Wikimammenn brwikisource https://br.wikisource.org/wiki/Wikimammenn:Degemer MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Dibar Kaozeal Implijer Kaozeadenn Implijer Wikimammenn Kaozeadenn Wikimammenn Restr Kaozeadenn Restr MediaWiki Kaozeadenn MediaWiki Patrom Kaozeadenn Patrom Skoazell Kaozeadenn Skoazell Rummad Kaozeadenn Rummad Meneger Kaozeadenn meneger Pajenn Kaozeadenn pajenn Oberour Kaozeadenn oberour TimedText TimedText talk Modulenn Kaozeadenn modulenn Event Event talk 102 67128 210361 210320 2026-10-24T20:56:20Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210361 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 52 —|}}</noinclude>hep lezel amzer gantañ da grial pe da finval. Mont a ra d’eun evn all goude-ze, hag e talc’h er c’hiz-se ken na zeuy eun trouz bennak da lakaat ar mor- vrini da dec’hout&nbsp;<ref>J. {{sc|Deniker}}, p. 222.</ref>. 2. ''Labour ar maen, ar c’horn, an askourn hag an'' ''olifant''. — Diwar ar pez a zo bet lavaret uheloc’h eus an ijinerezou e-doug hen-varevez ar maen en deus bet al lenner eun alberz bastus a-walc’h eus labour an danveziou-ze, eus an armou hag ar binviou a veze graet ganto. Lavaromp ouspenn e oa dre ober gand al lufra e veze stummet ar c’horn, an askourn hag an olifant. Ar mein a veze bepret benet a-skolpadou. Gwell e oa gand ar venerien ar maen-tan eged an doareou mein all dre ma ’z eo aes hen bena a-skolpadou hag ivez dre ma ’z eo trouc’hus meurbet an ulmennadou diwarnañ. Rôet e veze d’an ulmennadou-ze ar stumm dereat pe dre vont a daoliadouïgou pe dre vont a voustradou gand eun eilaozer maen, korn pe askourn&nbsp;<ref>{{sc|De Morgan}}, ''Humanité préhistorique'', pp. 149-58 ; Oskar {{sc|Montelius}}, ''les Temps préhistoriques en Suède et dans les autres pays scandinaves'', troet diwar ar saozneg e galleg gant S. Reinach, 1895, pp. 11-7. </ref>. 3. ''An enaoui-tan''. — N’eus ket eur meuriad, e-touez gouezidi hon amzer, hag an izela e vefe war skeul ar sevenadur, ha na ve ket barrek d’ober tan. Ne c’houzomp ket hag e oa an anaoudegez-se gant Chelleziz hag Acheuliz. Glaou ha ludu, avat, diwar an tantadou enaouet gand an dud war o lerc’h a zo bet kavet e kement mougeo he doa {{Tired|tal|vezet}}<noinclude><references/></noinclude> 2101s7rpvc56881sj6gbfim2rf8n2q9 102 67129 210362 210328 2026-10-24T20:56:58Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210362 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 53 —|}}</noinclude>{{Tired2|tal|vezet}} da gledour d’ezo. Gwirheñvel eo o deus an dud gouezet da genta mirout an tan enaouet gant nerziou an Natur araok gouzout hen enaoui int-i o-unan d’o zro <ref>Evel ma lavar Deniker, ar « mirout-tan» a zo bet kent an enaoui-tan », op. cit. p. 178.</ref>. Gant poblou warlerc’hiet hon amzer ez eus pevar doare da enaoui tan : a) ''dre rimia'' : eur vrochenn brenn-kalet dalc’het a-veskell en daouarn a vez taravet ouz eur geuneudenn brenn-gwak dalc’het gand an daoulin. Kleuza a ra beg ar vrochenn eur c’haran er geuneudenn, ha, dre hir-rimia, e teu da veza goret ar poultrennou prenn en em zastum er c’haran-ze. N’eus nemet lakaat warno geotennou sec’h pe tont ha c’houeza da gaout tan. Okeaniz a ra dre an hent-se. b) ''dre heskennat'' : gand erien trouc’hus eun tamm bambouz e heskenner eur vambouzenn faoutet war he hed ken na day ar brenn-heskenn da veza leskidik ha da dana an tont. Er c’hiz-se eo e vez enaouet tan gant Maleziz, meuriadou-zo eus Aostralia, Birmania, Bro-Indez. k) ''dre doulla'' : lakaat a reer da drei gand an daouarn eur vaz prenn-kalet harpet ar penn anezi war eur geuneudenn a vez dalc’het a-blaen ouz an douar gand an daou droad. War-bouez trei-distrei ar vaz, e teuer da gleuza eun toullig er geuneudenn ha da entama ar poultr prenn en em zastum ennañ. En doare-ze eo ec’h enaou tan rummadou Zouloued-zo, meuriadou-zo eus Aostralia, an Aïnoued, hag all. Gwellaet eo bet ar benveg-enaoui-tan-ze gant<noinclude><references/></noinclude> 0v8zlblbl5szjkw3iuiqzbobwbohwxt 102 67130 210363 210322 2026-10-24T21:03:33Z Aveldro 601 210363 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aveldro" />{{Niv||— 54 —|}}</noinclude>meur a vroad. Eur gordenn a vez lakaet ouz ar vaz pe ar vrochenn-dro gand an Eskimoed hag e sachont war ar gordenn-ze war gleiz ha war zehou a bep eil. An Indianed a laka ouz ar vrochenn-dro kordenn eur wareg <ref>F. S. {{sc|Dellenbaugh}}, ''The North-Americans of Yesterday'', New-York, 1901, pp. 250-4 (skeudennou), 368 (sk.).</ref>. Tanerezed seurd gant houmañ, graet anezo talarou-tana, a zo bet e boaz e-touez Aziaded, Ejiptiz hag Europiz an Henamzer <ref>Gwelout an talar-tana kavet en Ejipt gant W. {{sc|Flinders Petrie}}, ''Ten year’s digging in Egypt'', p. 119, sk. 91. Eun adskeudenn anezañ a zo bet embannet war ''Rev. Archéol''. 1921, I, p. 135, sk. 2. ''Pramantha'' e oa e sanskriteg ano an talar-tana hag ''arani'' hini ar geuneudenn pe ar glerenn ma veze harpet warni beg ar vrochenn-dro (a-wechou e veze graet « arani-uhela » eus houmañ). ''Pramantha'' a zo diwar ar wrizienn-c’her ''math, manth'' ma teu diouti ar verb ''mathnami'' « e taravan, e rimian ». Keñveriet eo bet ''pramantha'' ouz an ano gresiek divoutin ''Prometheus'', hag ''arani'' ouz ar brezoneg ''irin'', hemañ o terc’hel lec’h eun hen-gellieg ''arinio''. Lenn S. {{sc|Reinach}}, ''Cultes, Mythes et Religions'', III, eil mouladur, pp. 88-90 ; L. {{sc|Siret}}, ''Prométhée'', war ''Rev. Archéol''. 1921, I, pp. 132-5 ; V. {{sc|Henry}}, ''Diction. étymol. du br. moderne'', ouz ar ger ''hirin''.</ref>. d) dre skei : steki a raer an eil ouz egile daou damm kailh-houarn, pe eur maen-tan ouz eun tamm kailh-houarn. Hini pe hini eus ar pevar doare-ze, pe o fevar marteze, a zo bet anavezet gand Europiz en henvarevez ar maen. Kavadenn an enaoui-tan eo ar vrasa eus an holl gavadennou graet e-pad ar ragistorvez. Dre lakaat etre daouarn mab-den eur benveg galloudus da stumma an Danvezenn, he deus digoret hent da labour ar metalou ha d’eun niver a gavadennou all<noinclude><references/></noinclude> 3tzsbqamypderrgzbnzik7el2aqoial 210364 210363 2026-10-24T21:03:39Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210364 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 54 —|}}</noinclude>meur a vroad. Eur gordenn a vez lakaet ouz ar vaz pe ar vrochenn-dro gand an Eskimoed hag e sachont war ar gordenn-ze war gleiz ha war zehou a bep eil. An Indianed a laka ouz ar vrochenn-dro kordenn eur wareg <ref>F. S. {{sc|Dellenbaugh}}, ''The North-Americans of Yesterday'', New-York, 1901, pp. 250-4 (skeudennou), 368 (sk.).</ref>. Tanerezed seurd gant houmañ, graet anezo talarou-tana, a zo bet e boaz e-touez Aziaded, Ejiptiz hag Europiz an Henamzer <ref>Gwelout an talar-tana kavet en Ejipt gant W. {{sc|Flinders Petrie}}, ''Ten year’s digging in Egypt'', p. 119, sk. 91. Eun adskeudenn anezañ a zo bet embannet war ''Rev. Archéol''. 1921, I, p. 135, sk. 2. ''Pramantha'' e oa e sanskriteg ano an talar-tana hag ''arani'' hini ar geuneudenn pe ar glerenn ma veze harpet warni beg ar vrochenn-dro (a-wechou e veze graet « arani-uhela » eus houmañ). ''Pramantha'' a zo diwar ar wrizienn-c’her ''math, manth'' ma teu diouti ar verb ''mathnami'' « e taravan, e rimian ». Keñveriet eo bet ''pramantha'' ouz an ano gresiek divoutin ''Prometheus'', hag ''arani'' ouz ar brezoneg ''irin'', hemañ o terc’hel lec’h eun hen-gellieg ''arinio''. Lenn S. {{sc|Reinach}}, ''Cultes, Mythes et Religions'', III, eil mouladur, pp. 88-90 ; L. {{sc|Siret}}, ''Prométhée'', war ''Rev. Archéol''. 1921, I, pp. 132-5 ; V. {{sc|Henry}}, ''Diction. étymol. du br. moderne'', ouz ar ger ''hirin''.</ref>. d) dre skei : steki a raer an eil ouz egile daou damm kailh-houarn, pe eur maen-tan ouz eun tamm kailh-houarn. Hini pe hini eus ar pevar doare-ze, pe o fevar marteze, a zo bet anavezet gand Europiz en henvarevez ar maen. Kavadenn an enaoui-tan eo ar vrasa eus an holl gavadennou graet e-pad ar ragistorvez. Dre lakaat etre daouarn mab-den eur benveg galloudus da stumma an Danvezenn, he deus digoret hent da labour ar metalou ha d’eun niver a gavadennou all<noinclude><references/></noinclude> pksjpjv3y1cs1mjhxbwiltoermbakuv 210365 210364 2026-10-24T21:04:06Z Aveldro 601 210365 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 54 —|}}</noinclude>meur a vroad. Eur gordenn a vez lakaet ouz ar vaz pe ar vrochenn-dro gand an Eskimoed hag e sachont war ar gordenn-ze war gleiz ha war zehou a bep eil. An Indianed a laka ouz ar vrochenn-dro kordenn eur wareg <ref>F. S. {{sc|Dellenbaugh}}, ''The North-Americans of Yesterday'', New-York, 1901, pp. 250-4 (skeudennou), 368 (sk.).</ref>. Tanerezed seurd gant houmañ, graet anezo talarou-tana, a zo bet e boaz e-touez Aziaded, Ejiptiz hag Europiz an Henamzer <ref>Gwelout an talar-tana kavet en Ejipt gant W. {{sc|Flinders Petrie}}, ''Ten year’s digging in Egypt'', p. 119, sk. 91. Eun adskeudenn anezañ a zo bet embannet war ''Rev. Archéol''. 1921, I, p. 135, sk. 2. ''Pramantha'' e oa e sanskriteg ano an talar-tana hag ''arani'' hini ar geuneudenn pe ar glerenn ma veze harpet warni beg ar vrochenn-dro (a-wechou e veze graet « arani-uhela » eus houmañ). ''Pramantha'' a zo diwar ar wrizienn-c’her ''math, manth'' ma teu diouti ar verb ''mathnami'' « e taravan, e rimian ». Keñveriet eo bet ''pramantha'' ouz an ano gresiek divoutin ''Prometheus'', hag ''arani'' ouz ar brezoneg ''irin'', hemañ o terc’hel lec’h eun hen-gellieg ''arinio''. Lenn S. {{sc|Reinach}}, ''Cultes, Mythes et Religions'', III, eil mouladur, pp. 88-90 ; L. {{sc|Siret}}, ''Prométhée'', war ''Rev. Archéol''. 1921, I, pp. 132-5 ; V. {{sc|Henry}}, ''Diction. étymol. du br. moderne'', ouz ar ger ''hirin''.</ref>. d) ''dre skei'' : steki a raer an eil ouz egile daou damm kailh-houarn, pe eur maen-tan ouz eun tamm kailh-houarn. Hini pe hini eus ar pevar doare-ze, pe o fevar marteze, a zo bet anavezet gand Europiz en henvarevez ar maen. Kavadenn an enaoui-tan eo ar vrasa eus an holl gavadennou graet e-pad ar ragistorvez. Dre lakaat etre daouarn mab-den eur benveg galloudus da stumma an Danvezenn, he deus digoret hent da labour ar metalou ha d’eun niver a gavadennou all<noinclude><references/></noinclude> a1vloduf4hkdfzny2mgwka52bnwhyin 210399 210365 2026-10-24T22:15:43Z Aveldro 601 210399 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 54 —|}}</noinclude>meur a vroad. Eur gordenn a vez lakaet ouz ar vaz pe ar vrochenn-dro gand an Eskimoed hag e sachont war ar gordenn-ze war gleiz ha war zehou a bep eil. An Indianed a laka ouz ar vrochenn-dro kordenn eur wareg <ref>F. S. {{sc|Dellenbaugh}}, ''The North-Americans of Yesterday'', New-York, 1901, pp. 250-4 (skeudennou), 368 (sk.).</ref>. Tanerezed seurd gant houmañ, graet anezo talarou-tana, a zo bet e boaz e-touez Aziaded, Ejiptiz hag Europiz an Henamzer <ref>Gwelout an talar-tana kavet en Ejipt gant W. {{sc|Flinders Petrie}}, ''Ten year’s digging in Egypt'', p. 119, sk. 91. Eun adskeudenn anezañ a zo bet embannet war ''Rev. Archéol''. 1921, I, p. 135, sk. 2. ''Pramantha'' e oa e sanskriteg ano an talar-tana hag ''arani'' hini ar geuneudenn pe ar glerenn ma veze harpet warni beg ar vrochenn-dro (a-wechou e veze graet « arani-uhela » eus houmañ). ''Pramantha'' a zo diwar ar wrizienn-c’her ''math, manth'' ma teu diouti ar verb ''mathnami'' « e taravan, e rimian ». Keñveriet eo bet ''pramantha'' ouz an ano gresiek divoutin ''Prometheus'', hag ''arani'' ouz ar brezoneg ''irin'', hemañ o terc’hel lec’h eun hen-gellieg ''arinio''. Lenn S. {{sc|Reinach}}, ''Cultes, Mythes et Religions'', III, eil mouladur, pp. 88-90 ; L. {{sc|Siret}}, ''Prométhée'', war ''Rev. Archéol''. 1921, I, pp. 132-5 ; V. {{sc|Henry}}, ''Diction. étymol. du br. moderne'', ouz ar ger ''hirin''.</ref>. d) ''dre skei'' : steki a raer an eil ouz egile daou damm kailh-houarn, pe eur maen-tan ouz eun tamm kailh-houarn. Hini pe hini eus ar pevar doare-ze, pe o fevar marteze, a zo bet anavezet gand Europiz en hen-varevez ar maen. Kavadenn an enaoui-tan eo ar vrasa eus an holl gavadennou graet e-pad ar ragistorvez. Dre lakaat etre daouarn mab-den eur benveg galloudus da stumma an Danvezenn, he deus digoret hent da labour ar metalou ha d’eun niver a gavadennou all<noinclude><references/></noinclude> 2xqfhmbk53i8r1lhyn92is0t8zi8wp8 102 67131 210366 210323 2026-10-24T21:08:12Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210366 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 55 —|}}</noinclude>ma ’z eo bet savet diwarno tamm-dre-damm hor sevenadurez-vremañ. Milvedou a oa da dremen avat kent na vefe deuet barrek an dud da denna diouti kement frouezenn a oa e diougan enni. 4. ''An ober gand an tan''. — Enaoui tan a rae henoadvezidi ar maen da tomma hag ivez da bellaat al loened fero, arzed, leoned, tigred, louparded, hag all, a baote kement neuze ar gouennou anezo en Europ. N’eo ket sur, avat, o defe graet gantañ da boaza ar c’hig a zebrent <ref>Hizio c’hoaz, e-touez ar pobladou warlerc’hiet (Eskimoed, hag all), e vez debret kriz ar c’hig hag ar pesked. N’eus netra da damall er c’hiz-se evit pez a sell ouz ar yec’hedouriez, anat ma ’z eo ez a kuit eus ar c’hig dre ar poaza ar pep magusa anezañ. « Everien gwad ha debrerien kig kriz eo ar ouezidi ha d’ar boaz-se ez int dleour, evid eun darn, eus o c’hreñvder hag o yec’hed » (Dr {{sc|Fagon}}, war ''Anthr''. 1923, pp. 298-9). An dud-ze end-eeun hag a zebr ez kriz ar c’hig, a ra gand an tan da baredi ar c’hlasvez, ar greun pe ar gwriziennou a dalv d’ezo da louzeier-kegin.</ref>. N’o doa na podou-pri na beriou-metal, ha diaes a-walc’h eo rosta ouz an tan eun tamm kig pa na vez ket a ver metal. Poluneziz, koulskoude, kent beza bet « sevenaet » gand Europiz, a zeue a-benn d’hen ober dre an hent-mañ : mein goret en eun tantad a veze lakaet ganto e strad eun toull kleuzet en douar ; war ar mein-ze e veze ledet eur gwelead deliou ha war an deliou e lakaed ar c’hig pe ar frouez a oa da boaza, eur gwiskad deliou warno, mein goret all war an deliou ha douar war c’horre. A-benn eun hanter-eurvez, e veze dare ar pred <ref>A-zivout ar forniou-poaza-kig ha frouez a vez kleuzet en douar gand Indianed ar Chako (Amerik ar Chreisteiz), gwelout E. {{sc|Nordenskiold}}, ''la Vie des Indiens dans le Chaco'', troïdigez c’hallek gant H. Beuchat, 1912, pp. 54 (sk. 16), 273.</ref>. Gant<noinclude><references/></noinclude> ir0kyl09xsduh28dvim17rc58rbjj3u 102 67132 210367 210324 2026-10-24T21:08:47Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210367 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 56 —|}}</noinclude>meuriadou dizeven Indonezia e vez paredet o boued e listri prenn bambouz leun a zour dre lakaat mein goret en dour-ze. Eun doare heñvel da baredi boued a zo gand Indianed an Alaska, Fuejianed Douar-an-Tan, Serbed hag Albaniz ledenez ar Balkaniou. Ar boaz da lakaat dour da virvi dre deurel ennañ mein goret a zo bet anavezet en Europ, hañval eo, gant nevezoadvezidi ar maen : berniou kailhastr bet losket en tan a zo bet kavet e Breiz-Veur hag Iwerzon, en ehanlec’hiou nevez-varevez ar maen, a gevret gant neviou pe laouerou kleuzet e treujennou-gwez. Kavet ez eus bet ivez toullou duet gand an tan hag a zo marteze roudou diwar forniou-kegina heñvel ouz re Indianed Amerik ar C’hreisteiz ha Poluneziz&nbsp;<ref>''Anthr''. 1922, p. 190.</ref>. 5. ''An emwaskedi''. — N’eus chomet roudenn ebet eus an tiez savet gant henoadvezidi ar maen. Chelleziz, gant klouar m’edo temz-amzer Europa en o c’houlz, a oa a-walc’h d’ezo moarvat logellou glasvez savet war an uhelennou pe war glann ar stêriou. Dibaot, war a hañval, ez int aet da glask goudor en toullou-roc’h hag er c’heviou. En eneb, an dud o deus bevet war o lerc’h, e-pad ar pleistoken-etre hag ar pleistoken-uhela, o deus graet alïes o annezadur anezo. Ha dre-ze ez eo deuet an toullou-roc’h hag ar mougeviou da veza evel pa lavarfec’h talvoudusa diellec’hiou ar ragistor. N’eo ket bet krignet pe eilpennet ar gweleadou oc’h ober al leurenn anezo gand an dour-red hag an {{Tired|dour-|gouez}}<noinclude><references/></noinclude> apwajyj1hxh63p7n58xw016c19n5285 102 67133 210368 210325 2026-10-24T21:12:20Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210368 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 57 —|}}</noinclude>{{Tired2|dour-|gouez}} evel ma tegouezas d’an dichaladuriou a-led war ar barr, en dizolo, dindan an amzer. Dre-ze, er mougeviou e hellomp studia heuliadur an oadou, ar gouennou-loened hag an ijinerezou. Henoadvezidi ar maen a zibabe dreist-holl da annezlec’h an toullou-roc’h hag ar mougeviou m’en em astenne da bell ar gwel diouto. Pa oa bras meurbet ar vougeo, o kroazigella doun en douar, n’aent nepret da chom er ribouliou bac’h ha teñval. Bepret e raent o annez tost da c’henou o zoull, er rann eus ar c’heo a oa avelet ha goulaouet&nbsp;<ref>Gwir eo kement-se, neket hepken eus mougevidi henvarevez ar maen en Europa, hogen ivez eus mougevidi an holl vroiou eus ar bed. Gwelit, da skouer, R. {{sc|Verneau}}, ''Habitations, sépultures et lieux sacrés des anciens Canariens'', pp. 4-5 ; {{sc|Colani}}, war ''Mémoires du Service géol. de l’Indo-Chine'', Levr. XII, feskennad 3 ; ''l’Age de la pierre dans la province de Hoa-Binh (Tonkin méridional). Hag all''.</ref>. Peurliesa ar mougeviou aet da annezlec’h gant henoadvezidi ar maen o doa araozo talvezet da faou d’al loened gouez : bleizbroc’hed, marlonked, bleizi, arzed dreist-holl ; ha dibaotoc’h leoned, pantered, hag all&nbsp;<ref>An toull-roc’h mousterel nepell diouz Forbes Quarry, Jibraltar, a zo bet kemeret da ched gant pantered ha kizier-karvetaer o deus degaset ennañ korf al loened aet da breiz d’ezo : moc’h-gouez, kirvi, kragvouc’hed, konikled, hag all. Bleizbroc’hed a zo deuet da c’houilia er garnel-ze ha lezet o deus enni o failhañs ha merk anat o dent war an eskern. Guped bras ivez a zo en em gavet ebarz ha marvet eno. A-goulzadou en deus an Den graet chanou en toull roc’h-ze : c’houezet en deus tan ha debret kirvi, kezeg ha moc’h-gouez, baoted, brennig ha kregin-mor all, ''Anthr''. 1921, pp. 116-7.</ref>. Ar mougeviou o deus talvezet da faou d’al leoned gouez a zo aes o anaout dre ma kaver enno o failhans karrekaet ha korfou-eskern anezo en o<noinclude><references/></noinclude> 2ape0tbuge8y2p86g6cxrldeazppqkm 210401 210368 2026-10-24T22:16:41Z Aveldro 601 210401 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 57 —|}}</noinclude>{{Tired2|dour-|gouez}} evel ma tegouezas d’an dichaladuriou a-led war ar barr, en dizolo, dindan an amzer. Dre-ze, er mougeviou e hellomp studia heuliadur an oadou, ar gouennou-loened hag an ijinerezou. Henoadvezidi ar maen a zibabe dreist-holl da annezlec’h an toullou-roc’h hag ar mougeviou m’en em astenne da bell ar gwel diouto. Pa oa bras meurbet ar vougeo, o kroazigella doun en douar, n’aent nepret da chom er ribouliou bac’h ha teñval. Bepret e raent o annez tost da c’henou o zoull, er rann eus ar c’heo a oa avelet ha goulaouet&nbsp;<ref>Gwir eo kement-se, neket hepken eus mougevidi hen-varevez ar maen en Europa, hogen ivez eus mougevidi an holl vroiou eus ar bed. Gwelit, da skouer, R. {{sc|Verneau}}, ''Habitations, sépultures et lieux sacrés des anciens Canariens'', pp. 4-5 ; {{sc|Colani}}, war ''Mémoires du Service géol. de l’Indo-Chine'', Levr. XII, feskennad 3 ; ''l’Age de la pierre dans la province de Hoa-Binh (Tonkin méridional). Hag all''.</ref>. Peurliesa ar mougeviou aet da annezlec’h gant henoadvezidi ar maen o doa araozo talvezet da faou d’al loened gouez : bleizbroc’hed, marlonked, bleizi, arzed dreist-holl ; ha dibaotoc’h leoned, pantered, hag all&nbsp;<ref>An toull-roc’h mousterel nepell diouz Forbes Quarry, Jibraltar, a zo bet kemeret da ched gant pantered ha kizier-karvetaer o deus degaset ennañ korf al loened aet da breiz d’ezo : moc’h-gouez, kirvi, kragvouc’hed, konikled, hag all. Bleizbroc’hed a zo deuet da c’houilia er garnel-ze ha lezet o deus enni o failhañs ha merk anat o dent war an eskern. Guped bras ivez a zo en em gavet ebarz ha marvet eno. A-goulzadou en deus an Den graet chanou en toull roc’h-ze : c’houezet en deus tan ha debret kirvi, kezeg ha moc’h-gouez, baoted, brennig ha kregin-mor all, ''Anthr''. 1921, pp. 116-7.</ref>. Ar mougeviou o deus talvezet da faou d’al leoned gouez a zo aes o anaout dre ma kaver enno o failhans karrekaet ha korfou-eskern anezo en o<noinclude><references/></noinclude> ac5p39p8zgohj0k6f52m3ikj3e9o2dj 102 67134 210369 210327 2026-10-24T21:12:51Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210369 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 58 —|}}</noinclude>fez <ref>E mougeo Echenoz-la-Moline, departamant ar Saône-Uhela, Bro-C’hall, ez eus bet kavet evel-se eiz kant relegenn en o fez diwar arzed.</ref>. A-wechou, goude beza bet annezet gand an den, ez int bet dilezet gantañ e-pad eur maread, hag adannezet diwezatoc’h. Neuze, etre ar gweleadou, enno roudou diwar tantadou, predou hag ijinerezou maen, korn, askourn, hag all, e weler oc’h en em leda gweleadou all, enno nep roudenn cus an den. Da lakaat fraesoc’h petore stumm a zo gant leuniadur ar mougeviou o deus talvezet da wasked da henoadvezidi ar maen ha pe sklerijennadou a hell dont eus ar studi anezañ e taolennimp amañ ez verr diou eus ar mougeviou-ze. a) ''Mougeo Romanelli'', e Tir Otranta, Kreisteiz Italia, en eur roc’h vaen-raz, war glann ar mor, 8 metrad a-us da c’horre an dour ; 35 metrad hed, 16 metrad led eo ment ar vougeo-ze. Sed urz ar gweleadou-douar ouz hen leunia, en eur vont eus an diaz d’al laez : 1° Ledet war ar roc’h veo oc’h ober strad ar vougeo eur gwelead kailhos maen-raz gwenn enboullaet muioc’h pe nebeutoc’h, aman hag ahont en o zouez mein-spoue enboullaet ivez, ha kregin-mor. Anat diwar-ze ez eo ar gwelead eun draezenn-vor deuet er-maez eus diraez an tonnou da heul uhelidigez an aod. War varr ar gwelead e oa eun oaledad-ludu ha laonennou maen-tan o testenia e oa bet tud oc’h ehana eno raktal goude m’edo aet kuit ar mor. An eskern kavet eno a zo {{Tired|a-ziwar|lerc’h}}<noinclude><references/></noinclude> dy9eu1qvi78zr1vmj6n94zggliw1iy3 102 67135 210370 210326 2026-10-24T21:13:14Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210370 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 59 —|}}</noinclude>{{Tired2|a-ziwar|lerc’h}} bronneged stummet diouz an tommder : olifant kreisteizel, frikorneg Merck, dourvarc’h-meur. 2° Gwelead kailhos maen-raz gwenn, lemm o c’her, kement-mañ o tiskouez ez eo bet furmet ar gwelead-ze dre an dispennidigez a damm dre damm dre hir-amzer eus mogeriou ha sel ar vougeo dindan freuzlabour temz an aer. 3° Gwelead teo a vaenhinkinou-leur razell rik ha gwenn. E doun ar gwelead e oa roudou eun oaledad-ludu. Gwall-rouez e oa eno ar relegou loened. Spis ez anavezer dre furmidigez ar gwelead ez oa gleb an temz-amzer. 4° Gwelead teo a zouar priellek liou ruz-brikenn, ennañ aman hag ahont traez kailhastrek ha kailhosennou maen-raz. Ar relegou loened amañ a oa diwar an olifant kreisteizel, frikorneg Merck (paot), an dourvarc’h-meur, an ejen-meur (paot), ar c’haro, an demm (paot-meurbet), ar yourc’h, ar marc’h (rouez), ar bleiz, ar c’honikl (paot-meurbet), an outardenn vras hag an outardenn vihan. Darempredidigez al lec’h d’ar c’houlz-se gant mab-den a zo lakaet spis dre vinviou maen-benet hag eskern loened torret a ratoz-kaer gantañ. 5° Gwelead tano meurbet a vaenhinkinou-leur. 6° Gwelead teo meurbet a zouar priellek gell, kemmesket a draez kailhastrek hag a vein-raz, oc’h ober ar gwiskad-barr e leuniadur ar vougeo. Ar gwelead-ze a oa ennañ meur a livead aes da zigemma. Daskoret en deus eskern diwar eun doare<noinclude><references/></noinclude> 029c0yis5yhe3w49vczm0314q8nw24w 102 67136 210371 210329 2026-10-24T21:13:36Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210371 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 60 —|}}</noinclude>azen (''Equus hydruntinus''), an ejen-meur, ar c’haro, al louarn, ar c’haz gouez, ar c’had ; stank eo relegou al loened-ze. Dibaot pe zibaotoc’h eo, en eneb, relegou ar yourc’h, ar c’hragvouc’h, ar bleiz, an dourgi, ar reunig kof-gwenn. Rouez meurbet eo relegou bleizbroc’h ar c’heviou, ar c’haz-karvetaer. Relegou diwar evned o tenna da ouennou a vev bremañ e kevrennou trobennahelel ar bed a zo bet kavet er gwelead-douar-ze, en o zouez ar pingouin-meur (''Alca impennis''). Paot eo en holl liveadou ar binviou maen-benet hag an tammou eskern oberiet gant dourn mab-den. Ar studi a zo bet graet dre al lunedenn-greski eus stumm ha natur douar ruz ha douar gell ar vougeo Romanelli he deus diskuliet ez eo ar gweleadou anezo labour an avel. Bez’ ez eus anezo tuniennou deuet d’en em vernia er vougeo. Eus Afrika eo e teue, degaset gand an avel, an danveziou douarek a zo aet d’o ober. Peurheñvel eo douar ruz ar vougeo ouz an ''terra rossa'' « tir ruz » a c’holo eun darn vat eus Kreisteiz Italia&nbsp;<ref>G. A. {{sc|Blanc}}, ''Grotta Romanelli Stratigrafia dei depositi e natura e origine di essi'', war ''Archivio per l’Antropologia e la Etnologia'', Levrenn V, Firenze, 1921 ; ''Anthr''. 1923, pp. 212-5.</ref>. b) ''Mougeo Isturitz'', e Bro-Euskarat, a zo anezi daou c’hentrepas 100 ha 125 metrad hed, en eur runiad maen-raz, 50 metrad a-us da zour eur wazredenn. Tro eo genou unan ouz an hanternoz, ouz ar c’hreisteiz genou egile, ha stag ez int an eil d’egile dre eun niver ribouliou. An trepas hanternoz a zo e stumm eur sal vras 120 metrad hed, 20 metrad<noinclude><references/></noinclude> estck3aof6z9x5jbn7dmg9ew576noqp 102 67137 210372 210330 2026-10-24T21:14:05Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210372 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 61 —|}}</noinclude>led, 15 metrad uhelder e lec’hiou-zo. Ledanoc’h eo an trepas kreisteiz, hogen izeloc’h ar sel anezañ. E-kreiz an trepas-ze, e-lec’h ma tic’haol eur vanell o kas d’an eil trepas, emañ en e sav eur maen bras 7 metrad uhelder. Tregont metrad pelloc’h, daved ar genou tro ouz ar c’hreisteiz, ez eus eun dolzennad-roc’h ledan, izel-vosou warni o skeudenni kirvi ha kirvi-erc’h. Douna gweleadou-douar ar vougeo n’int ket bet furchet c’hoaz <ref>« C’hoaz » da lavarout eo d’ar mare m’eo bet moulet al labour-skrid a zo, diwarnañ an diverradur-mañ. Gwelout an notenn war-lerc’h.</ref>. Eur soundadenn, bet graet a- dreuz d’ezo, he deus tizet seiz metrad dounder hep steki ouz ar roc’h veo a ra strad ar vougeo. War ar gweleadou difurch-ze emañ ledet : 1° Eur gwelead tano, ennañ binviou mousterel mentet-bihan. 2° Eur gwelead n’eus anezañ, en e bez, nemed eur faouad arzed-meur (''Ursus spelaeus''), ker stank ennañ o eskern ma lakaer da veur a gant niver an arzed en em gav eno o relegennou luziet an eil gand eben ha moustret holl dindan pouez an douarou. Eskern bleizbroc’hed a zo ivez en o zouez. Dilezet ar c’heo gand an dud, ez eo bet kemeret da ched gand an arzed, hag e vanas en o c’herz e-pad eun hir a varead. 3° Eur gwelead tano meurbet a zouar gell, ennañ kagal karrekaet diwar bleizbroc’hed hag eskern krignet gand o dent.<noinclude><references/></noinclude> jsbe91q75cig7ncvbztiqk35zvqjkho 102 67138 210373 210226 2026-10-24T21:15:10Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210373 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 62 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> 4° Eur gwelead teo meurbet a lec’hid melen-gell, ennañ binviou mousterel, rakerou, hag all, e maen-tan, kouarz, kouarzell, krag kailhastrek ha kouarz treuzwelus. Dibaot an eskern-loened er gwelead-ze. Ar re stanka a zo diwar arzed ha bleizbroc’hed. Goude-ze e teu eskern kezeg hag oc’hen. Rouez meurbet eskern kirvi ha kirvi-erc’h. 5° Eur gwelead lec’hid azgell, evel dazlardet a c’hlaouennou hag a dammou pri ruz. Amañ ar binviou-maen a zo d’ezo neuz an ijinerez aorignakel. A-gevret ganto ez oa perlezennou olifant, dent loened toullet d’ober troiou-gouzoug, eur fals-dant karo en olifant, ha traezou all. Eskern marc’h eo ar re stanka er gwelead-ze. Rouesoc’h eskern ejen-gouez. Rouez meurbet an eskern diwar kirvi-erc’h. Dent bleizbroc’hed ha tammou diwar skilfou olifant hirvlevek a zo bet kavet ivez, hag eskern louarn a-builh. 6° Eur gwelead-douar leun-barr a eskern loened ha duet-holl gant glaou ha ludu diwar-lerc’h tantadou prenn. Stumm an ijinerez aorignakel a zo c’hoaz gand ar binviou-maen dizouaret eno. Ar rakerou koulskoude a denn d’ar rakerou magdalenel. Bez’ ez eus eskern ha korn karo-erc’h labouret gant dourn-den. Eur gaer a vroudenn c’hoaf-bann e korn karo-erc’h a oa d’ezi 0 metrad 35 hed. Stank meurbet an eskern diwar oc’hen bras. Eskern kirvi ha kirvi-erc’h a oa ivez. 7° Gwelead-douar louet, ennañ binviou stumm aorignakel, nemet skañvoc’h ha kempennoc’h eget<noinclude><references/></noinclude> tapsmnfripf7nls8kqb1sdo902b6ukk 102 67139 210374 210331 2026-10-24T21:15:40Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210374 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 63 —|}}</noinclude>re ar gweleadou araok. En eun douez ganto ez oa mein, engravet warno skeudennou disneuz ha dispis a-walc’h peurliesa. War unan e oa treset spis talier eun ejen-moueek. Diwar ochen eo stanka eskern-loened er gwelead-ze. 8° Gwelead pri louet, 1 metrad teoder e lec’hiou-zo, o testenia eur c’hemmadur en temz-amzer ha glaveier stank. An dour gouez a zo deuet da sac’ha ebarz ar c’heo. Eur spanaenn a zo bet koulskoude, rak, e-kreiz ar gwelead-pri, en em gav ledet eur rizennad du meurbet a-ziwar-lerc’h tantadou enaouet gand an dud. Broudennou goaf-bann a zo bet kavadennet er rizennad-ze ha binviou all, stumm an ijinerez solutreel d’ezo. An eskern-loened a zo gwall-zibaot : re an oc’hen eo ar stanka. 9° Gwelead douar ruz, ennañ binviou solutreel anat, en o metou broudennou-maen e furm deliou lore pe haleg. 10° Gwelead douar glaouennekoc’h, ennañ pep doare binviou an ijinerez magdalenel : broudennou goaf-bann, treantou gouzreinek e korn karo-erc’h, minaouedou, morzoliou, nadoziou, hag all. War-dro kreiz ar gwelead, ez eus bet dizolôet eleiz a skeudennou loened, kizier-meur, arzed, kezeg, oc’hen, kirvi, kirvi-erc’h, gedon, evned, engravet pe gizellet e mein ar vro : krag melen, krag ruz-roz ha maen-sklent louet. Gand ar re wella eus an arz magdalenel eo darn eus ar skeudennou-ze. E kevrenn uhela ar gwelead, ez a war zisleberi ha war zivaloaat arz ar skeudennerez. En holl liveadou<noinclude><references/></noinclude> r0sjjnw70ow1nxkv13ijyv97wb17oj6 102 67140 210376 210332 2026-10-24T21:18:50Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210376 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 64 —|}}</noinclude>anezañ, emañ stank meurbet an eskern marc’h hag ejen. Paotoc’h eo an eskern karo-erc’h amañ eged er gweleadou all, hag, er gevrenn uhela, e tegouezont stankoc’h eged eskern al loened all. 11° Gwelead maenhinkinou-leur, emañ siellet gantañ, kouls lavarout, ar gweleadou-douar en em furmet e-kerz hen-varevez ar maen. A-skign war ar leurennad-vaen-ze, ez eus a bep seurd dismantrou diwar nevez-varevez ar maen, oadvez an arem hag oadvez an houarn, mesk-ha-mesk gant traezou diwar an Amzer-vremañ&nbsp;<ref>E. {{sc|Passemard}}, ''la Caverne d’Isturitz'', war ''Rev. Archéol''. 1922, I, pp. 1-45.</ref>. 6. ''An emwiska''. — An nadoziou askourn, a gaver evid ar wech kenta en ehanlec’hiou solutreel, a zesk d’eomp e veze gwriet a-benn neuze ar c’hrec’hin-loened a dalveze da zilhad. Da neud e raed gant pennou-kigenn ha stirennou kirvi-erc’h skejet war o hed, evel ma ra hizio c’hoaz an Eskimoed. Spanellou ha lufrerou askourn evid aoza ar c’hrec’hin a gaver e-touez ar binviou eus an oadvez magdalenel <ref>Da suraat d’ar c’hrec’hin en em virout, Tehuelched Patagonia o libistr gant druzoni ha pri livus, pe, e-lec’h pri, gand eun douar stank an alum ennañ. Eur boaz anavezet marteze gant Magdaleniz, Anthr. 1906, p. 154.</ref>. Diwar-benn stumm ar gwiskamantou- krec’hin ne ouzomp netra <ref>Milginek ha kenaozet a veur a damm eo gwiskamant an Eskimoed-vremañ. Fazia a-walc’h a rafed o rei da Vagdaleniz eur gwiskamant gwellaet seurd hemañ. Ret eo soñjal kentoc’h e gwiskamant Indianed ar C’hanada, Patagoniz, Fuejiz ha Tibetiz. Ar pep brasa eus gwiskamant ar poblou-ze a zo eur vantell grec’hin, hag int hogos en noaz dindani evid d’an amzer beza yen-skourn en o bro. Diwar-benn gwiskamant Fuejiz, gwelout C. {{sc|de Cordemoy}}, Au Chili, 1899, p. 7 (skeudenn) ; D^{<small>r</small>} Otto {{sc|Nordenskioeld}}, ''La Terre de Feu'', troet diwar ar svedeg e galleg gant Ch. {{sc|Rabot}}, war ''Tour du Monde'', 1902, p. 33 (danevell ha skeudenn), p. 43 (sk.). A-zivout Tibetiz hag o c’haleted souezus ouz ar riou, gwelout Dr {{sc|d’Ollone}}, ''Les Derniers Barbares'', 1911, p. 264, 309-10 (sk.).</ref>. Diouz an {{Tired|ornaduriou-|kregin}}<noinclude><references/></noinclude> ei0snket8az8yxiw6dt2883msuyehag 102 67141 210375 210334 2026-10-24T21:17:07Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210375 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 65 —|}}</noinclude>{{Tired2|ornaduriou-|kregin}} a oa gand an daou geviad yaouank douaret e Keo ar Vugale, e Grimaldi, ez eus bet dezvarnet edo ganto peb a varlennwisk (pe vrozig verr) e ler. 7. ''An emginkla''. — Oadvezidi ar C’haro-erc’h o deus graet gant kregin ha dent-loened d’en em ginkla. Golôet e oa alïes o gwiskamant a gregin diwar gouennou beo pe gentvedel <ref>Ar C’heviad douaret e Brünn (Moravia) a oa en e gerc’henn eun dro-c’houzoug pe ''petral'', enni c’houec’h-kant tamm diwar ''Dentalium badense'', eun doare krogen kentvedel a vez kavet stank eun nebeut kilometradou diouz al lec’h-se.</ref> hag e raent anezo troiou-gar, troiou-brec’h, troiou-gouzoug ha kurunennou pe kabellou-penn <ref>{{sc|Déchelette}}, pp. 207-12, 284-301.</ref>. Beza a-walc’h o dije graet gant kregin da vouneiz-eskemm : da vihana, dizolôet ez eus bet e keo Cavaillon eur guziadell, enni war-dro eiz mil krogen-mor bihan ha n’edo toullet nemed eun dekvedennad anezo d’ober troiou-brec’h pe troiou-gouzoug. Engravet e veze alïes an dent leoned, arzed pe girvi a yae d’ober troiou-gouzoug pe c’hourizou. A-wechou e lived e ruz-flamm dent ha kregin an troiou-gouzoug hag ar gourizou&nbsp;<ref>Aostraliz, hag i oc’h ober gant kregin d’en em ginkla, a liv ivez e ruz o zroiou-gouzoug.</ref>. Diouz ar skeudennou-tud a gaver stankoc’h eged e lec’h all war mogeriou toullou-roc’h ha mougeviou Reter ar Spagn, e heller kaout eun alberz eus gwiskamant ha kinkladuriou-korf Magdaleniz ar<noinclude><references/></noinclude> 4yg5av9d7bs9jyxyoz59czhmbrnkj79 102 67142 210377 210335 2026-10-24T21:22:23Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210377 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 66 —|}}</noinclude>c’horn-bro-ze. Ar wazed skeudennet eno, gware- gourien anezo peurliesa o hemolc’hi kirvi, moc’h-gouez, kezeg, oc’hen ha kragvouched, a zo ganto alïes pluennou war o fenn (diou, teir pe beder fluenn). Re-all o deus bonedou tri-begek, pe bonedou outo pluennou pe diskouarn-loened. Unan a zo war e benn eur re gerniel. Darn all a zo diskabell. Gourizou a zougont, lerennou a-zispilh outo a-wechou, troiou-brec’h gant peb a vouchad, troiou-gar gant lerennou a-zispilh&nbsp;<ref>H. {{sc|Obermaier}} ha P. {{sc|Wernert}}, ''les Peintures rupestres du Barraco du Valltorta'', Madrid, 1919 ; H. {{sc|Breuil}}, war ''Anthr''. 1922, pp. 141-5. </ref>. 8. ''An emliva''. — Emliva ar c’horf hag an dremm a zo bet betek hon amzer eur boaz skignet ledan e-mesk pobladou warlerc’hiet Aostralia, Okeania, Afrika hag Amerika. Edo o ren ivez en Europ e-touez Oadvezidi ar C’haro-erc’h. Danvezennou-liva, ruz, melen, gell, du, a zo bet kavet stank e oaledadou Magdaleniz <ref>An danvezennou-ze a zo pri a bep seurt liou, mergladur ha peurvergladur-houarn, mergladur-manganez.</ref>. Klenket emaze alïes al livaduriou-ze e korzennou, anezo peb a askourn-gar karo-erc’h. War-bouez eur vilienn e vezent brevet e kokennouïgou kleuzet en eur maen pe war bladennou sklent, ha ledet war ar c’hroc’hen gant spanellou. N’eo ket hepken an dud veo en em live er c’hiz-se. Korfou ar re varo, kent beza douaret, a veze livet e ruz gant pri&nbsp;<ref>Ar pri ruz-se, goude peurvreinidigez ar c’horfou, a zo en em staget ouz an eskern. Ruz e vez peurliesa relegou an dud eus Oadvez ar C’haro-erc’h a zizouarer en hon amzer. Lenn Ch. {{sc|Peabody}}, ''Red Paint'', war ''Journal de la Société des Américanistes de Paris'', 1927, pp. 207-44.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> 5wxhd6cpxu0hwpn5jzbhpvgzmootet7 102 67143 210378 210336 2026-10-24T21:25:46Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210378 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 67 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> Tatoua, da lavarout eo brizella kroc’hen ar c’horf, an izili hag an dremm dre ar skeja pe dre ar brouda, a oa marteze eur boaz heuliet gand Europiz hen-varevez ar maen <ref>An tatoua, pe da vihana an emliva-kroc’hen, a zo bet en Europ betek derou an istorvez e-touez meur a bobl : Thraked, Illirianed, Pikted, hag all.</ref> evel ma ’z eo heuliet gand Okeaniz ha meur a boblad all goulerc’hiet eus hon amzer. Kavet ez eus bet e oaledadou oadvez ar C’haro-erc’h laonennouïgou begek-moan e maen-tan a hellfe beza talvezet da nadoziou-tatoua. 9. ''An ijinou-kaer : kizellerez (pe skulterez)'', ''engraverez, liverez, skeudennerez, linennerez''. — Diwar dourn Aorignakiz ha Solutreïz ez eus deuet d’eomp skeudennouïgou merc’hed <ref>Mandrogenned en noaz ha teo iskis peurliesa. Kuilha ma veze ar vaouez, kaera e veze, hañval eo, da henoadvezidi ar maen. Kalz poblou a ouenn wenn, e Kreisteiz an Europ, Hanternoz an Afrik ha Kornog an Azi, o deus dalc’het d’ar c’hiz-prizout-se, J. V. {{sc|Zelizko}}, ''Nachtrag zur Frage der Steatopygie der paläolithischen Menschen'', war ''Mitteilungen der Anthropologischen Gesellschaft in Wien'', 1926, pp. 12-5 ; ''Anthr''. 1927, pp. 191-2.</ref> kizellet kleiz-soavon Brianson, en olifant, e korn karo-erc’h ; diwar dourn Magdaleniz skeudennou-loened dreist-holl, kezeg, kirvi, ejened, olifanted, frikorneged, hag all, kizellet pe engravet en hevelep danveziou hag e maen ouspenn, pe stummet e pri, pe c’hoaz engravet ha livet ouz mogeriou, leurenn ha stel ar c’heviou. Ar pep brasa eus ar mougeviou ma ’z eus skeudennou loened engravet pe livet war o mogeriou en em gav e kornog Okitania, e<noinclude><references/></noinclude> m7o4omz3zjarovj7tw8ojeh9re9xzu9 102 67144 210379 210337 2026-10-24T21:27:51Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210379 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 68 —|}}</noinclude>menez Pirene hag en hanternoz ar Spagn. Dibaot da Vagdaleniz skeudenni tud, ha, p’her greont, pell emañ ar skeudennou-ze diouz talvezout ar skeudennou-loened diwar o dourn <ref>War al livaduriou e keviou reter ha gevred ar Spagn emañ stankoc’h ar skeudennou-tud. Eno ez int bodet alïes e doare da daolenna hemolc’hadennou hag emgannou, H. {{sc|Obermaier}}, ''Das Paläolithikum und Epipaläolithikum Spaniens'', war ''Anthropos'', 1919-1920, pp. 143-79 ; ''Paläolithicum und Steinzeitliche Felskunst in Spanien'', war ''Prähistorische Zeitschrift'', 1921-1922, pp. 177-99. Keñveria G. H. {{sc|Luquet}}, war ''Anthr''. 1923, pp. 563-8.</ref>. Ar skeudennou-plant, divoaz da skeudennerien ar pobladou hemolc’herien a vremañ, a zo hiniennou anezo e-touez skeudennaduriou Europiz hen-varevez ar maen. En eur gevret gand ar skeudenni, Magdaleniz o deus graet gand al linenni da gaeraat traezou-zo. Bez’ hon eus diwar o dourn tammou korn karo-erc’h engravet warno kaeraduriou eeunlinennek ha kroummlinennek : gourgammou, karrezennou-gwar kroazigellaouet pe gengreizennet, trôellennou, hag all. Darn eus an danveziou-ornadur a ra ganto Magdaleniz ne dint nemet skeudennou-buhezeged linennekaet. Boas e oa Magdaleniz da gaeraat o binviou dre ar c’hizellerez hag ar skeudennerez. Korzennou en askourn pe en olifant, lufrerou, broudennou goafiou-bann ha treantou a zo kaeraet evel-se gand engravaduriou. Ar bizier-banna e korn karo-erc’h, a dalveze d’ezo da stlepel gant muioc’h a nerz o goafiou-bann pe o zreantou-pesketa, a veze rôet d’ezo dre eur c’hizella ijinek stumm eul loen,<noinclude><references/></noinclude> s1z8ny64yio4xv6ve0bz4kmm1uhbp7r 102 67145 210380 210338 2026-10-24T21:29:32Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210380 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 69 —|}}</noinclude>marc’h, gavr pe ejen, gwelet a-dal. E kern penn al loen, ar reun pe ar bleo anezañ houpet ha degaset war-raok, gand an diouskouarn pe ar c’herniel en daou du, a ro furm ar c’hrogig pe an harzell ma veze harpet outi seul ar goaf. A-is ez eo kizellet ar brennid hag an divesker araok. Etre ar re-mañ en em gav ar c’haran a dalveze da lakaat fust ar goaf&nbsp;<ref>Diwar-benn levroniez an arz magdalenat, lenn {{sc|Déchelette}}, ''Manuel'', I, pp. 201-71 ; {{sc|Boule}}, ''Hommes fossiles'', eil mouladur, pp. 249-62 ; S. {{sc|Reinach}}, ''Répertoire de l’Art quaternaire'', 1913.</ref>. {{Kreizañ|'''An toullou a zo en hon anaoudegez eus henoad-vezidi ar maen.'''}} A douez ar binviou, armou ha traezou all oberiet gand Europiz hen-varevez ar maen, n’eus nemed ar re e maen, korn, askourn pe olifant a gement a zo padet beteg ennomp. Aet da get kement a oa e prenn, e rusk-gwez pe e ler. N’omp ket evit gouzout, a-hend-all, penaos edo reizet ar gevredigez en o zouez, petore yezou a oa ganto ha peseurt kredennou. Da gredi eo e oa stummet ar gevredigez ganto heñvel pe zamheñvel ouz ar pez m’emañ gand ar meuriadou hemolc’herien, pesketaerien ha kutuilherien eus hon amzer, Norz-Aziaded, Aostraliz hag Amerindiz. Kemend-all a heller lavarout eus o c’hredennou. Darn eus an dud skeudennet gand Oadvezidi ar C’haro-erc’h a hañval beza o korolli, gweennou (pe masklou) loened war o fenn :<noinclude><references/></noinclude> ogsd5choadn7q41vun3kfhr614xzzzx 102 67146 210381 210234 2026-10-24T21:32:20Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210381 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 70 —|}}</noinclude>e-touez an Eskimoed, an Indianed ha poblou all diseven eus hon amzer, e vez gwisket ar seurd gweennou gand ar sorserien p’emaint o ren o c’horollou-hud. Ar skeudennou-loened stummet e pri e doun ar mougeviou, engravet pe livet er c’horniou kuzeta ha teñvala, er ribouliou douna anezo, n’eo ket skeudennou loened fero, loened, tigred, bleizi, hag all, ez int, hogen loened dinoaz dreist-holl, kezeg, kirvi, ejened, olifanted, evned ha pesked ma veve diwarno Europiz hen-varevez ar maen. Dre skeudenna al loened-ze e krede d’ezo moarvat e rojent lusk d’ar gouennou anezo da baotaat <ref>S. {{sc|Reinach}}, ''l’Art et la Magie'', war ''Anthr''. 1903, p. 257.</ref>. Kredennou peurheñvel a gaver gand Aostraliz hag Amerindiz. Da evesaat eo e vez treset a-wechou war gostez al loened skeudennet aroue- ziou hag a hell beza sellet evel aroueziou-perc’henna pe vestronia : an dourn, an dared gouzreinek (treant pe saez), an antell <ref>{{sc|Mahoudeau}}, ''Sur un très ancien procédé de capture'', war ''Rev. mens de l’Ecole d’Anthr''. 1909, p. 282. Keñveria H. {{sc|Obermaier}}, ''Trampas cuaternarias para espiritus malignos'', war ''Boletin de la Real Sociedad Española de Historia Natural'', 1918, pp. 162-3 ; Anthr. 1921, p. 127.</ref>, an to pe ar gledourenn (arouez tõennheñvel). Treuzet-didreuzet a daoliou-goaf e oa bet an delwennou kezeg ha kizier-meur e pri dizolôet nevez-zo e mougeo La Fountaou, e-kichen Montespan (Okitania). Eun arz pri, en hevelep keo, a oa dibenn, nemet war al leur en e gichen en em gave penn aet en eskern eur gwir arz a oa kouezet hep mar ebet diwar gouzoug an delwenn : trebarzet e oa bet ar penn-ze ivez gand<noinclude><references/></noinclude> 3s4mkpzsq2uhwc12bmy8yp1fmkn1y8k 102 67147 210382 210339 2026-10-24T21:41:00Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210382 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 71 —|}}</noinclude>eun niver taoliou goaf-bann. Ar strobinelladur-gwalla anvet ''bugel-koar'' gand Europiz ar Grenn-amzer a zo diwar an hevelep andon&nbsp;<ref>{{sc|Déchelette}}, I, pp. 268-71 ; Th. {{sc|Mainage}}, ''les Religions de la Préhistoire : l’Age paléolithique'', 1921 ; ''Anthr''. 1923, p. 442. Beo c’hoaz ar gredenn er ''bugel-koar'' gand Amerindiz, Afrikiz, Aziiz, Indoneziz hag Aostraliz, J. G. {{sc|Frazer}}, ''Le Rameau d’Or'', I, ''Magie et Religion, les Tabous'', troïdigez c’hallek gant R. Stiébel, 1903, pp. 5-14.</ref>. An hena profou da Zoue a zo bet kavet en Drac’henloc’h (Frankonia), an uhela eus holl mougeviou hen-varevez ar maen (2.445 metrad a-us da c’horread ar mor). Diou eus saliou ar vougeo-ze a oa enno gweleadou rakmousterel hep mein-dourn : eur seurd ijinerez a zo kempred e Reter Europa gand an ijinerez chellezel er C’hornog. En diou sal-ze e oa berniet ouz ar mogeriou hag e koufrou-maen klopenou diwar arzed-meur ar c’heviou hag eskern diwar peb a c’har anezo. Ar c’hlopenou-ze a oa outo an diou vellenn gilpennel genta. Anat diwar ze e oant bet degaset eno, neket eur wech digiget, hogen kerkent ha trouc’het diouz al loen nevez-lazet. Ar pennou hag ar paoiou-ze, anezo ar pep talvoudusa eus korf al loened hemolc’het, a zo bet, gwirheñvel, eur preveudi diwar an hemolc’hadenn profet gand an hemolc’herien&nbsp;<ref>Oswald {{sc|Menghin}}, ''Der Nachweis des Opfers im Altpaläolithikum'', war ''Wiener prähistorische Zeitschrift'', 1926, pp. 11-9 ; ''Anthr''. 1927, p. 394.</ref>. {{Kreizañ|'''Ijinerezou hen-varevez ar maen e-maez Europa.'''}} Broiou an Europ na gouezer ket enno gant roudou eus ijinerezou hen-oadvez ar maen eo ar re<noinclude><references/></noinclude> 9smczz08enzhaw9i0yisot5pbp80sau 102 67148 210383 210236 2026-10-24T21:43:12Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210383 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 72 —|}}</noinclude>a oa sebeliet dindan ar skournegi, da lavarout eo Iwerzon, hanternoz Breiz-Veur, Skandinavia, hanternoz an Alamagn, hanternoz Rusia, Helvetia ha Tirol. Heñvel e c’hoarvez, er-maez eus an Europ, gand uhelenn-veur an Iran ha kevrennou hanternoz Norz-Amerika. Stank a-walc’h er broiou all eus ar bed an armou hag ar binviou maen, d’ezo ar stumm chellezel, acheulel, mousterel, aorignakel, solutreel ha magdalenel. Nemet gwall-deñval eo c’hoaz an amzeroniez anezo, ha n’eo ket bet anataet a-benn-bremañ evid ar broiou m’o c’haver al lerc’h-ouz-lerc’h eus an ijinerezou evel ma ’z eus bet graet evid an Europ, dreist-holl evid Kornog an Europ : Bro-C’hall hag Okitania. En Afrik, binviou-maen benet a-skolpadou heñvel ouz re Europa a zo bet kavet adal aodou ar Mor Kreizdouarek en Hanternoz betek Trevadenn ar C’hap er C’hreisteiz. Re an Ejipt a denn hep mar ebet d’ar pleistoken ha kevoad ez int gant re Europa <ref>C. G. {{sc|Seligman}}, ''The Older Palaeolithic Age in Egypt'', war ''Journal of the Royal Anthr. Institute'', 1921, pp. 115-44 ; ''Anthr''. 1923, pp. 229-30.</ref>. E Berberia <ref>Berberia a reer eus broiou hanternoz an Afrik a oa, e derou an istorvez, e dalc’h ar Verbered : Tripolitana, Tunizia, Algeria ha Maroko.</ref>, ez int bet dizolôet e meur a lec’h a-ser gant relegou loened kollet ar ouenn anezo, en o zouez eur ouenn-olifanted (Elephas atlanticus), pe gant relegou diwar loened na vevont ken bremañ nemed er c’hreisteiz d’ar Sahara. Kosa ijinerez Berberia a zo peurheñvel ouz ijinerezou kosa hen-varevez ar maen en Europ,<noinclude><references/></noinclude> 4rx6inombz0foxcazop9ejqfafrr1tw 102 67149 210384 210237 2026-10-24T21:46:27Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210384 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 73 —|}}</noinclude>nemed en hevelep liveadou eo e kaver eno ar stummou chellezel, acheulel ha mousterel. Warlere’h an ijinerez koz-se, e teu an ijinerez kapsel <ref>Eus ''Kapsa'', ano hen-amzerel ar gêr anvet bremañ Gafsa, e Tunizia.</ref> pe ijinerez an debrerien melc’houed-krogennek : heñvel-bras eo mein-tan benet an ijinerez aorignakel en Europ. An ijinerez kapsel a zo roudou diwar e zilerc’h beteg e kreisteiz an Afrik <ref>A. J. H. {{sc|Goodwin}}, ''Capsian affinities of South African later Stone Age'', war ''South African Journal of Science'', miz Du 1925, pp. 428-36 ; ''Anthr''. 1927, pp. 169-70.</ref>. An ijinerezou a zeu war e lerc’h na dennont ken da hen- varevez ar maen : heñvel an traezou oberiet anezo war eun dro ouz re ijinerez tardenezel Europa hag ouz re ijinerez nevez-varevez ar maen en Ejipt : binviou-maen lufret ha podou pri a zo en o zouez. Stank-souezus ar roudou diwar ijinerezou ar maen er Sahara, dreist-holl a-hed naoziou ar stêriou aet a-benn-bremañ da hesk. Binviou stumm chellezel a gaver eno, hag ivez binviou stumm mousterel, aorignakel, kapsel. Ijinerezou ar maen er Sahara a zo heñvel-meurbet ouz re Verberia hag an Ejipt. Er Soudan, er C’hongo, e Bro-Somal, en Abisinia hag er broiou diouz kreisteiz an Afrik, e kejer, pe war varr an douar pe ebarz an dichaladuriou koz, ouz binviou, d’ezo ar stummm chellezel, acheulel, mousterel, aorignakel, solutreel ha magdalenel&nbsp;<ref>L. {{sc|Peringuey}}, ''The Stone Ages of South Africa'', war ''Annals of the South African Museum'', 1911 ; A. J. H. {{sc|Goodwin}}, ''A Handbook to the collections of Stone implements'', embannet gand ar ''South African Museum'', 1927 ; ''Anthr''. 1928, pp. 160-1.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> carqcj53fte36m61h7fxg88u5nktkou 102 67150 210385 210340 2026-10-24T21:49:26Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210385 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 74 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> Eun tammig dre-holl en Afrik, eus Berberia da Drevadenn ar C’hap, e tegouezer gant skeudennou engravet pe livet war rec’hell, taolennet enno loened hag hemolc’herien. Kevoadek n’int ket avat. Skeudennou war rec’hell Afrik an Hanternoz, ar re a zo taolennet enno loened aet diwar ar vro (olifanted, frikorneged, jirafed) pe aet diwar ar bed (henvual, ''Bubalus antiquus'') a zo koz-koz, hep ma heller lavarout koulskoude e tennont da hen-varevez ar maen <ref>G. B. M. {{sc|Flamand}}, ''les Pierres écrites : Gravures et Inscriptions rupestres du Nord-Africain'', 1921. Keñveria ''Anthr''. 1923, pp. 399-401.</ref>. Er c’hontrol, darn eus engravaduriou ha livaduriou war rec’hell Kreisteiz an Afrik a zo diwar dourn ar Vochimaned a veve er vro d’ar mare ma tegouezas Europiz&nbsp;<ref>L. {{sc|Peringuey}}, ''On rock-engravings of animals and the human figure'', war ''Transactions of the South African Philosophical Society'', 1906, 1909 ; F. {{sc|Christol}}, ''Au Sud de l’Afrique'', eil mouladur, 1900, pp. VII-XIV, 141-58.</ref>. E Siria hag e Palestina, e kaver an holl zoareou binviou europat eus hen-varevez ar maen a-douez gant relegou diwar gouennou-loened, darn anezo aet diwar ar bed, darn all diwar ar vro. Anataet eo dre-se e tenn, e Kornog an Azi, ar binviou-maen benet a-skolp d’ar pleistoken. E Siberia, binviou-maen stumm chellezel pe vousterel a zo bet dizouaret, a-gevret gant traezou askourn, olifant, korn karo-erc’h en Aphontova-Gora, e-kichen kêr Krasnoïarsk, diouz an hanternoz da venez Altaï. Relegou diwar olifanted kreoñennek, frikorneged hirvlevek, en eun douez<noinclude><references/></noinclude> eatt077o4871g6qnrf13r9uxrreu0tq 102 67151 210386 210341 2026-10-24T21:53:32Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210386 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 75 —|}}</noinclude>gand an hendraezou-ze, a laka anat kevoadegez ehanlec’h Aphontova-Gora gand ehanlec’hiou henvarevez ar maen bet studiet en Europ. Spisaet eo e Bro-Sina hender bras ar binviou-maen benet a-skolpadou dre al lec’hiou m’o c’haver : izela gwiskadou al leus <ref>Leus a raer eus lec’hid an uhelennou o tont eus an daskrignadur gand an doureier gouez hag eus dispennidigez rec’hell ar gorre dre an ensila hag ar skourna-diskourna. An avel, dre zastum poultrennou, he deus bet ivez he ferz e furmidigez al leus.</ref>, douna gweleadou traez, grouan ha lec’hid eus ar rannhoalad pleistoken. En eun douez ganto ez eus relegou loened aet pell-zo diwar ar bed pe diwar ar vro : olifanted kreoñennek, frikorneged hirvlevek, oc’hen-moueek, bleizbroc’hed, struskañvaled, hag all&nbsp;<ref>''Anthr''. 1923, pp. 630-1.</ref>. En Indez, hogos dre-holl, e tegouezer gant binviou-maen heñvel ouz binviou europat hen-varevez ar maen, pe skignet war ar barr pe zouaret ebarz an hen-zichaladuriou ledet gand ar stêriou. A-gevret ganto eskern loened aet da get, marc’h-kantreer (''Equus nomadicus''), dourvarc’h hen-indezat (''Hippopotamus palaeindicus''), pe aet bremañ da arall-vro, evel an ejen hen-indezat (''Bos'' ''palaeindicus''). En Indez evel en Europ, ez eus keviou, skeudennou engravet ha livet war o mogeriou ar skeudennou-ze a zo taolennet ganto hemolc’hadennou, korollou renet gant tud masklet o dremm. War unan eus al livaduriou-ze e veler skeudennet kangouroued na gaver bremañ ken ar ouenn anezo nemed en Aostralia&nbsp;<ref>P. T. {{sc|Srinivasa Ayyangar}}, ''The Stone Age in India'', embannet gant Skol-Veur Madras, 1926 ; ''Anthr. 1928'', pp. 159-60 ; {{sc|Panchanan Mitra}}, ''Prehistoric Cultures and Races of India'', Kalkutta, 1920 ; ''Prehistoric Arts and Crafts of India'', 1920 ; ''Anthr''. 1923, pp. 222-6.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> 7fre0ni9izsbgri4eyg1nterqh93x2x 210400 210386 2026-10-24T22:16:05Z Aveldro 601 210400 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 75 —|}}</noinclude>gand an hendraezou-ze, a laka anat kevoadegez ehanlec’h Aphontova-Gora gand ehanlec’hiou hen-varevez ar maen bet studiet en Europ. Spisaet eo e Bro-Sina hender bras ar binviou-maen benet a-skolpadou dre al lec’hiou m’o c’haver : izela gwiskadou al leus <ref>Leus a raer eus lec’hid an uhelennou o tont eus an daskrignadur gand an doureier gouez hag eus dispennidigez rec’hell ar gorre dre an ensila hag ar skourna-diskourna. An avel, dre zastum poultrennou, he deus bet ivez he ferz e furmidigez al leus.</ref>, douna gweleadou traez, grouan ha lec’hid eus ar rannhoalad pleistoken. En eun douez ganto ez eus relegou loened aet pell-zo diwar ar bed pe diwar ar vro : olifanted kreoñennek, frikorneged hirvlevek, oc’hen-moueek, bleizbroc’hed, struskañvaled, hag all&nbsp;<ref>''Anthr''. 1923, pp. 630-1.</ref>. En Indez, hogos dre-holl, e tegouezer gant binviou-maen heñvel ouz binviou europat hen-varevez ar maen, pe skignet war ar barr pe zouaret ebarz an hen-zichaladuriou ledet gand ar stêriou. A-gevret ganto eskern loened aet da get, marc’h-kantreer (''Equus nomadicus''), dourvarc’h hen-indezat (''Hippopotamus palaeindicus''), pe aet bremañ da arall-vro, evel an ejen hen-indezat (''Bos'' ''palaeindicus''). En Indez evel en Europ, ez eus keviou, skeudennou engravet ha livet war o mogeriou ar skeudennou-ze a zo taolennet ganto hemolc’hadennou, korollou renet gant tud masklet o dremm. War unan eus al livaduriou-ze e veler skeudennet kangouroued na gaver bremañ ken ar ouenn anezo nemed en Aostralia&nbsp;<ref>P. T. {{sc|Srinivasa Ayyangar}}, ''The Stone Age in India'', embannet gant Skol-Veur Madras, 1926 ; ''Anthr. 1928'', pp. 159-60 ; {{sc|Panchanan Mitra}}, ''Prehistoric Cultures and Races of India'', Kalkutta, 1920 ; ''Prehistoric Arts and Crafts of India'', 1920 ; ''Anthr''. 1923, pp. 222-6.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> c3vm0y61co2jendc5caqp48baed7zm8 102 67152 210387 210240 2026-10-24T21:56:16Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210387 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 76 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> Mougeviou enez Sumatra hag enez Selebez a zo bet dizolôet enno binviou-maen heñvel ouz re mougeviou magdalenel Europa. En Aostralia, e kejer ouz holl ijinerezou europat hen-varevez ar maen a-gevret gant bouc’hili kaer e maen lufret. Kempred e vije bet an holl zoareou binviou-ze, war a lavarer, pa ’z edo Aostraliz oc’h ober ganto c’hoaz da vare donedigez Europiz en o bro&nbsp;<ref>G. {{sc|Horne}}, ''Aboriginal Stone Implements of S. W. Victoria'', war ''Australasian Association for the Advancement of Science'', Genver 1921 ; ''Anthr''. 1923, p. 231 ; Walter {{sc|Howchin}}, ''On the Occurence of Aboriginal Stone Implements of unusual Types in the Tablelands of Central Australia'', war ''Transactions of the Royal Soc. of South Australia'', 1921, pp. 206-30 ; ''Anthr''. 1923, pp. 547-8.</ref>. N’eus netra bete-vremañ o testenia en eun doare anat ha diarvar e vije bet en Amerika kenoadvezidi da Chelleziz, Acheuliz, Mousteriz, Aorignakiz, Solutreïz ha Magdaleniz. Ar mougeviou o deus degaset ker stank en Europ traezou oberiet diwar hen-ijinerezou an dud-ze a-gevret gant relegou diouto, n’eus bet kavet enno en Amerik tra ebet, nemet daskoret o deus eskern diwar tud a oa heñvel-kenañ ouz an Indianed o veva bremañ er vro ha traezou peurheñvel ouz ar re a oberient e mare donedigez Europiz. Stank a-walc’h e vez koulskoude ar binviou-maen stumm chellezel, acheulel, hag all, en Amerik, a-varr war an uhelennou pe zouaret en dichaladuriou, nemet kevoad e hañvalont beza peurliesa gant binviou {{Tired|nevez-|varevez}}<noinclude><references/></noinclude> 4zae6eh8l7f9ya5jli3108rus5m5qhp 102 67153 210388 210342 2026-10-24T21:57:00Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210388 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 77 —|}}</noinclude>{{Tired2|nevez-|varevez}} ar maen : divrasaduriou anezo ne vijent ken, hervez amparta hendraourien ar Stadou- Unanet&nbsp;<ref>W. H. {{sc|Holmes}}, ''Handbook of Aboriginal American Antiquities'' ; ''I. Introductory : The lithic Industries'', embannet gand ar ''Smithsonian Institution (Bureau of American Ethnology''), Washington, 1919 ; ''Anthr''. 1923, pp. 412-4.</ref>. Er Stadou-Unanet evelato, Trenton (New-Jersey), dindan eur gwiskad douar du (''black soil''), stank ennañ ar bouc’hili maen lufret, ar podou pri ha traezou all diwar dourn an Indianed a zalc’he gwechall ar vro, e oa eur gwelead douar melen, lec’hidek ha traezek, ennañ binviou-maen benet a-skolpadou. Dindan ar gwelead-ze, en em astenne eur gwelead grozol, binviou-maen fraostoc’h c’hoaz ennañ. Eus ar rannhoalad pleistoken e hallfe beza ar gwiskad-grozol-ze. Pell-bras diouz Trenton, er c’hompezennou ledet etre stêr Visisipi hag ar Meneziou Rochellek, broudennou-birou e maen-tan, disheñvel en o stumm diouz ar re a rae ganto Indianed ar vro, a zo bet kavet doun a-walc’h e-mesk dichaladuriou o tenna (war a greder) d’ar pleistoken <ref>Kavadennou graet e Nebraska, Kansas, Oklahoma, Teksas, Meksik-Nevez, ''Anthr''. 1928, pp. 23-49.</ref>. Sanket e oant e relegennou eun doare ejen aet diwar ar bed : an ejen-moueek kornogel (''Bison occidentalis''). En Teksas, a-gevret gand ar relegou diwar an ejen-moueek kornogel, ez oa eskern diwar loened all steuziet ivez ar ouenn anezo : eur chañval bras (''Camelops''), diou ouenn hen-varc’h, unan ventet-bras, eben mentet-bihan, daou zoare olifant {{Tired|hirv|levek}}<noinclude><references/></noinclude> q4694zto6q9ccaltzykwvieu036qk1q 102 67154 210389 210343 2026-10-24T21:57:39Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210389 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 78 —|}}</noinclude>{{Tired2|hirv|levek}}. En Oklahoma, a-us d’ar gweleadou bili, grouan ha traez e-lec’h m’eo bet kavet ar broudennou-saez, ez oa eur gwiskad pri ruz, eskern ennañ diwar olifant Kolomb (''Elephas Columbi''). En Amerik ar Chreisteiz, hini ebet eus ar binviou-maen dastumet bete-vremañ adal mor an Antilhez betek beg-douar Horn ne hañval beza kosoc’h eget derou ar rannhoalad holoken. Gant kavadennou da zonet e vezo degaset moarvat sklerijenn war amzeroniez hag istor ijinerezou hen-varevez ar maen e-maez Europa. A-walc’h eo ar pez a c’houzomp a-benn-bremañ, d’eomp da denna dioutañ an nebeut kenteliou-mañ, mat da eñvori bep gwech ma pleustrer war studi hendraezou oadvez ar maen : 1° ''Binviou heñvel n’eo ket atao binviou kempred'' ''ez int''. Eur skouer amañ a-douez meur a hini : edo en XIX{{vet}} kantved Indianed broustegi Brazil oc’h ober c’hoaz gant bouc’hili maen lufret peur-heñvel ouz ar re a oa boaziet gant Skandinaviz nevez-varevez ar maen, 4.000 bloaz diouzomp&nbsp;<ref>J. {{sc|de Morgan}}, ''le Monde oriental avant l’Histoire : l’Asie antérieure et l’Egypte'', war ''Anthr''. 1924, pp. 18-9.</ref>. 2° ''Diwar heñvelderiou etre armou ha binviou,'' ''n’eo ket reiz dastum ez int bet oberiet gant tud'' ''heñvel-ouenn''. Amañ e talv c’hoaz skouer Indianed Brazil ha hen-Skandinaviz. Melengroc’heneien verr-ventek, bleo ha daoulagad peurzu, a zo eus Indianed Amerik ar C’hreisteiz. Gwenngroc’henek eo Skandinaviz ha stank en o c’hremiz an dud {{Tired|hirven|tek}}<noinclude><references/></noinclude> d4yp4w1fe8y4rpx8tck3wcikqis3cb2 102 67155 210390 210344 2026-10-24T21:57:56Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210390 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 79 —|}}</noinclude>{{Tired2|hirven|tek}}, bleo melen ha daoulagad glas. Lies skouer all a hellfemp staga ouspenn. 3° An heñvelderiou etre sevenaduriou an traezou oberiet e-pad hen-oadvez ar maen a hell beza diskleriet, ''pa vez ano a vroiou amezek'', dre an darempredou o deus bet an dud kenetrezo : ''kenwerz'', ''divrôadegou, aloubadegou''. Diarvar n’eo ket, evelato, ober dalc’hmat gand an diskleriadur-ze, dreist-holl ''pa vez kel a vroiou pell-pell an eil diouz'' ''eben''. Gwell eo kaout koun ''n’eus ket kant doare'' da vena ar maen-mañ-maen d’ober gantañ eun arm pe eur benveg bennak. ''N’eus ket kant stumm'' da rei d’ar maen-ze evid ober gantañ eur benveg mat da flastra, da drouc’ha, da doulla. ''Gant-se, e meur'' ''a lec’h war an Douar, o deus gallet rummadou-tud'' ''kavout drezo o-unan, diwar arnodi stank, an nebeut'' ''doareou ha stummou-ze, kuit a bep darempred'' ''kenetrezo hag a bep amprest''. {{Kreizañ|'''Treuzvevaduriou diwar ijinerezou ha doare-beva<br>hen-oadvezidi ar maen en Amzer-vremañ.'''}} War-dro ar bloaz 10.000 kent H. S. eo e teuas d’e zibenn hen-varevez ar maen en Europ. Er-maez eus an Europ, va-hont ha va-ze, e korniennou distro eus ar bed, e kaved c’hoaz, eun nebeut bloaveziou pe gantvedou ’zo rummadou-tud diwar meur a ouenn hag o doa dalc’het da ijinerezou ha da vuhezegez hen-oadvezidi ar maen. Er XV{{vet}} kantvet goude H. S., pa zouaras ar Veneziad Cadamosto en enezennou Kanaria, e<noinclude><references/></noinclude> pax7muhrw85rpbjzfc1ha75jx23tflk 102 67156 210391 210244 2026-10-24T22:00:06Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210391 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 80 —|}}</noinclude>kavas tud an enezennou-ze, Gouanched o ano, ganto bouc'hili, kontilli ha binviou all e maen benet a-skolpadou. Goafiou o doa, aet eun doare prenn kalet evel houarn d'ober ar fust anezo ha d'ober o broudenn eur c'horn lemm. Maen, prenn, askourn pe ler a yae ganto da zanvez o zraezou-tiegez. Drein-pesked a lakaent da nadoziou da wriat ha da higennou da besketa. Gant plantennou neudennek e raent gwiadou ha mantilli evid ar roueed hag an uhelidi. En noaz-glan ez ae tud ar werin, nemet hiniennou a oa eur c'hroc'hen gavr en-dro d'o c'horf. O annez a raent peurliesa er mougeviou a zo stank-kenan war an enezennou tanveneziek-ze <ref>Doktor R. {{sc|Verneau}}, ''Habitations, sépultures et lieux sacrés des anciens Canariens'', 1889 (diwar ''Rev. d'Ethnographie'', mouladur distag).</ref>. Ar Ouanched koulskoude a oa gounideien-douar (mell a hadent) ha mesaerien-loened (bagadou-gevr o devoa). Ouspenn-ze, e ouient stumma podou-pri. En tri feur-ze e oant desketoc'h eged Europiz hen-varevez ar maen. Fraost meurbet, a-hend-all, e oa ar binviou-maen oberiet ganto, fraostoc'h eget binviou hen-Europiz, o veza n'eus en enezennou Kanaria doare-maen ebet aes da vena (n'eus ket a vaen-tan eno). Ret e oa d'ar Ouanched ober gant krag, lava, bazalt, garv-vaen (pe trachit), gwer menez-tan (pe obsidian), anezo holl doareou-maen hag a zo teuch da vena aketus <ref>R. {{sc|Verneau}}, ''l'Industrie de la pierre chez les anciens habitants de l'archipel canarien'', war ''Rev. d'Ethnographie'', 1887, pp. 361-82.</ref>. Hervez an<noinclude><references/></noinclude> sjop69pkkkujl494ziu8i2u7ttiuano 102 67157 210392 210346 2026-10-24T22:04:36Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210392 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 81 —|}}</noinclude>istorour spagnat Viera y Clavijo, e rae ar Ouanched ''tabona'' eus an ulmennou gwer menez-tan a dalveze d’ezo da gontilli&nbsp;<ref>José de Viera y Clavijo, ''Noticias de la Historia general de las Islas Canarias'', I, p. 159 ; R. {{sc|Verneau}}, ''Industrie'', p. 369. Hiniennou eus enezennou Kanaria a oa deuet da chom enno en Hen-amzer eun nebeud enbroïdi eus Hanternoz an Afrik, Berbered, Numided ha Semited, nemet, o veza n’eus eno gwelead metal ebet, diskennidi an dud-ze, trouc’het pep darempred etrezo ha bro c’henidik o zadou, o deus degemeret ijinerezou-maen ar Ouanched, R. {{sc|Verneau}}, ''De la pluralité des races anciennes de l’archipel canarien'', war ''Bulletin de la Soc. d’Anthr''. 1878 ; ''les Sémites aux îles Canaries'', 1881 ; ''Les anciens habitants de la Isleta'', 1881.</ref>. Eur boblad-tud gwenn he c’hroc’hen, mentet-uhel ha neuziet-kaer a oa eus ar Ouanched-ze <ref>D^{<small>r</small>} H. {{sc|Weisgerber}}, ''les Blancs d’Afrique, 1910, pp. 182-90.</ref>. O yez, aet da get abaoe ar XVII{{vet}} kantved, mouget gand ar spagnoleg, a oa geriou berberek enni ha berberek e oa ivez an nebeudig a anavezomp eus ar c’hramadeg anezi <ref>A. {{sc|Meillet}} ha M. {{sc|Cohen}}, ''les Langues du Monde'', p. 141.</ref>. Giziou mat ha lezennou reizus meurbet d’ar vuhezegez a oa gand eneziz-se. N’anavezent ket ar sklavelez. Leun a zoujañs e oant ouz o beleien hag a azaouez ouz ar gozidi. Kredi a raent en eun doue diwelus o chom war menez Pika, e enez Tenerifa. Ar pennou, eur pouellgor oc’h ober ganto, a varne an dorfedourien. Ar maro a veze kastiz an avoultrerien, al laeron, ar vugale o doa kredet kunujenni o c’herent. Hevelep poan a veze ouz an nep a zegouezje d’ezañ mont re nes d’al lec’h ma kouronke ar Gwerc’hezed sakr. Eur vac’hidigez striz ha garo a zeue da gastiz d’ar gwaz a grede<noinclude><references/></noinclude> 385k1p7fie8jlgjf2v1zhw7ttuqh9m1 102 67158 210393 210246 2026-10-24T22:08:15Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210393 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 82 —|}}</noinclude>komz d’eur vaouez dianav d’ezañ, p’edo o vont chiou d’ezi war an hent&nbsp;<ref>M. G. {{sc|Verschuur}}, ''les Iles Canaries'', war ''Tour du Monde'', 1902, I, pp. 88-9 ; P. {{sc|Barker Webb}} ha S. {{sc|Berthelot}}, ''Histoire naturelle des Iles Canaries : I. Ethnographie'' gant S. Berthelot ; D^{<small>r</small>} R. {{sc|Verneau}}, ''Rapport sur une mission scientifique dans l’archipel canarien'', war ''Archives des missions littéraires et scientifiques'', 1887 ; ''Cinq années de séjour aux îles Canaries'', levr loreet gant Breuriez-Veur ar Skiantou, 1891.</ref>. En XVIII{{vet}} kantved, pa ’z eas an naturour alaman Pallas, war gourc’hemenn gouarnamant Rusia, da weladenni ar poblou a veve war an douarou nevez-staget ouz impalaerded an Dsared, e kavas meur a hini anezo o ren an hevelep buhez ha henoadvezidi ar maen. Dindan eun oabl yen-meurbet (nao miz goañv), e oa kalz garvoc’h avat o doare eget hini ar Ouanched. E menez Oural, ar Vogouled, poblad finnek, a rae o annez er mougeviou. Diwar hemolc’herez ha pesketaerez ne vevent ken. N’anavezent tra eus ar c’hounidegez-douar. Pa veze naonegez warno, e vruzunent eskern-loened da denna diouto, dre o faredi, eur seurd bouilhoñs. Gwaregou ha birou e oa o armou hag askourn a yae ganto da zanvez o binviou. E rusk bezo e ouient sevel a bep seurd traezou : seier, kerdin, boestou, podou, kelern, hag all. Mein-toull a stagent da bloumennou-pouez ouz o rouedou. Tud sioul, onest ha peoc’hus a oa anezo, a-hend-all. « En o zouez, eme eur beajour, e hell an diavaeziad bale e pep surentez : degemer mat a gav dre-holl ha ne gej nemed ouz tud eeun. Dibrenn e van atao pep dor ha nepred ne vez laeret tra. Er vro-ze, evel er Groenland hag<noinclude><references/></noinclude> i2pjc88ftb9d7sqf6cc9iebkq9stssq 102 67159 210394 210347 2026-10-24T22:08:41Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210394 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 83 —|}}</noinclude>e Laponía, ne vez a laeron nemed eus an dud o deus bet d’ober gand ar sevenidi »&nbsp;<ref>Ch. {{sc|Rabot}}, ''Ethnologie de la Russie'', war ''La Russie géographique, ethnologique, historique, administrative, économique, religieuse, littéraire, artistique, scientifique, etc…'', embannadur Larousse, trede mouladur, p. 59.</ref>. E penn pella Siberia, diouz tu ar biz, e tegouezas Pallas gand an Dchouktchïed hag ar Gamtchadaled a glaske goudor, evel ar Vogouled, en toullou-roc’h hag er mougeviou ma stankent an digor anezo dre stegna outañ krec’hin kirvi-erc’h. N’oa ganto metal ebet. Maen lemmet e oa o c’hontilli hag askourn beget o minaouedou. Prenn pe ler e oa o listri. O armou e oa, ouspenn ar wareg hag ar bir, ar goaf hag an dalm. Eskern pikmoan a yae d’ober broudennou o birou hag o goafiou. War ar merc’hed e oa aoza krec’hin al loened lazet gand ar wazed en o hemolc’hadennou. O raka a raent d’o divlevi gant rakerou maen-tan peurheñvel ouz re henoadvezidi ar maen en Europ goude-ze, o zaravent gant druzoni ha had-pesked, hag o c’homma a raent a-nerz vrec’h. D’o gwriat e raent da neud gant nervennou pevarzroadeged, ha gand eskern lemmvegek ha drein-pesked da nadoziou. Nepell diouz an Dchouktchïed hag ar Gamtchadaled, edo o veva war enezennou bihan pobladou goulerc’hietoc’h c’hoaz ma ra Pallas anezo « an enezidi reteriat ». N’oa d’ezo loen-ti ebet, ki zoken. Ganto gwaregou, saeziou ha goafiou, eskern begek da vroudennou warno, e kasent o amzer o hemolc’hi, pa n’o doa ken preder nemet klask o bevañs.<noinclude><references/></noinclude> reoqmmqfkk0q0mnzg4mvaezk7l7gtf7 102 67160 210395 210348 2026-10-24T22:13:15Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210395 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 84 —|}}</noinclude>Da tiez gand ar re-ze e oa toullou kleuzet en douar anvet ''oullaa'', kant metrad hed a-wechou war c’houec’h pe dek metrad led, kombodet o diabarz dre lazou. Unan pe veur a oaled a oa. Eno en em c’hrounne kant, daou-c’hant, ha, troiennou a oa, betek tri-c’hant a dud zoken, el loustoni vezusa. Re all a rae o annez e mougeviou, e kledourennou-natur a beurgletaent gant kefiou gwez deuet d’an aod, gant krec’hin pe gant klouedennou&nbsp;<ref>''Description de toutes les nations de l’Empire de Russie, où l’on expose leurs mœurs, religions, usages, habitations, habillements et autres particularités remarquables'', enklask graet war gourchemenn gouarnamant Rusia, trôet diwar an alamaneg e galleg, Sant-Petersburg, 1776 ; {{sc|Pallas}}, ''Voyage du professeur Pallas dans plusieurs provinces de l’Empire de Russie et dans l’Asie septentrionale'', 7 levr, trôet diwar an alamaneg e galleg gant G. Gauthier de la Peyronie, 1802 ; {{sc|Wrangel}}, ''Exploration du Nord de la Sibérie par l’amiral Wrangel et MM. Malsouchkine et Kosmine, officiers de marine russe'', troïdigez c’hallek gand ar prins Emmanuel Galitzin, 1828.</ref>. Ar pobladennou bet gweladennet gant Pallas e korn pella bro-Siberia a zo anezo tud divarvek ha kroc’hen melen o terc’hel da rummad ar poblou hen-aziat, ganto yezou disheñvel diouz ar yezou turkek, mongolek, toungouzek komzet en o amezegiez. N’eo ket bet anataet c’hoaz, a-hend-all, e vefe kerentiez kenetrezo na dre ar yez na zoken dre ar ouenn&nbsp;<ref>Sed amañ roll ar pobladou hen-aziat : Youkagired (1.000 a dud), Tchouktchïed (8.000 a dud), Koriaked (2.000 a dud), Kamtchadaled (4.250 a dud), Giliaked (5.000 a dud), Aïnoued (18.500 a dud). Disheñvel meurbet eo an Aïnoued diouz ar re all, pa ’z eus anezo barveien, o c’hroc’hen o tenna war ar gwenn hag o dremmou heñvel ouz dremmou Europiz. En argoll eo bremañ an holl boblouïgou-ze, p’emaint o tiskregi diouz o yezou da gemer yez ar poblou war o zro.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> fjradxs3zi3z6hd8f5csodcarebi3fx 102 67161 210396 210350 2026-10-24T22:13:37Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210396 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 85 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> Ar verdeïdi eus an Europ a zizolôas enezennou Okeania er XVII{{vet}} kantved o deus kavet eno pobladou-tud arall-ouenn hag arall-yez a veve, int-i ivez, e-kreizig-kreiz oadvez ar maen, nemed aesoc’h hag eürusoc’h buhez a renent-i, dindan eun oabl tomm, e-kreiz eun natur binvidik o pourvezi gant largentez d’o holl ezommou, hep kalz a drevell nag a vre eus o ferz. E koadadou bras divoulc’h Indez-Sina hag Amerika ar C’hreisteiz e oa tennoc’h d’ar ouezidi. Er bloaz 1884, J. de Morgan en deus bevet e-pad meur a vizvez e-mesk ar Grak-Vorianed (pe ''Negritoed'') o chom e diabarz ledenez Valaka, pa n’oa deuet Europad ebet c’hoaz en o zouez <ref>J. {{sc|de Morgan}}, ''Mœurs, coutumes et langages des Négritos'', mouladur distag diwar ''L’Homme'', 1885. Lenn, e levraoueg Mirdi gall an hendraezou brôadel (Sant Jermen en Leda, e-kichen Paris), al levr niverenn 721 : ''Explorations dans la presqu’île malaise'', anezañ eun dastumad eus mouladuriou distag ar pennadou embannet gant J. de Morgan war veur a gelaouenn (S. {{sc|Reinach}}, war ''Rev. Archéol''. 1924, II, p. 205, n. 1).</ref>. An dud-ze, rouez meurbet, kevrennet etre goskoriadou o komz pep-hini he yezig, o deus klasket bod e traoniennou ar sersa meneziou, goude tec’hout rak Maleziz, alouberien ar c’hompezennou. Eno, e doun-douna koadadou bras divoulc’h, e savont tiez boutin, pemzek pe ugent metrad hed d’ezo a-wechou, anezo hepken eun dôenn deliou palmez. N’o deus ken gwiskamant nemed eur barlennwisk rusk gwez bet blotaet dre o frea. O armou eo ar wareg, ar sifoc’hell hag ar goaf. Eur vambouzenn beget-lemm, spluiet en eur c’hontamm eus ar marvusa, a reont da vroudenn o saeziou hag o goafiou. Diwar hemolc’h<noinclude><references/></noinclude> k6slm2sssox7cnhz64freo6nuxpwfhl 102 67162 210397 210351 2026-10-24T22:14:11Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210397 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 86 —|}}</noinclude>e vevont ha diwar gwriziennou-tolzennek magus a gavont er c’hoadou. Hiniennou anezo nemetken, ar re a vev nepell diouz kêriadennou Maleziz, a c’hounez maniog. N’o devez benveg metal ebet. Evel ma lavar De Morgan, pobladennou seurd-ze a yelo da get hep lezel roudenn ebet war o lerc’h o testenia ez eus bet anezo&nbsp;<ref>J. de {{sc|Morgan}}, ''L’Humanité préhistorique'', eil mouladur, pp. 30-1.</ref>. Reiz ne ve ket evelato meiza penn-da-benn doare Europiz hen-varevez ar maen diouz doare ar pobladennou eus an amzer-vremañ emaomp o paouez sellout outo pe diouz doare o c’henheñveled : Aostraliz, Fuejiz, Bochimaned Kreisteiz Afrika, Morianelled ar C’hongo, hag all. Ar pobladennou-ze, peurvuia, a ziskouez beza diskennidi diwar gouennou reuzeudik a vije bet harluet e-pad ar ragistorvez, dre greskans gouennou galloudusoc’h, diouz frouezusa tachennadou-douar-hemolc’h ar bed m’eo frank ar beva enno. N’o deus gallet mirout ijinerezou hen-varevez ar maen nemet dre veva e korniou pella, digenvesa ha digevanezusa an Douar. Keñveria ne heller e nep doare toundrennou skournet hanternoz Siberia pe gouelec’hiou tomm-poaz, dizour ha dic’hlasvez Aostralia ouz kompezennou Kornog ha Kreisteiz an Europ. Kennebeut all, n’emañ ket an Europ-vremañ, peurzifraostet, peuraret ha dreist-tudet abaoe hirgantvedou, gand an nebeudig gedon, konikled ha klujiri a van enni da holl jiboes, evit skeudenna d’eomp an Europ pleistokenel, anezi gouelec’hiou<noinclude><references/></noinclude> 89inoy16g9q46n50zgp1a3lj9tfenn2 102 67163 210398 210352 2026-10-24T22:14:48Z Aveldro 601 210398 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aveldro" />{{Niv||— 87 —|}}</noinclude>strujus ha glasvezus, o neradi enno digabestr ha dishual ar vuhez loenel. Evel m’hen laka da evesaat J. de Morgan <ref>''Op. cit''. p. 31.</ref>, Europiz-vremañ n’int ket evit empenna pebez mammenn founnus a vevans e hell beza an hemolc’hi hag ar pesketa er broiou gouez pa na vez ket eus ar re-mañ toundrennou skourn-holl pe ouelec’hiou kras. Ret eo d’eomp emskeudenna Europa e-pad hen-varevez ar maen evel m’edo Afrika e-kreiz an XIXet kantved, ma n’oa ket deuet c’hoaz ar fuzuliou hir-denn ha tennataer da gemer etre daouarn ar pep brasa eus ar Vorianed lec’h ar wareg hag ar goaf-bann. Diwar al levriou skrivet gand ar veajourien vras o deus ergerzet Afrika d’ar c’houlz-se, Burton, Speke, Grant, Samuel W. Baker, David Livingstone, H. M. Stanley, ec’h anavezomp pebez puilhentez a loened gouez a vez er broiou tudet-rouez, stank enno an dour hag ar peuri (2). (2) Lenn, da skouer, Doktor David LIVINGSTONE, Explorations dans l’intérieur de l’Afrique australe et voyages à travers le Continent de Saint-Paul de Loanda à l’embouchure du Zam- bèze, de 1840 à 1856, trôet diwar ar saozneg e galleg gand an itron H. LOREAU, mouladur nevez, 1881, pp. 74-6, 108, 156-7, 177, 215-6, 218, 228-9, 247, 256-60, 268, 495-6, 536-7, 540, 556, 566-7, 569, 571, 586, 609-10 ; David ha Charlez LIVINGSTONE, Explorations du Zambèse et de ses affluents, et découverte des lacs Chiroua et Nyassa (1858-1864), troïdigez c’hallek gand an itron Loreau, 1866, pp. 92-5, 126, 166, 180, 183, 191, 193-8, 208, 225-9, 246, 250, 296, 301-3, 316-22, 341, 347-9, 360-1, 396 ; D. LIVINGSTONE, Dernier Journal du Docteur David Livingstone relatant ses explorations et découvertes de 1866 à 1873, suivi du récit de ses derniers moments rédigé d’après le rapport de ses fidèles serviteurs Chouma et Souzi par Horace Waller, membre de la Société Générale de Géographie de Londres, troïdigez c’hallek gand an itron LOREAU, 1876, I, pp. 172, 175-6, 183, 196-7, 199, 223, 255, 265, 283 ; II, 24, 98-100, 178, 196, 197-8, 279, 283, 347-8.<noinclude><references/></noinclude> secowu51p34fmq4v31a3kwc7ndn85y5 210402 210398 2026-10-24T22:21:06Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210402 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 87 —|}}</noinclude>strujus ha glasvezus, o neradi enno digabestr ha dishual ar vuhez loenel. Evel m’hen laka da evesaat J. de Morgan <ref>''Op. cit''. p. 31.</ref>, Europiz-vremañ n’int ket evit empenna pebez mammenn founnus a vevans e hell beza an hemolc’hi hag ar pesketa er broiou gouez pa na vez ket eus ar re-mañ toundrennou skourn-holl pe ouelec’hiou kras. Ret eo d’eomp emskeudenna Europa e-pad hen-varevez ar maen evel m’edo Afrika e-kreiz an XIXet kantved, ma n’oa ket deuet c’hoaz ar fuzuliou hir-denn ha tennataer da gemer etre daouarn ar pep brasa eus ar Vorianed lec’h ar wareg hag ar goaf-bann. Diwar al levriou skrivet gand ar veajourien vras o deus ergerzet Afrika d’ar c’houlz-se, Burton, Speke, Grant, Samuel W. Baker, David Livingstone, H. M. Stanley, ec’h anavezomp pebez puilhentez a loened gouez a vez er broiou tudet-rouez, stank enno an dour hag ar peuri&nbsp;<ref>Lenn, da skouer, Doktor David {{sc|Livingstone}}, ''Explorations dans l’intérieur de l’Afrique australe et voyages à travers le Continent de Saint-Paul de Loanda à l’embouchure du Zambèze, de 1840 à 1856'', trôet diwar ar saozneg e galleg gand an itron H. {{sc|Loreau}}, mouladur nevez, 1881, pp. 74-6, 108, 156-7, 177, 215-6, 218, 228-9, 247, 256-60, 268, 495-6, 536-7, 540, 556, 566-7, 569, 571, 586, 609-10 ; David ha Charlez {{sc|Livingstone}}, ''Explorations du Zambèse et de ses affluents, et découverte des lacs Chiroua et Nyassa'' (1858-1864), troïdigez c’hallek gand an itron Loreau, 1866, pp. 92-5, 126, 166, 180, 183, 191, 193-8, 208, 225-9, 246, 250, 296, 301-3, 316-22, 341, 347-9, 360-1, 396 ; D. {{sc|Livingstone}}, ''Dernier Journal du Docteur David Livingstone relatant ses explorations et découvertes de 1866 à 1873, suivi du récit de ses derniers moments rédigé d’après le rapport de ses fidèles serviteurs Chouma et Souzi par Horace Waller, membre de la Société Générale de Géographie de Londres'', troïdigez c’hallek gand an itron {{sc|Loreau}}, 1876, I, pp. 172, 175-6, 183, 196-7, 199, 223, 255, 265, 283 ; II, 24, 98-100, 178, 196, 197-8, 279, 283, 347-8.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> e7u5yiulwuieb94re7cy5db1iw0dpk6 102 67164 210403 210353 2026-10-24T22:21:29Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210403 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 88 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> {{Kreizañ|'''Gouennou-tud an Europ e-doug hen-varevez ar maen.'''}} I. ''Gouennou ar pleistoken-izela''. — Ne deus bet kavet betek-hen relegenn ebet en he fez eus an dud a oa o veva e-pad ar pleistoken-izela, Chelleziz hag Acheuliz, kempredidi d’an dourvarc’h-meur, d’an hen-olifant ha da Corbicula fluminalis. N’eus deuet d’eomp diouto nemet relegou rouez-meurbet, darnaouet ha dister, a zo bet dizolôet dre zarvoud en dichaladuriou diwar stêriou an amzer-hont : eun nebeud karvanou dizouaret e Taubac’h hag e Ehringsdorf, e-kichen Weimar, hag e Mauer, e-kichen Heidelberg, Alamagn, eur garvan ha tammou diwar eur glopen kavadennet e Piltdown, kontelez Sussex, Breiz-Veur. Teo, tolzennek, kreñv-kenañ ha dielgez a-grenn eo ar c’harvanou-ze, kement-se holl, an dielgezegez dreist pep tra, o lakaat kalz a gemm etrezo ha karvanou an dud-vremañ. Disheñvelderiou doun a-walc’h, a-hend-all, a zo etre ar c’harvanou-ze, ken m’o deus lusket an denoniourien, evit d’ar relegou a studient beza gwall-zister, o lakaat war ziou ouenn-dud disheñvel a zo bet anvet ganto « gouenn Heidelberg » (''Homo Heidelbergensis'') ha « gouenn Dawson » (''Homo Dawsoni'') pe « gouenn Piltdown »&nbsp;<ref>An ano a ''Eoanthropus Dawsoni'', rôet da genta da ouenn Piltdown, ne zere ket. Lenn {{sc|Boule}}, ''Hommes fossiles'', eil mouladur, pp. 174-6.</ref>. An darnou klopen kavet e Piltdown a zo, diarvar, diwar eun den, ha diwar eun den ha n’oa ket<noinclude><references/></noinclude> 8sk9jymz42d2cnkl58kkebabvi7e1jj 102 67165 210404 210354 2026-10-24T22:25:09Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210404 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 89 —|}}</noinclude>gwall-zisheñvel diouz an dud-vremañ : da skouer, n’oa ket gantañ an diou-wareg-abrant balirek a gaver gant tud ar pleistoken-etre (Neanderthaliz). Heñvel-tre eo, en eneb, ar garvan kavet en o c’hichen ouz karvan ar chimpanzeed bremañ. Ma nac’h a-grenn kalz a zenoniourien degemer e vefe karvan ha klopen diwar an hevelep den&nbsp;<ref>{{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 158-76 ; M. {{sc|Ramström}}, ''Der Piltdown-Fund'', war ''Bull. of the Geolog. Institute of Upsala'', 1919, pp. 261-304 ; ''Anthr''. 1922, p. 132 ; A. {{sc|Hrdlicka}}, ''The Piltdown Jaw'', war ''American Journal of Physical Anthropology'', 1922, pp. 337-47 ; ''Anthr''. 1924, pp. 416-7.</ref>. II. ''Gouenn ar pleistoken-etre : Neanderthaliz''. — Mar deo dibaot ha disterik ar relegou diwar tud ar pleistoken-izela, stank a-walc’h eo, en eneb, ar relegou-tud a zeu d’eomp eus ar pleistoken-krenn (oadvez ar Vouster). Edo Mousteriz o veva e-kerz Amzer ar Skourn-Bras. Kledour ouz ar riou a glaskent en toullou-roc’h hag er mougeviou, ma ’z eus bet kavet enno peurliesa o relegou. Abaoe ar bloaz 1856 beteg ar mare m’emaomp bremañ, furchadennou graet gand evez er mougeviou-ze <ref>Mougeviou Neanderthal (Rhenania), Arcy-sur-Cure (Bro-C’hall), Forbes Quarry (Jibraltar), La Naulette (Belgia), Brux (Bohema), Spy (Belgia), Bagnolas (Katalonia), Malarnaud (Okitania), Krapina (Kroatia), Grimaldi, La Chapelle-aux-Saints, Le Moustier, La Ferrassie, La Quina (Okitania).</ref> o deus degaset d’ar goulou eleiz a eskern, klopenou, karvanou ha relegennou en o fez diwar oadvezidi ar Vouster. An holl relegou-ze, o tont alïes eus korniou an Europ pell-pell an eil diouz egile, a zo diwar eur ouenn nemetken a raer anezi « gouenn<noinclude><references/></noinclude> pln7a134xxk9rynfet18ql3x74fx3wo 102 67166 210405 210355 2026-10-24T22:29:55Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210405 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 90 —|}}</noinclude>Neanderthal » (''Homo Neanderthalensis''). Sed amañ, berr-ha-berr, an aroueziadur anezi : Dremm vras, hiroc’h ha ledanoc’h eget dremm an dud-vremañ. Klopen hirbennek, kilpennek, kern plaen, hogos didal. Bras ha teo-espar an diouwareg-abrant, stag an eil ouz eben, oc’h ober a-zioc’h d’an daoulagad evel eur bourled war-raok pe eun doare baled heñvel ouz ar balirad-eskern a zo gant gouennou marmouzien bras eus hon amzer <ref>Marmouz-meur (''Gorilla gina'' pe ''Troglodytes gorilla'') ha chimpanze (''Troglodytes niger''). N’eo ket da lavarout e vefe dre-ze kerentiet gouenn-dud Neanderthal ouz ar gouennou marmouzien-ze. N’eo moarvat an heñvelder-mañ etrezo nemed ''eun degouezadenn a genheñvelaat o tont eus eur vividigez heñvel''. Lïes skouer a ze a gavomp el Loenelez : an anata eo an heñvelder a stumm a zo bet gwisket gand ar bronneged, ar stlejviled hag an tousegeged aet da veva er mor gand ar pesked. Da evesaat eo na vez ket kavet an diou wareg-abrant bolirek, e-touez ar marmouzien-meur hag ar chimpanzeed, nemed gand ar re anezo a zo deuet d’o ment. O re vihan n’o deus ket anezo. Gant bugale Neanderthaliz, er c’hontrol, e oa diou-wareg-abrant ker balirek ha re o c’herent, ha kement-se a ziskouez e oa a bell-zo ar stummad-ze er ouenn. An emzisplega bras eus an diou-wareg-abrant a zo bet diskleriet dre eun emveva a c’houlenne eur chaokerez eus ar starta. Da rei da gigennou ar garvan-draon eun harp postek, ha da startaat war eun dro frammad-eskern an dremm, e vije aet war vrasaat ha war devaat an diou-wareg abrant, C. {{sc|Toldt}}, ''Brauenwulste, Tori supraorbitales, und Brauenbögen, Arcus superciliares, und ihre mechanische Bedeutung'', war ''Mitteil. der Anthr. Gesellsc. in Wien'', 1914 ; ''Anthr''. 1921, p. 122 ; E. {{sc|Dubois}}, ''On the cranial form of Homo Neanderthalensis and of Pithecanthropus erectus determined by mechanical factors'', war ''Proceedings'' Akademia kêr Amsterdam, Levr. XXIV, niverennou 6 ha 7 ; ''Anthr''. 1923, pp. 203-6.</ref>. Kelc’hiek eo poullou an daoulagad ha brasoc’h kalz eget gand an dud-vremañ. Ledan ha tougn eo ar fri, evel ma vez gant gouennou-tud kroc’henet-du a vremañ ; penn gwalenn ar fri a zo<noinclude><references/></noinclude> nqog0bvh7729twk0te8z022k4wk633k 102 67167 210406 210356 2026-10-24T22:30:55Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210406 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 91 —|}}</noinclude>sanket doun en eur gleuzenn dindan an tal, evel m’eo gand Aostraliz <ref>Enep-marmouzel a-grenn eo an holl zoareou-ze eus fri Neanderthaliz, evel ma evesa {{sc|Boule}}, ''op. cit''. p. 205.</ref>. War-ziaraok eo an diougarvan e doare eur vuzell-loen. Dielgez eo peurliesa ar garvan-draon (karvanou-zo, koulskoude, a zo eun damelgez outo). An dent, heñvel ouz dent an dud-vremañ, dreist-holl ouz dent ar ouezidi, a zo start ha teo evel an diougarvan end-eeun a dalv d’ezo da ziazez ; stummet ez int diouz braea kentoc’h eget diouz trouc’ha : diskouez a reont debrerien-c’hlasvez kentoc’h eget debrerien-gig. Uzadur bras an dent er relegou diwar tud aet war an oad a ziskouez grosder ar boued a veze rôet d’an dent-ze da chaokat. Berr ha teo eo peurliesa eskern ar c’horf hag an izili. Anat diwar enlouc’hadur doun penn ar c’higennou ez oa paotred kreñv meurbet eus Neanderthaliz. Berr a-walc’h eo eskern an divesker e-keñver re an diouvorzed, berroc’h eget gand ar gouennou-bremañ. Berroc’h eo ivez eskern an arvrec’h e-skoaz hini ar vrec’h. E gwerzidou an diouvorzed, ez eus roudou o tiskouez e veze boas Neanderthaliz d’en em zerc’hel en o c’hluch pa n’edont ket war vale. Etre 1 metrad 54 hag 1 metrad 60 e oa ment ar baotred. Bihanoc’h e oa ar merc’hed : 1 metrad 45 e oa ment ar plac’h a zo bet dizouaret e toull-roc’h La Ferrassie (Okitania). E {{Reizh|berre-gomziou|berr-gomziou}}, Neanderthaliz a oa tud pennet-teo, dremmet bras ha hir, mentet-bihan pe ventet-etre, korfet-berr ha tolzennek, iziliet berr<noinclude><references/></noinclude> nhdw3sbl9qph0kufhh4jy3jflu0qyd4 102 67168 210407 210256 2026-10-24T22:34:23Z Aveldro 601 210407 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aveldro" />{{Niv||— 92 —|}}</noinclude>ha kreñv. Dalc’had o c’hlopen, muzuliet war ar glopen divoulc’h degaset d’ar goulou e La Chapelle-aux-Saints (Okitania), a zo war-dro 1.600 santimetrad-diñs, da lavarout eo kevatal da zalc’had klopenel kalz a dud a vremañ hag int da veza lakaet e-touez tud speredeka hon amzer <ref>An naturour amerikan brudet Cope, da skouer, a oa gantañ neket hepken damdost an hevelep dalc’had klopenel ha Neanderthaliz, hogen an hevelep furm-glopen ganto zoken, Gwelout {{sc|Boule}}, op. cit. p. 196, skeudenn 120.</ref>. Arabat ankounac’haat, evelato, n’eo ket gallou-doziou ar spered diouz braster an empenn (2), hogen diouz stankder, moander ha rouestl ar c’hildrôennou warnañ. Hogen, ar mouladur tennet e plastr eus gorread-diabarz klopen La Chapelle-aux-Saints a ziskouez e oa distank ha garv meurbet kildrôennadou an empenn bras-se. Mouladuriou diwar klopenou neanderthalat all a gouez a-unvan penn-da-benn gant hemañ. Izeloc’h speredet e oa Neanderthaliz eged an izela gouezidi eus hon amzer. An naturour amerikan brudet Cope, da skouer, a oa gantañ neket hepken damdost an hevelep dalc’had klopenel ha Neanderthaliz, hogen an hevelep furm-glopen ganto zoken, Gwelout {{sc|Boule}}, op. cit. p. 196, skeudenn 120. (2) Sed amañ, hervez BOULE, eun niverenn bennak o rei da anaout dalc’had-klopen darn eus gouennou-tud hon amzer lakaet e-keñver dalc’had-klopen marmouzien ar rummad uhela : Marmouzien denheñvel (d’ar muia) 621 santimetrad-diñs Gouenn-dud Piltdown (diwar varteze) 1.300 — Veddaniz 1.300 — Aostraliz 1.340 — Morianed Afrika 1.477 — Parizianed 1.550 — Arverniz 1.585 — Eskimoed 1.646 — Ez dibaot, klopenou-zo diwar tud yac’h a c’hell sevel an dalc’had anezo kalz en tu-hont d’an niverennou-ze : Dante 1.700 s.-d. ; klopen ragistorek Boskop (Kreisteiz Afrika) 1.830 s.-d. ; Bismarck 1.900 s.-d.<noinclude><references/></noinclude> t0aa32b9adu8qes12hd205efimyofk9 210408 210407 2026-10-24T22:43:53Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210408 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 92 —|}}</noinclude>ha kreñv. Dalc’had o c’hlopen, muzuliet war ar glopen divoulc’h degaset d’ar goulou e La Chapelle-aux-Saints (Okitania), a zo war-dro 1.600 santimetrad-diñs, da lavarout eo kevatal da zalc’had klopenel kalz a dud a vremañ hag int da veza lakaet e-touez tud speredeka hon amzer <ref>An naturour amerikan brudet Cope, da skouer, a oa gantañ neket hepken damdost an hevelep dalc’had klopenel ha Neanderthaliz, hogen an hevelep furm-glopen ganto zoken, Gwelout {{sc|Boule}}, op. cit. p. 196, skeudenn 120.</ref>. Arabat ankounac’haat, evelato, n’eo ket gallou-doziou ar spered diouz braster an empenn <ref>Sed amañ, hervez {{sc|Boule}}, eun niverenn bennak o rei da anaout dalc’had-klopen darn eus gouennou-tud hon amzer lakaet e-keñver dalc’had-klopen marmouzien ar rummad uhela : {| |+ Testenn an alc’hwez |- | Marmouzien denheñvel (d’ar muia) || ! style="text-align: right;" | 621 || santimetrad-diñs |- | Gouenn-dud Piltdown (diwar varteze) || 1.300 || ! style="text-align: center;" | — |- | Andamaniz || 1.300 || ! style="text-align: center;" | — |- | Aostraliz || 1.340 || ! style="text-align: center;" | — |- | Morianed Afrika || 1.477 || ! style="text-align: center;" | — |- | Parizianed || 1.550 || ! style="text-align: center;" | — |- | Arverniz || 1.585 || ! style="text-align: center;" | — |- | Eskimoed || 1.646 || ! style="text-align: center;" | — |} Ez dibaot, klopenou-zo diwar tud yac’h a c’hell sevel an dalc’had anezo kalz en tu-hont d’an niverennou-ze : Dante 1.700 s.-d. ; klopen ragistorek Boskop (Kreisteiz Afrika) 1.830 s.-d. ; Bismarck 1.900 s.-d. </ref>, hogen diouz stankder, moander ha rouestl ar c’hildrôennou warnañ. Hogen, ar mouladur tennet e plastr eus gorread-diabarz klopen La Chapelle-aux-Saints a ziskouez e oa distank ha garv meurbet kildrôennadou an empenn bras-se. Mouladuriou diwar klopenou neanderthalat all a gouez a-unvan penn-da-benn gant hemañ. Izeloc’h speredet e oa Neanderthaliz eged an izela gouezidi eus hon amzer. An naturour amerikan brudet Cope, da skouer, a oa gantañ neket hepken damdost an hevelep dalc’had klopenel ha Neanderthaliz, hogen an hevelep furm-glopen ganto zoken, Gwelout {{sc|Boule}}, op. cit. p. 196, skeudenn 120.<noinclude><references/></noinclude> qi3jafrmbyncqx09hcgcmq60yij2b74 102 67169 210409 210257 2026-10-24T22:48:40Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210409 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 93 —|}}</noinclude>an denoniourien da sellout Neanderthaliz evel eur ouenn-dud koz-koz ha warlerc’hiet, disheñvel a-grenn diouz ar gwir zen kentvedel (''Homo sapiens'' ''fossilis''). Hemañ eo a zo tad-koz d’an Den-bremañ (''Homo sapiens'') ha meur a ouenn dioutañ a anavezomp dre relegou bet kavet e annezlec’hiou ar pleistoken-uhela. Gouzout a reomp o deus ar gouennou-ze kenvevet en Europ gant dilerc’hiadou gouenn Neanderthal. N’hellont ket gant-se beza sellet evel o tont diouz ar ouenn-ze. Re zisheñvel ez int diouti, a-hend-all, evit ma hellfe beza maberez etrezo. Kalz a zenoniourien hizio a gred ez eo aet da get gouenn Neanderthal hep lezel a ziskennidi e-mesk ar gouennou-tud deuet war he lerc’h <ref>{{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 244-8. Lenn koulskoude eveziadennou Fritz Sarasin, war ''Anthr''. 1924, pp. 222-7. </ref>. Re-all a gav d’ezo ez eus bet kemmeskaduriou etre gouenn Neanderthal hag ar gouennou diwar an ''Homo sapiens fossilis'', ha, dre an hirhererez o tont eus ar c’hemmeskaduriou-ze, e tiskleriont ar stummadou neanderthalheñvel (dreist-holl ar glopen kern-plat ha kilpennek, an diou-wareg abrant balirek) a zo bet kavet gant kalz a Europiz o deus bevet e-pad nevez-varevez ar maen, oadvez ar metalou, ar Grenn-amzer hag an Amzer-vremañ zoken. Robert Bruce, ar Skosad kalonek-ze a zieubas e vro diouz yeo ar Saozon er XIV{{vet}} kantved, hag an Iwerzonad sant Mansuy, eskob Toul, e Bro-C’hall, a oa ganto klopenou neanderthalheñvel&nbsp;<ref>A. {{sc|de Quatrefages}}, ''Hommes fossiles et hommes sauvages, études d’anthropologie'', 1884, pp. 13 (notenn 2), 62-5 ; {{sc|de Quatrefages}} hag E. {{sc|Hamy}}, ''Crania Ethnica'', 1882, skeudenn </ref>.<noinclude><references/></noinclude> 5xjt9pkqhp1wbyd8s68smhsisxd8ld1 210411 210409 2026-10-24T22:54:51Z Aveldro 601 210411 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 93 —|}}</noinclude>an denoniourien da sellout Neanderthaliz evel eur ouenn-dud koz-koz ha warlerc’hiet, disheñvel a-grenn diouz ar gwir zen kentvedel (''Homo sapiens'' ''fossilis''). Hemañ eo a zo tad-koz d’an Den-bremañ (''Homo sapiens'') ha meur a ouenn dioutañ a anavezomp dre relegou bet kavet e annezlec’hiou ar pleistoken-uhela. Gouzout a reomp o deus ar gouennou-ze kenvevet en Europ gant dilerc’hiadou gouenn Neanderthal. N’hellont ket gant-se beza sellet evel o tont diouz ar ouenn-ze. Re zisheñvel ez int diouti, a-hend-all, evit ma hellfe beza maberez etrezo. Kalz a zenoniourien hizio a gred ez eo aet da get gouenn Neanderthal hep lezel a ziskennidi e-mesk ar gouennou-tud deuet war he lerc’h <ref>{{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 244-8. Lenn koulskoude eveziadennou Fritz Sarasin, war ''Anthr''. 1924, pp. 222-7. </ref>. Re-all a gav d’ezo ez eus bet kemmeskaduriou etre gouenn Neanderthal hag ar gouennou diwar an ''Homo sapiens fossilis'', ha, dre an hirhererez o tont eus ar c’hemmeskaduriou-ze, e tiskleriont ar stummadou neanderthalheñvel (dreist-holl ar glopen kern-plat ha kilpennek, an diou-wareg abrant balirek) a zo bet kavet gant kalz a Europiz o deus bevet e-pad nevez-varevez ar maen, oadvez ar metalou, ar Grenn-amzer hag an Amzer-vremañ zoken. Robert Bruce, ar Skosad kalonek-ze a zieubas e vro diouz yeo ar Saozon er XIV{{vet}} kantved, hag an Iwerzonad sant Mansuy, eskob Toul, e Bro-C’hall, a oa ganto klopenou neanderthalheñvel&nbsp;<ref>A. {{sc|de Quatrefages}}, ''Hommes fossiles et hommes sauvages, études d’anthropologie'', 1884, pp. 13 (notenn 2), 62-5 ; {{sc|de Quatrefages}} hag E. {{sc|Hamy}}, ''Crania Ethnica'', 1882, skeudenn 28 ''et sequitur''. E-maez Europa, e kaver klopenou neanderthalheñvel gant tud diwar meur a boblad : Melaneziz-zo, Koranaed Kreisteiz Afrika, darn eus Indianed ar Pradennou-meur er Stadou-Unanet, Eskimoed-zo. Diwar-benn stummadou neanderthalheñvel Nevez-Kaledoniz, lenn Fritz {{sc|Sarasin}}, ''Sur les relations des Néo-Calédoniens avec le groupe de l’Homo Neanderthalensis'', war ''Anthr''. 1924, pp. 193-227. </ref>.<noinclude><references/></noinclude> 7khidah59hpdvng8ec1f2uwupmp8yfk 102 67170 210412 210258 2026-10-24T22:57:16Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210412 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 94 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> III. ''Gouennou ar pleistoken-uhela''. — O anavezout mat a-walc’h a reomp dre eun niver a gavadennou graet amañ hag ahont dre an Europ a-bez <ref>Kavadennou graet adal ar bloaz 1823 betek hon Amzer e Paviland (Kembre), Solutré (Bro-C’hall), Cro-Magnon, Laugerie-Basse, Duruthy, Grimaldi, Chancelade (Okitania), Brünn, Predmost (Moravia), Les Hoteaux (Bro-C’hall), Barma-Grande, Combe Capelle (Okitania), Oberkassel (Alamagn), La Genière-sur-Ain (Bro-C’hall), hag all.</ref>. Ar gouennou-ze holl a denn d’an Homo sapiens fossilis, da lavarout eo d’eun doare den, disheñvel a-grenn diouz Den Neanderthal, hag a seller evel tad-koz an Den-bremañ (Homo sapiens). Korfet bravoc’h ha sounnoc’h eget Neanderthaliz eo tud ar pleistoken-uhela, neuziet-kaer eo o fenn, eun tal ledan o deus, elgezek eo o c’harvan-draon, hag, evit pez a sell galloudeziou ar spered, lïester ha kempennder o binviou hag o armou, ar skeudennou engravet, kizellet pe livet a zo deuet d’eomp diwar o dourn, meur a dra all c’hoaz <ref>N’oa ket anezo pennou-chatal trôet nemetken gant preder o bevañs. Pled a daolent, en o ergerzadennou hemolc’hi ha pesketa da eleiz a draou, hag alïes e tegasent endro d’o mougeviou traezou didalvoudus d’ezo da veva, gant m’o c’havent kaer pe souezus : mein-strink treuzwelus pe livet, standilhonou diwar rec’hell, fosilennou. Eun ''trilobit'' a oa e mougeo Arcy-sur-Eure (Bro-C’hall), hag e mougeo Goyet (Belgia), e oa kregin, dent ha mellennou-kein morchas, ha relegou all diwar loened kentvedel karrekaet, anezo « eur gwir virdi bihan a henloenoniez » evel ma lavar {{sc|Déchelette}}, ''Manuel'', I, p. 210, n. 3.</ref> a ziskouez e oant trec’h a-bell da Neanderthaliz. Meur a ouenn a oa anezo : 1° ''Gouenn vorianheñvel Grimaldi''. — Kavet da genta eo bet relegou ar ouenn-ze en unan eus {{Tired|mou|geviou}}<noinclude><references/></noinclude> oio51ukp4ob33flxl2u5ffmp2tfoco6 102 67171 210410 210259 2026-10-24T22:52:28Z Aveldro 601 210410 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aveldro" />{{Niv||— 95 —|}}</noinclude>{{Tired2|mou|geviou}} Grimaldi, Mougeo ar Vugale, war-hed 8 metrad 50 dounder diouz gorre al leurenn, en eur gwelead o tenna da oadvez ar Vouster. Kempred gand ar gwelead-ze n’edo ket koulskoude ar c’horfou, gourvezet ma oant en eur poull-bez 0 metrad 75 kleuz a oa bet toullet ennañ gant tud ar gwelead war-laez, hemañ o vevenna lein ar bez. Aorignakiz a oa eus tud ar gwelead-ze, da zezvarn diouz stumm ar binviou hag an armou lezet eno ganto. Ar relegennou sebeliet er poull-bez a oa diwar daou zen : eur vaouez koz hag eur paotr pemzek pe seitek vloaz. An dud-ze a zo d’ezo pennou teo, klopenou hirbennek-meurbet (aroueziadur-penn : 68 ha 69), kern-uhel ha tal-kaer (an dalc’had-klopen a zo 1.580 santimetrad-diñs evid ar paotr yaouank, 1.375 evid ar vaouez koz), dremmou ledan ha berr, friou ledan-meurbet gant roufennou-diabarz (stummad morianel). An diouwareg abrant a zo nebeut a valir d’ezo, an diougarvan war-raok beteg ar rakkarvanegez evel ma vez bremañ gant gouennou Morianed a zo. Eskern an izili ivez, dre o furm hag o c’henvuzuliou, a gej gant re ar Vorianed : hir-meurbet eo eskern ar c’har e-keñver askourn ar vrec’h ; hir-hir eo an divesker e-skoaz an divrec’h. Ar vent a zo etre bras<noinclude><references/></noinclude> 8ibbvczm3t9sii55jrfclab523qtfka 210413 210410 2026-10-24T22:58:32Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210413 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 95 —|}}</noinclude>{{Tired2|mou|geviou}} Grimaldi, Mougeo ar Vugale, war-hed 8 metrad 50 dounder diouz gorre al leurenn, en eur gwelead o tenna da oadvez ar Vouster. Kempred gand ar gwelead-ze n’edo ket koulskoude ar c’horfou, gourvezet ma oant en eur poull-bez 0 metrad 75 kleuz a oa bet toullet ennañ gant tud ar gwelead war-laez, hemañ o vevenna lein ar bez. Aorignakiz a oa eus tud ar gwelead-ze, da zezvarn diouz stumm ar binviou hag an armou lezet eno ganto. Ar relegennou sebeliet er poull-bez a oa diwar daou zen : eur vaouez koz hag eur paotr pemzek pe seitek vloaz. An dud-ze a zo d’ezo pennou teo, klopenou hirbennek-meurbet (aroueziadur-penn : 68 ha 69), kern-uhel ha tal-kaer (an dalc’had-klopen a zo 1.580 santimetrad-diñs evid ar paotr yaouank, 1.375 evid ar vaouez koz), dremmou ledan ha berr, friou ledan-meurbet gant roufennou-diabarz (stummad morianel). An diouwareg abrant a zo nebeut a valir d’ezo, an diougarvan war-raok beteg ar rakkarvanegez evel ma vez bremañ gant gouennou Morianed a zo. Eskern an izili ivez, dre o furm hag o c’henvuzuliou, a gej gant re ar Vorianed : hir-meurbet eo eskern ar c’har e-keñver askourn ar vrec’h ; hir-hir eo an divesker e-skoaz an divrec’h. Ar vent a zo etre bras<noinclude><references/></noinclude> dr3pbozm7jbvsglxbziscrofiyie53i 102 67172 210414 210260 2026-10-24T23:06:00Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210414 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 96 —|}}</noinclude>ha bihan : 1 metrad 56 evid ar paotr, 1 metrad 60 evid ar vaouez koz&nbsp;<ref>{{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 274-83.</ref>. Abaoe, eur relegenn all diwar gouenn Grimaldi (hini eur bugel seiz pe eiz vloaz) a zo bet kavet e toull-roc’h La Genière-sur-Ain (Bro-C’hall) bet annezet e dibenn an oadvez magdalenel gant pesketaerien baour <ref>C. {{sc|Gaillard}}, J. {{sc|Pissot}} ha C. {{sc|Cote}}, ''L’abri préhistorique de la Genière, à Serrières-sur-Ain'', war ''Anthr''. 1927, pp. 1-47. </ref>. Skignetoc’h edo moarvat gouenn Grimaldi en Europ eget na vefe reiz das- tum diouz an diou gavadenn-ze, rak relegou diwar tud vorianheñvel o tenna d’ezi a zo bet kavet alïes e beredou nevez-varevez ar maen hag oadvez ar metalou, en Arvorig <ref>Kongel.</ref>, Helvetia, Illiria, ledenez ar Balkanou hag hanternoz Italia. Beteg e-touez Europiz an Amzer-vremañ, stummadou morian- heñvel a weler oc’h addont dre hir-hererez amañ hag ahont, dreist-holl e-touez poblañs traonienn ar Rhône, Piemont, Lombardia, Emilia, Toskana. 2° Gouenn Kro-Magnon. — Kaera gouenn ar pleistoken-uhela eo houmañ. Ar glopen a zo hirbennek (aroueziadur : 73,7), bras (dalc’had : 1.590 santimetrad-diñs) ha stummet-kaer ; uhel eo ar volz klopenel, uhel ha ledan an tal, nebeut a valir gand an diou-wareg abrant. Hogos pevar- c’hornek eo poullou an daoulagad. Berr ha ledan an dremm <ref>Er gouennou-tud digemmesk, e klot penn-da-benn furm ar glopenn gant furm an dremm, da lavarout eo ez eus gand an hirbenneien dremmou hir ha striz, ha gand ar grennbenneien dremmou berr ha ledan. Pa dro evel-se, e vez lavaret emañ ''heglot'' ar pennou. ''Diheglot'' a reer eus ar pennou enno klopenou hir o kenframma gant dremmou berr (evel ma oa gant Kro-Magnoniz) pe klopenou berr ha krenn gant dremmou hir (evel ma c’hoarvez gant rummadou all a dud). Dont a ra peurliesa an diheglotter er pennou-tud eus an hironerez, eus kemmeskidigez eur ouenn hirbennek gand eur ouenn grennbennek. N’omp ket evit lavarout hag evel-se e tegouezas gant Kro-Magnoniz.</ref>. Hir, striz ha moan ar fri. Eun {{Tired|tam|mig}}<noinclude><references/></noinclude> i6yz94wniw3ehzkedqcuhvto5v7zhwj 102 67173 210415 210261 2026-10-24T23:22:28Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210415 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 97 —|}}</noinclude>{{Tired2|tam|mig}} rakkarvanek eo ar garvan-grec’h. Ar garvan-draon a zo outi eun elgez triangular, bras ha teo. Ment ar c’horf a zo uhel-meurbet : etre 1 metrad 75 hag 1 metrad 95 peurliesa <ref>Setu amañ ment eun nebeud Kro-Magnoniz. Gwazed mougeviou Grimaldi : 1 metrad 90, 1 metrad 79, 1 metrad 91, 2 vetrad, 1 metrad 80. Toull-roc’h Kro-Magnon, ar c’hoziad : 1 metrad 82 ; ar vaouez : 1 metrad 66.</ref> ; bras ha kreñv an eskern anezañ, doun enno enlouc’hadur ar c’higennou. Teo e-giz eur golonenn eo linenn c’harv ar werzid-vorzed. Pladet e doare laonenn eur sabrenn ar werzid-c’har ha garanet an eilwerzid <ref>Diwar-benn orin gwirheñvel ar stummadou-ze hag o zalvoudegez-spisaat-gouenn, lenn Doktor Mark {{sc|Romieu}}, ''Considérations sur le péroné cannelé des races préhistoriques'', Montpellier, 1919 ; Anthr. 1921, pp. 367-8.</ref>. Hir eo eskern an arvrec’h e-skoaz hini ar vrec’h hag eskern ar c’har e-skoaz hini ar vorzed. Ar brennid, da geñver an diouskoaz, a zo ledan- meurbet, ledanoc’h eget gand Europiz-vremañ, kel ledan ha gand ar Vorianed. Eskern ar gouriz-lez, en eneb, a zo heñvel ouz re Europiz. Niverek ha skignet-ledan dre an Europ a-bez, a-hed ar pleistoken-uhela, e tiskouez beza bet gouenn Kro-Magnon. E broiou ar C’hornog, Okitania dreist-holl, ec’h hañval beza bet koulskoude Kro-Magnoniz stankoc’h hag unvanoc’h-neuziet<noinclude><references/></noinclude> m1qkes5x43nfjw6t7o0dgiwyc5zjqis 102 67174 210416 210262 2026-10-25T10:45:19Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210416 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 98 —|}}</noinclude>eged er broiou all. Pell goude dibenn ar pleistoken-uhela, e nevez-varevez ar maen, edo rummadou Kro-Magnoniz a wad digemmesk o chom c’hoaz en Arvorig <ref>Relegennou en o fez kavet e beredou ragistorek Sant-Urnel ha Roz an Tremen, war an tevenn, etre Pennmarc’h ha Beg ar Raz. Gand ar relegennou-ze e oa an holl stummadou oc’h arouezenna gouenn Kro-Magnon, ar vent uhel da skouer : 2 vetrad, 1 metrad 81, hag all. Kendalc’het o deus Kro-Magnoniz da veva eno beteg oadvez an houarn, Favret ha Bénard, ''les Nécropoles du Finistère : fouilles du Groupe finistérien d’Etudes préhistoriques'', war ''Rev. archéol''. 1924, I, pp. 179-94. </ref> ha war aradennad menez Keven <ref>''Cévennes'' e galleg, eus an hen-geltieg ''kebenna'', aet da ''cefn'' e kembraeg, ''kein'' e brezoneg.</ref>. Klopenou diwar ar ouenn-ze a gaver alïezik er c’heviou-bezia hag en taoliou-maen. E-pad oadveziou ar c’houevr hag an arem, edo Kro-Magnoniz o veva e meur a lec’h e Bro-Spagn hag er Portugal. Klopenou kro-magnonat a zo bet kejet outo, amañ hag ahont, dre an Europ a-bez, e beredou ar Grenn-amzer. Hizio c’hoaz, neuz-gouenn Kro-Magnon pe ar stummad-mañ-stummad diouti a weler oc’h addont dre hir-hererez, alïes a-walc’h en Hanternoz, Kornog ha Mervent Europa, dreist-holl e Dalekarlia (Sued), Turingia (Alamagn), e Dordogn (Okitania) hag er Spagn. Er-maez eus an Europ eo, avat, e ranker mont da gavout paot a-walc’h diskennidi diwar ar ouenn-ze. Emañ stank en Afrik an Hanternoz neuz-gouenn Kro-Magnon pe stummadou diwar an neuz-gouenn-ze e-mesk Berbered menez Atlas. En enezennou Kanaria, an darn-vuia eus ar Ouanched, ar re anezo dreist-holl a veve war enez<noinclude><references/></noinclude> pn0pw1jdi4nx2oozsf65i6kzvzjg7jw 102 67175 210417 210263 2026-10-25T10:58:18Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210417 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 99 —|}}</noinclude>Tenerifa <ref>Strollad Kanaria a zo seiz enezenn ennan : Lanzarote ha Fuerteventura, ar reterela hag ar re dosta d’an Afrik (100 kilometrad mor etrezo hag aod an douar-bras), Tenerifa ha Kanaria-Vras e kreiz ar strollad, Palma, Gomera ha Hierro er C’hornog. Ar seiz enezenn-ze o deus etrezo-holl 7.273 kilometrad-karrez a c’horread. Etre Hierro, er Mervent-kornog, ha Lanzarote, er Biz-reter, ez eus 600 kilometrad-tost-da-vat. Douarouriez an enezennou Kanaria a spis anat e oant e strad ar mor e-doug an trihoalad, ha kemend-all evit Madera hag an Asoriou. Arabat eta gwelout en enezennou-ze dilere’hiadou eus an douar-bras Atlantis a zo ano anezañ e mojennou Gresianed an Hen-amzer.</ref> a oa Kro-Magnoniz rik. An Doktor R. Verneau, bevet gantañ pemp bloaz e-touez o diskennidi spagnolekaet, en deus kavet e boaz gand ar re-mañ betek traezou-tiegez boaziet gant Kro-Magnoniz Europa e-kerz an oadvez magdalenel <ref>A. {{sc|de Quatrefages}}, ''Hommes fossiles et hommes sauvages'', p. 71 ; D^{<small>r</small>} R. {{sc|Verneau}}, ''La race de Cro-Magnon, ses migrations, ses descendants'', 1886.</ref>. Tud korfet-brao, dremmet-kaer ha mentet-dreist a oa eus ar Ouanched <ref>Aroueziadur-penn : 76,3 well-waz. Dalc’had-klopenn Gouanched enez Tenerifa, Paotred : 1.672 santimetrad-diñs well-waz ; d’ar muia 1.900 s.-d. ; d’an nebeuta 1.410 s.-d. Merc’hed : 1.432 s.-d well-waz ; d’ar muia 1.600 s.-d. ; d’an nebeuta 1.315 s.-d., Weisgerber, ''les Blancs d’Afrique'', pp. 186-7. Ar peb all eus stummadou-korf ar Ouanched vik a oa heñvel, damheñvel pe beurheñvel ouz re Kro-Magnoniz.</ref>. Ar wazed a oa 1 metrad 70 da vihana. E peb enezenn, en deus an Doktor Verneau kavet kalz a wazed, d’ezo en tu-hont da 1 metrad 80. Hiniennou a dize 2 vetrad. E Fuerte-venturia, e tiraeze ment ar baotred 1 metrad 84 well-waz, eur vent hounnez n’eo tizet moarvat gant poblad all ebet dre ar bed a-bez. Ar merc’hed a oa bihanoc’h : ugent santimetrad kemm a oa etre ment ar baotred ha ment ar merc’hed.<noinclude><references/></noinclude> 7ch24hq0trqvdozmny125wpxrpzsk7o 102 67176 210418 210266 2026-10-25T11:12:02Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210418 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 100 —|}}</noinclude>Gwenn a-walc’h e oa kroc’hen ar Ouanched, peurwenn a-wechou zoken. Dasil, merc’h da Venkomo, diweza roue gouanch enez Tenerifa, a oa gwenn meurbet he c’hroc’hen ha brizennet he dremm <ref>Bugale ha tud deuet d’o ment, ganto bleo melen ha daoulagad glas, a zo bet kavet gand an Doktor {{sc|Verneau}} e-touez Kanariz-vremañ. Kalz stankoc’h en o zouez, avat, ar bleo hag an daoulagad du. E Berberia ha war douar-bras Europa, an tudennou ma weler o tont endro enno dre bell-hererez neuz-gouenn Kro-Magnon a zo du ivez o lagad hag o bleo peurliesa, A. C. {{sc|Haddon}}, ''les Races humaines et leur répartition géographique'', troïdigez c’hallek gand {{sc|A. van Gennep}}, 1927, pp. 145-6.</ref>. Brudet e oa kened ar Gouanchezed e-touez an Normaned hag ar Spagnoled a veze o tarempredi an enezennou er XIV{{vet}}-XV{{vet}}) kantved <ref>Keñveria ar pez a lavar G. {{sc|Verschuur}}, ''Les iles Canaries'' (beaj graet er bloaz 1901), war ''Tour du Monde'', 1902, I, p. 95 ; J. {{sc|Verne}}, ''Histoire des grands voyages et des grands voyageurs : I, la Découverte de la Terre, les premiers explorateurs'', 1887, pp. 93, 100, 108.</ref>. Kreñv-dispar ha ouesk eur souez e oa an enezourien. War-bouez eur vaz skañv hepken e tiskennent gant tor ar sersa meneziou, o lammat eus an eil beg karreg d’egile. Lakaet e veze ganto o bugale da bleustri a-vihanik war bep seurt c’hoariou-kreñvaat ha troiou ouesk, e sell da greski nerz ha oueskter o c’horf ha d’o ampartaat war an taga hag emzifenn. Gourenadegou a veze alïes, gand aotre ar pennou hag ar beleg-meur, ma kemere perz enno ar baotred deuet d’o ment hag ar wazed. Ouspenn gourenadegou, e veze, er goueliou-ze, gwir dournamantou, d’ar vrezelidi da ziskouez enno o c’halon, o foell hag o ampartiz en embregerez an armou <ref>A-zivout doare an tournamantou-ze, lenn R. {{sc|Verneau}}, ''Cinq années de séjour aux iles Canaries'', p. 31.</ref>. Dalc’het e veze ar seurd {{Tired|goue|liou}}<noinclude><references/></noinclude> 4z924cpps2d5v5sec4dxloelscr04pt 102 67177 210419 210265 2026-10-25T11:14:36Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210419 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 101 —|}}</noinclude>{{Tired2|goue|liou}} war an ''Tagaror'', anezañ eun dachenn gelc’hiek pe bevarc’hornek-reiz a dalveze da vodadlec’h d’ar meuriadou. Troet meurbet e oa ar bobl a-bez war ar seurd arvestou hag e terede daveto engroeziou bras a dud. Kanennou a oa gand ar Ouanched, meulet enno kuriou o zadou ha kadarnded o brezelidi <ref>{{sc|Verneau}}, ''op. cit''. p. 34. Eun dra souezus gand ar Ouanched e oa ar ''yez chouibonet'' (ar yeza dre c’houibanerez). Diwar c’houibanat e oant gouest da zerc’hel kaozeadennou hir war bep seurt traou eus eur menez d’egile. Lenn {{sc|Verneau}}, ''Le langage sifflé'', war ''Anthr''. 1923, pp. 161-8.</ref>. Eur boblad-tud oberiant, dispont ha brezelgar a oa anezo, e gwirionez, hag hep fallgaloni o deus stourmet pell-amzer ouz Europiz kent beza bazyeoet ganto. 3° ''Gouenn Chanslad''. — Deuet eo d’ezi hec’h ano eus al lec’h m’eo bet kavet en he fez ar genta rele- genn diwarni : toull-roc’h Reymonden, war zouar kumunenn Chancelade, e-kichen Périgueux, Okitania. Klopen hirbennek (aroueziadur : 72), uhel (dalc’had : 1.710 santimetrad-diñs), tal ledan ha bolzek ; stumm eun ojivenn a zo gant bolz ar glopen. Hir ha ledan war eun dro an dremm ; hogos kelc’hiek poullou an daoulagad ; hir ha striz ar fri ; n’eus rakkarvanegez ebet gand an diougarvan ; ar garvan-draon a zo outi eun elgez valirek ha ledan. Teo ha kreñv eo eskern ar c’horf hag an izili, warno roudennadur doun diwar kigennou nerzus. Hir eo an divrec’h, hiroc’h eget re Europiz-vreman, hiroc’h<noinclude><references/></noinclude> f36ptqw8xkdh6zmxyhzafi25ihd19tb 102 67178 210420 210267 2026-10-25T11:17:52Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210420 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 102 —|}}</noinclude>eget re ar Vorianed zoken. Bras eo an daoudroad, eun tammig pellaet enno ar biz-meud diouz an eil biz, ma helle moarvat ober gant hemañ e-giz eur vrec’h-biñsetez da gregi en traou, evel ma oar ober gouezidi hon Amzer. Bihan eo ar vent : war-dro 1 metrad 55. Ne ziskouez ket gouenn Chanslad beza bet ker skignet en Europ hag ar gouennou all. Gwall-vihan niver ar relegennou diwarni, hag an darn-vuia eus ar relegennou-ze a hañval beza re hironed, tud vriz-ouenn, anezo eur c’hhemmeskadur eus Chansladiz ha Kro-Magnoniz. Darn eus stummadou korf-eskern gouenn Chanslad a vez kavet stank e-touez an Eskimoed, ar rummadou anezo o chom bremañ war aodou al Labrador hag ar Groenland <ref>An Eskimoed (360.000 anezo, tost-da-vat) a zo dalc’het ganto an 800.000 kilometrad aod en em astenn eus aber Stêr ar C’houevr, e Kornog an Alaska, betek Bis ar Groenland. Neb lec’h, war an hir riblennad-ze a zouar, ne deont dounoc’h er vro eget hanter-kant kilometrad diouz glann ar mor. Er Groenland, n’eo ket gwall-goz donedigez an Eskimoed. Pa voe kavet ar Groenland gant Skandinaviz, e dibenn an X{{vet}} kantved goude H. S., e oa didud c’hoaz aodou ar vro skournet-ze. Damc’houde eo e teuas er Groenland an Eskimoed, oc’h ober o hent dre an enezennou a zo etrezañ hag Amerik an Hanternoz. An Eskimoed a zo anezo melengroc’heneien hirbennek ha berr-ventek. Eun heñvelder bennak a zo etre o neuz ha neuz poblou hen-aziat Biz Siberia. An Aleouted, o chom war al ledenez hag an enezennou aleoutat, e mervent an Alaska, a gomz eur rannyez eskimoek. Krennbennek avat co o fennou, ha dre-ze ez int disheñvel-ouenn diouz an Eskimoed. Kerentiet a-bell e vije yez an Eskimoed ouz ar yezou finn-ougriek hag ouz yez ar Samoieded. An tri rummad-yezou-ze a vije deveret diouz eur yez koz, an ouraleg, a zo bet evito ar pez m’eo bet ar c’henindezemereg d’ar yezou indezeuropek, P. {{sc|Rivet}}, war ''Les Langues du Monde'' gant Meillet ha Cohen, pp. 607, 611. </ref>. Dre stummadou<noinclude><references/></noinclude> 8ire8ljrqnc2ooq6xdj3pf1jmfrmm5g 102 67179 210421 210268 2026-10-25T11:27:08Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210421 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 103 —|}}</noinclude>all, gwir eo, ez eo disheñvel Chansladiz diouz an Eskimoed. Ma vefe re lakaat ez eus kerentiez pe vaberez etre an daou rummad-tud-ze&nbsp;<ref>{{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 298-300 ; W. E. {{sc|Le Gros Clark}}, ''On a Series of Ancient Eskimo Skulls from Greenland'', war ''Journal of the Anthr. Institute of Great Britain'', 1920 ; ''Anthr''. 1921, pp. 567-8 ; G. M. {{sc|Morant}}, ''Studies of Palaeolithic Man : I, The Chancelade Skull'', war ''Annals of Eugenics'', 1926, pp. 257-76 ; ''Anthr''. 1927, pp. 390-1.</ref>. 4° ''Gouenn Predmost'' <ref>Gouenn ''Brux'' a vez lavaret anezi gant denoniourien-zo ; J. {{sc|Szombathy}}, ''Die Menschenrassen im oberen Paläolithikum insbesondere die Brüx-Rasse'', war ''Mitteilungen der Anthropologischen Gesellschaft in Wien'', Levr. 56, pp. 202-19 ; ''Anthr''. 1927, p. 393.</ref>. — Bez’ e tenne d’ezi darn eus an hemolc’herien olifanted hirvlevek a oa o chom en Europ-kreiz e dibenn an oadvez aorignakel hag e derou an oadvez solutreel. Arouezennet eo dre vraster ha teoder iskis an diou-wareg-abrant. Hir-meurbet eo ar vent : 1 metrad 80. An denoniour gall Boule a sell gouenn Predmost evel eun eilouenn nemetken diwar gouenn Kro-Magnon <ref>{{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 291-2.</ref>. Ar ouizieien tchec’hoslovakat Absolon, Matiegka ha Hrdlicka a gred d’ezo ez eo diwanet diouz kemmesk gouenn Neanderthal gant gouennou aorignakat Kornog an Europ <ref>{{sc|Breuil}}, war ''Anthr''. 1924, pp. 518-20.</ref>. N’eus netra koulskoude a gement a vije neanderthalheñvel enni nemet teoder an diou-wareg-abrant. Ar stummad-ze end-eeun n’eo ket peuranataus, o veza ma vez kavet e meur a ouenn, enno evel en houmañ kuit a bep stummad neanderthalat all : da skouer, gouenn kourganou Rusia e nevez-varevez ar maen<noinclude><references/></noinclude> jycq9bchcm17x15lhbcvpdpy2lnr3al 102 67180 210422 210269 2026-10-25T11:34:06Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210422 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 104 —|}}</noinclude>hag e oadvez ar metalou <ref>Kourganou a vez lavaret eus ar c’hrugellou-bez e Rusia.</ref>, Aostraliz-vremañ, Koranaed Kreisteiz Afrika, hag, a-wechou, an Eskimoed, Fuejiz, hag all&nbsp;<ref>{{sc|Breuil}}, ''cod. loc''.</ref>. 5° ''Tud vriz-ouenn pe hironed'' <ref>A-zivout an hironerez, lenn Profesor Otto {{sc|Schlaginhaufen}}, ''Bastardierung und Qualitätsänderung'', war ''Natur und Mensch'', miz gwengolo 1920 ; Anthr. 1921, pp. 376-7.</ref>. — Hiniennou eus ar c’hhorfou aet en eskern deuet d’eomp diwar hen-varevez ar maen a zo anezo relegou hironed ganet diwar kemmesk ar gouennou a anavezomp, ha, marteze ivez, gouennou all dizanav c’hoaz d’eomp. An Aorignakad a zo bet dizolôet e eskern e Combe-Capelle, Okitania, anezañ eur C’hro-Magnonad dre meur a stummad eus e askournadur, a zo d’ezañ stummadou all disheñvel a-grenn diouz re ar ouenn gro-magnonat rik : e fri tougn ha ledan, e rakkarvanegez vras, hirder dreist e glopen a laka nested etrezañ ha gouennou kroc’hen-du Reter Afrika&nbsp;<ref>{{sc|Giuffrida-Rugieri}}, ''Quatro crani preistorici dell’ Italia meridionale e l’origine dei Mediterranei'', war ''Archivio per l’Anthr. e la Ethnol''., XLV, 1916. Diwar-benn al leda dre an Europ eus an neuz-gouenn afrikanheñvel pe neuz-gouenn eurafrikat (''Homo eurafricanus'' gant {{sc|Sergi}}), lenn H. J. {{sc|Fleure}}, ''Some Early Neanthropic Types in Europe and their Modern Representatives'', war ''Journ. of the Anthr. Institute of Great Britain'', 1920 ; Anthr. 1921, pp. 552-3.</ref>. Daou eus Aorignakiz douaret e Solutré, Bro-C’hall, a oa, evel Kro-Magnoniz, tud kreñv, mentet-uhel (1 metrad 75 hag 1 metrad 83), askournet-teo, dremmet berr ha ledan, friet hir ha striz, pevarc’hornek-reiz poullou o daoulagad, nemet {{Tired|pennet-|etre}}<noinclude><references/></noinclude> 4a35zn66nrvdl0f5q4zss9pba53idpn 102 67181 210423 210270 2026-10-25T11:36:29Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210423 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 105 —|}}</noinclude>{{Tired2|pennet-|etre}} e oant (aroueziadur : 79,2) <ref>Dalc’had-klopenn : 1.600 ha 1.690 s.-d. Ar vaouez sebeliet nepell diouto a oa 77,7 hec’h aroueziadur-penn.</ref> ha disheñvel a-grenn e oa eskern o izili diouz re Gro-Magnoniz : n’oa ket, da skouer, pladet o gwerzid-c’har e doare laonenn eur sabrenn. Anat diwar kement-mañ e oa an hemolc’herien-gezeg-ze diwar gouenn Kro-Magnon kemmesket&nbsp;<ref>''Anthr''. 1923, pp. 628-30.</ref>. Eun drede skouer a dud vriz-ouenn a zo degaset d’eomp gand ar gavadenn graet en Oberkassel, e-kichen Bonn, Rhenania. Dizouaret ez eus bet eno, eus eur bez graet gant diri ledan a vaen-bazalt, korfou aet en eskern diwar daou zen, eur paotr hag eur plac’h, o tenna da zerou an oadvez magdalenel, hervez an traezou-oberiet a oa bet sebeliet ganto. Diouz e relegou, e oa ar paotr eun den etre 40 ha 50 vloaz, mentet-etre (1 metrad 60) ha kreñv-dispar. Hirbennek eo e glopen (aroueziadur : 74) ; gwariet-reiz ar volz anezi (dalc’had-klopenn : 1.500 s.-d.), uhel ha bolzet e dal, berr ha ledan e zremm, pevarc’hornek poullou e zaoulagad, bras, teo ha balirek-kenañ e ziou-wareg abrant oc’h ober eun doare bourled a-zioc’h d’an daoulagad. Bez’ ez eus eur bourled askournek all o kregi e-kreiz e dal hag o vont war ledanaat betek kern e glopen. Kreñv ha start-kenañ eo e garvan-draon, outi eun elgez tric’hornek ha balirek&nbsp;<ref>Kollet en doa an den-ze, hag hen beo, an darn-vuia eus dent e garvan-grec’h ha hiniennou eus dent e garvan-draoñ. Peuruzet a-grenn e oa an dent a vane gantañ.</ref>. Ar relegou all a oa a-ziwar-lerc’h eur plac’h<noinclude><references/></noinclude> qfre02kphj5ezejimygs64ttw3wwi30 102 67182 210424 210271 2026-10-25T11:41:46Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210424 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 106 —|}}</noinclude>ugent vloaz, 1 metrad 55 he ment. Hirbennek eo ivez he c’hlopen (aroueziadur : 70), uhel ha bolzet he zal evel hini ar paotr ; moanoc’h dremmet eo egetañ avat. A-hent-all, dre zarn eus e stummadou, ar penn-maouez-se a zo nesteriou etrezañ ha penn etiopiatheñvel Combe-Capelle. Re ouenn Chanslad eo ar stummadou all. Ar paotr heñ ivez a zo gouenn Chanslad darn eus stummadou e glopen, nemet e tenn stummadou all da ouenn Kro- Magnon, ha re all c’hoaz da ouenn Predmost <ref>{{sc|M. Verworn, R. Bonnet}} ha G. {{sc|Steinman}}, ''Diluviale Menschenfunde in Oberkassel bei Bonn'', war ''Die Naturwissenschaften'', 30 a viz Gouere 1914, pp. 645-50 ; ''Anthr''. 1921, pp. 533-6.</ref>. A-walc’h eo gand an teir skouer-mañ a hironerez. Kavadennou da zonet a ziguzo d’eomp marteze gouennou all o veva en hen-varevez ar maen. Evit bremañ, gouennou hirbennek eo an holl ouennou eus ar pleistoken a anavezomp. Bez’ ez eus koulskoude amañ hag ahont eun nebeut klopenou hag a denn war ar grennbennegez : da skouer, e Kornog an Europ, klopen vagdalenat ar Placard, e-kichen Vilhonneur, departamant ar Charente, Bro-C’hall <ref>Ar vro aet d’ober departamantou gall ar Charente a oa lodenn d’an Okitania dre he yez er Grenn-amzer. Peurc’hallekaet eo bet abaoe, A. {{sc|Dauzat}}, ''Les noms de lieux, origine et évolution'', 1926, pp. 77-8 ; ''la Philosophie du Langage'', 1912, pp. 257-8.</ref>, ha darn eus klopenou aorignakat-solutreat an Europ-kreiz&nbsp;<ref>Orin an hirbennegez hag ar grennbennegez a zo bet klasket hen diskleria pe dre natur ar boued, diaes pe ziaesoc’h da chaokat, pe dre abegou all c’hoaz. Nikun eus an diskleriaduriou-ze n’eo kendrec’hus. Bepret e vez sellet furm hir pe verr ar glopen evel unan eus ar stummadou gwella da spisaat ar gouennou.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> 5ycr43zs5g6z3j6z3vu17nxemdnd790 102 67183 210425 210272 2026-10-25T11:42:46Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210425 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 107 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> {{Kreizañ|'''Gouennou-tud ar pleistoken e-maez Europa.'''}} Netra c’hoaz ne c’houzomp a-benn-bremañ pe hogos netra a-zivout ar gouennou-tud o deus bevet e-maez Europa e-pad ar pleistoken. Sed amañ, berr-ha-berr, doare hon anaoudegeziou. 1° Afrika. — E Berberia, e meur a lec’h eus Aljeria, Tunizia ha Marok, ez eus bet dizouaret klopenou morianheñvel eus ehanlec’hiou o tenna d’ar pleistoken. Eur glopen gro-magnonat a zo bet degaset d’ar goulou en eur vougeo, e-kichen Bougie, Aljeria, ha klopenou neanderthalheñvel a zo bet dizolôet e Tunizia hag er Sahara. Beredou ragistorek an Ejipt o deus daskoret relegou diwar meur a ouenn a oa c’hoaz anezo diwezatoc’h e-mesk Ejiptiz hag Etiopiz an istorvez. Unan eus an neuziou-gouenn-ze, berr-ventek ha hirbennek, a zo nesteriou bras etrezi hag ar ouenn greizdouaregat (''Homo mediterraneus'') a oa ledet, e derou nevez-varevez ar maen, dre holl greisteiz ha Kornog Europa, betek Breiz-Veur hag an Alamagn en Hanternoz. Hini ebet, avat, eus ar beredou ejiptat ragistorek-ze ne sav d’ar pleistoken. E kanienn Oldaway, e-harz steppenn Seregenti, Reter Afrika, ez eus bet dizolôet, en eur gwelead maen-tuf tanveneziek, war-hed 3 metrad diouz ar gorre, eur glopen hirbennek ha morianheñvel. Diwar olifanted, frikorneged, dourvarc’hed, gourglazarded, pesked, edo an eskern gand ar glopen-den. Diskuilha a reont eur vro goadek hag eun<noinclude><references/></noinclude> n72psmd7fnhh29duir4vhtpub8powq5 102 67184 210426 210273 2026-10-25T11:45:28Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210426 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 108 —|}}</noinclude>temz-amzer gleborek (digoad ha kras emañ ar vro bremañ), kempred marteze gand Amzer ar Skourn-Bras en Europ&nbsp;<ref>{{sc|Boule}}, op. cit. pp. 397-400.</ref>. Ker koz-se n’eo ket ar c’hlopenou kavet e Nakuru hag e Elmenteita, Trevadenn Menez-Kenia. Klopenou Nakuru, diou anezo, a oa war-hed 8 pe 12 troatad diouz ar barr, e-ser gant binviou-maen ha podou-pri. Disheñvel ez int diouz klopenou ar Vorianed o veva bremañ er vro. Evit gwir, nemed o hirbennegez-dreist, n’eus netra a gement a ve morianheñvel enno. Eun dremm hir ha striz o deus, ha striz a-walc’h eo o fri. Friet hir ha striz eo ivez ar 26 a dud a zo bet dizouaret o relegou e Elmenteita, nemet morianheñvel ez int dre zarn eus stummadou o askournadur, ar re-mañ da skouer : roufennou-diabarz ar froennou hag ar rakkarvanegez dindan-friel&nbsp;<ref>''Anthr''. 1927, pp. 602-4.</ref>. Ar penn eskern aet e darnou eus Boskop, Transvaal <ref>Kavet en eur gleuza eur ganouc’hell a-dreuz d’eur park, 4 zroatad ha 6 meudad diouz ar barr.</ref>, a zo kro-magnonat dre hiniennou eus stummadou e glopen, morianheñvel dre stummadou all, neanderthalheñvel dre re all c’hoaz. Eun dam-elgez a zo ouz e garvan-draoñ. Penn Broken-Hill <ref>Rhodezia. Dizolôet eo bet e deun eur vougeo, en donennad oc’h ober gorre al leur, a-gevret gant binviou-maen heñvel a-walc’h ouz ar re e boaz gand ar Vochimaned. An eskern-loened, en donennad-ze, a oa diwar gouennou o veva bremañ c’hoaz er vro.</ref>, en eneb, a zo disheñvel a-grenn diouz ar pennou Morianed ha neanderthalat dre an holl<noinclude><references/></noinclude> br1rtwghqqenis1wqcn3gdhmm6qmnb6 102 67185 210427 210274 2026-10-25T11:47:41Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210427 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 109 —|}}</noinclude>stummadou anezañ : didalegez, kern plaen, kilpennegez, balir bras ha teoder iskis an diou-wareg abrant, braster poullou an daoulagad, balir an dremm e doare eur vuzell loen, hag all. Er poent-mañ nemetken e oa disheñvel Den Rhodezia (''Homo'' ''Rhodesiensis'') diouz Den Neanderthal : al lec’h m’emañ e strad e glopen an toull kilpennel a ziskouez splann en em zalc’he an den-ze sounn en e sav. O vont d’ezañ dre eskern ar c’horf e tegouezer en hevelep pal. Penn peurgarrekaet Boskop a zeu marteze eus ar pleistoken. Ker koz-se n’hell ket beza penn nann-karrekaet Broken-Hill. Bez’ emañ diwar eun den maro n’eus ket gwall-bell. Anat he deus gouenn Neanderthal, aet da get en Europ goude Amzer ar Skourn-Bras, padet da veva e Kreisteiz Afrika beteg eur marevez nes a-walc’h d’hon hini&nbsp;<ref>War-dro 75 eo aroueziadur klopen Voskop hag he dalc’had a vije 1.830 santimetrad-diñs. 1.280 s.-d. eo dalc’had klopen Broken-Hill. Da glevout hiroc’h diwar-benn an daou benn-ze, lenn {{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 401-8.</ref>. 2° ''Azia''. — Eur glopen a ouenn Neanderthal a zo bet kavadennet e mougeo Mugharet-el-Zuttiyeh, e stankenn Ouadi-el-Amud, e-harz kompezenn Jenezareth, Galilea. Klenk edo en eur gwelead douar priellek ruz o tenna d’ar pleistoken. A-gevret ganti edo mein-dourn, rakerou ha traezou all, warno neuz-oberia an ijinerez mousterel. An eskern-loened e-ser ganti en he gwelead a zeue eus gouennou o veva bremañ c’hoaz er vro, nemet eun hiniennou bennak, e-touez ar re-mañ an dourvarc’h a zo aet<noinclude><references/></noinclude> hvq6xlt7n0y8fkqzi9shxv9bipk8i5c 102 67186 210428 210275 2026-10-25T11:51:16Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210428 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 110 —|}}</noinclude>da get e Kornog an Azi evel en Indez pell-pell kent derou an istorvez. Da evesaat eo n’eus ket bet kavet er gwelead-ze al loened stummet diouz ar yenion a vez bepred oc’h ambroug an ijinerez mousterel en Europ&nbsp;<ref>A. {{sc|Keith}}, ''A Report on the Galilee Skull'', war ''Researches in prehistoric Galilee'' gant F. {{sc|Turville-Petre}}, embannet gand ar ''British School of Archaeology in Jerusalem'', London, 1927 ; ''Anthr''. 1927, pp. 532-6.</ref>. Darn eus ar c’hlopenou degaset gand an Tad Zumhoffen eus eur vougeo a Phenikia a hell tenna d’an oadvez aorignakel. Ar peb-all avat eus ar relegou-tud dizolôet betek-hen en annezlec’hiou ragistorek dre Azia a-bez ne hañvalont ket beza kosoc’h eged ar rannhoalad holoken. Testenia a reont he deus Azia gouzañvet ker bras kemmadennou en he gouennou-tud hag Europa, kalz eus ar relegou-ze o tiskuilha gouennou disheñvel a-grenn diouz ar re a ra bremañ o annez er vro. E Treuzvaïkalia, da skouer, diou glopen hirbennek eus ar c’hourganou a zo heñvel ouz klopenou kourganou Rusia, ha beza och ober bremañ poblañs ar vro krennbenneien vongolheñvel. Kourganou Siberia, dre ma tennont da veur a oadvez, a zo enno klopenou a veur a stumm. Klopenou heñvel ouz re ar Vongoled hag an Ostiaked a gaver enno, hag ivez klopenou hirbennek heñvel ouz klopenou kourganou Rusia <ref>{{sc|Zaborowski}}, ''Bulletin de la Soc. d’Anthr. de Paris'', 1898.</ref>. Ouspenn-ze, darn eus kourganou Siberia, Mongolia ha Tibet o deus daskoret relegou diwar tud heñvel-tre ouz Indianed an Amerik&nbsp;<ref>A. {{sc|Hrdlicka}}, ''Congrès international d’Anthr. et d’Archéol''. Genava, 1912.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> r28vjntwzhxmdp6hks5z53ddleomj64 102 67187 210429 210289 2026-10-25T11:55:22Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210429 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 111 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> E Bro-Sina, ez eus roudou stank eus gouennou-tud morianheñvel e-touez ar boblañs-vremañ e meur a gorn eus ar vro&nbsp;<ref>Doktor A. F. {{sc|Legendre}}, ''le Far-West chinois : Deux années au Setchouen'', 1906, pp. 297, 305, 324, 476, 478 ; ''Kientckang et Lolotie'', 1910, pp. 109, 138, 160-1, 202, 210, 228, 265, ha ''passim'' ; ''Au Yunnan dans le massif du Kin-Ho'', 1913, p. 29 ha ''pass''.</ref>. Er Japan, ar relegou-tud tennet eus dilerc’hiadou-kegin nevez-varevez ar maen a zo heñvel a-walc’h ouz re an Aïnoued-vremañ, ha heñveloc’h c’hoaz ouz relegou gouennou europat-zo eus ar pleistoken-uhela hag eus nevez-varevez ar maen <ref>H. {{sc|Matsumoto}}, ''Notes on the Stone Age People of Japan'', war ''American Anthropologist'', 1921 ; ''Anthr''. 1923, pp. 227-9.</ref>. Roudou a-ziwar-lerc’h eur ouenn vorianheñvel a zo anat ivez e poblañs-vremañ ar vro&nbsp;<ref>''Anthr''. 1927, pp. 337-8.</ref>. Tri fenn aet en eskern dizouaret en eur vougeo eus an Tonkin, a-douez eur gwelead o tenna da nevez-varevez ar maen, a zo diheglot evel pennou Kro-Magnoniz Europa, kenframmet enno eur glopen hirbennek hag eun dremm verr ha ledan. Heñveloc’h ez int dre o stumm ouz klopenou gwenngroc’heneien eget ouz klopenou melengroc’heneien. Pennou all, o tont ivez eus mougeviou nevez-varevez ar maen en hevelep bro, a zo ganto en ench stummadou o keja gant re ar ouenn groc’henet-du a vev bremañ en enezennou Melanezia&nbsp;<ref>{{sc|Mansuy, Colani}}, ''Mém. du Serv. géol. de l’Indo-Chine'', Levr. XII, feskennad 3.</ref>. 3° ''Malezia''. — Eur glopen ragistorek dizouaret a-zindan kêr Vanila (enezennou Filipina) a zo<noinclude><references/></noinclude> aa3x4a1rswu69prxyhpso4cmgn60one