchand-acteur-et-musicien-est-mort_6206007_3382.html Guy Marchand, acteur et musicien, est mort]'', Le Monde, 15/12/2023 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Kemer a reas perzh e [[brezel Aljeria]], en [[3de Rejimant estrañjour troadegiezh]]. Hervez ul levr bet embannet e 2026 en dije labouret evit Servij oberiant an [[DGSE]]<ref>{{fr}} ''[https://www.letelegramme.fr/france/decede-en-2023-le-comedien-et-chanteur-guy-marchand-avait-travaille-pour-la-dgse-selon-une-enquete-journalistique-7157527.php Décédé en 2023, le comédien et chanteur Guy Marchand aurait travaillé pour la DGSE, selon une enquête journalistique]'', Le Télégramme, 11/11/2026</ref>. == Daveennoù == {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Marchand, Guy}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1937]] [[Rummad:Marvioù 2023]] [[Rummad:Kanerien Bro-C'hall]] [[Rummad:Aktourien Bro-C'hall]] 67mnerwn59v7qm7efjex69t8f3svi10 2204045 2204044 2026-11-11T17:25:36Z Kestenn 14086 2204045 wikitext text/x-wiki {{Danvez pennad}} [[Restr:Guy Marchand en 2008.jpg|thumb|Guy Marchand e 2008.]] '''Guy Marchand''', bet ganet d'an 22 a viz Mae 1937 e [[Pariz]], ha marvet d'ar 15 a viz Kerzu 2023 e [[Cavaillon]], a oa ur c'haner, aktour, soner ha skrivagnour gall. Kanet en deus ar ganaouenn ''[[Destinée]]'', a glever er film ''[[Les Sous-doués en vacances]]'' (1982). C'hoariet en deus e meur a film evel ''[[L'Été en pente douce]]'' (1987) ha ''[[Le Plus Beau Métier du monde]]'' (1996). Brudet eo dreist-holl evit bezañ c'hoariet tudenn [[Nestor Burma]] er [[Nestor Burma (stirad skinwel)|stirad heñvelanvet]], etre 1991 ha 2003<ref>{{Fr}} Laurent Carpentier, ''[https://www.lemonde.fr/disparitions/article/2023/12/15/guy-marchand-acteur-et-musicien-est-mort_6206007_3382.html Guy Marchand, acteur et musicien, est mort]'', Le Monde, 15/12/2023 (lennet d'an 11/11/2026)</ref>. Kemer a reas perzh e [[brezel Aljeria]], en [[3de Rejimant estrañjour troadegiezh]]. Hervez ul levr bet embannet e 2026 en dije labouret evit Servij oberiant an [[DGSE]]<ref>{{fr}} ''[https://www.letelegramme.fr/france/decede-en-2023-le-comedien-et-chanteur-guy-marchand-avait-travaille-pour-la-dgse-selon-une-enquete-journalistique-7157527.php Décédé en 2023, le comédien et chanteur Guy Marchand aurait travaillé pour la DGSE, selon une enquête journalistique]'', Le Télégramme, 11/11/2026</ref>. == Liamm diavaez == * {{En}} [[imdbname:0545383|Fichenn IMDB]] == Daveennoù == {{Daveoù}} {{DEFAULTSORT:Marchand, Guy}} [[Rummad:Ganedigezhioù 1937]] [[Rummad:Marvioù 2023]] [[Rummad:Kanerien Bro-C'hall]] [[Rummad:Aktourien Bro-C'hall]] dzvc94nyl1hx5h7sgzircvbaij80au9 0 181610 2204054 2026-11-11T19:05:02Z Dishual 612 Adkas war-du [[Nijerez emgann]] 2204054 wikitext text/x-wiki #ADKAS [[Nijerez emgann]] 747fmmuthvaebbyielv0ggeruc1ugxr 0 181611 2204055 2026-11-11T19:12:41Z Dishual 612 Pajenn krouet gant : "{{databox}} Un '''nijerez tagañ''', pe '''bombezer tagañ''' a vez graet eus un [[nijerez milourel]] strategel implijet da gentañ holl evit [[bombezadur|bombezadurioù]] resisoc'h evit ar re gant [[bombezer]]ioù. An nijerezioù tagañ a vo rediet da dalñ ouzh [[Brezel enepnijerez|difennoù enep aer]] e-kerzh an dagadenn.<ref name=pjo>Mortensen 1987, pp. 24–25.</ref> Ar rummad nijerezioù-se a zo savet dreist-holl evit un [[harp tan nij a-dost]] ha kefridioù mor..." 2204055 wikitext text/x-wiki {{databox}} Un '''nijerez tagañ''', pe '''bombezer tagañ''' a vez graet eus un [[nijerez milourel]] strategel implijet da gentañ holl evit [[bombezadur|bombezadurioù]] resisoc'h evit ar re gant [[bombezer]]ioù. An nijerezioù tagañ a vo rediet da dalñ ouzh [[Brezel enepnijerez|difennoù enep aer]] e-kerzh an dagadenn.<ref name=pjo>Mortensen 1987, pp. 24–25.</ref> Ar rummad nijerezioù-se a zo savet dreist-holl evit un [[harp tan nij a-dost]] ha kefridioù morlu oabl-gorre, ha gant harp kefridioù [[Bombezadeg taktikel|bombezadegoù taktikel]]. Ar stummoù savet evit kefridioù ha n'int ket reoù war-vor a vez anvet '''nijerez tagañ douar'''.<ref name=g73>Gunston 2009, p. 73.</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Geriaoueg ar brezel]] [[Rummad:Nijerezioù brezel]] [[Rummad:Bombezerioù]] pca0aso4dqzn0idzpkecq7vqrwyd13v 2204065 2204055 2026-11-11T20:31:01Z Ar choler 52661 + levrlennadur 2204065 wikitext text/x-wiki {{databox}} Un '''nijerez tagañ''', pe '''bombezer tagañ''' a vez graet eus un [[nijerez vilourel]] strategel implijet da gentañ-holl evit [[bombezadur]]ioù resisoc'h evit ar re gant [[bombezer]]ioù. An nijerezioù tagañ a vez rediet da dalañ ouzh [[Brezel enepnijerez|difennoù enep aer]] e-kerzh an dagadenn<ref name="pjo">Mortensen 1987, pp. 24–25.</ref> Ar rummad nijerezioù-se a zo savet dreist-holl evit un [[harp tan nij a-dost]] ha kefridioù morlu oabl-gorre, ha gant harp kefridioù [[Bombezadeg taktikel|bombezadegoù taktikel]]. Ar stummoù savet evit kefridioù ha n'int ket reoù war-vor a vez anvet '''nijerez tagañ douar'''<ref name="g73">Gunston 2009, p. 73.</ref>. == Levrlennadur == * {{en}} Gunston, Bill. ''The Cambridge Aerospace Dictionary''. Cambridge : Cambridge University Press, 2009 {{ISBN|978-0-521-19165-4}} * {{en}} Mortensen, Daniel R.. ''A Pattern for Joint Operations: World War II Close Air Support, North Africa''. Washington, D.C.: Office Of Air Force History, 1987 {{ISBN|978-1-4289-1564-0}} == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} [[Rummad:Geriaoueg ar brezel]] [[Rummad:Nijerezioù brezel]] [[Rummad:Bombezerioù]] jujhv2l206nhczlzi3wei4zc55ovxge 0 181612 2204060 2026-11-11T20:13:47Z YoruNoHikage 76923 Pennad nevez diwar-benn ar c’hoari video Breizh ''Super reaKtor'' 2204060 wikitext text/x-wiki {{Infobox/Deroù}} {{Infobox/Titl|Super reaKtor|E1E1E1|}} {{Infobox/Istitl|}} {{Infobox/Linenn gemmesk|Doare|[[Bullet hell]]<br />[[Arkad]]}} {{Infobox/Linenn gemmesk|Mod c’hoari|C’hoari e-unan}} {{Infobox/Linenn gemmesk|Embannet|[[21 a viz Du]] [[2025]]}} {{Infobox/Linenn gemmesk|Krouerien|[[SuperSaZ Studio]]}} {{Infobox/Linenn gemmesk|Embanner|[[TyGAMES]]}} {{Infobox/Linenn gemmesk|Bro|[[Skeudenn:Flag of Brittany (Gwenn ha du).svg|22px]] [[Breizh]]}} {{Infobox/Linenn gemmesk|Reizhiadoù|[[Microsoft Windows]]<br />[[macOS]]<br />[[GNU/Linux]]}} {{Infobox/Notennig|Infobox Bro}} {{Infobox/Dibenn}} '''''Super reaKtor''''' a zo ur [[c'hoari video|c’hoari video]] krouet e [[Roazhon]] gant [[SuperSaZ Studio]] hag embannet d'ar [[21 a viz Du]] [[2025]] gant [[TyGAMES]]. Evel e kement [[bullet hell]] all, ret eo mont e-biou eus an elfennoù mouk ([[triskell|triskelloù]] anvet ''TRI-SKL''), met pal ar c’hoari zo tapout elfennoù gwer gant kreiz ur varenn a vez dilec’hiet hag a cheñch ment gant ar c’hoarier.<ref name="press">{{En}} [https://www.gamespress.com/Super-Reaktor-launch-worldwide-on-Steam « Super Reaktor launch worldwide on Steam »], ''Games Press''.</ref><ref name="drouizig">[https://drouizig.org/br/super-reaktor-ur-choari-arkad-leun-a-liviou-hag-a-driskellou/ « Super reaKtor : ur c’hoari arkad leun a livioù hag a driskelloù »], ''An Drouizig'', 21 a viz Du 2025.</ref> == Istor == Diorren ar c’hoari a oa bet kroget e 2022 en Octojam, ur [[game jam]] aozet gant ar gevredigezh Indie Collective e Roazhon. War unan eus pevar skeudenn sujed ar game jam emañ ar varenn a vez kontrollet gant ar c’hoarier.<ref name="octojam">{{Fr}} « Octojam 2022 », pajenn ar game jam war [https://itch.io/jam/octojam-2022 ''itch.io''].</ref> Kinniget e oa bet ''Super reaKtor'' e Roazhon e gouelioù [[Stunfest]] (2023 ha 2025)<ref>{{Fr}} « Super reaKtor », [https://www.stunfest.com/indiegame/super-reaktor/ ''stunfest.com''].</ref> hag INSALAN, hag e Naoned e Art-to-Play<ref>{{Fr}} « Super reaKtor », [https://art-to-play.fr/activities/super-reaktor-3/ ''art-to-play.fr''].</ref>. == Skipailh krouiñ == 3 den o deus kemeret perzh dreist-holl krouiñ ar c'hoari.<ref name="skipailh">[https://tygamesbzh.itch.io/super-reaktor ''Super reaKtor'' war itch.io]</ref> * Christophe « Sushi » Torin : diorren, game design, graferezh * Cyril « zriL » Savary : diorren, level design * Ombre-vent : sonerezh Troet e oa bet e [[brezhoneg]] gant Morgane « neko Molinari » Hallais.<ref name="drouizig" /> == Liammoù diavaez == * [https://ty.games/games/super-reaktor/ Lec’hienn ar c’hoari] * [http://pixelnest.io/ Lec’hienn ofisiel an embanner TyGAMES] * [https://store.steampowered.com/app/3077190/Super_reaKtor/ ''Super reaKtor'' war Steam] * [https://tygamesbzh.itch.io/super-reaktor ''Super reaKtor'' war itch.io] == Notennoù ha daveoù == {{Daveoù}} [[Rummad:C'hoarioù video]] [[Rummad:C'hoarioù video e brezhoneg]] [[Rummad:C'hoarioù video 2025]] bgcmzogxniae0u8jh9uucjan8wkt2rt 0 181613 2204061 2026-11-11T20:14:22Z Arko 540 Boulc'hañ 2204061 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ar '''chaous giz Bologna''' (''[[ragù]] bolognese'' [{{IPA|raˈɡu boloɲˈɲeːze}}] pe {{lang|it|''ragù alla bolognese''}}) a zo un [[hilienn]] hengounel eus [[keginerezh Italia]], eus [[Bologna]] e [[Emilia-Romagna]], graet diwar [[kig-bevin]] pe [[kig-leue]] drailhet, [[hilienn domatez]], [[ognon]], [[ach]], [[karotez]] hag [[eoul olivez]]. E Bologna e vez debret dreist-holl gant [[tagliatelle]]<ref>{{fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=nA5dHi0oYj0 « La vraie sauce bolognaise de Bologne »] war YouTube.</ref>, [[lazagn]]où, [[cannelloni]], toazennoù forn ha [[polenta]], ha gant [[toazennoù]] ([[spaghetti]] peurgetket) er peurrest eus ar bed<ref>{{fr}} {{Liamm web |url= https://www.litaliedansmacuisine.com/2019/09/sauce-bolognaise.html |titl= Chaous giz Bologna | lec'hienn= litaliedansmacuisine.com | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>. == Istor == Ar rekipe koshañ eus ''ragù'' servijet gant toazennoù a anavezomp a sav da zibenn an XVIII{{vet}} kantved en [[Imola]], e-kichen Bologna, savet gant Alberto Alvisi, keginer kardinal ar vro Barnaba Chiaramonti, a zeuio da vezañ ar pab [[Pi VII]].<ref>Lynne Rossetto Kasper (21 a viz C'hwevrer 2012). Morrow (ed.). {{en}}[https://books.google.fr/books?id=rCYdHBPv290C&pg=PP2&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The Splendid Table]. Harper Collins. {{ISBN|978-0-688-08963-4}}.</ref> == Rekipe hengounel == [[Restr:Ragu.jpg|thumb|Ur volennad chaous giz Bologna.]] Marilhet eo bet e 1982 rekipe ofisiel ragù giz Bologna gant un dileurierezh eus Bologna eus Akademiezh italian ar c'heginañ d'ar ''Palazzo della Mercanzia'' e Bologna (kambr kenwerzh, industriezh, artizanerezh ha labour-douar), ennañ kig-bevin drailhet, ''[[pancetta]]'', ognon, karotez, ach, hilienn domatez (''Passata di pomodoro''), gwin ruz<ref>{{Liamm web | langue=it | url=https://www.accademiaitalianadellacucina.it/it/ricette/ricetta/rag%C3%B9-classico-bolognese | titl=Ragù classico bolognese|lec'hienn=accademiaitalianadellacucina.it|gwelet d'an=2 a viz Gouere 2021}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.gastronomieditalie.com/ragu-alla-bolognese/ |titl= Ragù alla bolognese |lec'hienn= gastronomieditalie.com |gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>, laezh pe dienn, holen ha pebr. Roet eo bet ivez ul label PAT d'ar rekipe (Produ ar gounezvouederezh hengounel italian). Aozennoù all a c'hall bezañ ouzhpennet d'ar c'hig-bevin pe d'ar c'hig-leue : kig-moc'h skejennet, silzig kig-moc'h, pancetta, kig-yar, avu gwaz. Ar ragù a zle kudaouiñ e-pad 5 pe 6 eur. Seul hiroc'h ar poazhadur, seul welloc'h ar chaous<ref>{{en}} ''The Classic Italian Cookbook'' gant Marcella Hazan, embannet gant Knopf, {{ISBN|0-394-40510-2}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://cuisine.larousse.fr/recette/sauce-bolognaise |titl= Sauce bolognaise | lec'hienn=cuisine.larousse.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://cuisine.journaldesfemmes.fr/recette/308628-sauce-bolognaise |titl= Sauce bolognaise : la meilleure recette | lec'hienn= cuisine.journaldesfemmes.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.elle.fr/Elle-a-Table/Recettes-de-cuisine/sauce-Bolognaise-549145 |titl= Sauce bolognaise | lec'hienn= elle.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.marieclaire.fr/cuisine/la-sauce-bolognaise,1199883.asp |titl= La sauce bolognaise | lec'hienn = marieclaire.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.femmeactuelle.fr/cuisine/recettes-de-cuisine/sauce-bolognaise-les-secrets-de-la-reussite-2082524 |titl= Sauce bolognaise : les secrets de la réussite | lec'hienn = femmeactuelle.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.fourchette-et-bikini.fr/recettes/bridelight/recettes/sauce-bolognaise-maison-21844.html |titl= Sauce bolognaise maison | lec'hienn = fourchette-et-bikini.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>. Morzhed-hoc'h, mortadella, tokoù-touseg fresk a c'hall bezañ ouzhpennet ivez diouzh an amzer. An ach, ar c'harotez hag an ognon a c'hall bezañ poazhet en eoul olivez pe en amann. Dousaet eo ar saourioù p'az eo lakaet laezh er penn-kentañ. Ral a wech e vez ouzhpennet dienn, hag un nebeut hepken. <gallery mode=packed> Tagliatelle al ragu Bolognese.jpg|''Tagliatelle al ragù bolognese'', ur meuz hengounel eus Bologna. Pasta Bolognese at Antell Martintalo.jpg|Toazhennoù giz Bologna gant [[parmezan]]. Rigatoni al ragù di vitella, restaurant italià al carrer de la Creu, València.jpg|''Rigatoni'' giz Bologna. Lasagna bolognese.jpg|Lazagn giz Bologna. </gallery> == Spaghetti giz Bologna == [[Restr:Spaghetti bolognese (hozinja).jpg|thumb|Spaghetti giz Bologna.]] [[Spaghetti]] giz Bologna a zo ur meuz milanavezet er bed, koulskoude n'eo ket ur meuz eus keginerezh Italia.<ref>Pizzimenti, Chiara (4 a viz Du 2015). {{it}} [https://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/spaghetti-bolognese-a-chi/ "Spaghetti bolognese a chi?".] www.lacucinaitaliana.it. La Cucina Italiana. [https://web.archive.org/web/20160204232142/http://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/spaghetti-bolognese-a-chi/ Diellet]] diwar an destenn orin d'ar 4 a viz C'hwevrer 2016. Gwelet d'an 11 a viz Du 2015.</ref><ref>{{en}} [https://www.bbc.co.uk/programmes/p03613ww Spaghetti bolognese in Bologna?, Pisa to Lake Garda, Series 4, Great Continental Railway Journeys".] BBC. [https://web.archive.org/web/20240412012423/https://www.bbc.co.uk/programmes/p03613ww Diellet] diwar an destenn orin d'an 12 a viz Ebrel 2024. Gwelet d'an 12 a viz Ebrel 2016.</ref> N'eo ket anavezet evel ur meuz italian gant an Italianed.<ref>Rachel Hosie (11 a viz Meurzh 2019).{{en}} [https://www.businessinsider.com/spaghetti-bolognese-does-not-exist-says-mayor-of-bologna-italy-2019-3 "The mayor of Bologna, Italy, says spaghetti bolognese does not exist"]. Insider. Retrieved April 27, 2020.</ref><ref>Stefano Carnazzi (24 a viz Eost 2017).{{en}} [https://www.businessinsider.com/spaghetti-bolognese-does-not-exist-says-mayor-of-bologna-italy-2019-3 "Spaghetti bolognese, the strange story of an "Italian" dish that doesn't exist in Italy".] Lifegate. Retrieved April 27, 2020.</ref><ref>Luca Marchiori (8 a viz Eost 2018).{{en}} [https://lucasitaly.com/2018/08/08/why-do-italians-go-crazy-about-italian-food/ "Why do Italians go crazy about Italian cuisine?".] Luca's Italy. [[https://web.archive.org/web/20210306005444/https://lucasitaly.com/2018/08/08/why-do-italians-go-crazy-about-italian-food/ Diellet]] diwar an destenn orin d'ar 6 a viz Meurzh 2021. Gwelet d'an 28 a viz Meurzh 2021.</ref><ref>Comaschi, Giorgio (18 a viz Du 2014).{{it}} [https://books.google.fr/books?id=ICFxBQAAQBAJ&redir_esc=y Spaghetti alla bolognese: Una città tra leggende e vita quotidiana.] Bologna: Pendragon. {{ISBN|9788865984406}}. [https://web.archive.org/web/20240412012421/https://books.google.com/books?id=ICFxBQAAQBAJ Diellet]]diwar an destenn orin d'an 12 a viz Ebrel 2024. Gwelet d'an 3 a viz Mae 2021.</ref> E gwirionez e vije reisoc'h komz eus "spaghetti giz Naplez" rak dont a ra an toazennoù-se eus Naplez, hag ar ''ragù alla napoletana'' (chaous giz Naplez) a zo un hilienn domatez ha kig tostoc'h ouzh an hini aozet evit ar meuz-se eget ar chaous giz Bologna hengounel. N'anavezeer ket gwall vat eus pelec'h e teu ar meuz-mañ. Marteze e oa krouet gant divroidi eus Su Italia aet da SUA ha levezonet gant keginerezh Naplez hag a ra kalz gant tomatez, pe gant divroidi e Breizhveur goude ar brezel. Menneget e voe evit ar wech kentañ el levr ''Practical Italian recipes for American kitchens'' skrivet gant Julia Lovejoy Cuniberti e 1917, embannet evit sevel arc'hant evit familhoù ar soudarded italian oc'h en em ganne er Brezel-Bed kentañ. El levr eo aliet d'ober gant chaous giz Bologna evit "macaroni pe spaghetti" hag a oa boutin dija d'ar mare-se e SUA (tagliatelle, hag a vez aozet fresk ent-hengounel ha diaes da ezporzhiañ, ne oant ket ken boutin).<ref>Cesari, Luca, ed. (27 a viz Ebrel 2020).{{it}} [https://www.gamberorosso.it/rubriche/storie/gli-spaghetti-alla-bolognese-la-ricetta-che-non-ce-origini-e-storia/ "Gli spaghetti alla bolognese, la ricetta che non c'è. Origini e storia"]. Gambero Rosso. Gwelet d'an 20 a viz Kerzu 2021.</ref> == Daveoù == {{daveoù}} {{Porched|Boued ha Keginerezh}} [[Rummad:Hili|Bologna]] [[Rummad:Boued Italia]] 0avwtxs5eav8lv22nc89g6webushmmf 2204063 2204061 2026-11-11T20:18:31Z Arko 540 skeudennoù 2204063 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ar '''chaous giz Bologna''' (''[[ragù]] bolognese'' [{{IPA|raˈɡu boloɲˈɲeːze}}] pe {{lang|it|''ragù alla bolognese''}}) a zo un [[hilienn]] hengounel eus [[keginerezh Italia]], eus [[Bologna]] e [[Emilia-Romagna]], graet diwar [[kig-bevin]] pe [[kig-leue]] drailhet, [[hilienn domatez]], [[ognon]], [[ach]], [[karotez]] hag [[eoul olivez]]. E Bologna e vez debret dreist-holl gant [[tagliatelle]]<ref>{{fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=nA5dHi0oYj0 « La vraie sauce bolognaise de Bologne »] war YouTube.</ref>, [[lazagn]]où, [[cannelloni]], toazennoù forn ha [[polenta]], ha gant [[toazennoù]] ([[spaghetti]] peurgetket) er peurrest eus ar bed<ref>{{fr}} {{Liamm web |url= https://www.litaliedansmacuisine.com/2019/09/sauce-bolognaise.html |titl= Chaous giz Bologna | lec'hienn= litaliedansmacuisine.com | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>. == Istor == Ar rekipe koshañ eus ''ragù'' servijet gant toazennoù a anavezomp a sav da zibenn an XVIII{{vet}} kantved en [[Imola]], e-kichen Bologna, savet gant Alberto Alvisi, keginer kardinal ar vro Barnaba Chiaramonti, a zeuio da vezañ ar pab [[Pi VII]].<ref>Lynne Rossetto Kasper (21 a viz C'hwevrer 2012). Morrow (ed.). {{en}}[https://books.google.fr/books?id=rCYdHBPv290C&pg=PP2&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The Splendid Table]. Harper Collins. {{ISBN|978-0-688-08963-4}}.</ref> == Rekipe hengounel == Marilhet eo bet e 1982 rekipe ofisiel ragù giz Bologna gant un dileurierezh eus Bologna eus Akademiezh italian ar c'heginañ d'ar ''Palazzo della Mercanzia'' e Bologna (kambr kenwerzh, industriezh, artizanerezh ha labour-douar), ennañ kig-bevin drailhet, ''[[pancetta]]'', ognon, karotez, ach, hilienn domatez (''Passata di pomodoro''), gwin ruz<ref>{{Liamm web | langue=it | url=https://www.accademiaitalianadellacucina.it/it/ricette/ricetta/rag%C3%B9-classico-bolognese | titl=Ragù classico bolognese|lec'hienn=accademiaitalianadellacucina.it|gwelet d'an=2 a viz Gouere 2021}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.gastronomieditalie.com/ragu-alla-bolognese/ |titl= Ragù alla bolognese |lec'hienn= gastronomieditalie.com |gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>, laezh pe dienn, holen ha pebr. Roet eo bet ivez ul label PAT d'ar rekipe (Produ ar gounezvouederezh hengounel italian). Aozennoù all a c'hall bezañ ouzhpennet d'ar c'hig-bevin pe d'ar c'hig-leue : kig-moc'h skejennet, silzig kig-moc'h, pancetta, kig-yar, avu gwaz. Ar ragù a zle kudaouiñ e-pad 5 pe 6 eur. Seul hiroc'h ar poazhadur, seul welloc'h ar chaous<ref>{{en}} ''The Classic Italian Cookbook'' gant Marcella Hazan, embannet gant Knopf, {{ISBN|0-394-40510-2}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://cuisine.larousse.fr/recette/sauce-bolognaise |titl= Sauce bolognaise | lec'hienn=cuisine.larousse.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://cuisine.journaldesfemmes.fr/recette/308628-sauce-bolognaise |titl= Sauce bolognaise : la meilleure recette | lec'hienn= cuisine.journaldesfemmes.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.elle.fr/Elle-a-Table/Recettes-de-cuisine/sauce-Bolognaise-549145 |titl= Sauce bolognaise | lec'hienn= elle.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.marieclaire.fr/cuisine/la-sauce-bolognaise,1199883.asp |titl= La sauce bolognaise | lec'hienn = marieclaire.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.femmeactuelle.fr/cuisine/recettes-de-cuisine/sauce-bolognaise-les-secrets-de-la-reussite-2082524 |titl= Sauce bolognaise : les secrets de la réussite | lec'hienn = femmeactuelle.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.fourchette-et-bikini.fr/recettes/bridelight/recettes/sauce-bolognaise-maison-21844.html |titl= Sauce bolognaise maison | lec'hienn = fourchette-et-bikini.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>. Morzhed-hoc'h, mortadella, tokoù-touseg fresk a c'hall bezañ ouzhpennet ivez diouzh an amzer. An ach, ar c'harotez hag an ognon a c'hall bezañ poazhet en eoul olivez pe en amann. Dousaet eo ar saourioù p'az eo lakaet laezh er penn-kentañ. Ral a wech e vez ouzhpennet dienn, hag un nebeut hepken. <gallery mode=packed> Tagliatelle al ragu Bolognese.jpg|''Tagliatelle al ragù bolognese'', ur meuz hengounel eus Bologna. Tagliatelle al ragù (image modified).jpg|Tagliatelle giz Bologna. Pasta Bolognese at Antell Martintalo.jpg|Toazhennoù giz Bologna gant [[parmezan]]. Rigatoni al ragù di vitella, restaurant italià al carrer de la Creu, València.jpg|''Rigatoni'' giz Bologna. Lasagna bolognese.jpg|Lazagn giz Bologna. </gallery> == Spaghetti giz Bologna == [[Restr:Spaghetti bolognese (hozinja).jpg|thumb|Spaghetti giz Bologna.]] [[Spaghetti]] giz Bologna a zo ur meuz milanavezet er bed, koulskoude n'eo ket ur meuz eus keginerezh Italia.<ref>Pizzimenti, Chiara (4 a viz Du 2015). {{it}} [https://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/spaghetti-bolognese-a-chi/ "Spaghetti bolognese a chi?".] www.lacucinaitaliana.it. La Cucina Italiana. [https://web.archive.org/web/20160204232142/http://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/spaghetti-bolognese-a-chi/ Diellet]] diwar an destenn orin d'ar 4 a viz C'hwevrer 2016. Gwelet d'an 11 a viz Du 2015.</ref><ref>{{en}} [https://www.bbc.co.uk/programmes/p03613ww Spaghetti bolognese in Bologna?, Pisa to Lake Garda, Series 4, Great Continental Railway Journeys".] BBC. [https://web.archive.org/web/20240412012423/https://www.bbc.co.uk/programmes/p03613ww Diellet] diwar an destenn orin d'an 12 a viz Ebrel 2024. Gwelet d'an 12 a viz Ebrel 2016.</ref> N'eo ket anavezet evel ur meuz italian gant an Italianed.<ref>Rachel Hosie (11 a viz Meurzh 2019).{{en}} [https://www.businessinsider.com/spaghetti-bolognese-does-not-exist-says-mayor-of-bologna-italy-2019-3 "The mayor of Bologna, Italy, says spaghetti bolognese does not exist"]. Insider. Retrieved April 27, 2020.</ref><ref>Stefano Carnazzi (24 a viz Eost 2017).{{en}} [https://www.businessinsider.com/spaghetti-bolognese-does-not-exist-says-mayor-of-bologna-italy-2019-3 "Spaghetti bolognese, the strange story of an "Italian" dish that doesn't exist in Italy".] Lifegate. Retrieved April 27, 2020.</ref><ref>Luca Marchiori (8 a viz Eost 2018).{{en}} [https://lucasitaly.com/2018/08/08/why-do-italians-go-crazy-about-italian-food/ "Why do Italians go crazy about Italian cuisine?".] Luca's Italy. [[https://web.archive.org/web/20210306005444/https://lucasitaly.com/2018/08/08/why-do-italians-go-crazy-about-italian-food/ Diellet]] diwar an destenn orin d'ar 6 a viz Meurzh 2021. Gwelet d'an 28 a viz Meurzh 2021.</ref><ref>Comaschi, Giorgio (18 a viz Du 2014).{{it}} [https://books.google.fr/books?id=ICFxBQAAQBAJ&redir_esc=y Spaghetti alla bolognese: Una città tra leggende e vita quotidiana.] Bologna: Pendragon. {{ISBN|9788865984406}}. [https://web.archive.org/web/20240412012421/https://books.google.com/books?id=ICFxBQAAQBAJ Diellet]]diwar an destenn orin d'an 12 a viz Ebrel 2024. Gwelet d'an 3 a viz Mae 2021.</ref> E gwirionez e vije reisoc'h komz eus "spaghetti giz Naplez" rak dont a ra an toazennoù-se eus Naplez, hag ar ''ragù alla napoletana'' (chaous giz Naplez) a zo un hilienn domatez ha kig tostoc'h ouzh an hini aozet evit ar meuz-se eget ar chaous giz Bologna hengounel. N'anavezeer ket gwall vat eus pelec'h e teu ar meuz-mañ. Marteze e oa krouet gant divroidi eus Su Italia aet da SUA ha levezonet gant keginerezh Naplez hag a ra kalz gant tomatez, pe gant divroidi e Breizhveur goude ar brezel. Menneget e voe evit ar wech kentañ el levr ''Practical Italian recipes for American kitchens'' skrivet gant Julia Lovejoy Cuniberti e 1917, embannet evit sevel arc'hant evit familhoù ar soudarded italian oc'h en em ganne er Brezel-Bed kentañ. El levr eo aliet d'ober gant chaous giz Bologna evit "macaroni pe spaghetti" hag a oa boutin dija d'ar mare-se e SUA (tagliatelle, hag a vez aozet fresk ent-hengounel ha diaes da ezporzhiañ, ne oant ket ken boutin).<ref>Cesari, Luca, ed. (27 a viz Ebrel 2020).{{it}} [https://www.gamberorosso.it/rubriche/storie/gli-spaghetti-alla-bolognese-la-ricetta-che-non-ce-origini-e-storia/ "Gli spaghetti alla bolognese, la ricetta che non c'è. Origini e storia"]. Gambero Rosso. Gwelet d'an 20 a viz Kerzu 2021.</ref> == Daveoù == {{daveoù}} {{Porched|Boued ha Keginerezh}} [[Rummad:Hili|Bologna]] [[Rummad:Boued Italia]] tlzahacpytwr5yd55nh19ve7ziqcxh1 2204071 2204063 2026-11-11T20:57:46Z Arko 540 bannoù an daveoù 2204071 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ar '''chaous giz Bologna''' (''[[ragù]] bolognese'' [{{IPA|raˈɡu boloɲˈɲeːze}}] pe {{lang|it|''ragù alla bolognese''}}) a zo un [[hilienn]] hengounel eus [[keginerezh Italia]], eus [[Bologna]] e [[Emilia-Romagna]], graet diwar [[kig-bevin]] pe [[kig-leue]] drailhet, [[hilienn domatez]], [[ognon]], [[ach]], [[karotez]] hag [[eoul olivez]]. E Bologna e vez debret dreist-holl gant [[tagliatelle]]<ref>{{fr}} [https://www.youtube.com/watch?v=nA5dHi0oYj0 « La vraie sauce bolognaise de Bologne »] war YouTube.</ref>, [[lazagn]]où, [[cannelloni]], toazennoù forn ha [[polenta]], ha gant [[toazennoù]] ([[spaghetti]] peurgetket) er peurrest eus ar bed<ref>{{fr}} {{Liamm web |url= https://www.litaliedansmacuisine.com/2019/09/sauce-bolognaise.html |titl= Chaous giz Bologna | lec'hienn= litaliedansmacuisine.com | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>. == Istor == Ar rekipe koshañ eus ''ragù'' servijet gant toazennoù a anavezomp a sav da zibenn an XVIII{{vet}} kantved en [[Imola]], e-kichen Bologna, savet gant Alberto Alvisi, keginer kardinal ar vro Barnaba Chiaramonti, a zeuio da vezañ ar pab [[Pi VII]].<ref>Lynne Rossetto Kasper (21 a viz C'hwevrer 2012). Morrow (ed.). {{en}}[https://books.google.fr/books?id=rCYdHBPv290C&pg=PP2&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The Splendid Table]. Harper Collins. {{ISBN|978-0-688-08963-4}}.</ref> == Rekipe hengounel == Marilhet eo bet e 1982 rekipe ofisiel ragù giz Bologna gant un dileurierezh eus Bologna eus Akademiezh italian ar c'heginañ d'ar ''Palazzo della Mercanzia'' e Bologna (kambr kenwerzh, industriezh, artizanerezh ha labour-douar), ennañ kig-bevin drailhet, ''[[pancetta]]'', ognon, karotez, ach, hilienn domatez (''Passata di pomodoro''), gwin ruz<ref>{{Liamm web | langue=it | url=https://www.accademiaitalianadellacucina.it/it/ricette/ricetta/rag%C3%B9-classico-bolognese | titl=Ragù classico bolognese|lec'hienn=accademiaitalianadellacucina.it|gwelet d'an=2 a viz Gouere 2021}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.gastronomieditalie.com/ragu-alla-bolognese/ |titl= Ragù alla bolognese |lec'hienn= gastronomieditalie.com |gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>, laezh pe dienn, holen ha pebr. Roet eo bet ivez ul label PAT d'ar rekipe (Produ ar gounezvouederezh hengounel italian). Aozennoù all a c'hall bezañ ouzhpennet d'ar c'hig-bevin pe d'ar c'hig-leue : kig-moc'h skejennet, silzig kig-moc'h, pancetta, kig-yar, avu gwaz. Ar ragù a zle kudaouiñ e-pad 5 pe 6 eur. Seul hiroc'h ar poazhadur, seul welloc'h ar chaous<ref>{{en}} ''The Classic Italian Cookbook'' gant Marcella Hazan, embannet gant Knopf, {{ISBN|0-394-40510-2}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://cuisine.larousse.fr/recette/sauce-bolognaise |titl= Sauce bolognaise | lec'hienn=cuisine.larousse.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://cuisine.journaldesfemmes.fr/recette/308628-sauce-bolognaise |titl= Sauce bolognaise : la meilleure recette | lec'hienn= cuisine.journaldesfemmes.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.elle.fr/Elle-a-Table/Recettes-de-cuisine/sauce-Bolognaise-549145 |titl= Sauce bolognaise | lec'hienn= elle.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.marieclaire.fr/cuisine/la-sauce-bolognaise,1199883.asp |titl= La sauce bolognaise | lec'hienn = marieclaire.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.femmeactuelle.fr/cuisine/recettes-de-cuisine/sauce-bolognaise-les-secrets-de-la-reussite-2082524 |titl= Sauce bolognaise : les secrets de la réussite | lec'hienn = femmeactuelle.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>{{,}}<ref>{{Liamm web |url= https://www.fourchette-et-bikini.fr/recettes/bridelight/recettes/sauce-bolognaise-maison-21844.html |titl= Sauce bolognaise maison | lec'hienn = fourchette-et-bikini.fr | gwelet d'an = miz Genver 2022}}.</ref>. Morzhed-hoc'h, mortadella, tokoù-touseg fresk a c'hall bezañ ouzhpennet ivez diouzh an amzer. An ach, ar c'harotez hag an ognon a c'hall bezañ poazhet en eoul olivez pe en amann. Dousaet eo ar saourioù p'az eo lakaet laezh er penn-kentañ. Ral a wech e vez ouzhpennet dienn, hag un nebeut hepken. <gallery mode=packed> Tagliatelle al ragu Bolognese.jpg|''Tagliatelle al ragù bolognese'', ur meuz hengounel eus Bologna. Tagliatelle al ragù (image modified).jpg|Tagliatelle giz Bologna. Pasta Bolognese at Antell Martintalo.jpg|Toazhennoù giz Bologna gant [[parmezan]]. Rigatoni al ragù di vitella, restaurant italià al carrer de la Creu, València.jpg|''Rigatoni'' giz Bologna. Lasagna bolognese.jpg|Lazagn giz Bologna. </gallery> == Spaghetti giz Bologna == [[Restr:Spaghetti bolognese (hozinja).jpg|thumb|Spaghetti giz Bologna.]] [[Spaghetti]] giz Bologna a zo ur meuz milanavezet er bed, koulskoude n'eo ket ur meuz eus keginerezh Italia.<ref>Pizzimenti, Chiara (4 a viz Du 2015). {{it}} [https://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/spaghetti-bolognese-a-chi/ "Spaghetti bolognese a chi?".] www.lacucinaitaliana.it. La Cucina Italiana. [https://web.archive.org/web/20160204232142/http://www.lacucinaitaliana.it/news/in-primo-piano/spaghetti-bolognese-a-chi/ Diellet]] diwar an destenn orin d'ar 4 a viz C'hwevrer 2016. Gwelet d'an 11 a viz Du 2015.</ref><ref>{{en}} [https://www.bbc.co.uk/programmes/p03613ww Spaghetti bolognese in Bologna?, Pisa to Lake Garda, Series 4, Great Continental Railway Journeys".] BBC. [https://web.archive.org/web/20240412012423/https://www.bbc.co.uk/programmes/p03613ww Diellet] diwar an destenn orin d'an 12 a viz Ebrel 2024. Gwelet d'an 12 a viz Ebrel 2016.</ref> N'eo ket anavezet evel ur meuz italian gant an Italianed.<ref>Rachel Hosie (11 a viz Meurzh 2019).{{en}} [https://www.businessinsider.com/spaghetti-bolognese-does-not-exist-says-mayor-of-bologna-italy-2019-3 "The mayor of Bologna, Italy, says spaghetti bolognese does not exist"]. Insider. Retrieved April 27, 2020.</ref><ref>Stefano Carnazzi (24 a viz Eost 2017).{{en}} [https://www.businessinsider.com/spaghetti-bolognese-does-not-exist-says-mayor-of-bologna-italy-2019-3 "Spaghetti bolognese, the strange story of an "Italian" dish that doesn't exist in Italy".] Lifegate. Retrieved April 27, 2020.</ref><ref>Luca Marchiori (8 a viz Eost 2018).{{en}} [https://lucasitaly.com/2018/08/08/why-do-italians-go-crazy-about-italian-food/ "Why do Italians go crazy about Italian cuisine?".] Luca's Italy. [[https://web.archive.org/web/20210306005444/https://lucasitaly.com/2018/08/08/why-do-italians-go-crazy-about-italian-food/ Diellet]] diwar an destenn orin d'ar 6 a viz Meurzh 2021. Gwelet d'an 28 a viz Meurzh 2021.</ref><ref>Comaschi, Giorgio (18 a viz Du 2014).{{it}} [https://books.google.fr/books?id=ICFxBQAAQBAJ&redir_esc=y Spaghetti alla bolognese: Una città tra leggende e vita quotidiana.] Bologna: Pendragon. {{ISBN|9788865984406}}. [https://web.archive.org/web/20240412012421/https://books.google.com/books?id=ICFxBQAAQBAJ Diellet]]diwar an destenn orin d'an 12 a viz Ebrel 2024. Gwelet d'an 3 a viz Mae 2021.</ref> E gwirionez e vije reisoc'h komz eus "spaghetti giz Naplez" rak dont a ra an toazennoù-se eus Naplez, hag ar ''ragù alla napoletana'' (chaous giz Naplez) a zo un hilienn domatez ha kig tostoc'h ouzh an hini aozet evit ar meuz-se eget ar chaous giz Bologna hengounel. N'anavezeer ket gwall vat eus pelec'h e teu ar meuz-mañ. Marteze e oa krouet gant divroidi eus Su Italia aet da SUA ha levezonet gant keginerezh Naplez hag a ra kalz gant tomatez, pe gant divroidi e Breizhveur goude ar brezel. Menneget e voe evit ar wech kentañ el levr ''Practical Italian recipes for American kitchens'' skrivet gant Julia Lovejoy Cuniberti e 1917, embannet evit sevel arc'hant evit familhoù ar soudarded italian oc'h en em ganne er Brezel-Bed kentañ. El levr eo aliet d'ober gant chaous giz Bologna evit "macaroni pe spaghetti" hag a oa boutin dija d'ar mare-se e SUA (tagliatelle, hag a vez aozet fresk ent-hengounel ha diaes da ezporzhiañ, ne oant ket ken boutin).<ref>Cesari, Luca, ed. (27 a viz Ebrel 2020).{{it}} [https://www.gamberorosso.it/rubriche/storie/gli-spaghetti-alla-bolognese-la-ricetta-che-non-ce-origini-e-storia/ "Gli spaghetti alla bolognese, la ricetta che non c'è. Origini e storia"]. Gambero Rosso. Gwelet d'an 20 a viz Kerzu 2021.</ref> == Daveoù == {{daveoù|bannoù=2}} {{Porched|Boued ha Keginerezh}} [[Rummad:Hili|Bologna]] [[Rummad:Boued Italia]] tfbyp4ltnk8rix40balt8ipr10g7tz8 2 181614 2204073 2026-11-11T21:01:43Z YoruNoHikage 76923 Pajenn krouet gant : "Demat d'an holl ! Me 'zo un diorroer web eus [[Roazhon]] hag an aozer darvoudoù c'hoarioù video. Gallout a rit en em gavout ganin e gouel [[Stunfest]] aozet gant 3 Hit Combo pe [[game jam|game jamoù]] Indie Collective. Dre ma brezhoneg n'eo ket ken flour, gallout a rit cheñch ma frazennoù ma fellfe deoc'h gwiriekaat pe brezhonekaat anezho. Kontant e vefen da zeskiñ muioc'h. 😄" 2204073 wikitext text/x-wiki Demat d'an holl ! Me 'zo un diorroer web eus [[Roazhon]] hag an aozer darvoudoù c'hoarioù video. Gallout a rit en em gavout ganin e gouel [[Stunfest]] aozet gant 3 Hit Combo pe [[game jam|game jamoù]] Indie Collective. Dre ma brezhoneg n'eo ket ken flour, gallout a rit cheñch ma frazennoù ma fellfe deoc'h gwiriekaat pe brezhonekaat anezho. Kontant e vefen da zeskiñ muioc'h. 😄 dunqy73e1m98wco6rxfib9oybsppk8c 0 181615 2204079 2026-11-11T21:32:40Z Arko 540 Adkas war-du [[Black Panther Party]] 2204079 wikitext text/x-wiki #adkas[[Black Panther Party]] 543qo8lwq716rbm7pk6ewcq1b4l4r1v 0 181616 2204080 2026-11-11T21:47:01Z Arko 540 Adkas war-du [[Dispac'h miz C'hwevrer]] 2204080 wikitext text/x-wiki #adkas[[Dispac'h miz C'hwevrer]] sqt3pjqwrtgopli5ahg4iv709cwkgb4 0 181617 2204082 2026-11-11T21:52:55Z Arko 540 Adkas war-du [[Diharzveliezh]] 2204082 wikitext text/x-wiki #adkas[[Diharzveliezh]] 6f1ggpn0p5fmub4eni99wsg0b2ytjqu 14 181618 2204086 2026-11-11T22:00:33Z Arko 540 Pajenn krouet gant : "[[Rummad:Kig]]" 2204086 wikitext text/x-wiki [[Rummad:Kig]] h3sbmh5nv2tyaj459xjhbtt80enmoig 0 181619 2204094 2026-11-11T23:26:01Z Ch. Rogel 46 Boulc'hadur 2204094 wikitext text/x-wiki == Renabl levrioù ar Bibl hervez [[Bibl e brezhoneg]]<ref>[https://www.bibl.bzh Lec'hienn Bibl e brezhoneg]</ref> == Bez e c'heller kavout un diforc'h etre an titloù orin hag an titloù hengounel roet gant an Ilizoù kristen. Kavout a reer an troidigezhioù brezhonek nevesañ e labourioù [[Bibl e brezhoneg]] bodet el lec'hienn [https://bibl.bzh/br/degemer/ Ar Bibl e brezhoneg embannet gant Kuzul Eskoptiel Bro Gwened evit ar brezhoneg].<br> Gant troidigezh ar Bibl embannet gant [[Kevredigezh Bibl en Añjev]] e kinnig ar brotestanted vrezhoneger ur bibl brezhoneg diazezet war labourioù [[Gwilh ar C'hoad]] adnevezet a reont Ar [https://biblbreizh.wordpress.com/ [[Bibl Koad 21]] ] anezhi.<br> Kinnigoù bet graet gant [[Breuriez ar Brezoneg]], [[An Tour-Tan (ti-embann)|An Tour-tan]] ha [[Minihi Levenez]] a c'hell bezañ meneget. An hini kinniget gant Bibl e brezhoneg eo urzh an titloù, met n'eo ket heñvel er relijionoù kristen all, koulz er [[protestantiezh]] hag en [[ortodoksiezh]]. === [[Testamant Kozh]] pe levrioù degemeret gant ar [[yuzevegezh]] === ;Pentateuk (kristeniezh) pe Thorah (yuzevegezh) * [[Levr ar C'heneliezh]] pe Krouidigezh ar bed (bibl.bzh) * Levr an [[Ermaeziadeg]] * Levr al [[Leviegezh]] * [[Levr an Niveroù]] * [[Levr an Adlezenn]] ; Levrioù istorel * Levr Josoua pe Jozue (Bibl Koad 21) * [[Levr ar Varnerien]] * [[Ruth (Bibl)|Levr Rout]] pe Rud (Bibl Koad 21) * [[Levr kentañ Shmouel|Levr kentañ Samouel]] pe Samuel (Bibl Koad 21) * [[Eil Levr Shmouel|Eil levr Samouel]] * Levr kentañ ar Rouaned * [[Eil Levr ar Rouaned]] * Levr kentañ an Danevelloù * [[Eil Levr an Danevelloù]] * [[Levr Ezra|Levr Esdras]] pe Ezdra (Bibl Koad 21) * [[Nehemia|Levr Nehemias]] pe Nehemia (Bibl Koad 21) * [[Levr Tobit]] * [[Levr Youdith|Levr Judit]] * [[Levr kentañ ar Vakabeed]] * [[Eil Levr ar Vakabeed]] ; Levrioù ar Brofeded * [[Job (Bibl)|Levr Job]] * [[Levr ar Salmoù]] * [[Levr ar C'hrennlavarioù]] * [[Ar Prezeger]] * [[Kanenn ar C'hanennoù]] * [[Levr ar Furnez]] * [[Levr Furnez Sirac'h|Levr Furnez Ben Sirac’h]] * [[Levr Izaia|Levr ar profed Izaias]] * Levr ar profed Jeremias pe Jeremiaz (Bibl Koad 21) * [[Levr ar C’hlemmganoù]] pe Levr ar C'heinvanoù (An Tour-tan) pe Klemmganoù Jeremias (Bibl Koad 21) * Levr Barouk * [[Levr Yehezkel|Levr Ezekiel]] pe Yehezkel (An Tour-tan) * [[Levr Daniel]] * Diougan Ozea * [[Levr Yoel|Diougan Joel]] * [[Amos (profed)|Diougan Amos]] pe Amoz (Bibl Koad 21) * [[Levr Ovadia|Diougan Abdias]] pe Addiaz (Bibl Koad 21) * [[Levr Yona|Diougan Jonas]] pe Jonaz (Bibl Koad 21) * [[Levr Mic'ha|Diougan Mikeas]] pe Mika (Bibl Koad 21) * Diougan Nahoum pe Nahum (Bibl Koad 21) * [[Havakouk|Diougan Habakouk]] pe Habakuk (Bibl Koad 21) * Diougan Sofonias pe Sofonia (Bibl Koad 21) * Diougan Hagai pe Agge (Bibl Koad 21) * [[Levr Zec'haria|Diougan Zakarias]] pe Levr Zec'haria (An Tour-tan) * Malakias pe Malaki (Bibl Koad 21) === Testamant Nevez === ;Avieloù pe Keloù mat * [[Aviel Mazhev|Aviel hervez Sant Mazhev]] * [[Aviel Mark|Aviel hervez Sant Mark]] * [[Aviel Luk|Aviel hervez Sant Luk]] * [[Aviel Yann|Aviel hervez Sant Yann]] * [[Oberoù an Ebestel]] ;Lizheroù * [[Lizher d'ar Romaned]] * [[Lizher kentañ d'ar Gorintidi|Lizher kentañ d’ar Gorintiz]] * [[Eil lizher d'ar Gorintidi|Eil lizher d’ar Gorintiz]] * [[Lizher d'ar C'halated] * [[Lizher d'an Efezidi|Lizher d’an Efeziz]] * [[Lizher d'ar Filipidi|Lizher d’ar Filipiz]] * [[Lizher d'ar Goloseidi|Lizher d’ar Goloseiz]] * [[Lizher kentañ d'an Desalonikidi|Lizher kentañ d’an Desalonikiz]] * [[Eil lizher d'an Desalonikidi|Eil lizher d’an Desalonikiz]] * [[Lizher kentañ da Dimoteoz|Lizher kentañ da Dimozeos]] * [[Eil lizher da Dimoteoz|Eil lizher da Dimozeos]] * [[Lizher da Ditoz|Lizher da Ditos]] * [[Lizher da Filemon]] * [[Lizher d'an Hebreed]] * [[Lizher Sant Jakez]] * [[Lizher kentañ Sant Pêr]] * [[Eil lizher Sant Pêr]] * [[Lizher kentañ Sant Yann]] * [[Eil lizher Sant Yann]] * [[Trede lizher Sant Yann]] * [[Lizher Sant Jud]] * [[Diskuliadur|Diskuliadur Sant Yann]] == Notennoù ha daveennoù == {{daveoù}} [[Rummad:Bibl]] k7k3ldgfobuogllkhahzg2mbdplifhe 0 181620 2204099 2026-11-12T01:03:10Z YoruNoHikage 76923 Krouet o treiñ ar bajenn "[[:fr:Special:Redirect/revision/231047175|Game jam]]" 2204099 wikitext text/x-wiki [[Fichier:Game_Jammers_3.jpg|dehou|thumb| Ur skipailh perzhidi er Free Knowledge Game Jam 2015.]] Ur '''''{{Lang|en|game jam}}''''' a zo un [[hackathon]] gant [[C'hoari video|c'hoarioù video]] evel tem pennañ, met e c'hell bezañ diwar-benn [[c'hoarioù]] en un doare ledanoc'h ivez.<ref name="BuffaloNews">{{En}} {{Cite web|title=Global Game Jam designers busy inventing|url=http://www.buffalonews.com/city-region/global-game-jam-designers-busy-inventing-20150124|author=Deidre Williams|date=24 a viz Genver 2015|accessdate=21 a viz Kerzu 2015}}</ref> Ret eo d'ar perzhidi, strollet e skipailhoù, krouiñ ur c'hoari dindan un amzer vevennet<ref name="Localizing Global Game Jam">{{En}} {{Cite book|language=en|author=Kiyoshi Shin|title=Advances in Computer Entertainment|edition=Springer Berlin Heidelberg|year=2012|pages=599|page=117-132|isbn=978-3-642-34291-2|url=https://books.google.com/books?id=sUK6BQAAQBAJ|chapter=Localizing Global Game Jam: Designing Game Development for Collaborative Learning in the Social Context}}</ref>, e-pad un dibenn-sizhun peurliesañ, eus 24 da 72 eurvezh. Prizioù a c'hell bezañ roet e fin ar ''{{Lang|en|game jam}}''.<ref>{{En}} {{Cite web|url=http://www.gamasutra.com/view/news/227526/Leap_Motion_launches_IndieCadebacked_game_jam_with_75000_in_prizes.php|title=Leap Motion launches IndieCade-backed game jam with $75,000 in prizes|author=Christian Nutt|date=10 a viz Here 2014|accessdate=21 a viz Kerzu 2015}}</ref> C'hoarioù krouet e game jamoù, evel ''[[Baba is You]]'', ur [[c'hoari video puzzle]] krouet e Nordic Game Jam 2017, a vez embannet ha lakaet da werzhañ a-wechoù gant o c'hrouerien.<ref>{{En}} {{Cite web|url=https://mcvuk.com/development-news/when-we-made-baba-is-you/|title=When We Made… Baba is You|date=21 a viz Eost 2019|accessdate=10 a viz Kerzu 2024|work=MCV|first=Marie|last=Dealessandri}}</ref> == Etimologiezh == Dont a ra an termen ''game jam'' eus meskad ar gerioù « {{lang|en|game}} », a dalvez ''c'hoari'' e saozneg, gant « {{lang|en|[[jam session]]}} », ur seurt abadenn primaozañ sonerezhel. == Abadennoù gant jamoù c'hoari == * [[Global Game Jam]] * [[Ludum Dare]] * GMTK Game Jam * Nordic Game Jam * Procjam, arbennikaet war ar [[genel treugennadel]] <ref>{{En}} {{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/special-report-procjam-and-the-future-of-procedural-generation/|title=Procjam and the future of procedural generation|author=Joe Skrebels|date=9 a viz C'hwevrer 2015}}</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liamm diavaez == * [https://itch.io/jams Game jamoù war itch.io] {{Palette|Concepts vidéoludiques|Écosystème du jeu vidéo indépendant|Jeu vidéo}} 9fda8kwhmkrtz6gbelzjvs5x1zl7vpp 2204101 2204099 2026-11-12T01:14:20Z YoruNoHikage 76923 Reizhet fazioù graet gant an ostilh treiñ 2204101 wikitext text/x-wiki [[Restr:Game_Jammers_3.jpg|dehou|thumb| Ur skipailh perzhidi e Free Knowledge Game Jam 2015.]] Ur '''''{{Lang|en|game jam}}''''' a zo un [[hackathon]] gant [[C'hoari video|c'hoarioù video]] evel tem pennañ, met e c'hell bezañ diwar-benn [[c'hoarioù]] en un doare ledanoc'h ivez.<ref name="BuffaloNews">{{En}} {{Cite web|title=Global Game Jam designers busy inventing|url=http://www.buffalonews.com/city-region/global-game-jam-designers-busy-inventing-20150124|author=Deidre Williams|date=24 a viz Genver 2015|accessdate=21 a viz Kerzu 2015}}</ref> Ret eo d'ar perzhidi, strollet e skipailhoù, krouiñ ur c'hoari dindan un amzer vevennet<ref name="Localizing Global Game Jam">{{En}} {{Cite book|language=en|author=Kiyoshi Shin|title=Advances in Computer Entertainment|edition=Springer Berlin Heidelberg|year=2012|pages=599|page=117-132|isbn=978-3-642-34291-2|url=https://books.google.com/books?id=sUK6BQAAQBAJ|chapter=Localizing Global Game Jam: Designing Game Development for Collaborative Learning in the Social Context}}</ref>, e-pad un dibenn-sizhun peurliesañ, eus 24 da 72 eurvezh. Prizioù a c'hell bezañ roet e fin ar ''{{Lang|en|game jam}}''.<ref>{{En}} {{Cite web|url=http://www.gamasutra.com/view/news/227526/Leap_Motion_launches_IndieCadebacked_game_jam_with_75000_in_prizes.php|title=Leap Motion launches IndieCade-backed game jam with $75,000 in prizes|author=Christian Nutt|date=10 a viz Here 2014|accessdate=21 a viz Kerzu 2015}}</ref> C'hoarioù krouet e game jamoù, evel ''[[Baba is You]]'', ur [[c'hoari video puzzle]] krouet e Nordic Game Jam 2017, a vez embannet ha lakaet da werzhañ a-wechoù gant o c'hrouerien.<ref>{{En}} {{Cite web|url=https://mcvuk.com/development-news/when-we-made-baba-is-you/|title=When We Made… Baba is You|date=21 a viz Eost 2019|accessdate=10 a viz Kerzu 2024|work=MCV|first=Marie|last=Dealessandri}}</ref> == Etimologiezh == Dont a ra an termen ''game jam'' eus meskad ar gerioù « {{lang|en|game}} », a dalvez ''c'hoari'' e saozneg, gant « {{lang|en|[[jam session]]}} », ur seurt abadenn primaozañ sonerezhel. == Game jamoù er bed == * [[Global Game Jam]] * [[Ludum Dare]] * GMTK Game Jam * Nordic Game Jam * Procjam, arbennikaet war ar [[genel treugennadel]] <ref>{{En}} {{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/special-report-procjam-and-the-future-of-procedural-generation/|title=Procjam and the future of procedural generation|author=Joe Skrebels|date=9 a viz C'hwevrer 2015}}</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liamm diavaez == * [https://itch.io/jams Game jamoù war itch.io] 81gpm8qhmabrn0wwig2xpne7s7466ou 2204120 2204101 2026-11-12T09:48:26Z Kestenn 14086 2204120 wikitext text/x-wiki [[Restr:Game_Jammers_3.jpg|dehou|thumb| Ur skipailh perzhidi e Free Knowledge Game Jam 2015.]] Ur '''''{{Lang|en|game jam}}''''' a zo un [[hackathon]] gant [[C'hoari video|c'hoarioù video]] evel tem pennañ, met e c'hell bezañ diwar-benn [[c'hoarioù]] en un doare ledanoc'h ivez.<ref name="BuffaloNews">{{En}} {{Cite web|title=Global Game Jam designers busy inventing|url=http://www.buffalonews.com/city-region/global-game-jam-designers-busy-inventing-20150124|author=Deidre Williams|date=24 a viz Genver 2015|accessdate=21 a viz Kerzu 2015}}</ref> Ret eo d'ar perzhidi, strollet e skipailhoù, krouiñ ur c'hoari dindan un amzer vevennet<ref name="Localizing Global Game Jam">{{En}} {{Cite book|language=en|author=Kiyoshi Shin|title=Advances in Computer Entertainment|edition=Springer Berlin Heidelberg|year=2012|pages=599|page=117-132|isbn=978-3-642-34291-2|url=https://books.google.com/books?id=sUK6BQAAQBAJ|chapter=Localizing Global Game Jam: Designing Game Development for Collaborative Learning in the Social Context}}</ref>, e-pad un dibenn-sizhun peurliesañ, eus 24 da 72 eurvezh. Prizioù a c'hell bezañ roet e fin ar ''{{Lang|en|game jam}}''.<ref>{{En}} {{Cite web|url=http://www.gamasutra.com/view/news/227526/Leap_Motion_launches_IndieCadebacked_game_jam_with_75000_in_prizes.php|title=Leap Motion launches IndieCade-backed game jam with $75,000 in prizes|author=Christian Nutt|date=10 a viz Here 2014|accessdate=21 a viz Kerzu 2015}}</ref> C'hoarioù krouet e game jamoù, evel ''[[Baba is You]]'', ur [[c'hoari video puzzle]] krouet e Nordic Game Jam 2017, a vez embannet ha lakaet da werzhañ a-wechoù gant o c'hrouerien.<ref>{{En}} {{Cite web|url=https://mcvuk.com/development-news/when-we-made-baba-is-you/|title=When We Made… Baba is You|date=21 a viz Eost 2019|accessdate=10 a viz Kerzu 2024|work=MCV|first=Marie|last=Dealessandri}}</ref> == Etimologiezh == Dont a ra an termen ''game jam'' eus meskad ar gerioù « {{lang|en|game}} », a dalvez ''c'hoari'' e saozneg, gant « {{lang|en|[[jam session]]}} », ur seurt abadenn primaozañ sonerezhel. == Game jamoù er bed == * [[Global Game Jam]] * [[Ludum Dare]] * GMTK Game Jam * Nordic Game Jam * Procjam, arbennikaet war ar [[genel treugennadel]] <ref>{{En}} {{Cite web|url=http://www.pcgamer.com/special-report-procjam-and-the-future-of-procedural-generation/|title=Procjam and the future of procedural generation|author=Joe Skrebels|date=9 a viz C'hwevrer 2015}}</ref> == Notennoù ha daveennoù == {{Daveoù}} == Liamm diavaez == * [https://itch.io/jams Game jamoù war itch.io] [[Rummad:Geriaoueg ar c'hoarioù video]] 7rd4odsefjtbh8p0pmnphru58qvkrti 0 181621 2204118 2026-11-12T09:42:25Z Arko 540 Boulc'hañ 2204118 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ur '''boked louzoù''' a zo ur fagod [[louzoù frondus]] fresk pe sec'het implijet evit keginañ meuzioù evel [[soubenn]]où, [[keusteurenn]]où ha [[soubilh]]où, re [[keginerezh Bro-C'hall]] peurgetket. Lakaet e vez gant an aozennoù all e-pad ar poazhadur evit reiñ frond d'ar boued, ha tennet e vez a-raok ma vefe debret ar meuz. Al louzeier boaz implijet a vez [[tin]] ha delioù [[lore]]. Ouzhpennet e c'haller louzoù all eus al [[liorzh legumaj]], evel [[perisilh]], [[bazilik]], [[santurig]], [[saoj]], [[roumarin]], [[serfilh]], [[stragon]], ivin [[kignen]], [[koriandrez]], [[ach]]-gar ha garenn [[marjol-ki]]. Stag e vezont gant neud boued evit ober ur bokedig 20 santimetr hirder dezhañ. A-wechoù a vez graet gant ur sac'hig, ennañ louzoù ha [[spis]]où. <gallery mode="packed" caption=""> Bouquet garni 02.jpg|Ur boked louzoù sec'het. Bouquet garni p1150476 extracted.jpg|[[Tin]], [[lore]], [[saoj]] staget gant un neudenn. A bouquet garni (center) in cranberry sauce.jpg|Ur sac'hig en un hilienn [[lus-gwern]]. </gallery> == Meuzioù == Ar boked louzoù a vez implijet evit aozañ ar meuzioù da heul : * ar [[frinkadenn vevin giz Bourgogn]] * ar [[keusteurenn leue|geusteurenn leue]] * ar [[bouillabaisse]] * ar soubenn Windsor (ur soubenn saoz) * karbonadez Flandrez * ar [[kasoulet|c'hasoulet]] * ar [[podad]] * ar [[kig-kog dre win|c'hig-kog dre win]] * an [[ossobuco]] * [[soubenn ar c'hig]] * ar [[stripoù giz Caen]] * al [[lapin giz ar chaseourien]] * an navarin kig-oan [[Rummad:Louzoù-kegin]] [[Rummad:Keginerezh Bro-C'hall]] [[Rummad:Keginerezh Provañs]] 9a3rz01pidb169vlnu1wqy4bp0gq5db 2204119 2204118 2026-11-12T09:46:40Z Arko 540 skeudenn 2204119 wikitext text/x-wiki {{databox}} Ur '''boked louzoù''' a zo ur fagod [[louzoù frondus]] fresk pe sec'het implijet evit keginañ meuzioù evel [[soubenn]]où, [[keusteurenn]]où ha [[soubilh]]où, re [[keginerezh Bro-C'hall]] peurgetket. Lakaet e vez gant an aozennoù all e-pad ar poazhadur evit reiñ frond d'ar boued, ha tennet e vez a-raok ma vefe debret ar meuz. Al louzeier boaz implijet a vez [[tin]] ha delioù [[lore]]. Ouzhpennet e c'haller louzoù all eus al [[liorzh legumaj]], evel [[perisilh]], [[bazilik]], [[santurig]], [[saoj]], [[roumarin]], [[serfilh]], [[stragon]], ivin [[kignen]], [[koriandrez]], [[ach]]-gar ha garenn [[marjol-ki]]. Stag e vezont gant neud boued evit ober ur bokedig 20 santimetr hirder dezhañ. A-wechoù a vez graet gant ur sac'hig, ennañ louzoù ha [[spis]]où. <gallery mode="packed" caption=""> Bouquet garni 02.jpg|Ur boked louzoù sec'het. Bouquet garni p1150476 extracted.jpg|[[Tin]], [[lore]], [[saoj]] staget gant un neudenn. Bouquet garni 01.jpg|Tin, lore, saoj ha [[roumarin]] fresk. A bouquet garni (center) in cranberry sauce.jpg|Ur sac'hig en un hilienn [[lus-gwern]]. </gallery> == Meuzioù == Ar boked louzoù a vez implijet evit aozañ ar meuzioù da heul : * ar [[frinkadenn vevin giz Bourgogn]] * ar [[keusteurenn leue|geusteurenn leue]] * ar [[bouillabaisse]] * ar soubenn Windsor (ur soubenn saoz) * karbonadez Flandrez * ar [[kasoulet|c'hasoulet]] * ar [[podad]] * ar [[kig-kog dre win|c'hig-kog dre win]] * an [[ossobuco]] * [[soubenn ar c'hig]] * ar [[stripoù giz Caen]] * al [[lapin giz ar chaseourien]] * an navarin kig-oan [[Rummad:Louzoù-kegin]] [[Rummad:Keginerezh Bro-C'hall]] [[Rummad:Keginerezh Provañs]] s2o3h30xw28bndwc5ycmemsxi8sy99l 14 181622 2204121 2026-11-12T09:49:12Z Kestenn 14086 Pajenn krouet gant : "[[Rummad:C'hoarioù video]] [[Rummad:Geriaouiñ]]" 2204121 wikitext text/x-wiki [[Rummad:C'hoarioù video]] [[Rummad:Geriaouiñ]] ov29wmigxkl2heoljquzkn9dwhtrqxi 1 181623 2204127 2026-11-12T10:10:30Z Arko 540 /* Mouratov e lec'h Muratov */ rann nevez 2204127 wikitext text/x-wiki == Mouratov e lec'h Muratov == Mat vefe adenvel an titl Dmitry Mouratov evit klotañ gant politikerezh treuzskrivañ ar wikipedia brezhonek. Muratov a zo un treuzskrivadur saoznek. A galon, [[Implijer:Arko|Arko]] ([[Kaozeadenn Implijer:Arko|kaozeal]]) 12 Du 2026 da 10:10 (UTC) hborubhezqsm2opj9uxjh8ywl9qdbyn