Wikimammenn brwikisource https://br.wikisource.org/wiki/Wikimammenn:Degemer MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Media Dibar Kaozeal Implijer Kaozeadenn Implijer Wikimammenn Kaozeadenn Wikimammenn Restr Kaozeadenn Restr MediaWiki Kaozeadenn MediaWiki Patrom Kaozeadenn Patrom Skoazell Kaozeadenn Skoazell Rummad Kaozeadenn Rummad Meneger Kaozeadenn meneger Pajenn Kaozeadenn pajenn Oberour Kaozeadenn oberour TimedText TimedText talk Modulenn Kaozeadenn modulenn Event Event talk 102 67067 210441 210150 2026-10-25T15:16:03Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210441 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude><nowiki/> <br> {{Kreizañ|<big>'''TAOLENN AN EIL PENNAD'''</big>}} <br> {{Kreizañ|<big>'''AMZERIOU KOSA AR RAGISTORVEZ'''</big>}} <br> {{Taolenn | titl = | lodenn = | nodots | pajenn = {{sc|pajenn}} }} {{Taolenn | titl = [[Istor ar bed (eil levrenn)/I.|Eun damsell ouz torosennadur, douaroniez ha temziou-amzer ar C’hentved]] | lodenn = I. — | pajenn = 1 }} {{Taolenn | titl = Ganedigez an Douar hervez ar steredoniourien | lodenn = &nbsp; | pajenn = 3 }} {{Taolenn | titl = Ar c’hemmaduriou c’hoarvezet e torosennadur ar C’hentved | lodenn = &nbsp; | pajenn = 9 }} {{Taolenn | titl = Ar c’hemmaduriou degouezet e temz-amzer ar C’hentved | lodenn = &nbsp; | pajenn = 13 }} {{Taolenn | titl = [[Istor ar bed (eil levrenn)/II.|Mab-den hag heñ a zo bet anezañ e-pad an trihoalad ?]] | lodenn = II. — | pajenn = 15 }} {{Taolenn | titl = Luziadell an eolitennou | lodenn = &nbsp; | pajenn = 16 }} {{Taolenn | titl = Gwirheñvelder eus bezañs mab-den e-kerz rannoadvez diweza an trihoalad | lodenn = &nbsp; | pajenn = 18 }} {{Taolenn | titl = Petra a-zivout an den-marmouz pe marmouz-den ? | lodenn = &nbsp; | pajenn = 20 }} {{Taolenn | titl = Hena relegou mab-den | lodenn = &nbsp; | pajenn = 22 }} {{Taolenn | titl = [[Istor ar bed (eil levrenn)/III.|Rannadou hag eilrannadou ar ragistorvez]] | lodenn = III. — | pajenn = 22 }} {{Taolenn | titl = [[Istor ar bed (eil levrenn)/IV.|Ar Pleistoken pe Hen-varevez ar Maen]] | lodenn = IV. — | pajenn = 23 }} {{Taolenn | titl = Amzeroniez ar Pleistoken | lodenn = &nbsp; | pajenn = 24 }} {{Taolenn | titl = Ar c’hemmaduriou brasa c’hoarvezet en temz-amzer hag en torosennadur e-pad ar pleistoken | lodenn = &nbsp; | pajenn = 26 }}<noinclude><references/></noinclude> 2mgyq04gn5r3rckmz6kuslb0zcwezew 210442 210441 2026-10-25T15:16:25Z Aveldro 601 210442 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude><nowiki/> <br> {{Kreizañ|<big>'''TAOLENN AN EIL PENNAD'''</big>}} {{Kreizañ|<big>'''AMZERIOU KOSA AR RAGISTORVEZ'''</big>}} <br> {{Taolenn | titl = | lodenn = | nodots | pajenn = {{sc|pajenn}} }} {{Taolenn | titl = [[Istor ar bed (eil levrenn)/I.|Eun damsell ouz torosennadur, douaroniez ha temziou-amzer ar C’hentved]] | lodenn = I. — | pajenn = 1 }} {{Taolenn | titl = Ganedigez an Douar hervez ar steredoniourien | lodenn = &nbsp; | pajenn = 3 }} {{Taolenn | titl = Ar c’hemmaduriou c’hoarvezet e torosennadur ar C’hentved | lodenn = &nbsp; | pajenn = 9 }} {{Taolenn | titl = Ar c’hemmaduriou degouezet e temz-amzer ar C’hentved | lodenn = &nbsp; | pajenn = 13 }} {{Taolenn | titl = [[Istor ar bed (eil levrenn)/II.|Mab-den hag heñ a zo bet anezañ e-pad an trihoalad ?]] | lodenn = II. — | pajenn = 15 }} {{Taolenn | titl = Luziadell an eolitennou | lodenn = &nbsp; | pajenn = 16 }} {{Taolenn | titl = Gwirheñvelder eus bezañs mab-den e-kerz rannoadvez diweza an trihoalad | lodenn = &nbsp; | pajenn = 18 }} {{Taolenn | titl = Petra a-zivout an den-marmouz pe marmouz-den ? | lodenn = &nbsp; | pajenn = 20 }} {{Taolenn | titl = Hena relegou mab-den | lodenn = &nbsp; | pajenn = 22 }} {{Taolenn | titl = [[Istor ar bed (eil levrenn)/III.|Rannadou hag eilrannadou ar ragistorvez]] | lodenn = III. — | pajenn = 22 }} {{Taolenn | titl = [[Istor ar bed (eil levrenn)/IV.|Ar Pleistoken pe Hen-varevez ar Maen]] | lodenn = IV. — | pajenn = 23 }} {{Taolenn | titl = Amzeroniez ar Pleistoken | lodenn = &nbsp; | pajenn = 24 }} {{Taolenn | titl = Ar c’hemmaduriou brasa c’hoarvezet en temz-amzer hag en torosennadur e-pad ar pleistoken | lodenn = &nbsp; | pajenn = 26 }}<noinclude><references/></noinclude> iek4vq7a540qderad21jfzf2ut1b97w 102 67068 210443 210154 2026-10-25T15:54:49Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210443 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— VI —|}}</noinclude>{{Taolenn | titl = &nbsp; | lodenn = | nodots | pajenn = {{sc|pajenn}} }} {{Taolenn | titl = Ar c’hemmaduriou c’hoarvezet e gouennou-loened an Europ e-pad ar pleistoken | lodenn = &nbsp; | pajenn = 33 }} {{Taolenn | titl = Ar gouennou-loened o deus bevet er-maez eus an Europ e-pad ar pleistoken | lodenn = &nbsp; | pajenn = 41 }} {{Taolenn | titl = An testeniou diwar labour an den : sevenaduriou an traezou oberiet en Europ e-pad ar pleistoken | lodenn = &nbsp; | pajenn = 43 }} {{Taolenn | titl = Ar c’havadennou graet gand Europiz e-kerz hen-varevez ar maen | lodenn = &nbsp; | pajenn = 48 }} {{Taolenn | titl = An toullou a zo en hon anaoudegez eus hen-oadvezidi ar maen | lodenn = &nbsp; | pajenn = 69 }} {{Taolenn | titl = Ijinerezou hen-varevez ar maen e-maez Europa | lodenn = &nbsp; | pajenn = 71 }} {{Taolenn | titl = Treuzvevaduriou diwar ijinerezou ha doare-beva henoadvezidi ar maen en Amzer-vremañ | lodenn = &nbsp; | pajenn = 79 }} {{Taolenn | titl = Gouennou-tud an Europ e-doug hen-varevez ar maen | lodenn = &nbsp; | pajenn = 88 }} {{Taolenn | titl = Gouennou-tud ar pleistoken e-maez Europa | lodenn = &nbsp; | pajenn = 107 }} {{Taolenn | titl = Kavell mab-den hag orin ar gouennou-meur a dud | lodenn = &nbsp; | pajenn = 118 }} {{Taolenn | titl = Tudidigez ar bed | lodenn = &nbsp; | pajenn = 130 }}<noinclude><references/></noinclude> ecxzy7jyujikvmontfpfmpltfzsd5ro 102 67070 210500 210116 2026-10-25T22:19:33Z Aveldro 601 210500 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 2 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> Ar rec’hell oc’h ober ar bluskenn-vaen a zo ledet dre ziazezadou, gwiskadou ha gweleadou plaen-war-blaen <ref>Nemed ar gwiskadou douna a zo bet evel teuzet ha neuznevezet (pe treuzfurmadennet) dre ar moustradur hag ensiladuriou aezennou ha dourennou. Rec’hell an diazezadou-ze, greunvaen ha gneis, a zo bet dizouaret, e meur a lec’h, gant labour an doureier.</ref>. Ma reer anezo en abeg da ze rec’hell gweleadet. Bez’emañ eus ar rec’hell-ze atredaduriou diwar rec’hell kosoc’h ha gouelezennaduriou heñvel ouz ar re a welomp hizio oc’h en em leda en aber ar stêriou hag a-hed an aodou-mor. Ar gwiskad-aer tro-war-dro d’an Douar en deus labouret a bep amzer war ziavaez ar bluskenn-vaen. Dre ar sec’hor, ar glebor hag ar skourn, dre ar glaveier, an doureier-red hag ar skournredennou en deus graet dibaouez dalc’hmat a-holl-viskoaz diouz kigna, kleuza, krignat, dispenn ha kompeza kement torosenn a oa war gorre an Douar. Pa na vefe o kenoberia nemed an nerziou a-ziavaez hepken, da lavarout eo nerziou an aergelc’h, pell e vefe peurgompezet holl c’horread ar bed. Nemet nerziou a-ziabarz a zo hag a striv atao da adsevel an torosennadur dizac’het. Uhelennou hag izelennou an torosennadur-ze a zo penn-abeg d’ezo ar vouedenn a ya war strisaat bep ma koll eus he gwrez. Ar bluskenn-vaen, deuet da veza re ledan, a bleg, a frailh, hag eus ar roufennaduriou anezi e teu an torosennadur a weler war he gorre&nbsp;<ref>Da c’houzout muioc’h war an holl draou-ze, lenn Stanislas {{sc|Meunier}}, ''la Géologie générale'', eil mouladur reizet ha kresket, 1909 ; ''la Géologie expérimentale'', eil mouladur, 1904 ; ''les Convulsions de l’Ecorce terrestre'', pempvet miliad, 1910 ; {{sc|L. de Launay}}, ’Histoire de la Terre'', pevarzekvet miliad, 1927.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> a58dkjtrudktnkcmc4l7gbn8l7kjyok 102 67071 210502 210118 2026-10-25T22:21:03Z Aveldro 601 210502 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 3 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> A belec’h e teu ar vouedenn-dan e kalon an Douar a zo orin d’an torosennadur dre ar finvadennou gorrek a laka da sevel er bluskenn? Amañ, an douarouriez a chom mut. Ret eo goulenn ouz ar steredoniez. {{Kreizañ|'''Ganedigez an Douar hervez ar steredoniourien.'''}} Bez’emañ eus an astrou a weler o lugerni a-hed an noz planedennou, stered ha nivlennou. Ar planedennou eo an astrou tosta d’eomp. D’o gwelout gand al lagad en noaz, ez int heñvel ouz stered dre ma’z int gwall-bell diouzimp. D’o arvesti avat gand eul lunedenn-steredoniez, e tiskouezont eur gantenn ledan pe ledanoc’h diouz nerz al lunedenn. Ar stered, en eneb, ha pa ve sellet outo gand ar galloudusa pellsellerezed, a chom atao heñvel ouz pikou lugernus dre ma ’z int keit diouzimp ma n’eus lunedenn ebet evid o zostaat. Evel hon Douar-ni, ar planedennou a zo lod eus goskor pe genstrollad an Heol. Korfou boullheñvel a zo anezo evel an Douar, d’ezo sked ebet drezo o-unan, nemed e tistaolont sklerijenn an Heol. Trei a reont war o ahel evel an Douar, hag e troont ivez endro d’an Heol. An herr ma troont en-dro d’an Heol a zo diouz o fellder dioutañ seul belloc’h diouz an Heol, seul gorrekoc’h e trôont en-dro d’ezañ&nbsp;<ref>Da skouer, kelc’htrôad Yaou en-dro d’an Heol a gemer 11 vloavez 315 dervez ha 12 eurvez. Eur c’hoziad 80 vloaz ganeomp-ni war an Douar n’en defe war Yaou nemet seiz vloaz (C. Flammarion, ''Initiation astronomique'', triouec’hvet miliad, 1921, p. 192). Warno o-unan, avat, e tro herrusoc’h kalz ar planedennou pella eged ar planedennou tosta d’an Heol. Evitañ da veza bras-divent (1279 gwech brasoc’h eged an Douar), Yaou a ra e drôad warnañ e-unan e dek eurvez pe war-dro : pemp eur deiz ha pemp eur noz a zo war ar blanedenn-ze hag ar bloaz a zo ennañ 10455 dervez.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> qwu9tka76nfy56tfqy1i50ysn4nhhdg 102 67082 210469 210133 2026-10-25T22:01:39Z Aveldro 601 210469 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 14 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> En eil hoalad, rannhoalad jurasek, e kaver c’hoaz kouralegi e moriou hanternoz an Europ, hogen anat diouz glasvez ar broiou oc’h en em astenn uheloc’h war-du ar penn-ahel, ez eo aet eun tammig war yenaat temz an aer er broiou-ze. Deuet eo ar goañvou da deñvalaat enno eul lodenn eus ar bloavez. D’ar c’houlz-se eo e weler o tispaka evid ar wech kenta e treujenn gwez ar broiou-ze ar c’helc’hiennou kengreizek a verk bremañ en hor gwez-ni roudenn ar goañveziou <ref>Gwez ar broiou tomm n’eus ket enno ar seurt kelc’hiennou.</ref>. A-c’houdevez ne gaver ken a wez palmez er Groenland. Padal, betek derou an trihoalad, e kendalc’has temz an aer da veza klouar-meurbet er broiou trobennahelel, zoken er goañv. Ar Groenland hag ar Spitzberg a oa o zemz-amzer damheñvel ouz hini ar Brovañs hag an Itali bremañ. Douar Grinnel, dre an 82{{vet}} derez led, a rene ennañ temz-amzer meneziou an Elzas-vremañ : eno e kreske gwez elo, bezo, sapr ha loaiou-dour. Er Groenland, dre an 70{{vet}} derez led, e veve gwez avank (''Magnolia''), katalpez, rabl, fao, kelenn, onn, haleg, bezo, spern-gwenn, hiliber, hag all. E Siberia-Nevez, war-dro ar 75{{vet}} derez led, e kaved gwez gwern, gwez tilh ha gwez avank. Gwiskadou miokenel enez-Diskö, dre an 70{{vet}} derez led, a weler enno relegou ar ''Sequoia Langsdorfii'', gwez bras kar d’ar ''Sequoia sempervirens'' a vev bremañ e Kalifornia. Izeloc’h, war-du ar c’hreisteiz, edo gand Europa a-bez eun temz-amzer heñvel ouz hini ar broiou<noinclude><references/></noinclude> 9vj6btv3x9ymni2cyqefrmkf9ok4dam 102 67084 210470 210136 2026-10-25T22:02:27Z Aveldro 601 210470 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 16 —|}}</noinclude>veva kent ar pevarhoalad. Eus kement a zo bet degaset da lakaat da wir bezañs mab-den e-pad an trihoalad, ne van ken bremañ, goude burutella piz, nemed an ''eolitennou'' ma z eus c’hoaz tud o kredi enno. Gwall-vresk eo koulskoude an testeni anezo. {{Kreizañ|'''Luziadell an eolitennou.'''}} Eolitennou <ref>Savet eo bet an ano-ze gant G. de Mortillet diwar daou c’her gregach ''eos'' " goulou-deiz » ha ''lithos'' « maen ».</ref> a reer eus kailhennou maen-tan en o furm-natur m’o dije graet ganto tud o veva e-pad an trihoalad. Bez’e ve da zigemma an eolitennou-ze diouz ar c’hailhos all dre ma ’z eus warno roudou skolpadouïgou bet lammet diouto evel a-ratoz-kaer evid o stumma e sell d’an implij-mañ-implij. Sed a lavarer a-enep d’ar meno-ze : 1° An eolitennou a vez kavet en holl wiskadou-douar an trihoalad, a-dal an eoken-izela beteg ar plioken-ukela. E-pad ar prantad-amzer hir-divent-se, kemm ebet ne weler o c’hoarvezout en o doare. 2° An eolitennou kinniget d’eomp gand ar {{Tired|glas|kerien}}<noinclude><references/></noinclude> fc1u8e8lmcck8x4cjnz7q2t6eba34ch 102 67086 210495 210138 2026-10-25T22:16:45Z Aveldro 601 210495 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 18 —|}}</noinclude>eolitennou da sevel. Kaeroc’h ’zo ! el labouradegou ma oberier pri-raz, ar mekanikou a implijer da gemmeska ar c’hleiz hag ar pri a vez bemdez oc’h ober colitennou. An ijinennou-ze a zo anezo peb a gibell gelc’hiek, lakaet an dour, ar c’hleiz hag ar pri da droïdellat enni gand eur rod a-blaen, ogedou potin ouz an emprou anezi. Tizder ar rod o trei, muzuliet er c’hant anezi, a zo pevar metrad en eur ober eur rann-vunutenn : tizder kas an dour e ster Rhône eo p’emañ en he c’hresk. Lakaet e vez ar rod da drei gand an tizder-ze e-pad nao eurvez war-nugent. Pa lakaer paouez war ar rod, ar mein-tan en em gavet gand ar c’hleiz a vez bet kemeret ganto stumm ar c’hailh maen-tan a gaver er gweleadou ledet gant froudou ha moriou ar C’hentved : gwir eolitennou a weler en o zouez, warno roudou skolpadouïgou a vije lavaret ez int bet lammet a-ratoz-kaer gant dourn mab-den&nbsp;<ref>A-zivout an eolitennou, lenn {{sc|Boule}}, ''Hommes fossiles'', pp. 127-38 ''Anthr''. 1927, pp. 599-601.</ref>. {{Kreizañ|'''Gwirheñvelder eus bezañs mab-den e-kerz rannoadvez diweza an trihoalad.'''}} An {{Reizh|eolitennou- gant-se|eolitennou-gant-se}}, ne deus da gaout diouto anatadurez ebet. N’eo ket da lavarout, koulskoude, na vije ket bet tud kent ar pevarhoalad. Nemet, bete-vremañ, n’eus kavet roudenn ebet anezo. {{Reizh|Bez’ez|Bez’ ez}} eus da zigemma a-hend-all, er feur-ze, etre ar rannhoaladou oc’h ober an trihoalad.<noinclude><references/></noinclude> c0u14mfx4c15xsjhpbd3c2clh80mtvb 102 67089 210471 210144 2026-10-25T22:02:54Z Aveldro 601 210471 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 21 —|}}</noinclude>dismantra kelennadurez an Iliz dre lakaat da sevel diskred outi e spered an dud. Ha pa vefe kavet zoken en amzer da zont relegou eun den-marmouz pe marmouz-den, ne vije ket moarvat an dra-ze a-eneb d’ar pez a gelenn d’eomp ar Skritur-Sakr. Rak, anat eo, n’eo ket bet skrivet ar Vibl evit deski d’an dud nag an henouennoniez, nag an douarouriez, nag ar steredoniez, na skiant all ebet ken nemet houmañ : anaout Doue, dleadou mab-den e-kenver Doue hag e-keñver an nesa. Gant-se, « da c’hortoz ma vezo kavet relegou an den-marmouz, ez eo mat d’eomp prederia war dalvoudegez doun al lavarenn verr a gavomp en Aviel, e taolenn-lignez ar C’hrist : ''Adam qui fuit Dei'' « Adam a voe diwar Doue »&nbsp;<ref>{{sc|O. Daumont}}, mestr-kelenner war ar skiantou e kloerdi ar Spi-Mat, ''le Problème de l’Evolution de l’Homme'', Brussel, 1910, pp. 9, 57-8. A-zivout kement a sell ouz an Emdrôerez, ouspenn al levr-ze, kemer kelenn diouz ar re-mañ : {{sc|O. Daumont}}, ''les Preuves, les Principes et les Limites de l’Evolution'', 1909 ; Doktor {{sc|H. Lebrun}}, ''la Théorie de l’Evolution'', 1909 (anezo levriou eus ar rummad ''Science et Foi'' « Gouiziegez ha Kredenn »).</ref>.<noinclude><references/></noinclude> e8b5dxt7omw6ee6nxz0xfuawu5yi1l5 102 67091 210493 210146 2026-10-25T22:15:14Z Aveldro 601 210493 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aveldro" /></noinclude><nowiki/> <br> '''hoalad en Europa''' Gouennou-loened hervez an henouennoniez Gouennou-bremañar ar vro. Loened doñv. Loened ar steppennou. ''Oadvez ar c’haro-erc’h''. Loened an toundrennou. '''Oadvez an olifant hirvlevek'''. Frikorneg kreoñennek, arz-meur ar c’heviou, arz louet amerikan, hag all. '''Oadvez an dourvarc’h'''. Dourvarc’h-meur, henolifant, frikorneg Merck, avank-meur, kaz-meur dent laonennheñvel, ''Corbicula fluminalis'', h. a. '''Oadvez an olifant kreisteizel'''. Frikorneg etruskat. marc’h Stenon, h. a. Ijinerezou mab-den hervez an hendraouriez Metalou Houarn. Arem. Kouevr. Nevez-varevez ar maen. Oadveziou-a-dremen. Hen-varevez ar maen nevesa-kevrenn magdalenel. solutreel. aorignakel. hena-kevrenn mousterel. acheulel. chellezel. Oadvez rakchellezel. ? Gouennou-tud hervez an denoniez. An Den Fur (''Homo sapiens'') An Den Fur kentvedel (''Homo sapiens fossilis'') Predmostiz. Chansladiz. Kromagnoniz. Grimaldiz. Neanderthaliz. Den Dawson. Den Heidelberg. ?<noinclude><references/></noinclude> 8oxypnp4f8melirn2rokfyxjo9fl4o3 102 67092 210501 210159 2026-10-25T22:20:36Z Aveldro 601 210501 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 22 —|}}</noinclude><nowiki/> <section begin="II"/><br> {{Kreizañ|'''Hena relegou mab-den.'''}} Ne vern pe ziskoulm a vezo d’al luziadell-ze en amzer da zont, evit bremañ ar c’hosa relegou-tud bet kavet a zo relegou diwar gwir dud, heñvel pe zamheñvel ouz re hizio. Dizolôet int bet en Europ, e gweleadou-douar o terc’hel d’an hena rannhoalad eus ar pevarhoalad, anvet rannhoalad pleistoken gand an douarourien <ref>''Pleistoken'' a zo diwar daou c’her gregach ''pleistos'' « muia » ha ''kainos'' « nevez ».</ref>. N’eo ket aotreet d’eomp diwar ar c’havadennou-ze lakaat ragistor mab-den da sevel uheloc’h en amzer-dremenet eget derou ar pevarhoalad. <section end="II"/> <section begin="III"/>{{Kreizañ|III. ''RANNADOU HAG EILRANNADOU AR RAGISTORVEZ''.}} Evid an douarourien, n’eo ar ragistorvez hag an istorvez betek hon amzer-ni tra ken nemet rannadou eus ar pevarhoalad. Gand ar ragistorourien n’eo ket kel ledan talvoudegez ar ger-ze. Pevarhoalad a reont eus mareveziou kosa ar ragistorvez ma rae an dud danvez o armou hag o binviou eus mein benet a-skolpadou. Ar rannadou hag an eilrannadou eus ar ragistorvez a zo diazezet war an enklaskou graet gand an daou rummad-ze a ouizieien an douarourien hag ar ragistorourien. An douarourien, <section end="III"/><noinclude><references/></noinclude> sa6giyroooxgiut520fmt95hdpdlo7n 102 67099 210472 210164 2026-10-25T22:03:26Z Aveldro 601 210472 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 25 —|}}</noinclude>{{Tired2|aradennadou-|meneziou}}, atredaduriou ha gouelezennaduriou skignet gand ar skournredennou war gilometradou-karrez a zouarou, peurgleuzidigez an traoniennou-bremañ, dichaladuriou ledet gand ar stériou war ar pantennou izela, gwiskadou teo a lec’hid skignet war an douarou-bras, a bri eskernek fennet er c’heviou, kemmaduriou e linennadur an aodou-mor, dislonkadennou-tan. Trôaduriou ker bras all a verzer er buhezeged ma ’z eo kalz karrekaetoc’h <ref>Pe fosilaetoc’h.</ref> an eskern diwarno: gouennou bronneged meur a oa o veva neuze hag a zo aet da get abaoe. An Den, en Europa da vihana, a zo disheñvel e meur a geñver diouz an dud-vremañ. O welout ker bras trôaduriou, e teuer da veiza en deus padet an eilrannhoalad-ze lies a vilvloaveziadou. Dister eo evelato an holl draou-ze e-kichen ar pez a zezrevell d’eomp ar gweleadou en em furmet e-pad ar pleistoken-izela. Neket al lec’hiadurez hepken, an douaroniez en he fez a zo disheñvel. Mor an Hanternoz ha Mor Breiz-Veur n’int ket anezo c’hoaz <ref>Aber stêr Roen en em gave neuze etre Bro-Skos ha Skandinavia, hini stêr Sena etre beg kornok Kerne-Veur ha Penn-ar-Bed. Ravanelladennou graet war an Dogger-Bank, e kreiz Mor an Hanternoz, etre 13 ha 40 metrad dounder, o deus degaset d’ar goulou eskern kirvi-erc’h, olifanted hirvlevek ha frikorneged kreoñennek.</ref>. Breiz-Veur hag lwerzon a zo stag an eil ouz eben hag ouz an douar-bras. Europa hag Afrika a zo strizou-douar etrezo ouz o c’henstaga, Peurgleuzidigez an traoniennou n’eo ket kaset da<noinclude><references/></noinclude> 5kwwanxju319i4fl4e4gktjxzetwlzx 210507 210472 2026-10-25T22:24:04Z Aveldro 601 210507 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 25 —|}}</noinclude>{{Tired2|aradennadou-|meneziou}}, atredaduriou ha gouelezennaduriou skignet gand ar skournredennou war gilometradou-karrez a zouarou, peurgleuzidigez an traoniennou-bremañ, dichaladuriou ledet gand ar stêriou war ar pantennou izela, gwiskadou teo a lec’hid skignet war an douarou-bras, a bri eskernek fennet er c’heviou, kemmaduriou e linennadur an aodou-mor, dislonkadennou-tan. Trôaduriou ker bras all a verzer er buhezeged ma ’z eo kalz karrekaetoc’h <ref>Pe fosilaetoc’h.</ref> an eskern diwarno: gouennou bronneged meur a oa o veva neuze hag a zo aet da get abaoe. An Den, en Europa da vihana, a zo disheñvel e meur a geñver diouz an dud-vremañ. O welout ker bras trôaduriou, e teuer da veiza en deus padet an eilrannhoalad-ze lies a vilvloaveziadou. Dister eo evelato an holl draou-ze e-kichen ar pez a zezrevell d’eomp ar gweleadou en em furmet e-pad ar pleistoken-izela. Neket al lec’hiadurez hepken, an douaroniez en he fez a zo disheñvel. Mor an Hanternoz ha Mor Breiz-Veur n’int ket anezo c’hoaz <ref>Aber stêr Roen en em gave neuze etre Bro-Skos ha Skandinavia, hini stêr Sena etre beg kornok Kerne-Veur ha Penn-ar-Bed. Ravanelladennou graet war an Dogger-Bank, e kreiz Mor an Hanternoz, etre 13 ha 40 metrad dounder, o deus degaset d’ar goulou eskern kirvi-erc’h, olifanted hirvlevek ha frikorneged kreoñennek.</ref>. Breiz-Veur hag lwerzon a zo stag an eil ouz eben hag ouz an douar-bras. Europa hag Afrika a zo strizou-douar etrezo ouz o c’henstaga, Peurgleuzidigez an traoniennou n’eo ket kaset da<noinclude><references/></noinclude> gj4vl51b6n600qwccjj1cz4hdq1jmjl 102 67100 210503 210165 2026-10-25T22:21:34Z Aveldro 601 210503 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 26 —|}}</noinclude>benn c’hoaz. An dichaladuriou en em led war ar pantennou-etre. Meneziou-tan a gantadou e-kreiz ar Frañs hag e kornog an Alamagn <ref>Er rannvro anvet Eifel.</ref> a daol en nozveziou lugern o dislonkadennou. Europa a zo enni gouennou-bronneged eus Azia hag Afrika, darn anezo aet da get abaoe, re all troet en o stumm. Anat eo hender bras ar gweleadou en em furmet e-pad an ciirannhoalad-ze dre zisleberidigez an elfennou ouz o ober. Kement-se holl a ro testeni ez eo bet hir-bad kenañ ar pleistoken-izela&nbsp;<ref>{{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 62-4.</ref>. {{Kreizañ|'''Ar c’hemmaduriou brasa c’hoarvezet en temz-amzer hag en torosennadur e-pad ar pleistoken.'''}} E-kerz ar pleistoken ez eo c’hoarvezet, hep mar ebet, skournidigez pennou-ahel ar bed. E dibenn an trihoalad, edo golôet c’hoaz an douarou tro-dro da benn-ahel an Hanternoz a goadou, enno ar gouennou-gwez a gaver bremañ e koadou an Europ hag an Norz-Amerik. Kavet e veze ar winienn er Groenland, hag er Spitzberg e kreske planawez, gwez-avank, elo, kelvez, kraoñ, evlec’h, tilh, katalpez, hag all. N’eo ket sur evelato e ve bet kempred skournidigez an douarou trobennahelel gand ar pez a anver ''Amzer ar Skourn-Bras''. E-doug an amzer-ze e voe darvoudet hor c’hevrenn eus ar bed gant<noinclude><references/></noinclude> 0enboiwtoirodlzjuy0qq7i1qpv0s1b 102 67101 210504 210166 2026-10-25T22:21:54Z Aveldro 601 210504 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 27 —|}}</noinclude>kreskidigez skournredennou an Alpou skandinavek en em astennas betek Breiz-Veur er C’hornog, menez Oural er Reter ha kompezennou hanternoz an Alamagn er C’hreisteiz. Golôet e voe er c’hiz-se hanternoz an Europ gand eur gwiskad-skourn heñvel ouz an hini m’emañ dindanañ bremañ douar ar Groenland. Nemet ne gaver ket er Groenland roudou a skournredennou pevarhoaladel evel ar re a gaver ker stank en Europ hag en Norz-Amerik. Dre-ze, ne hañval ket an ''inlandsis'' pe skournwisk a c’holo bremañ ar Groenland beza eun dilerc’hiad eus Amzer ar Skourn-Bras&nbsp;<ref>{{sc|A. de Lapparent}}, ''Leçons de Géographie physique'', trede mouladur, 1907, p. 675.</ref>. Pe abeg a zo bet da Amzer ar Skourn-Bras da ren en Europ ? Daou a weler bete-vremañ : 1° ''uheloc’h ha ledanoc’h torosennadur a oa gant'' ''hon douar-bras-ni''. Lakaat a ra an douarourien da vil metrad da vihana teoder ar gwiskad-rec’hell a zo bet diframmet abaoe diouz tor ha kribenn menezegou an Europ gant nerziou an aergelc’h (skourn, glaveier, doureier-red). E-doug ar pleistoken e oa gant-se uheloc’h kalz lein ar meneziou ha ledanoc’h ivez ar gorread-douar dindano. 2° ''beuzidigez an douar-bras norz-atlantek''&nbsp;<ref>An Island ha Roc’holl (''Rockall'') a zo dilerc’hiadou diwar an douar-bras-se. Peurc’holôet eo hizio an Island a wiskadou danveziou bet dislonket gand ar 27 {{Reizh|menez -tan|menez-tan}} a zo warni. Nemet dindan ar gwiskadou-ze en em gav furmaduriou all douar-brazel eus an trihoalad. An dislonkadennou-tan o deus sebeliet an Island dindan gweleadou mein-lava, mein-bazalt, mein-spoue, koc’hion ha ludu, a zo deuet da heul ar goazadenn-ze eus ar bluskenn end-eeun a sachas dindan koummou ar mor an douar-bras norz-atlantek. Roudou eus linennadur an douar-bras beuzet a gaver marteze e furm an uhelenn dindanvorek a dalv da sichenn d’an Island ouz he staga diouz eun tu d’ar Groenland ha diouz an tu-all da Vro-Skos dre enezennig Roc’holl ha strollad-enezennou Feroer. A-zivout Roc’holl, lenn {{sc|A. de Lapparent}}, ''op. cit''. p. 685.</ref>. Ar veuzidigez-se he deus graet hent da {{Tired|froudou-dour}}<noinclude><references/></noinclude> 5etrnkv5xhgee2yurr86v1z0er6y3lk 102 67102 210473 210167 2026-10-25T22:03:51Z Aveldro 601 210473 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 28 —|}}</noinclude>{{Tired2|froudou-dour}} tomm ha da aveliou karget a aezenn-dour da zont eus kevrennou kehederel ar bed en hanternoz an Europ. Eno e trôas an aezenn-dour e glao en izelennou, en erc’h war an uhelennou hag ez eas an erc’h-se da vaga ar skournredennou. Bremañ c’hoaz, war an Alpou, e vez lakaet gand ar bloavezadiou glebor an tachennadou erc’h-skourn war ar meneziou, seul hiroc’h ar skourn-redennou en traoniennou. Re ar Zeland-Nevez, hizio c’hoaz, a weler o tiskenn beteg e kreiz ar c’hoadou raden gwezheñvel&nbsp;<ref>Klouar-meurbet eo an temz-amzer er Zeland-Nevez, nemet karget a c’hlebor eo an aer hag ez eus eun aradennad-veneziou uhel o redek eus an hanternoz d’ar c’hreisteiz a-dreuz d’an diou enezenn vras oc’h ober ar vro.</ref>. Ar pez a c’hoarvezas gwechall en hanternoz an Europ a welomp o c’hoarvezout bremañ er Groenland. An tachennadou erc’hskourn, a dalv da vammenn d’ar skournwisk (''inlandsis'') o c’holei ar vro a-bez, en em gav war an uhelennou o heda an aod reterel. Eno e teu an aezenn-dour degaset gand an aveliou, ambrougerien ar Froud-veur amerikan (''Gulf-Stream''), da drei en erc’h. Tevoc’h kalz eo ar gwiskad erc’h ha skourn war ar gevrenn-ze eus ar Groenland eget war an aod kornok e lec’h ma ’z eo sec’hoc’h an aer.<noinclude><references/></noinclude> f2fjrdgm2wucvvxpwbbebxvj1os35r8 102 67106 210496 210186 2026-10-25T22:17:11Z Aveldro 601 210496 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 30 —|}}</noinclude>ar Skourn-Bras. Etre 300 ha 1500 metrad eo teoder an ''inlandsis''. Ar gorre anezañ a sav, diouz al lec’hiou, da 2400 ha 2700 metrad a-us da rez ar mor&nbsp;<ref>Uhela bro ar bed goude an Tibet eo ar Groenland.</ref>. N’eus ken nemed ar c’hribennou sounna ha pikerniou an uhela meneziou a gement a weler o sevel aman hag ahont a-us d’ar gompezennad-skourn <ref>Menez Petermann, da skouer, 3.800 metrad uhelder d’ezaň.</ref>. An douarou dindan ar gwiskad-skourn-ze a dremener da 2.500.000 kilometrad-karrez ar gorread anezo <ref> 2.500 kilometrad hed, tost-da-vat, en deus ar Groenland eus an Hanternoz d’ar C’hreisteiz, hag etre 500 ha 1.000 kilometrad led, pe war-dro, eus ar Reter d’ar C’hornog.</ref>. Da 6.000.000 kilometrad-karrez pe war-dro e tremener gorread an douarou a oa dindan skournwisk hanternoz an Europ e-pad ar pleistoken. Eun trivet abeg a heller lakaat ouspenn da Amzer ar Skourn-Bras. Gorrôet eo bet marteze hanternoz an Europ gand ar finvadennou gorrek-ze eus pluskenn an Douar a zo heñvel a-walc’h ouz c’houeza-dic’houeza eur brennid oc’h analat. Stumm eur vransell sav-diskenn a vez alïes gand ar finvadennou-ze. Da skouer, evit bremañ, emaň strad mor Baltik hag aod-reter Skandinavia o sevel, e-keit m’emañ kreisteiz Skandinavia o tiskenn <ref>47 santimetrad en eur ober eur c’hantved e vije well-waz ar gerrôadur evid an dachenn dindan kêr Stockholm. En Norz-Amerik, emañ hanternoz ar vro o sevel, ar c’hreisteiz o tiskenn : e bro al lennou bras, e vije feur ar gorrôadur 0 m. 08 en eur ober eur c’hantved.</ref>. Izelidigez an darn eus ar bluskenn, p’he deus beuzet an douar-bras norz-atlantek, a zo bet marteze<noinclude><references/></noinclude> 6qs0sl60si5qv71e8evgxywwa96b3it 102 67114 210505 210197 2026-10-25T22:22:17Z Aveldro 601 210505 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 38 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> 8° ''Corbicula fluminalis'', eur blotvil a gaver bremañ e lennou ha dourredennou an Afrik ha kevrennou tomm an Azi. A-vetou al loened o deus kendalc’het da veva en Europ betek hon amzer, anvomp ar re benna nemetken : 1° Ar c’haz-gouez (''Felis catus'' pe ''Catus ferus''). 2° Ar c’haz-karvetaer (''Lynx'' pe ''Lynchus''). 3° An arz gelldu (''Ursus arctos''). 4° Ar bleiz (''Canis lupus''). 5° Al louarn (''C. vulpes''). 6° An avank (''Castor fiber''). 7° An ejen-moueek (''Bison europaeus''). 8° Ar c’haro (''Cervus elaphus''). 9° An demm (''C. dama''). 10° Ar yourc’h (''Capreolus''). 11 Ar c’haro-meur (''Alces''). 12 Ar marc’h (''Equus caballus''). E gweleadou izela ar pleistoken-etre e weler o tegouezout en Europ evid ar wech kenta loened o tont moarvat eus an hanternoz hag a oa stummet diouz ar yenion : an olifant hirvlevek (''Elephas'' ''primigenius'') hag ar frikorneg hirvlevek pe frikorneg fri speurenn askournek (''Rhinoceros'' ''tichorinus''). Golôet e oant an eil hag egile a vleo hir ha gloanek. Louet e oa bleo ar frikorneg<noinclude><references/></noinclude> s5crwpu3189lb5e61dbeg4uxzesmjbo 102 67116 210474 210199 2026-10-25T22:04:33Z Aveldro 601 210474 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 40 —|}}</noinclude>an eil goude eben da genta an olifant kreisteizel. da c’houde an hen-olifant, an dourvarc’h-meur hag ar marmouzien, da ziweza frikorneg Merck. ''Corbicula'' ''fluminalis'' n’eus ken anezi e stêriou ha lennou an Europ. A-hend-all, al leoned, tigred, louparded, arzed-meur ha bleizbroc’hed a gendalc’h da baotaat ha d’ober berz en Europ a-hed ar pleistoken-etre, ha darn anezo a vev enni betek diwez ar pleistoken-uhela. Gouennou-loened ar pleistoken-uhela a zo, dre vras, re ar pleistoken-etre : olifant hirvlevek, frikorneg fri speurena askournek, hag all. Nemed e weler ouspenn o niverusaat e-pad an eilrannhoalad-ze daou rummad loened ret d’ezo evid ober berz peb a demz-amzer hag a lec’hiadurez diouto o-unan. Da genta, rummad loened an toundrennou, da lavarout eo al loened a gaver hizio e toundrennou Siberia ha Norz-Amerika : karo-erc’h (''Cervus'' ''tarandus'' pe ''Tarandus rangifer''), maout-ejen (''Ovibos'' ''moschatus''), marlonk (''Gulo arcticus'' pe ''G. luscus''), louarn-erc’h (''Vulpes lagopus''), lemmig (''Myodes lemmus''), kaouenn-erc’h (''Nyctea nivea''), hag all. Hep mar ebet, ez eo deuet al loened-ze d’en em skigna dre an Europ e-pad m’edo o peurdeuzi ar skournredennou-meur pe raktal goude o zeuzidigez, p’en em gave gwall-yenaet an amzer gand an holl skournegi-ze o vont e dour&nbsp;<ref>Ho pet koun pegen yenaet en em gav a-daol-trumm an aer, zoken e-kreizig-kreiz an hañv, pa c’hoarvez d’al listri o treiza ar Mor Bras kavout war o hent, etre Iwerzon hag ar Stadou-Unanet, skourngrec’hiou war neuñv, {{sc|J. de Morgan}}, ''Premières Civilisations'', p. 127, danevell ha notenn 3.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> hf8mpxmbkzhto8sdceziejp496yp0w1 102 67117 210475 210200 2026-10-25T22:05:12Z Aveldro 601 210475 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 41 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> D’an eil, rummad loened ar steppennou : antilopenn fri torgennek pe antilopenn saïga (''Saïga'' ''tartarica''), hunegan sisel (''Spermophilus citillus''), lammlogodenn (''Dipus''), hag all. Loened ar rummad-ze en em ziskouez p’emañ deuet geotegi bras, heñvel ouz steppennou bremañ Rusia ha Siberia, da beurc’holei an douarou moal ha geuniek dilezet gand ar skournegi. A-unan gand an daou rummad loened-ze, e kaver e kompezennou izel an Europ loened all na gejer ket outo bremañ nemet war an aradennadou-meneziou uhela, Alpou ha Pireneou ar c’havr-venez (''Antilope rupicapra''), ar c’hragvouc’h (''Capra'' ''ibex''), an hunegan-menez (''Arctomys marmotta''), hag all. {{Kreizañ|'''Ar gouennou-loened o deus bevet er-maez eus an Europ e-pad ar pleistoken.'''}} N’hellomp ket amañ sellout outo dre ar munud. Lavaromp berr-ha-berr e oa gant hanternoz an Azi an hevelep gouennou ha gand an Europ. Loened kevrennou tomm an Azi ha loened an Afrik a oa dre vras ar re a gaved eno e tarz an istorvez, da lavarout eo, war-bouez nebeut a dra. ar re a gaver enno bremañ c’hoaz <ref>Ledanoc’h skignet edo war an Afrik gwechall ar gouennou-loened a gaver bremañ war an douar-bras-se. Kavet e veze, da skouer, olifanted, dourvarc’hed, jirafed ha roudenneged (''Equus zebra'') en Afrik en Hanternoz (Marok, Aljeria, Tunizia, Ejipt e lec’h n’eus ken anezo bremañ, pell amzer ’zo.</ref>. En Norz-Amerik e kaved gouennou hag a zo aet da get<noinclude><references/></noinclude> 2lofwh0l4y9hwbqesqb7ld23jcxxiea 102 67123 210476 210207 2026-10-25T22:05:52Z Aveldro 601 210476 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 47 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> 5. ''An ijinerez solutreel'' <ref>Eus ano Solutré, e-kichen Mâcon, departamant Saône-et-Loire, Bro-C’hall.</ref>. — Solutreiz a ya larkoc’h c’hoaz gand ar gwellaennou gounezet gand Aorignakiz. Ober a reont gand askourn nadoziou kaer. Stumma a reont er c’horn karo-erc’h binviou engravet. Kaer ha kempenn eo o binviou maen-tan benet aketus a-skolpadouïgou bihan, dreist-holl ar broudennou saeziou ha goafiou a neuz gant deliou haleg pe deliou lore&nbsp;<ref>{{sc|Déchelette}}, pp. 131-48 ; {{sc|de Morgan}}, pp. 62-5.</ref>. 6. ''An ijinerez magdalenel'' <ref>Eus La Madeleine « ar Vadalen », keo-natur e parrez Tursac, departamant an Dordogn, Okitania.</ref>. — An ijinerez magdalenel a zo trec’h d’an ijinerezou araok evit pez a sell ouz labour an askourn. Nadoziou, spilhou, minaouedou, toullerou, kizellou, morzoliou, lufrerou, spanellou, gouglezeier, broudennou-treantou ha goafiou a vez stummet neuze en askourn, e korn karo-erc’h hag en olifant. Ar binviou oc’h arouezenna dreist ar re all ijinerez Magdaleniz eo an treant gouzreinek korn karo-erc’h hag ar vaz-vanna (''throwing-stick'') en askourn damheñvel ouz an hini a ra ganti bremañ c’hoaz Aostraliz, an Eskimoed hag an Dchouktchïed. Ober a raent ganti da stlepel ar goaf-bann hag astennet e veze dre ze hed-tenn ar goaf ha kresket an nerz-trebarzi anezañ <ref>Ar Veksikaned hag ar Beruvianed ivez o deus graet gand ar vaz-vanna. ''Atlatl'' e oa hec’h ano e meksikaneg. E boas eo bet gand ar gantennerien (''Basket-Makers''), da lavarout eo gand ar meuriadou Indianed o deus bevet e Mervent ar Stadou-Unanet kent Puebloïz ha Tornaodiz. Ar re-mañ a rae gand ar wareg hag ar saez.</ref>. E maen-tan o deus Magdaleniz stummet<noinclude><references/></noinclude> jv2mtq0c0quvcfg99dnliuy8bsfj3qd 102 67128 210477 210361 2026-10-25T22:06:24Z Aveldro 601 210477 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 52 —|}}</noinclude>hep lezel amzer gantañ da grial pe da finval. Mont a ra d’eun evn all goude-ze, hag e talc’h er c’hiz-se ken na zeuy eun trouz bennak da lakaat ar morvrini da dec’hout&nbsp;<ref>J. {{sc|Deniker}}, p. 222.</ref>. 2. ''Labour ar maen, ar c’horn, an askourn hag an'' ''olifant''. — Diwar ar pez a zo bet lavaret uheloc’h eus an ijinerezou e-doug hen-varevez ar maen en deus bet al lenner eun alberz bastus a-walc’h eus labour an danveziou-ze, eus an armou hag ar binviou a veze graet ganto. Lavaromp ouspenn e oa dre ober gand al lufra e veze stummet ar c’horn, an askourn hag an olifant. Ar mein a veze bepret benet a-skolpadou. Gwell e oa gand ar venerien ar maen-tan eged an doareou mein all dre ma ’z eo aes hen bena a-skolpadou hag ivez dre ma ’z eo trouc’hus meurbet an ulmennadou diwarnañ. Rôet e veze d’an ulmennadou-ze ar stumm dereat pe dre vont a daoliadouïgou pe dre vont a voustradou gand eun eilaozer maen, korn pe askourn&nbsp;<ref>{{sc|De Morgan}}, ''Humanité préhistorique'', pp. 149-58 ; Oskar {{sc|Montelius}}, ''les Temps préhistoriques en Suède et dans les autres pays scandinaves'', troet diwar ar saozneg e galleg gant S. Reinach, 1895, pp. 11-7. </ref>. 3. ''An enaoui-tan''. — N’eus ket eur meuriad, e-touez gouezidi hon amzer, hag an izela e vefe war skeul ar sevenadur, ha na ve ket barrek d’ober tan. Ne c’houzomp ket hag e oa an anaoudegez-se gant Chelleziz hag Acheuliz. Glaou ha ludu, avat, diwar an tantadou enaouet gand an dud war o lerc’h a zo bet kavet e kement mougeo he doa {{Tired|tal|vezet}}<noinclude><references/></noinclude> 74ux4bx6tuwsuxsieacwbf5ep5n0vix 102 67137 210478 210372 2026-10-25T22:06:53Z Aveldro 601 210478 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 61 —|}}</noinclude>led, 15 metrad uhelder e lec’hiou-zo. Ledanoc’h eo an trepas kreisteiz, hogen izeloc’h ar sel anezañ. E-kreiz an trepas-ze, e-lec’h ma tic’haol eur vanell o kas d’an eil trepas, emañ en e sav eur maen bras 7 metrad uhelder. Tregont metrad pelloc’h, daved ar genou tro ouz ar c’hreisteiz, ez eus eun dolzennad-roc’h ledan, izel-vosou warni o skeudenni kirvi ha kirvi-erc’h. Douna gweleadou-douar ar vougeo n’int ket bet furchet c’hoaz <ref>« C’hoaz » da lavarout eo d’ar mare m’eo bet moulet al labour-skrid a zo, diwarnañ an diverradur-mañ. Gwelout an notenn war-lerc’h.</ref>. Eur soundadenn, bet graet a-dreuz d’ezo, he deus tizet seiz metrad dounder hep steki ouz ar roc’h veo a ra strad ar vougeo. War ar gweleadou difurch-ze emañ ledet : 1° Eur gwelead tano, ennañ binviou mousterel mentet-bihan. 2° Eur gwelead n’eus anezañ, en e bez, nemed eur faouad arzed-meur (''Ursus spelaeus''), ker stank ennañ o eskern ma lakaer da veur a gant niver an arzed en em gav eno o relegennou luziet an eil gand eben ha moustret holl dindan pouez an douarou. Eskern bleizbroc’hed a zo ivez en o zouez. Dilezet ar c’heo gand an dud, ez eo bet kemeret da ched gand an arzed, hag e vanas en o c’herz e-pad eun hir a varead. 3° Eur gwelead tano meurbet a zouar gell, ennañ kagal karrekaet diwar bleizbroc’hed hag eskern krignet gand o dent.<noinclude><references/></noinclude> 25f258p5pvleyq6gxkucmwedxs6sr50 102 67140 210479 210376 2026-10-25T22:07:25Z Aveldro 601 210479 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 64 —|}}</noinclude>anezañ, emañ stank meurbet an eskern marc’h hag ejen. Paotoc’h eo an eskern karo-erc’h amañ eged er gweleadou all, hag, er gevrenn uhela, e tegouezont stankoc’h eged eskern al loened all. 11° Gwelead maenhinkinou-leur, emañ siellet gantañ, kouls lavarout, ar gweleadou-douar en em furmet e-kerz hen-varevez ar maen. A-skign war ar leurennad-vaen-ze, ez eus a bep seurd dismantrou diwar nevez-varevez ar maen, oadvez an arem hag oadvez an houarn, mesk-ha-mesk gant traezou diwar an Amzer-vremañ&nbsp;<ref>E. {{sc|Passemard}}, ''la Caverne d’Isturitz'', war ''Rev. Archéol''. 1922, I, pp. 1-45.</ref>. 6. ''An emwiska''. — An nadoziou askourn, a gaver evid ar wech kenta en ehanlec’hiou solutreel, a zesk d’eomp e veze gwriet a-benn neuze ar c’hrec’hin-loened a dalveze da zilhad. Da neud e raed gant pennou-kigenn ha stirennou kirvi-erc’h skejet war o hed, evel ma ra hizio c’hoaz an Eskimoed. Spanellou ha lufrerou askourn evid aoza ar c’hrec’hin a gaver e-touez ar binviou eus an oadvez magdalenel <ref>Da suraat d’ar c’hrec’hin en em virout, Tehuelched Patagonia o libistr gant druzoni ha pri livus, pe, e-lec’h pri, gand eun douar stank an alum ennañ. Eur boaz anavezet marteze gant Magdaleniz, Anthr. 1906, p. 154.</ref>. Diwar-benn stumm ar gwiskamantou-krec’hin ne ouzomp netra <ref>Milginek ha kenaozet a veur a damm eo gwiskamant an Eskimoed-vremañ. Fazia a-walc’h a rafed o rei da Vagdaleniz eur gwiskamant gwellaet seurd hemañ. Ret eo soñjal kentoc’h e gwiskamant Indianed ar C’hanada, Patagoniz, Fuejiz ha Tibetiz. Ar pep brasa eus gwiskamant ar poblou-ze a zo eur vantell grec’hin, hag int hogos en noaz dindani evid d’an amzer beza yen-skourn en o bro. Diwar-benn gwiskamant Fuejiz, gwelout C. {{sc|de Cordemoy}}, Au Chili, 1899, p. 7 (skeudenn) ; D^{<small>r</small>} Otto {{sc|Nordenskioeld}}, ''La Terre de Feu'', troet diwar ar svedeg e galleg gant Ch. {{sc|Rabot}}, war ''Tour du Monde'', 1902, p. 33 (danevell ha skeudenn), p. 43 (sk.). A-zivout Tibetiz hag o c’haleted souezus ouz ar riou, gwelout Dr {{sc|d’Ollone}}, ''Les Derniers Barbares'', 1911, p. 264, 309-10 (sk.).</ref>. Diouz an {{Tired|ornaduriou-|kregin}}<noinclude><references/></noinclude> r2qoo85te23mtfwz401vyojz4gql7cm 102 67142 210480 210377 2026-10-25T22:07:50Z Aveldro 601 210480 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 66 —|}}</noinclude>c’horn-bro-ze. Ar wazed skeudennet eno, gwaregourien anezo peurliesa o hemolc’hi kirvi, moc’h-gouez, kezeg, oc’hen ha kragvouched, a zo ganto alïes pluennou war o fenn (diou, teir pe beder fluenn). Re-all o deus bonedou tri-begek, pe bonedou outo pluennou pe diskouarn-loened. Unan a zo war e benn eur re gerniel. Darn all a zo diskabell. Gourizou a zougont, lerennou a-zispilh outo a-wechou, troiou-brec’h gant peb a vouchad, troiou-gar gant lerennou a-zispilh&nbsp;<ref>H. {{sc|Obermaier}} ha P. {{sc|Wernert}}, ''les Peintures rupestres du Barraco du Valltorta'', Madrid, 1919 ; H. {{sc|Breuil}}, war ''Anthr''. 1922, pp. 141-5. </ref>. 8. ''An emliva''. — Emliva ar c’horf hag an dremm a zo bet betek hon amzer eur boaz skignet ledan e-mesk pobladou warlerc’hiet Aostralia, Okeania, Afrika hag Amerika. Edo o ren ivez en Europ e-touez Oadvezidi ar C’haro-erc’h. Danvezennou-liva, ruz, melen, gell, du, a zo bet kavet stank e oaledadou Magdaleniz <ref>An danvezennou-ze a zo pri a bep seurt liou, mergladur ha peurvergladur-houarn, mergladur-manganez.</ref>. Klenket emaze alïes al livaduriou-ze e korzennou, anezo peb a askourn-gar karo-erc’h. War-bouez eur vilienn e vezent brevet e kokennouïgou kleuzet en eur maen pe war bladennou sklent, ha ledet war ar c’hroc’hen gant spanellou. N’eo ket hepken an dud veo en em live er c’hiz-se. Korfou ar re varo, kent beza douaret, a veze livet e ruz gant pri&nbsp;<ref>Ar pri ruz-se, goude peurvreinidigez ar c’horfou, a zo en em staget ouz an eskern. Ruz e vez peurliesa relegou an dud eus Oadvez ar C’haro-erc’h a zizouarer en hon amzer. Lenn Ch. {{sc|Peabody}}, ''Red Paint'', war ''Journal de la Société des Américanistes de Paris'', 1927, pp. 207-44.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> ptif1ukx7dyjjxzfs52qkfmihj0w60w 102 67146 210481 210381 2026-10-25T22:08:20Z Aveldro 601 210481 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 70 —|}}</noinclude>e-touez an Eskimoed, an Indianed ha poblou all diseven eus hon amzer, e vez gwisket ar seurd gweennou gand ar sorserien p’emaint o ren o c’horollou-hud. Ar skeudennou-loened stummet e pri e doun ar mougeviou, engravet pe livet er c’horniou kuzeta ha teñvala, er ribouliou douna anezo, n’eo ket skeudennou loened fero, loened, tigred, bleizi, hag all, ez int, hogen loened dinoaz dreist-holl, kezeg, kirvi, ejened, olifanted, evned ha pesked ma veve diwarno Europiz hen-varevez ar maen. Dre skeudenna al loened-ze e krede d’ezo moarvat e rojent lusk d’ar gouennou anezo da baotaat <ref>S. {{sc|Reinach}}, ''l’Art et la Magie'', war ''Anthr''. 1903, p. 257.</ref>. Kredennou peurheñvel a gaver gand Aostraliz hag Amerindiz. Da evesaat eo e vez treset a-wechou war gostez al loened skeudennet aroueziou hag a hell beza sellet evel aroueziou-perc’henna pe vestronia : an dourn, an dared gouzreinek (treant pe saez), an antell <ref>{{sc|Mahoudeau}}, ''Sur un très ancien procédé de capture'', war ''Rev. mens de l’Ecole d’Anthr''. 1909, p. 282. Keñveria H. {{sc|Obermaier}}, ''Trampas cuaternarias para espiritus malignos'', war ''Boletin de la Real Sociedad Española de Historia Natural'', 1918, pp. 162-3 ; Anthr. 1921, p. 127.</ref>, an to pe ar gledourenn (arouez tõennheñvel). Treuzet-didreuzet a daoliou-goaf e oa bet an delwennou kezeg ha kizier-meur e pri dizolôet nevez-zo e mougeo La Fountaou, e-kichen Montespan (Okitania). Eun arz pri, en hevelep keo, a oa dibenn, nemet war al leur en e gichen en em gave penn aet en eskern eur gwir arz a oa kouezet hep mar ebet diwar gouzoug an delwenn : trebarzet e oa bet ar penn-ze ivez gand<noinclude><references/></noinclude> sd86h0bymo5olny3wk18m6t2hs6xp8e 102 67149 210482 210384 2026-10-25T22:08:51Z Aveldro 601 210482 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 73 —|}}</noinclude>nemed en hevelep liveadou eo e kaver eno ar stummou chellezel, acheulel ha mousterel. Warlere’h an ijinerez koz-se, e teu an ijinerez kapsel <ref>Eus ''Kapsa'', ano hen-amzerel ar gêr anvet bremañ Gafsa, e Tunizia.</ref> pe ijinerez an debrerien melc’houed-krogennek : heñvel-bras eo mein-tan benet an ijinerez aorignakel en Europ. An ijinerez kapsel a zo roudou diwar e zilerc’h beteg e kreisteiz an Afrik <ref>A. J. H. {{sc|Goodwin}}, ''Capsian affinities of South African later Stone Age'', war ''South African Journal of Science'', miz Du 1925, pp. 428-36 ; ''Anthr''. 1927, pp. 169-70.</ref>. An ijinerezou a zeu war e lerc’h na dennont ken da hen-varevez ar maen : heñvel an traezou oberiet anezo war eun dro ouz re ijinerez tardenezel Europa hag ouz re ijinerez nevez-varevez ar maen en Ejipt : binviou-maen lufret ha podou pri a zo en o zouez. Stank-souezus ar roudou diwar ijinerezou ar maen er Sahara, dreist-holl a-hed naoziou ar stêriou aet a-benn-bremañ da hesk. Binviou stumm chellezel a gaver eno, hag ivez binviou stumm mousterel, aorignakel, kapsel. Ijinerezou ar maen er Sahara a zo heñvel-meurbet ouz re Verberia hag an Ejipt. Er Soudan, er C’hongo, e Bro-Somal, en Abisinia hag er broiou diouz kreisteiz an Afrik, e kejer, pe war varr an douar pe ebarz an dichaladuriou koz, ouz binviou, d’ezo ar stummm chellezel, acheulel, mousterel, aorignakel, solutreel ha magdalenel&nbsp;<ref>L. {{sc|Peringuey}}, ''The Stone Ages of South Africa'', war ''Annals of the South African Museum'', 1911 ; A. J. H. {{sc|Goodwin}}, ''A Handbook to the collections of Stone implements'', embannet gand ar ''South African Museum'', 1927 ; ''Anthr''. 1928, pp. 160-1.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> i49nigf9ewrkfxlc9uyqisr9e13ml7x 102 67153 210483 210388 2026-10-25T22:09:16Z Aveldro 601 210483 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 77 —|}}</noinclude>{{Tired2|nevez-|varevez}} ar maen : divrasaduriou anezo ne vijent ken, hervez amparta hendraourien ar Stadou-Unanet&nbsp;<ref>W. H. {{sc|Holmes}}, ''Handbook of Aboriginal American Antiquities'' ; ''I. Introductory : The lithic Industries'', embannet gand ar ''Smithsonian Institution (Bureau of American Ethnology''), Washington, 1919 ; ''Anthr''. 1923, pp. 412-4.</ref>. Er Stadou-Unanet evelato, Trenton (New-Jersey), dindan eur gwiskad douar du (''black soil''), stank ennañ ar bouc’hili maen lufret, ar podou pri ha traezou all diwar dourn an Indianed a zalc’he gwechall ar vro, e oa eur gwelead douar melen, lec’hidek ha traezek, ennañ binviou-maen benet a-skolpadou. Dindan ar gwelead-ze, en em astenne eur gwelead grozol, binviou-maen fraostoc’h c’hoaz ennañ. Eus ar rannhoalad pleistoken e hallfe beza ar gwiskad-grozol-ze. Pell-bras diouz Trenton, er c’hompezennou ledet etre stêr Visisipi hag ar Meneziou Rochellek, broudennou-birou e maen-tan, disheñvel en o stumm diouz ar re a rae ganto Indianed ar vro, a zo bet kavet doun a-walc’h e-mesk dichaladuriou o tenna (war a greder) d’ar pleistoken <ref>Kavadennou graet e Nebraska, Kansas, Oklahoma, Teksas, Meksik-Nevez, ''Anthr''. 1928, pp. 23-49.</ref>. Sanket e oant e relegennou eun doare ejen aet diwar ar bed : an ejen-moueek kornogel (''Bison occidentalis''). En Teksas, a-gevret gand ar relegou diwar an ejen-moueek kornogel, ez oa eskern diwar loened all steuziet ivez ar ouenn anezo : eur chañval bras (''Camelops''), diou ouenn hen-varc’h, unan ventet-bras, eben mentet-bihan, daou zoare olifant {{Tired|hirv|levek}}<noinclude><references/></noinclude> dhttgc5il784q5qyp29e6049upltp7r 102 67163 210508 210402 2026-10-25T22:27:40Z Aveldro 601 210508 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 87 —|}}</noinclude>strujus ha glasvezus, o neradi enno digabestr ha dishual ar vuhez loenel. Evel m’hen laka da evesaat J. de Morgan <ref>''Op. cit''. p. 31.</ref>, Europiz-vremañ n’int ket evit empenna pebez mammenn founnus a vevans e hell beza an hemolc’hi hag ar pesketa er broiou gouez pa na vez ket eus ar re-mañ toundrennou skourn-holl pe ouelec’hiou kras. Ret eo d’eomp emskeudenna Europa e-pad hen-varevez ar maen evel m’edo Afrika e-kreiz an XIX{{vet}} kantved, ma n’oa ket deuet c’hoaz ar fuzuliou hir-denn ha tennataer da gemer etre daouarn ar pep brasa eus ar Vorianed lec’h ar wareg hag ar goaf-bann. Diwar al levriou skrivet gand ar veajourien vras o deus ergerzet Afrika d’ar c’houlz-se, Burton, Speke, Grant, Samuel W. Baker, David Livingstone, H. M. Stanley, ec’h anavezomp pebez puilhentez a loened gouez a vez er broiou tudet-rouez, stank enno an dour hag ar peuri&nbsp;<ref>Lenn, da skouer, Doktor David {{sc|Livingstone}}, ''Explorations dans l’intérieur de l’Afrique australe et voyages à travers le Continent de Saint-Paul de Loanda à l’embouchure du Zambèze, de 1840 à 1856'', trôet diwar ar saozneg e galleg gand an itron H. {{sc|Loreau}}, mouladur nevez, 1881, pp. 74-6, 108, 156-7, 177, 215-6, 218, 228-9, 247, 256-60, 268, 495-6, 536-7, 540, 556, 566-7, 569, 571, 586, 609-10 ; David ha Charlez {{sc|Livingstone}}, ''Explorations du Zambèse et de ses affluents, et découverte des lacs Chiroua et Nyassa'' (1858-1864), troïdigez c’hallek gand an itron Loreau, 1866, pp. 92-5, 126, 166, 180, 183, 191, 193-8, 208, 225-9, 246, 250, 296, 301-3, 316-22, 341, 347-9, 360-1, 396 ; D. {{sc|Livingstone}}, ''Dernier Journal du Docteur David Livingstone relatant ses explorations et découvertes de 1866 à 1873, suivi du récit de ses derniers moments rédigé d’après le rapport de ses fidèles serviteurs Chouma et Souzi par Horace Waller, membre de la Société Générale de Géographie de Londres'', troïdigez c’hallek gand an itron {{sc|Loreau}}, 1876, I, pp. 172, 175-6, 183, 196-7, 199, 223, 255, 265, 283 ; II, 24, 98-100, 178, 196, 197-8, 279, 283, 347-8.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> 5pnvtkrz7yixlawcc17r91dk17gh8fc 102 67172 210484 210414 2026-10-25T22:10:12Z Aveldro 601 210484 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 96 —|}}</noinclude>ha bihan : 1 metrad 56 evid ar paotr, 1 metrad 60 evid ar vaouez koz&nbsp;<ref>{{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 274-83.</ref>. Abaoe, eur relegenn all diwar gouenn Grimaldi (hini eur bugel seiz pe eiz vloaz) a zo bet kavet e toull-roc’h La Genière-sur-Ain (Bro-C’hall) bet annezet e dibenn an oadvez magdalenel gant pesketaerien baour <ref>C. {{sc|Gaillard}}, J. {{sc|Pissot}} ha C. {{sc|Cote}}, ''L’abri préhistorique de la Genière, à Serrières-sur-Ain'', war ''Anthr''. 1927, pp. 1-47. </ref>. Skignetoc’h edo moarvat gouenn Grimaldi en Europ eget na vefe reiz dastum diouz an diou gavadenn-ze, rak relegou diwar tud vorianheñvel o tenna d’ezi a zo bet kavet alïes e beredou nevez-varevez ar maen hag oadvez ar metalou, en Arvorig <ref>Kongel.</ref>, Helvetia, Illiria, ledenez ar Balkanou hag hanternoz Italia. Beteg e-touez Europiz an Amzer-vremañ, stummadou morianheñvel a weler oc’h addont dre hir-hererez amañ hag ahont, dreist-holl e-touez poblañs traonienn ar Rhône, Piemont, Lombardia, Emilia, Toskana. 2° Gouenn Kro-Magnon. — Kaera gouenn ar pleistoken-uhela eo houmañ. Ar glopen a zo hirbennek (aroueziadur : 73,7), bras (dalc’had : 1.590 santimetrad-diñs) ha stummet-kaer ; uhel eo ar volz klopenel, uhel ha ledan an tal, nebeut a valir gand an diou-wareg abrant. Hogos pevarc’hornek eo poullou an daoulagad. Berr ha ledan an dremm <ref>Er gouennou-tud digemmesk, e klot penn-da-benn furm ar glopenn gant furm an dremm, da lavarout eo ez eus gand an hirbenneien dremmou hir ha striz, ha gand ar grennbenneien dremmou berr ha ledan. Pa dro evel-se, e vez lavaret emañ ''heglot'' ar pennou. ''Diheglot'' a reer eus ar pennou enno klopenou hir o kenframma gant dremmou berr (evel ma oa gant Kro-Magnoniz) pe klopenou berr ha krenn gant dremmou hir (evel ma c’hoarvez gant rummadou all a dud). Dont a ra peurliesa an diheglotter er pennou-tud eus an hironerez, eus kemmeskidigez eur ouenn hirbennek gand eur ouenn grennbennek. N’omp ket evit lavarout hag evel-se e tegouezas gant Kro-Magnoniz.</ref>. Hir, striz ha moan ar fri. Eun {{Tired|tam|mig}}<noinclude><references/></noinclude> 1ydctesm2vej3ya081aspma5uhofxbz 102 67173 210485 210415 2026-10-25T22:10:42Z Aveldro 601 210485 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 97 —|}}</noinclude>{{Tired2|tam|mig}} rakkarvanek eo ar garvan-grec’h. Ar garvan-draon a zo outi eun elgez triangular, bras ha teo. Ment ar c’horf a zo uhel-meurbet : etre 1 metrad 75 hag 1 metrad 95 peurliesa <ref>Setu amañ ment eun nebeud Kro-Magnoniz. Gwazed mougeviou Grimaldi : 1 metrad 90, 1 metrad 79, 1 metrad 91, 2 vetrad, 1 metrad 80. Toull-roc’h Kro-Magnon, ar c’hoziad : 1 metrad 82 ; ar vaouez : 1 metrad 66.</ref> ; bras ha kreñv an eskern anezañ, doun enno enlouc’hadur ar c’higennou. Teo e-giz eur golonenn eo linenn c’harv ar werzid-vorzed. Pladet e doare laonenn eur sabrenn ar werzid-c’har ha garanet an eilwerzid <ref>Diwar-benn orin gwirheñvel ar stummadou-ze hag o zalvoudegez-spisaat-gouenn, lenn Doktor Mark {{sc|Romieu}}, ''Considérations sur le péroné cannelé des races préhistoriques'', Montpellier, 1919 ; ''Anthr''. 1921, pp. 367-8.</ref>. Hir eo eskern an arvrec’h e-skoaz hini ar vrec’h hag eskern ar c’har e-skoaz hini ar vorzed. Ar brennid, da geñver an diouskoaz, a zo ledan-meurbet, ledanoc’h eget gand Europiz-vremañ, kel ledan ha gand ar Vorianed. Eskern ar gouriz-lez, en eneb, a zo heñvel ouz re Europiz. Niverek ha skignet-ledan dre an Europ a-bez, a-hed ar pleistoken-uhela, e tiskouez beza bet gouenn Kro-Magnon. E broiou ar C’hornog, Okitania dreist-holl, ec’h hañval beza bet koulskoude Kro-Magnoniz stankoc’h hag unvanoc’h-neuziet<noinclude><references/></noinclude> f4qdk0ku4ez7ld3z2apa8dzvqkrh4uu 102 67176 210509 210418 2026-10-25T22:28:39Z Aveldro 601 210509 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 100 —|}}</noinclude>Gwenn a-walc’h e oa kroc’hen ar Ouanched, peurwenn a-wechou zoken. Dasil, merc’h da Venkomo, diweza roue gouanch enez Tenerifa, a oa gwenn meurbet he c’hroc’hen ha brizennet he dremm <ref>Bugale ha tud deuet d’o ment, ganto bleo melen ha daoulagad glas, a zo bet kavet gand an Doktor {{sc|Verneau}} e-touez Kanariz-vremañ. Kalz stankoc’h en o zouez, avat, ar bleo hag an daoulagad du. E Berberia ha war douar-bras Europa, an tudennou ma weler o tont endro enno dre bell-hererez neuz-gouenn Kro-Magnon a zo du ivez o lagad hag o bleo peurliesa, A. C. {{sc|Haddon}}, ''les Races humaines et leur répartition géographique'', troïdigez c’hallek gand {{sc|A. van Gennep}}, 1927, pp. 145-6.</ref>. Brudet e oa kened ar Gouanchezed e-touez an Normaned hag ar Spagnoled a veze o tarempredi an enezennou er XIV{{vet}}-XV{{vet}} kantved <ref>Keñveria ar pez a lavar G. {{sc|Verschuur}}, ''Les iles Canaries'' (beaj graet er bloaz 1901), war ''Tour du Monde'', 1902, I, p. 95 ; J. {{sc|Verne}}, ''Histoire des grands voyages et des grands voyageurs : I, la Découverte de la Terre, les premiers explorateurs'', 1887, pp. 93, 100, 108.</ref>. Kreñv-dispar ha ouesk eur souez e oa an enezourien. War-bouez eur vaz skañv hepken e tiskennent gant tor ar sersa meneziou, o lammat eus an eil beg karreg d’egile. Lakaet e veze ganto o bugale da bleustri a-vihanik war bep seurt c’hoariou-kreñvaat ha troiou ouesk, e sell da greski nerz ha oueskter o c’horf ha d’o ampartaat war an taga hag emzifenn. Gourenadegou a veze alïes, gand aotre ar pennou hag ar beleg-meur, ma kemere perz enno ar baotred deuet d’o ment hag ar wazed. Ouspenn gourenadegou, e veze, er goueliou-ze, gwir dournamantou, d’ar vrezelidi da ziskouez enno o c’halon, o foell hag o ampartiz en embregerez an armou <ref>A-zivout doare an tournamantou-ze, lenn R. {{sc|Verneau}}, ''Cinq années de séjour aux iles Canaries'', p. 31.</ref>. Dalc’het e veze ar seurd {{Tired|goue|liou}}<noinclude><references/></noinclude> pdhrci9fudprrgtta8ti9hk4nsjozj0 102 67177 210486 210419 2026-10-25T22:11:16Z Aveldro 601 210486 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 101 —|}}</noinclude>{{Tired2|goue|liou}} war an ''Tagaror'', anezañ eun dachenn gelc’hiek pe bevarc’hornek-reiz a dalveze da vodadlec’h d’ar meuriadou. Troet meurbet e oa ar bobl a-bez war ar seurd arvestou hag e terede daveto engroeziou bras a dud. Kanennou a oa gand ar Ouanched, meulet enno kuriou o zadou ha kadarnded o brezelidi <ref>{{sc|Verneau}}, ''op. cit''. p. 34. Eun dra souezus gand ar Ouanched e oa ar ''yez chouibonet'' (ar yeza dre c’houibanerez). Diwar c’houibanat e oant gouest da zerc’hel kaozeadennou hir war bep seurt traou eus eur menez d’egile. Lenn {{sc|Verneau}}, ''Le langage sifflé'', war ''Anthr''. 1923, pp. 161-8.</ref>. Eur boblad-tud oberiant, dispont ha brezelgar a oa anezo, e gwirionez, hag hep fallgaloni o deus stourmet pell-amzer ouz Europiz kent beza bazyeoet ganto. 3° ''Gouenn Chanslad''. — Deuet eo d’ezi hec’h ano eus al lec’h m’eo bet kavet en he fez ar genta relegenn diwarni : toull-roc’h Reymonden, war zouar kumunenn Chancelade, e-kichen Périgueux, Okitania. Klopen hirbennek (aroueziadur : 72), uhel (dalc’had : 1.710 santimetrad-diñs), tal ledan ha bolzek ; stumm eun ojivenn a zo gant bolz ar glopen. Hir ha ledan war eun dro an dremm ; hogos kelc’hiek poullou an daoulagad ; hir ha striz ar fri ; n’eus rakkarvanegez ebet gand an diougarvan ; ar garvan-draon a zo outi eun elgez valirek ha ledan. Teo ha kreñv eo eskern ar c’horf hag an izili, warno roudennadur doun diwar kigennou nerzus. Hir eo an divrec’h, hiroc’h eget re Europiz-vreman, hiroc’h<noinclude><references/></noinclude> gx72xxaicnyph51dkan356z2vwpl238 210497 210486 2026-10-25T22:17:37Z Aveldro 601 210497 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 101 —|}}</noinclude>{{Tired2|goue|liou}} war an ''Tagaror'', anezañ eun dachenn gelc’hiek pe bevarc’hornek-reiz a dalveze da vodadlec’h d’ar meuriadou. Troet meurbet e oa ar bobl a-bez war ar seurd arvestou hag e terede daveto engroeziou bras a dud. Kanennou a oa gand ar Ouanched, meulet enno kuriou o zadou ha kadarnded o brezelidi <ref>{{sc|Verneau}}, ''op. cit''. p. 34. Eun dra souezus gand ar Ouanched e oa ar ''yez chouibonet'' (ar yeza dre c’houibanerez). Diwar c’houibanat e oant gouest da zerc’hel kaozeadennou hir war bep seurt traou eus eur menez d’egile. Lenn {{sc|Verneau}}, ''Le langage sifflé'', war ''Anthr''. 1923, pp. 161-8.</ref>. Eur boblad-tud oberiant, dispont ha brezelgar a oa anezo, e gwirionez, hag hep fallgaloni o deus stourmet pell-amzer ouz Europiz kent beza bazyeoet ganto. 3° ''Gouenn Chanslad''. — Deuet eo d’ezi hec’h ano eus al lec’h m’eo bet kavet en he fez ar genta relegenn diwarni : toull-roc’h Reymonden, war zouar kumunenn Chancelade, e-kichen Périgueux, Okitania. Klopen hirbennek (aroueziadur : 72), uhel (dalc’had : 1.710 santimetrad-diñs), tal ledan ha bolzek ; stumm eun ojivenn a zo gant bolz ar glopen. Hir ha ledan war eun dro an dremm ; hogos kelc’hiek poullou an daoulagad ; hir ha striz ar fri ; n’eus rakkarvanegez ebet gand an diougarvan ; ar garvan-draon a zo outi eun elgez valirek ha ledan. Teo ha kreñv eo eskern ar c’horf hag an izili, warno roudennadur doun diwar kigennou nerzus. Hir eo an divrec’h, hiroc’h eget re Europiz-vremañ, hiroc’h<noinclude><references/></noinclude> 8actcmj85o55ewfv0pdkvr9c6v6wh6g 102 67178 210468 210420 2026-10-25T22:00:24Z Aveldro 601 210468 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 102 —|}}</noinclude>eget re ar Vorianed zoken. Bras eo an daoudroad, eun tammig pellaet enno ar biz-meud diouz an eil biz, ma helle moarvat ober gant hemañ e-giz eur vrec’h-biñsetez da gregi en traou, evel ma oar ober gouezidi hon Amzer. Bihan eo ar vent : war-dro 1 metrad 55. Ne ziskouez ket gouenn Chanslad beza bet ker skignet en Europ hag ar gouennou all. Gwall-vihan niver ar relegennou diwarni, hag an darn-vuia eus ar relegennou-ze a hañval beza re hironed, tud vriz-ouenn, anezo eur c’hhemmeskadur eus Chansladiz ha Kro-Magnoniz. Darn eus stummadou korf-eskern gouenn Chanslad a vez kavet stank e-touez an Eskimoed, ar rummadou anezo o chom bremañ war aodou al Labrador hag ar Groenland <ref>An Eskimoed (360.000 anezo, tost-da-vat) a zo dalc’het ganto an 800.000 kilometrad aod en em astenn eus aber Stêr ar C’houevr, e Kornog an Alaska, betek Bis ar Groenland. Neb lec’h, war an hir riblennad-ze a zouar, ne deont dounoc’h er vro eget hanter-kant kilometrad diouz glann ar mor. Er Groenland, n’eo ket gwall-goz donedigez an Eskimoed. Pa voe kavet ar Groenland gant Skandinaviz, e dibenn an X{{vet}} kantved goude H. S., e oa didud c’hoaz aodou ar vro skournet-ze. Damc’houde eo e teuas er Groenland an Eskimoed, oc’h ober o hent dre an enezennou a zo etrezañ hag Amerik an Hanternoz. An Eskimoed a zo anezo melengroc’heneien hirbennek ha berr-ventek. Eun heñvelder bennak a zo etre o neuz ha neuz poblou hen-aziat Biz Siberia. An Aleouted, o chom war al ledenez hag an enezennou aleoutat, e mervent an Alaska, a gomz eur rannyez eskimoek. Krennbennek avat eo o fennou, ha dre-ze ez int disheñvel-ouenn diouz an Eskimoed. Kerentiet a-bell e vije yez an Eskimoed ouz ar yezou finn-ougriek hag ouz yez ar Samoieded. An tri rummad-yezou-ze a vije deveret diouz eur yez koz, an ouraleg, a zo bet evito ar pez m’eo bet ar c’henindezemereg d’ar yezou indezeuropek, P. {{sc|Rivet}}, war ''Les Langues du Monde'' gant Meillet ha Cohen, pp. 607, 611. </ref>. Dre stummadou<noinclude><references/></noinclude> 4i3611sz2yxixm36u240ojwumyr0mhe 102 67182 210487 210424 2026-10-25T22:11:41Z Aveldro 601 210487 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 106 —|}}</noinclude>ugent vloaz, 1 metrad 55 he ment. Hirbennek eo ivez he c’hlopen (aroueziadur : 70), uhel ha bolzet he zal evel hini ar paotr ; moanoc’h dremmet eo egetañ avat. A-hent-all, dre zarn eus e stummadou, ar penn-maouez-se a zo nesteriou etrezañ ha penn etiopiatheñvel Combe-Capelle. Re ouenn Chanslad eo ar stummadou all. Ar paotr heñ ivez a zo gouenn Chanslad darn eus stummadou e glopen, nemet e tenn stummadou all da ouenn Kro-Magnon, ha re all c’hoaz da ouenn Predmost <ref>{{sc|M. Verworn, R. Bonnet}} ha G. {{sc|Steinman}}, ''Diluviale Menschenfunde in Oberkassel bei Bonn'', war ''Die Naturwissenschaften'', 30 a viz Gouere 1914, pp. 645-50 ; ''Anthr''. 1921, pp. 533-6.</ref>. A-walc’h eo gand an teir skouer-mañ a hironerez. Kavadennou da zonet a ziguzo d’eomp marteze gouennou all o veva en hen-varevez ar maen. Evit bremañ, gouennou hirbennek eo an holl ouennou eus ar pleistoken a anavezomp. Bez’ ez eus koulskoude amañ hag ahont eun nebeut klopenou hag a denn war ar grennbennegez : da skouer, e Kornog an Europ, klopen vagdalenat ar Placard, e-kichen Vilhonneur, departamant ar Charente, Bro-C’hall <ref>Ar vro aet d’ober departamantou gall ar Charente a oa lodenn d’an Okitania dre he yez er Grenn-amzer. Peurc’hallekaet eo bet abaoe, A. {{sc|Dauzat}}, ''Les noms de lieux, origine et évolution'', 1926, pp. 77-8 ; ''la Philosophie du Langage'', 1912, pp. 257-8.</ref>, ha darn eus klopenou aorignakat-solutreat an Europ-kreiz&nbsp;<ref>Orin an hirbennegez hag ar grennbennegez a zo bet klasket hen diskleria pe dre natur ar boued, diaes pe ziaesoc’h da chaokat, pe dre abegou all c’hoaz. Nikun eus an diskleriaduriou-ze n’eo kendrec’hus. Bepret e vez sellet furm hir pe verr ar glopen evel unan eus ar stummadou gwella da spisaat ar gouennou.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> sgq45ecehvqw7aadlg2eeg3whtfgk3c 102 67188 210430 210288 2026-10-25T12:00:29Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210430 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 112 —|}}</noinclude>d’ezi stummadou o tegouezout gant gouenn ar Grak-Vorianed (pe ''Negritoed'') <ref>D. {{sc|Sanchez y Sanchez}}, ''Un craneo humano prehistorico de Manila'', war ''Boletin de la Real Sociedad Española de Historia Natural'', 1921. A-zivout Krak-Vorianed ledenez Valaka hag an enezennou Filipina, lenn D^{<small>r</small>} F. {{sc|Montano}}, ''Voyage aux Philippines et en Malaisie'', 1886, pp. 13-24, 60-72 ; ''Rapport sur une mission aux Philippines'', trede pennad, war ''Archives des Missions scientifiques'', Trede Rummad, Levr. XI ; A. {{sc|Marche}}, ''Voyage aux Philippines'', 1887, pp. 27-33, 319-31.</ref>. Kalz a draou a ro lusk da gredi e oa tudet gwechall-goz gand ar Grak-Vorianed-ze, neket hepken enezennou Malezia, hogen beteg enez Selan ha darn eus an Indez hag Indez-Sina&nbsp;<ref>{{sc|De Quatrefages}}, ''Hommes fossiles et hommes sauvages'', pp. 170-221.</ref>. E Wadjak, enez Java, ez eus bet kavet diou glopen garrekaet o tenna moarvat d’ar pleistoken, ha disheñvel-bras diouz klopenou eneziz-vremañ, Maleziz anezo. Aostraliat, pe, da gomz strisoc’h, hen-aostraliat ez int dre o stummadou&nbsp;<ref>E. {{sc|Dubois}}, ''The Proto-Australian fossil Man of Wadjak, Java'', war ''Proceedings'' Akademia kêr Amsterdam, Levr. XXIII, 1921 ; {{sc|Boule}}, op. cit. pp. 367-9.</ref>. E Trinil, en hevelep enezenn, ez eus bet kavet er bloaziou 1891-1892, gand ar medisin-arme hollandat E. Dubois, relegou all hag o deus lakaet safar bras da sevel. Nepell diouz ar menez-tan Lawou-Koukousan, doun a-walc’h dindan gweleadou pri, traez, ludu ha maen-tuf tanvenezel a zo o vriella eno ribl stêr Solo, e voe dizolôet, en eur gwelead meinigou tanvenezel, eun dant da genta, da c’houde, war-hed eur metrad diouz an dant, eur glopen, d’an trede, pemzek metrad diouz ar glopen, eur<noinclude><references/></noinclude> ak2mrbtl7ro43ea4ato28pr7vod3gio 102 67189 210431 210287 2026-10-25T12:01:53Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210431 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 113 —|}}</noinclude>werzid-vorzed, ha da ziweza, war-hed tri metrad diouz ar glopen, eun eil dant. Evito da veza a-skign, e voe sellet ar relegou-ze gand ar c’havadenner evel o tont holl eus an hevelep krouadur ma reas anezañ ''Pithecanthropus erectus'' « an Den-marmouz sounn-’n-e-sav » <ref>E. {{sc|Dubois}}, ''Pithecanthropus erectus, eine Menschenaehnliche Uebergangsform aus Java'', Batavia, 1894.</ref>. A-gevret ganto, e oa er gweleadou e-leiz a eskern-loened, an darn-vuia anezo o tiskuilha gouennou aet bremañ diwar ar bed pe diwar ar vro : olifanted (diou pe deir eilouenn anezo o trei d’an doare koz-koz Stegodon), frikorneged, tapired, dourvarc’hed, hag all. An nesteriou bras a zo etre al loened-ze ha re an Indez a laka anat e oa douarou o staga enez Java ouz douar-bras Azia d’ar mare m’edo loened Trinil o veva. Diouz meno an amparta douarourien, e vije en em furmet gwe- leadou Trinil e-doug ar plioken-uhela pe e-kerz ar pleistoken-izela (oadvez an olifant kreisteizel en Europ). Hirbennek, didal ha kern-plaen eo klopen Trinil ; he aroueziadur a zo 70 ; he dalc’had 850 santimetrad-diñs, muioc’h eged an uhela marmouz (600 s.-d.), nebeutoc’h eged an izela den (1.000 s.-d.) Balirek ha teo eo an diou-wareg abrant evel ma vezont bremañ gand ar marmouzien hirvrec’hiek hag ar chimpanzeed. An dent ivez a zo heñveloc’h ouz dent ar marmouzien (dreist-holl ouz dent an orang-outan pe ouz dent ar marmouz kentvedel Dryopithecus) eged ouz den-tud. Ar werzid-vorzed, en eneb, a zo heñvel-tre ouz gwerzid-vorzed eun den ; spis-anat eo diouti e oa boas ar c’hrouadur<noinclude><references/></noinclude> a8dhj67h5zybvchee16455lpuc3x7xw 210488 210431 2026-10-25T22:12:07Z Aveldro 601 210488 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 113 —|}}</noinclude>werzid-vorzed, ha da ziweza, war-hed tri metrad diouz ar glopen, eun eil dant. Evito da veza a-skign, e voe sellet ar relegou-ze gand ar c’havadenner evel o tont holl eus an hevelep krouadur ma reas anezañ ''Pithecanthropus erectus'' « an Den-marmouz sounn-’n-e-sav » <ref>E. {{sc|Dubois}}, ''Pithecanthropus erectus, eine Menschenaehnliche Uebergangsform aus Java'', Batavia, 1894.</ref>. A-gevret ganto, e oa er gweleadou e-leiz a eskern-loened, an darn-vuia anezo o tiskuilha gouennou aet bremañ diwar ar bed pe diwar ar vro : olifanted (diou pe deir eilouenn anezo o trei d’an doare koz-koz Stegodon), frikorneged, tapired, dourvarc’hed, hag all. An nesteriou bras a zo etre al loened-ze ha re an Indez a laka anat e oa douarou o staga enez Java ouz douar-bras Azia d’ar mare m’edo loened Trinil o veva. Diouz meno an amparta douarourien, e vije en em furmet gweleadou Trinil e-doug ar plioken-uhela pe e-kerz ar pleistoken-izela (oadvez an olifant kreisteizel en Europ). Hirbennek, didal ha kern-plaen eo klopen Trinil ; he aroueziadur a zo 70 ; he dalc’had 850 santimetrad-diñs, muioc’h eged an uhela marmouz (600 s.-d.), nebeutoc’h eged an izela den (1.000 s.-d.) Balirek ha teo eo an diou-wareg abrant evel ma vezont bremañ gand ar marmouzien hirvrec’hiek hag ar chimpanzeed. An dent ivez a zo heñveloc’h ouz dent ar marmouzien (dreist-holl ouz dent an orang-outan pe ouz dent ar marmouz kentvedel Dryopithecus) eged ouz den-tud. Ar werzid-vorzed, en eneb, a zo heñvel-tre ouz gwerzid-vorzed eun den ; spis-anat eo diouti e oa boas ar c’hrouadur<noinclude><references/></noinclude> ivqkqrdlmnrsgvbhvp31hqqb2keoclc 102 67190 210432 210286 2026-10-25T12:04:56Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210432 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 114 —|}}</noinclude>a oa d’ezañ ar werzid-vorzed-ze da vale en e sav. Dizunvan eo ar ouizieien a-zivout gouenn perc’henn ar relegou-ze. Kalz anezo, da heul ar c’havadenner E. Dubois, a sell anezañ evel eur furm-dremen etre ar Marmouz hag an Den. Re all a ziskred start e vefe ar werzid-vorzed diwar an hevelep hini hag ar glopen. Darn c’hoaz, o kemerout da ziazez o martezead an heñvelderiou a zo etre relegou ar ''Pithecanthropus erectus'' ha relegou ar marmouzien hir-vrec’hiek a vremañ (''Hylobates''), a lusk da gredi n’oa anezañ nemed eur marmouz bras-kenañ o tui d’ar rummad-ze. Hag evit gwir, lïes skouer a gaver, dre ar bed holl, e-pad ar plioken hag ar pleistoken, a furmou mentet-bras pe ramzel zoken o tenna da ouennou-loened a zo bremañ kalz bihanoc’h o ment : ''Megatherium'' ha ''Glyptodon'' en Amerika ar C’hreisteiz, anezo fallzenteged ramzel, ''Diprotodon'' en Aostralia, anezañ eur godelleg bras-bras, pikolou evned-kerzer Madagaskar hag ar Zeland-Nevez, ''Trogontherium'' pe avank-meur Europa, ar marmouz hirventek anvet ''Dryopithecus giganteus'' en Indez, ''Megaladapis, Archaeolemur'' hag ''Hadropithecus'', anezo fals-varmouzien kalz brasoc’h eged ar fals-varmouzien bremañ&nbsp;<ref>{{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 108-9. Diwar-benn ar ''Pithecanthropus erectus'', lenn en hevelep levr ar pp. 93-110.</ref>. 4° ''Aostralia''. — Eur penn aet en eskern ha karrekaet a zo bet degaset d’ar goulou e Talgai, en Darling Downs, Queensland <ref>War-hed 2 vetrad 50 diouz ar barr, e-tal eur waz. Dalrymple Creek an ano anezi.</ref>, eus a greiz eur gwelead<noinclude><references/></noinclude> benqc3w89swsnl0tgkuzt43c9djgtap 102 67191 210433 210280 2026-10-25T12:08:06Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210433 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 115 —|}}</noinclude>pri gell-ruz ma kaver ennañ peurliesa eskern diwar loened steuziet a-benn-bremañ ar ouenn anezo (''Diprotodon, Nototherium'', hag all). Peuraostraliat eo ar glopen ; aostraliat ivez, pe, pa lavarfen gwell, hen-aostraliat eo an dremm, d’ezi stummadou na vezont nepred kavet ken holl a-gevret en eun hevelep dremm gand Aostraliz-vremañ : braster iskis ar rakkarvanegez, braster an dent-lagad, hag all&nbsp;<ref>S. A. {{sc|Smith}}, ''The fossil human skull found at Talgai'', war ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', Rummad B. Levr. 208, London, 1918.</ref>. 5° ''Amerika''. — Heñvel eo bet doare Amerik an Hanternoz e-doug ar pleistoken ouz doare an Europ. Teir c’hreizenn-skigna d’ar skournredennou-meur a oa enni : al Labrador, ar vro er c’hornog da vae Hudson, ar Meneziou Roc’hellek adal an Alaska en Hanternoz beteg ar Montana diouz ar c’hreisteiz. Dre en em unani kenetrezo, ar skournredennou tarzet diouz an teir andon-ze o deus golôet kevrenn hanternoz Norz-Amerika gand eur gwiskad-skourn, d’ezañ etre 1.200 ha 3.000 metrad teoder <ref>{{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 410-1. Teurel pled evelato da eveziadennou Stanislas {{sc|Meunier}}, ''la Géologie générale'', pp. 258-75 (eus an eil mouladur, 1909) ; Dr J. {{sc|Ehic}}, ''The glacial theories in the light of biological investigation'', war ''Annales Musei nationalis Hungarici'', 1921 ; ''Anthr''. 1924, pp. 308-9.</ref>. Ar Meneziou Roc’hellek er c’hreisteiz d’ar Montana, Meneziou al Lammdoureier, ar Sierra Nevada a oa d’ezo skournredennou diouto o-unan a vounte o meinegennou-tal betek gwrimenn ar c’hompezennou, evel ma rae en Europ<noinclude><references/></noinclude> 1c4oivizwb95lyvz341aks3hbwxmtki 102 67192 210434 210281 2026-10-25T12:09:54Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210434 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 116 —|}}</noinclude>skournredennou an Alpou hag ar Pireneou. E meur a lec’h eus an Norz-Amerik, e kaver a bep eil gweleadou douar skournredel ha gweleadou eun douar all, fosilennou ennañ. Kement-se o tiskouez ez eus bet, e Norz-Amerika evel en Europa, argila hag araokaat bep eil tro gand ar skournredennou. Mar deo bet, a-hed ar pleistoken, heñvel-bras doare an Norz-Amerik ouz doare an Europ, diaes eo evelato degouezout gant kempredelez an darvoudou-natur c’hoarvezet en daou zouar-bras-se, disheñvel ma ’z eo e meur a geñver al loened a veve enno. En Norz-Amerik, e kaver gouennou n’oa ket anezo en Europ : fallzenteged deuet eus Amerik ar C’hreisteiz evel ar ''Megatherium, Megalonyx, Mylodon'', hag olifanted mann-europat evel an olifant dent-torosennek hag olifant Kolomb <ref>Bez’ ez eus henouennoniourien hag a gred d’ezo en deus padet da veva an olifant dent-torosennek en Amerik beteg ar rannhoalad holoken (nevez-varevez ar maen), {{sc|Boule}}, ''op. cit''. p. 142, danevell ha notenn 2.</ref>. Ouspenn-ze, n’oar ket kouezet bete-vremañ en Norz-Amerik gant relegou-tud hag a hellje beza lakaet diarvar a-grenn war ar pleistoken. An darn-vuia eus ar relegou bet degaset d’ar goulou eno, dre ma ’z int peurheñvel ouz relegou an Indianed a zalc’he ar vro da vare donedigez Europiz, a hañval beza digempred gant furmidigez an douaregi m’int bet kavet. Beza a-walc’h ez int bet beziet enno en eun amzervez war-lerc’h, pe ez int bet koundounet diwezatoc’h da heul finvadennou eus an douarou :<noinclude><references/></noinclude> j0bou2xoaqs38gb2wmz6jaf75z9p68z 102 67193 210435 210282 2026-10-25T14:33:15Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210435 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 117 —|}}</noinclude>koazaduriou, dizac’haduriou, rikladuriou, hag all&nbsp;<ref>Lenn A. {{sc|Hrdlicka}}, ''Skeletal Remains suggesting or attributed to Early Man in North-America'', embannet gand ar ''Smithsonian Institution, Bureau of American Ethnology'', Washington, 1907 ; ''Recent Discoveries attributed to Early Man in America'', Washington, 1918 ; {{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 417-24.</ref>. Diarvarusoc’h eo marteze hended ar garvan- draon kavet e enez Kuba, strollad an Antillez, e mougeo Sancti-Spiritu, dindan eur gwelead maen hinkinou-leur. Dielgez a-grenn eo hag anvet eo bet ''Homo Cubensis'' doare-den ar seurt karvan. Disrannet evel m’edo diouz douarou-bras all ar bed damc’houde derou an trihoalad, Amerik ar C’hreisteiz a zo en em zispleget enni, e-pad an trihoalad hag ar pevarhoalad, gouennou-loened dis- heñvel-meurbet diouz re an Europ. Diaes gant-se sevel kempredadur an darvoudou-natur c’hoarvezet war an douar-bras-hont ha re an Europ, re Amerik an Hanternoz zoken. E-kerz ar plioken hag ar pleistoken douarou o tivori o deus staget Amerik ar C’hreisteiz ouz Amerik an Hanternoz, ha, dre an douarou-ze, o deus gallet gouennou-loened-zo tremen eus an eil douar-meur d’egile. Olifanted dent-torosennek, tapired, kezeg, kirvi, kizier-meur a zo deuet evel-se eus Amerik an Hanternoz da veva en Amerik ar C’hreisteiz. Amzer ar Skourn-Bras n’eus ket bet anezi en Amerik ar C’hreisteiz. Biskoaz n’eo bet sebeliet ar vro gand ar skournegi. Biskoaz n’eo en em astennet skournredennou an Andou war he c’hompezennou&nbsp;<ref>{{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 424-6.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> 3cj40ysy5hxpzd956btvqc99do0rrdi 210489 210435 2026-10-25T22:13:10Z Aveldro 601 210489 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 117 —|}}</noinclude>koazaduriou, dizac’haduriou, rikladuriou, hag all&nbsp;<ref>Lenn A. {{sc|Hrdlicka}}, ''Skeletal Remains suggesting or attributed to Early Man in North-America'', embannet gand ar ''Smithsonian Institution, Bureau of American Ethnology'', Washington, 1907 ; ''Recent Discoveries attributed to Early Man in America'', Washington, 1918 ; {{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 417-24.</ref>. Diarvarusoc’h eo marteze hended ar garvan-draoñ kavet e enez Kuba, strollad an Antillez, e mougeo Sancti-Spiritu, dindan eur gwelead maen hinkinou-leur. Dielgez a-grenn eo hag anvet eo bet ''Homo Cubensis'' doare-den ar seurt karvan. Disrannet evel m’edo diouz douarou-bras all ar bed damc’houde derou an trihoalad, Amerik ar C’hreisteiz a zo en em zispleget enni, e-pad an trihoalad hag ar pevarhoalad, gouennou-loened disheñvel-meurbet diouz re an Europ. Diaes gant-se sevel kempredadur an darvoudou-natur c’hoarvezet war an douar-bras-hont ha re an Europ, re Amerik an Hanternoz zoken. E-kerz ar plioken hag ar pleistoken douarou o tivori o deus staget Amerik ar C’hreisteiz ouz Amerik an Hanternoz, ha, dre an douarou-ze, o deus gallet gouennou-loened-zo tremen eus an eil douar-meur d’egile. Olifanted dent-torosennek, tapired, kezeg, kirvi, kizier-meur a zo deuet evel-se eus Amerik an Hanternoz da veva en Amerik ar C’hreisteiz. Amzer ar Skourn-Bras n’eus ket bet anezi en Amerik ar C’hreisteiz. Biskoaz n’eo bet sebeliet ar vro gand ar skournegi. Biskoaz n’eo en em astennet skournredennou an Andou war he c’hompezennou&nbsp;<ref>{{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 424-6.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> 95c8dmk5prlwmg222sbhz7et3dtnvjx 102 67194 210436 210283 2026-10-25T14:35:18Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210436 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 118 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> Bez’ ez eus, en Amerik ar C’hreisteiz, gweleadou bras a zouar lec’hid heñvel ouz lec’hid pe leus an Europ. Pampaek a vez graet eus douar ar pampaou pe kompezennou bras geotek ar Republik Arc’hantel. Ledet e voent war gwiskadou miokenel hag oligokenel ar bluskenn-vaen e-pad ar rannhoaladou pliokenel ha pleistokenel beteg an Amzer-vremañ. Stank enno an eskern-loened, dreist-holl relegou ar fallzenteged bras, nemed aezetaet n’eo ket gand ar re-mañ an diazeza-kempredaduriou, o veza ma hañval ar gouennou-ze beza padet da veva er vro beteg eur marevez ha n’eo ket gwall-bell diouz hon hini. Gand an douarou pampaek ha gant mougeviou Brazil eo ez eus bet daskoret betek-hen ar pep-brasa eus ar relegou-tud a heller lakaat war gouennou kenta ar vro. Koz eo hiniennou eus ar relegou-ze, da skouer ar re a zo bet kavet gand an Danad Lund e mougeo lenn Sumidoro, e-kichen Lagoa-Santa, Brazil. Hini ebet anezo, avat, n’oufe sevel d’ar pleistoken&nbsp;<ref>A. {{sc|Hrdlicka}}, ''Early Man in South-America'', embannet gand ''ar Smithsonian Institution, Bureau of American Ethnology'', Washington, 1912 ; {{sc|Boule}}, ''op. cit''. pp. 437-47.</ref>. {{Kreizañ|'''Kavell mab-den hag orin ar gouennou-meur a dud.'''}} Betek-hen, n’eo ket stank ha dreist-holl hollvedel a-walc’h ar c’havadennou a relegou-tud kentvedel evit teurel sklerijenn war orin mab-den, ar vro eus an douar a dalvezas d’ezañ da gavell, furmidigez ar gouennou-meur ha tudidigez ar bed ganto e-kerz<noinclude><references/></noinclude> gqaluzhn8ujbalu9mueyu7q1fq2s6it 102 67195 210437 210284 2026-10-25T14:41:18Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210437 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 119 —|}}</noinclude>amzeriou kosa ar ragistorvez <ref>Diwar-benn ar c’hudennou-ze hag an dirouestlou a zo bet klasket d’ezo gant gouizieien hon Amzer, lenn : {{sc|A. de Quatrefages}}, ''Introduction à l’étude des races humaines'', s. a ; ''Histoire générale des Races humaines'', 1887 ; {{sc|G. de Saporta}}, ''Un essai de synthèse paléoethnique'', war ''Rev. des Deux-Mondes'', 1^{<small>a</small>} a viz Mae 1883 ; Charlez {{sc|Hill-Tout}}, ''The Phylogeny of Man from a new angle, war Transactions of the Royal Society of Canada'', Rummad nevez, Levr. XV, 1921 (keñveria ''Anthr''. 1924, pp. 304-5) ; Gerrit {{sc|S. Miller}}, ''Conflicting Views on the problem of Man’s Ancestry'', war ''American Journal of physical Anthropology'', 1920 (''Anthr''. 1922, pp. 284-5) ; {{sc|Giuffrida-Ruggeri}}, ''Sur l’origine dell’ Homo Nuove teorie e documenti'', Bologna, 1921 (''Anthr''. 1923, pp. 390-2) ; {{sc|H. Sanielevici}}, ''la Vie des Mammifères et des Hommes fossiles'', Bucarest, 1926 (''Anthr''. 1927, pp. 155-8) ; {{sc|A. C. Haddon}}, ''les Races humaines et leur répartition géographique'', troïdigez c’hallek gand {{sc|A. van Gennep}}, 1927.</ref>. Eun dra splann eo da vihana ne hell ket mab-den beza genidik eus eur c’hornad-bed ma oa goañvou ennañ, dre n’eo ket a-grenn evit beva en eur vro yen heb ar gwarez a zeu d’ezañ eus an tan, eus an emwiska hag eus an emgledouri. Kent deski enaoui-tan, kent gouzout ober gant krec’hin-loened tammou dilhad da virout ouz ar riou da dreanti e gorf, kent beza barrek da sevel gant douar, prenn ha geot foukennou pe logellou kletaus ouz an erc’h hag ar skourn, n’oa ket an den evit chom hed ar bloaz-pad e kevrennou goañvek ar bed. Ouspenn-zo, frank n’eo ket an emveva er broiou-ze nemet da dud anezo hemolc’herien, da lavarout eo en o c’herz binviou da laza ar pevarzroadeged bras, oc’hen, kezeg, kirvi, hag all. Hogen, ar rummadou-tud kenta o deus bevet war an Douar n’oa ganto benveg ebet. N’oant ket evit laza pe baka miled. Debrerien-c’hlasvez a oa anezo dreist-holl. Beva a raent, evel ar marmouzien bremañ, diwar frouez, hadennou,<noinclude><references/></noinclude> cv1wdaeucowzlh046owsuz2l42faley 102 67196 210438 210285 2026-10-25T15:08:33Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210438 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 120 —|}}</noinclude>broustou ha plantennouïgou tener, gwriziennou, pe c’hoaz diwar loenedigou munut a heller paka heb arm ebet evel razed, logod, melc’houed-krogenek, gleskered, preñved-gwenn, kirvi-raden, kregin-mor&nbsp;<ref>An holl loenedou-ze a ya da voued bremañ c’hoaz gant tudou-zo, en Europa zoken.</ref>. Arabat klask ar rannved dic’hoañv a voe kavell da vab-den en Amerika pe e Polunezia, pa na hañval ket beza gwall-goz tudidigez ar broiou-ze. Kreisteiz ha Kreizenn Afrika, Aostralia, Tasmania, korniou pella ha reterela Azia n’int ket kennebeut kreizennou gwirheñvel da hil mab-den d’en em skigna <ref>''Hil'' « had, gouenn » e brezoneg koz ({{sc|Loth}}, ''Chresto. bret''. p. 137), e kembraeg ''hil'', en iwerzoneg ''sil''. En holl yezou nevez-keltiek ar Grenn-amzer, « hil Adam », ''hil Addav, sil Adaim'' eo an doare-lavar boaziet gand ar ouizieien hag ar varzed da lavarout « gouenn Adam, diskennidi pe vugale Adam ».</ref>. En doare-derez m’emañ bremañ hon anaoudegeziou diwar-benn an traou-ze, emañ an holl selledou o tenna da lakaat ar greizenn-skigna er gordenad-ved en em astenn eus ar broiou oc’h ober Mervent Europa ha Kornog Norz-Afrika (Okitania, Iberia, Marok) beteg an Indez. War boent pe boent eus harzou an hir riblennad-ze eo e teu da geja, aba ez eus koun, an teir gouennad-veur a dud m’eo rannet etrezo an Denelez : gwenn- groc’heneien, melengroc’heneien, dugroc’heneien. Er rann gornok anezi, edo o veva, kerkent hag ar pleistoken-uhela, doareou-tud hag a heller da sellout evel rakfurmou pe pennou-lignez d’ar gouennou-meur a vremañ : Kro-Magnoniz, {{Tired|Kent-|europiz}}<noinclude><references/></noinclude> pb2fr95pjaw5kle0413k2gl1cl6cnad 210490 210438 2026-10-25T22:13:45Z Aveldro 601 210490 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 120 —|}}</noinclude>broustou ha plantennouïgou tener, gwriziennou, pe c’hoaz diwar loenedigou munut a heller paka heb arm ebet evel razed, logod, melc’houed-krogenek, gleskered, preñved-gwenn, kirvi-raden, kregin-mor&nbsp;<ref>An holl loenedou-ze a ya da voued bremañ c’hoaz gant tudou-zo, en Europa zoken.</ref>. Arabat klask ar rannved dic’hoañv a voe kavell da vab-den en Amerika pe e Polunezia, pa na hañval ket beza gwall-goz tudidigez ar broiou-ze. Kreisteiz ha Kreizenn Afrika, Aostralia, Tasmania, korniou pella ha reterela Azia n’int ket kennebeut kreizennou gwirheñvel da hil mab-den d’en em skigna <ref>''Hil'' « had, gouenn » e brezoneg koz ({{sc|Loth}}, ''Chresto. bret''. p. 137), e kembraeg ''hil'', en iwerzoneg ''sil''. En holl yezou nevez-keltiek ar Grenn-amzer, « hil Adam », ''hil Addav, sil Adaim'' eo an doare-lavar boaziet gand ar ouizieien hag ar varzed da lavarout « gouenn Adam, diskennidi pe vugale Adam ».</ref>. En doare-derez m’emañ bremañ hon anaoudegeziou diwar-benn an traou-ze, emañ an holl selledou o tenna da lakaat ar greizenn-skigna er gordenad-ved en em astenn eus ar broiou oc’h ober Mervent Europa ha Kornog Norz-Afrika (Okitania, Iberia, Marok) beteg an Indez. War boent pe boent eus harzou an hir riblennad-ze eo e teu da geja, aba ez eus koun, an teir gouennad-veur a dud m’eo rannet etrezo an Denelez : gwenngroc’heneien, melengroc’heneien, dugroc’heneien. Er rann gornok anezi, edo o veva, kerkent hag ar pleistoken-uhela, doareou-tud hag a heller da sellout evel rakfurmou pe pennou-lignez d’ar gouennou-meur a vremañ : Kro-Magnoniz, {{Tired|Kent-|europiz}}<noinclude><references/></noinclude> qxykqcc1a29mwdpvzo88emyefsfcvpm 102 67197 210439 210290 2026-10-25T15:13:48Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210439 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 121 —|}}</noinclude>{{Tired2|Kent-|europiz}} anezo kouls lavarout, evel e diougan enno ar ouenn wenn europat a ziwezatoc’h ; Grimaldiz, anezo Kentafrikaned, pe da gomz strisoc’h Kent-vorianed ; Chansladiz, ar re-mañ Kentaziaded, ma kemerer da wir n’eo ket ar stummadou heñvel a gaver etrezo hag Eskimoed-zo aroueziou touellus diwar gendoareaduriou-korf o tont eus heñvel-levezoniou a ziavaez, hogen aroueziou doun ha gwirion o testenia kerentiez ha maberez&nbsp;<ref>Keñveria J. {{sc|Bayer}}, ''Europa, die Urheimat der Kultur'', war ''Sitzungsberichte der anthropologischen Gesellschaft in Wien'', 1917-1918 Diwar-benn al labour-ze, lenn ''Anthr''. 1924, pp. 133-4. </ref>. Ma lakaer e oa tud diwar had an ''Homo sapiens'' o veva war an Douar e-pad ar rannhoalad mioken, e heller dont da ziskleria, en eun doare gwirheñvel a-walc’h ha bastus d’ar spered, kreskañs an Dene- lez kosa, ha, war eun dro, an emstummidigez enni dre hir-amzer eus ar rummadou-meur disheñvel dre o liou-ken, natur o bleo ha linennadur o dremm. E-kerz ar mioken eo e c’hoarvezas ar roufennaduriou eus ar bluskenn-vaen o deus lakaet da sevel an aradennadou bras a veneziou euraziat <ref>''Euraziat'' a zo ennañ kenta silabenn Europa hag Azia stag-ouz-stag. Meneziou euraziat a raer eus meneziou Europa hag Azia a zo bet lakaet da sevel en hevelep hoalad gand an hevelep roufennaduriou eus ar bluskenn-vaen. Eurazia a vez lavaret eus Europa hag Azia sellet evel eun douar-bras hepken (hag evit gwir, a-wel d’an douaroniez, n’eo Europa nemed eur mell ledenez stag ouz Kornog Azia). Euraziat a raer ivez eus ar gouennou-tud a vev en Europa kerkouls hag en Azia, pe eus an hironed diwar kemmesk Europiz hag Aziiz. ''Eurafrikat'' hag ''Amerindat'' a zo geriou furmet en hevelep doare. ''Amerindat'' a zo bet savet da envel henvroïz an Amerik evit tec’hout diouz an daou-ster rouestlus stag ouz ar ger ''Indian'' e yezou-zo (saozneg, spagnoleg, galleg) a ra gantañ da envel war eun dro broïz an Amerik (ar fals-Indez pe Indez ar C’huz-heol) ha broïz an Indez (ar wir Indez pe Indez ar Savheol). An daousteriez-se eus ar ger Indian n’eus ket anezi e brezoneg pa reomp Indianed eus broïz an Amerik nemetken, ha pa lavaromp Indeziz eus broïz an Indez. Dre-ze, n’eo ket ker ret ober gand ar ger Amerindat en hor yez-ni ha ma ’z eo e saozneg da skouer.</ref> : Himalaya, Tibet, Pamir, Iran, Kaokaz, Armenia, Azia-Vihana, Balkanou, Karpatou, Alpou, {{Tired|Apenni|nou}}<noinclude><references/></noinclude> 66703drnudr8prvpgtpvehxlygfncy6 210491 210439 2026-10-25T22:14:14Z Aveldro 601 210491 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 121 —|}}</noinclude>{{Tired2|Kent-|europiz}} anezo kouls lavarout, evel e diougan enno ar ouenn wenn europat a ziwezatoc’h ; Grimaldiz, anezo Kentafrikaned, pe da gomz strisoc’h Kent-vorianed ; Chansladiz, ar re-mañ Kentaziaded, ma kemerer da wir n’eo ket ar stummadou heñvel a gaver etrezo hag Eskimoed-zo aroueziou touellus diwar gendoareaduriou-korf o tont eus heñvel-levezoniou a ziavaez, hogen aroueziou doun ha gwirion o testenia kerentiez ha maberez&nbsp;<ref>Keñveria J. {{sc|Bayer}}, ''Europa, die Urheimat der Kultur'', war ''Sitzungsberichte der anthropologischen Gesellschaft in Wien'', 1917-1918 Diwar-benn al labour-ze, lenn ''Anthr''. 1924, pp. 133-4. </ref>. Ma lakaer e oa tud diwar had an ''Homo sapiens'' o veva war an Douar e-pad ar rannhoalad mioken, e heller dont da ziskleria, en eun doare gwirheñvel a-walc’h ha bastus d’ar spered, kreskañs an Denelez kosa, ha, war eun dro, an emstummidigez enni dre hir-amzer eus ar rummadou-meur disheñvel dre o liou-ken, natur o bleo ha linennadur o dremm. E-kerz ar mioken eo e c’hoarvezas ar roufennaduriou eus ar bluskenn-vaen o deus lakaet da sevel an aradennadou bras a veneziou euraziat <ref>''Euraziat'' a zo ennañ kenta silabenn Europa hag Azia stag-ouz-stag. Meneziou euraziat a raer eus meneziou Europa hag Azia a zo bet lakaet da sevel en hevelep hoalad gand an hevelep roufennaduriou eus ar bluskenn-vaen. Eurazia a vez lavaret eus Europa hag Azia sellet evel eun douar-bras hepken (hag evit gwir, a-wel d’an douaroniez, n’eo Europa nemed eur mell ledenez stag ouz Kornog Azia). Euraziat a raer ivez eus ar gouennou-tud a vev en Europa kerkouls hag en Azia, pe eus an hironed diwar kemmesk Europiz hag Aziiz. ''Eurafrikat'' hag ''Amerindat'' a zo geriou furmet en hevelep doare. ''Amerindat'' a zo bet savet da envel henvroïz an Amerik evit tec’hout diouz an daou-ster rouestlus stag ouz ar ger ''Indian'' e yezou-zo (saozneg, spagnoleg, galleg) a ra gantañ da envel war eun dro broïz an Amerik (ar fals-Indez pe Indez ar C’huz-heol) ha broïz an Indez (ar wir Indez pe Indez ar Savheol). An daousteriez-se eus ar ger Indian n’eus ket anezi e brezoneg pa reomp Indianed eus broïz an Amerik nemetken, ha pa lavaromp Indeziz eus broïz an Indez. Dre-ze, n’eo ket ker ret ober gand ar ger Amerindat en hor yez-ni ha ma ’z eo e saozneg da skouer.</ref> : Himalaya, Tibet, Pamir, Iran, Kaokaz, Armenia, Azia-Vihana, Balkanou, Karpatou, Alpou, {{Tired|Apenni|nou}}<noinclude><references/></noinclude> fb8qetfc76opfmadxxpkvtbcun8d2zh 102 67198 210440 210291 2026-10-25T15:15:43Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210440 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 122 —|}}</noinclude>{{Tired|Apenni|nou}}, Atlas. N’eo ket a-daol-trumm, hogen gorrek-meurbet eo en em savas an aradennadou-ze. Ar beurc’horroïdigez anezo a gemeras, da veza kaset da benn, oadveziou hir a vez graet anezo gand an douarourien ''akuitanek, burdigalek, helvetek, tortonek'', ''sarmatek'' ha ''pontek''. Keit ha ma padas ar c’horroïdigez-se, ez eas ivez war uhelaat strad ar mor Kreizdouarek ken na voe da hesk hogos en e bez. A-hed milvedou n’eus ken anezañ, eus ar Spagn d’an Indez <ref>Kent savidigez ar meneziou euraziat, e-pad ar rannhoalad eoken, oadvez lutetiaek, en em astenne ar Mor Kreizdouarek war-du ar Reter kalz pelloc’h eget bremañ, pa ’z edo dindanañ Azia-Vihana, Kaokaz, Armenia, Siria ha Persia. Gwelout {{sc|A. de Lapparent}}, ''Traité de Géologie'', 5{{vet}} mouladur, 1906, pp. 1.526, 1.547, 1.616, 1.626, 1.633.</ref> nemet kompezennadou hir divent a zouar strujus-dreist, marellet a lennadou dour peuzdisall, stêriet-stank ha golôet penn-da-benn a goadeier hag a bradeier, o veva enno, e-mesk eur c’hlasvez kehederel e gwirionez, loened rak-furmus d’ar re a vev bremañ er broiou tomm : antiloped, gazeled, jirafed, olifanted, frikorneged, dourvarc’hed, kizier-meur, marmouzien ha struskañvaled. Er rannved gwenvidik-ze, kuit a bep hemolc’h, e helle mab-den beva er vrasa aezoni, rak kavout a rae eno er bloaz-pad boued founnus a lies seurd. Ar pep brasa eus ar gwez frouez, eus<noinclude><references/></noinclude> bagkd4nac4dcvkq6821gl7nxdk8gha4 102 67199 210444 210292 2026-10-25T15:57:21Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210444 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 123 —|}}</noinclude>an edeier hag eus al louzeier-kegin bet gounezet diwezatoc’h gant mab-den a zo genidik eus ar rannved-ze en e bez, eus lec’h pe lec’h anezañ, pe kavet e vezont o kreski anezo o-unan war e harzou : palmez-datez, fiez, olivez, gwini, pin-bouedus (''Pinus domestica''), kistin, kraoñ, kraoñ-kelvez, brikez, pechez, irin, kerez, per, aval, mouar, spezad, flamboez, sivi, ognon, kignen, sivolez, kaol, pour, irvin, karotez, boetrabez, asperjez, kistin-dour, ed-du, piz, fao, fer, aval-sukrin, sitrouilhez, kokombrez&nbsp;<ref>{{sc|A. de Candolle}}, ''L’origine des Plantes cultivées'', eil mouladur, 1896. Levriou all talvoudus da lenn diwar-benn ar poent-se a vez kavet an anoiou anezo war ''La Terre et l’Evolution humaine'' gant {{sc|Febvre}} ha {{sc|Bataillon}}, 1922, pp. 454-5.</ref>. E-pad ar rannhoalad war-lerc’h, ar plioken, ez eas ar vro evurus-se war en em zarnaoui. Da heul frailhaduriou ha koazaduriou bras er bluskenn-douar, e teuas ar mor ervoaz d’en em astenn warni adarre amañ hag ahont. Neuze eo en em gleuzas koundouniou mor Oman (4.300 metrad), ar mor Ruz (1.000 m.), ar mor Kreizdouarek (3.300 m.) hag ar mor Du (2.240 m.). Ar glebor degaset gand an aveliou kreisteizel a dròas en erc’h war lein hag ouz tor an aradennadou-meneziou en o led en hanternoz, eus ar mor Atlantek betek kreiz an Azi, hag en em garga a reas o zraoniennou a skournredennou. Dre an erc’hegi hag ar skournegi-ze e voe lakaet kael etre an dud aet da chom en hanternoz d’ar meneziou, e kompezennou Reter Europa ha Kornog Siberia, hag an dud a gendalc’he da veva<noinclude><references/></noinclude> 9xlcgha5dsczcgjh5na1k15qb25itcb 210506 210444 2026-10-25T22:22:39Z Aveldro 601 210506 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 123 —|}}</noinclude>an edeier hag eus al louzeier-kegin bet gounezet diwezatoc’h gant mab-den a zo genidik eus ar rannved-ze en e bez, eus lec’h pe lec’h anezañ, pe kavet e vezont o kreski anezo o-unan war e harzou : palmez-datez, fiez, olivez, gwini, pin-bouedus (''Pinus domestica''), kistin, kraoñ, kraoñ-kelvez, brikez, pechez, irin, kerez, per, aval, mouar, spezad, flamboez, sivi, ognon, kignen, sivolez, kaol, pour, irvin, karotez, boetrabez, asperjez, kistin-dour, ed-du, piz, fao, fer, aval-sukrin, sitrouilhez, kokombrez&nbsp;<ref>{{sc|A. de Candolle}}, ''L’origine des Plantes cultivées'', eil mouladur, 1896. Levriou all talvoudus da lenn diwar-benn ar poent-se a vez kavet an anoiou anezo war ''La Terre et l’Evolution humaine'' gant {{sc|Febvre}} ha {{sc|Bataillon}}, 1922, pp. 454-5.</ref>. E-pad ar rannhoalad war-lerc’h, ar plioken, ez eas ar vro evurus-se war en em zarnaoui. Da heul frailhaduriou ha koazaduriou bras er bluskenn-douar, e teuas ar mor ervoaz d’en em astenn warni adarre amañ hag ahont. Neuze eo en em gleuzas koundouniou mor Oman (4.300 metrad), ar mor Ruz (1.000 m.), ar mor Kreizdouarek (3.300 m.) hag ar mor Du (2.240 m.). Ar glebor degaset gand an aveliou kreisteizel a drôas en erc’h war lein hag ouz tor an aradennadou-meneziou en o led en hanternoz, eus ar mor Atlantek betek kreiz an Azi, hag en em garga a reas o zraoniennou a skournredennou. Dre an erc’hegi hag ar skournegi-ze e voe lakaet kael etre an dud aet da chom en hanternoz d’ar meneziou, e kompezennou Reter Europa ha Kornog Siberia, hag an dud a gendalc’he da veva<noinclude><references/></noinclude> kd43dnnii4eq0evo31yzxmfv9bww3wn 102 67200 210445 210293 2026-10-25T15:59:10Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210445 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 124 —|}}</noinclude>war an douarou bet disrannet gand ar mor, diouz tu ar c’hreisteiz. En hanternoz, er broiou ma oa aet war yenaat an temz-amzer e-pad eun darn eus ar bloavez (hep ma vije aet koulskoude ar goañv yen-skourn enno evel m’emañ bremañ) e chome an dud a zo bet penn-lignez d’ar ouenn wenn. E broiou dic’hoañv ar c’hreisteiz, e paotaas an dud a voe penn-kef da ouennou m’edo o stankaat en o c’hroc’hen greunennouïgou o livadur-ken bep ma ’z aent dounoc’h-douna dindan oablou tomm-grizias ar c’hreisteiz ; bez’ emañ anezo : hendadou Etiopiz ha Dravidiz, nesa d’ar mor Kreizdouarek ; izeloc’h war-du ar c’hreisteiz ha tostoc’h d’ar c’heheder, hendadou Morianed Afrika, ha, pelloc’h e Gevred Azia, hendadou Aostraliz ha Melaneziz. E Reter Azia, en tu-hont da uhelennou-meur an Tibet, edo o chom a-benn-neuze rummadou-tud o liou-ken o tenna d’ar melen, nemet ha ganet e vije ar velengroc’heneien, evel ma kred da ouizieien-zo <ref>Doktor {{sc|A. F. Legendre}}, da skouer.</ref>, diwar eur c’hemmesk a dud kroc’hen-gwenn gant tud kroc’hen-du : melen o c’hroc’hen eo ivez ar vulzened en hon amzer&nbsp;<ref>Mulzened a vez graet eus an dud vriz-ouenn ganet eus unaniezou etre Eurafrikiz pe Euraziiz a ouenn wenn ha Morianed.</ref>. An disheñvelderiou a zo bremañ e liou-ken an tri skourr-meur eus an Denelez o deus goulennet moarvat kantvilvedou da sevel ha d’en em gadarnaat kent dont da veza herezel evel m’emaint bremañ, da lavarout eo da dremen a dad da vugel dre<noinclude><references/></noinclude> gkpiuodd1v2vn2tf1vnlzbr40vpg5c1 102 67201 210446 210294 2026-10-25T16:00:52Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210446 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 125 —|}}</noinclude>ar gwad, kuit eus al levezoniou-natur o deus o lakaet da ziwan er penn-kenta. N’omp ket aotreet da gredi e oa en derou ker bras an disheñvelderiou-ze ha bremañ. Emañ meur a dra zoken, hizio c’hoaz, o tiskouez n’oant ket. Bugale nevez-c’hanet ar Galmouked, re Sinaïz, Maleziz, Amerindiz, hag all, n’int ket ker melen hag o c’herent. Bugale Morianed Afrika a zo liou chokollat o tenna war ar ruz pe liou kannell o c’hroc’hen da vare o ganedigez, hag eun nebeud deiziou goude eo ez a war zuaat. Kement-se o tiskouez n’eo ket liou peurzu pe beurvelen ar c’hen eur stummad eus ar c’hosa er gouennou-ze. Kemend-all a heller lavarout eus gloanegez ar bleo gant Morianed Afrika ha Melaneziz, pa ’z eo gwir n’eus gant bugale nevez-c’hanet ar gouennou-ze nemet bleo gwagennek pe rodellek. Er stumm-ze e pad pell a-walc’h o bleo gant bugale Melaneziz. Gant bugale Morianed Afrika, en eneb, ez eont buan war c’hloanekaat, ha diwar-ze e heller dastum ez eo kosoc’h stumm gloanek ar bleo er ouenn vorianat eged er ouenn velaneziat&nbsp;<ref>Fritz {{sc|Sarasin}}, war ''Anthr. 1924'', p. 224 ; {{sc|Haddon-Van Gennep}}, pp. 10-1.</ref>. Ar stummadou all, ma sav diwar ar c’henframmadur anezo en eun hevelep dremm an neuz-ouenn vorianat (ar fri tougn gant fronellou-podez hag an diweuz teo war astenn) e-touez Afrikiz krochenet-du, hag an neuz-ouenn vongolheñvel (dremm ledan ha plaen, daoulagad a-veskell) e-mesk Reter-Pellaïz hag Amerindiz, ne dint ket marteze, int-i ivez, ker koz e-metou ar broadou-ze ha ma vijed<noinclude><references/></noinclude> sol2enea1pziw0me8nccpao7rqlim9j 102 67202 210447 210295 2026-10-25T16:03:46Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210447 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 126 —|}}</noinclude>tuet da gredi diwar ar c’henta sell. Pell ez int, da vihana, a veza skignet ker stank ha ma vez kreded peurvuia en Europ. Kalz a Vorianed n’o deus na fronellou podez na diweuz teo war astenn : ker kaer dremmet hag Europiz ez int. E-metou melen-groc’heneien ar Reter-Pella hag an Amerik e tegouezer alies ivez gant dremmou europat-heñvel&nbsp;<ref>Diwar gement-se holl, e heller dastum a-walc’h ez oa gand an hena diskennidi diwar an Homo sapiens eur c’hroc’hen gwenn-gell ha bleo gwagennek pe hir-rodellek, ruz o liou marteze (keñveria {{sc|P. Diffloth}}, ''la Beauté s’en va'', pp. 194-5 : « Eva a oa bleo ruz d’ezi ha n’eo ket bleo melen-aour evel ma lavar ar barz Milton »). Gouennou kroc’henet gell pe zu, indoneziat hag aziat eus ar Gevred, evel Andamaniz, ar Semanged, ar Sakaïed, hag all, a zo d’ezo bleo du, eun adliou arruz warna. Ar ruzegez, da lavarout eo an distrei a hiniennou da liou ruz ar bleo, a zo anezi e-mesk holl ouennou ar bed, nemed ar Vorianed.</ref>. Kredi a raer peurvuia ez eus eur galloud gwarezus el liou du, azdu pe c’hell diwanet er c’hroc’hen gand an heol. Liou du o c’hen a zifennfe ar Vorianed diouz nerz bannoberius an heol. En heñvel doare e vefe liou gwenn o c’hroc’hen eur gwarez evid ar wenngroc’heneien, nemet ouz ar riou e vefe ar gwarez-se, pa ’z eo ar gwenn ar gwella liou da virout tommder ar c’horf&nbsp;<ref>Haddon-Van Gennep, р. 14.</ref>. Bez’ e heller lakaat heb aon da fazia ez eo bet gounezet gand ar gouennou-meur a vremañ liou herezel o c’hen e-doug eun hoalad eus an Douar kent an hini m’emaomp ennañ. Sed amañ perak : 1° Pep tra a denn da wiria ez eus eus Morianed Afrika eur ouenn-dud hag a zo bet o chom a-viskoaz<noinclude><references/></noinclude> 5pvwfxizgbowc1587b7prmelcx5bb73 102 67203 210448 210296 2026-10-25T16:06:51Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210448 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 127 —|}}</noinclude>e kevrennou tomma hag heolieka an Afrik : Soudan ha lodennou kevannezus ar Sahara. Diouz o zu, Morianed Tasmania hag Aostralia, kent chom er broiou m’o c’haver hizio, o deus annezet, a-gevret gant Melaneziz, kevrennou trovanel Azia (Indez hag Indez-Sina) e-lec’h ma kaver bremañ c’hoaz dilerc’hiadou eus gouennou-tud kar-nes d’ezo, dreist-holl e-mesk Dravidiz an Indez. O liou du, deuet d’ezo ha stabilaet dre hir amzer, a viront pa dremenont dindan oablou klouaroc’h. Ar Vorianed aet da chom e Kreisteiz Afrika a zo ken du hag ar re vanet dindan ar c’heheder ; al liou du-ze o digemm diwar eur gwel diouz henvroïz ar vro, Bochimaned hag Hottentoted a zo melen o c’hroc’hen. Tasmaniz hag Aostraliz Kreisteiz Aostralia, evito da chom abaoe diwez ar pleistoken e broiou ha n’int ket tommoc’h eget Kreisteiz Europa, a zo ken du ha Melaneziz o deus savet o annez en enezennou dindan ar c’heheder. En diwez, ar Vorianed degaset, eun nebeut kantvedou a zo, dre ar sklaverez, er C’hanada hag e lodenn hanternoz ar Stadou-Unanet e-lec’h ma vez yen-skourn ar goañv, o deus miret o liou-ken, ken du ha liou-ken ar Vorianed degaset en Antilhou&nbsp;<ref>{{sc|A. Corre}}, ''De l’acclimatement dans la race noire africaine'', war ''Rev. d’Anthr''., Rummad 2, V, pp. 31-97 ; {{sc|F. L. Hoffmann}}, ''Race, traits and tendencies of the American Negro'', war ''Pub. American Economic. Ass''., XI, 1896, pp. 1-329.</ref>. 2° Ar poblou kroc’henet-melen o deus kemeret lec’h Melaneziz en Indonezia, e-kerz ar rannhoalad holoken, n’int ket aet war zuaat. Pounaned {{Tired|dia|barz}}<noinclude><references/></noinclude> 5gppxh0i26xm8bsxlc49t2gt8u2su64 102 67204 210449 210297 2026-10-25T16:08:13Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210449 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 128 —|}}</noinclude>{{Tired2|dia|barz}} Borneo, da skouer, evito da chom en eur vro ken tomm hag ar Soudan pe ar C’hongo, a zo bepret melen-gwenn o c’hroc’hen. E kevrennou kehederel Afrika ar poblou hamitek, aet da veva darn anezo kerkent ha diwez ar pleistoken e-touez ar Vorianed, o deus miret o liou gell-ruz pe c’hell-melen. En Amerik ivez, an Indianed o deus tudet e-pad ar rannhoalad holoken kevrennou kehederel ar vro (Yukatan, Kreiz-Amerik, Antilhou, Venezuela, Gwiana, Amazonia, hag all) a zo manet melen-groc’henek evel an Indianed o deus graet o annez e kevrennou yen ar vro, Kanada ha Patagonia&nbsp;<ref>An Indianed velena a zo alies ar re o chom ar pella diouz ar c’heheder.</ref>. 3° Mar deo manet digemm o liou-ken gand ar gouennou aet da chom e kevrennou tomm-grizias ar bed abaoe diwez ar pleistoken ha derou an holoken, aesoc’h meiza ez eo manet digemm o liou gand ar re a zo bet divrôet davet ar c’heheder abaoe derou an istorvez. Ar pobladou gwenngen ha bleo melen, graet ''Tahennou'' ha ''Tamehou'' anezo gand Ejiptiz, hag o deus argadet an Ejipt diouz tu ar c’huzheol e-tro an XIII{{vet}} kantved kent H. S., o deus lezet war o lerc’h e poblañs Berberia diskennidi a zo hizio ker gwenn o c’hroc’hen ha ker melen o bleo ha m’edo o c’henttadou gwelet gwechall gand Ejiptiz. An Arianed aloubet an Indez ganto war-dro an hevelep koulz, ar Verbered o deus diberc’hennet e-pad ar c’hantvedou kenta eus an amzervez kristen ar Vorianed diouz lodennou<noinclude><references/></noinclude> jjptwe69fdh70722zliwhl5pfklql36 102 67205 210450 210298 2026-10-25T16:12:18Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210450 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 129 —|}}</noinclude>kevannezus ar Sahara, ar Yuzevien aet d’ober o annez e Kochin (Indez) goude dismantridigez Jeruzalem gant Titus <ref>« Yuzevien wenn » a raer anezo er vro, d’o digemma diouz ar « Yuzevien du », ar re-mañ Tamouled anezo troet d’ar judaadegez. War an daou rummad Yuzevien-ze, lenn eveziadennou Deniker, ''Races et Peuples de la Terre'', kenta mouladur, p. 136, notenn 3. Keñveria {{sc|P. Loti}}, ''L’Inde sans les Anglais'', 46{{vet}} mouladur, pp. 119-26.</ref>, ar rummadou Arabed aet da chom diwezatoc’h er Soudan reterel <ref>Diwar-benn neuz-ouenn Arabed ar Bornou, lenn {{sc|E. Gentil}}, ''La chute de l’empire de Rabah (la mission Gentil du Congo au lac Tchad''), war ''Tour du Monde'', 1901, II, p. 614.</ref>, an holl boblou-ze a zo manet gwenngen. N’eus bet gwelet, kennebeut, kemm ebet o sevel e liou-kroc’hen diskennidi Europiz a zo o chom abaoe eun nebeud kantvedou e kevrennou kehederel Amerika, e Kreisteiz Afrika, en Indonezia, e Polunezia&nbsp;<ref>{{sc|J. Novicow}}, ''Les luttes entre sociétés humaines et leurs phases successives'', 1893 ; ''l’Avenir de la Race blanche'', 1897 ; {{sc|A. C. Haddon}}, ''the Wanderings of Peoples'', Cambridge, 1911 ; Roland B. {{sc|Dixon}}, ''the Racial History of Man'', New-York, 1923.</ref>. Hogen mont re bell e vefe dastum diwar kement-se holl en em gav stabilaet da viken liou-kroc’hen ar gouennou-meur a vremañ, pa ’z eo gwir n’eus ket a stabilded e-lec’h ez eus buhez. Kement-mañ hepken a zo da lavarout : re verr eo an istorvez, re verr zoken ar rannhoalad holoken en e bez d’al levezoniou-natur da zegas kemmaduriou en eur stummad en deus goulennet kantvilvedou evit diwan ha stabilaat, hag a zo deuet da veza herezel er gouennou abaoe derou ar pleistoken da vihana&nbsp;<ref>{{sc|E. G. Conklin}}, ''The Direction of Human Evolution'', 1921.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> sgqlgi375c8fmeisci8kl99mgukuxsl 102 67206 210461 210300 2026-10-25T16:53:04Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210461 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 141 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> Rummadou all a besketaerien hag a hemolc’herien groc’hen-du a dreizas en enezennou Melanezia (Nevez-Gwinea, Amiraliez, Salaun, Nevez-Hebridez, Nevez-Kaledonia) hag en em skignas beteg ar Zeland-Nevez. Darn eus ar rummadou-ze, evel an hini a zo bet penn-lignez da Nevez-Kaledoniz, a zo dibar dre an niver a stummadou neanderthalheñvel en askournadur o c’horf hag o fenn. Ma heller lavarout n’eus gouenn ebet bremañ war ar bed a gement a ve heñveloc’h ouz Neanderthaliz eget gouenn Nevez-Kaledoniz. Disheñvel a-grenn ez int avat diouz Neanderthaliz dre uhelder bolz o c’hlopen, dre poullou pevarc’hornek o daoulagad, hirder bras o arvrec’h hag o gar e-keñver hini o brec’h hag o morzed, dre stummadou all c’hoaz, evel sounnder o c’horf, o laka diarvar ebet e-touez diskennidi an Homo sapiens <ref>Diskleriet e vefe an heñvelderiou-ze etre Nevez-Kaledoniz ha Neanderthaliz ma lakafed ez eus bet er penn-kenta eur ouenn-dud gentneanderthalat e vije deuet diwezatoc’h gouenn Neanderthal ha gouenn an ''Homo sapiens'', Fritz {{sc|Sarasin}}, ''Sur les relations des Néo-Calédoniens avec le groupe de l’Homo neanderthalensis'', war ''Anthr''. 1924, pp. 193-227.</ref>. An hevelep heñvelderiou ha disheñvelderiou a zo etre Aostraliz ha Neanderthaliz. E-kerz ar rannhoalad holoken, e voe adtudet hogos en o fez enezennou kuzheol Okeania gant pobladou a ouenn gemmesket, kroc’hen gwenn-gell, gell-splann, arvelen pe velen o tont eus Indez-Sina. Kevrennadur-bremañ ar gouennou hag ar yezou en Indonezia a sav da nevez-varevez ar maen&nbsp;<ref>{{sc|R. Heine Geldern}}, ''Die Steinzeit Sudostasiens, war Mitteilungen der Anthropologischen Gesellschaft in Wien (Sitzunberichte'', Levrenn 57, 1927, pp. 47-54 ; ''Anthr''. 1927, pp. 536-8 ; {{sc|J. B. Kleiweg de Zwaan}}, ''De Rassen van den Indischen Archipel'', Amsterdam, 1925 ; ''Anthr''. 1927, pp. 202-3.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> g6qnrtqxdokp4w6kzqpbrpt7bkz0n4h 102 67207 210462 210301 2026-10-25T16:55:58Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210462 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 142 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> Evit Polunezia, an dudidigez anezi a zo bet kaset da benn e-doug an daou vilved diweza eus an istorvez gant tud kroc’hen melen pe c’hell o tont eus Indonezia. A-walc’h a zo eus unvanded ar yez komzet dre holl enezennou Polunezia da ziskouez n’eo ket koz poblidigez an enezennou-ze&nbsp;<ref>{{sc|A. de Quatrefages}}, ''les Polynésiens et leurs migrations'', 1866 ; ''Hommes fossiles et hommes sauvages'', 1884, pp. 401-94 ; Doktor {{sc|P. A. Lesson}}, ''les Polynésiens, leur origine, leurs migrations, leur langage'', 4 levrenn ; {{sc|E. Caillot}}, ''Histoire de la Polynésie orientale, Les Polynésiens orientaux au contact de la Civilisation''.</ref>. 4° ''Amerika''. — E touez an holl relegou-tud o tenna d’ar ragistorvez bet kavadennet en Amerika, n’eus askourn ebet betek-hen a gement a hellfe beza lakaet diarvar war Amzer ar Skourn- Bras. Douaroniez ar vro kerkouls ha neuziou- gouenn an Indianed o-unon a laka anat n’eo bet an den evit dont en Amerika nemed eus Azia dre striz-mor Behring <ref>Tud neuziet-heñvel ouz Indianed Amerika a gaver bremañ c’hoaz amañ hag ahont e-touez poblañs Siberia, Japan, Korea, Mongolia, Tibet, Sina, Indez-Sina, Malezia ha Polunezia, {{sc|A. Hrdlicka}}, ''passim''.</ref>. Tudidigez Amerika n’oufe ket beza bet boulc’het nemed eur wech ma ’z eo bet tudet kevrennou pella ha reterela Azia. A-hend-all, ar rummadou-tud kevannezet ganto Amerika a zo aet kuit eus Azia pell kent ar mare m’eo diwanet enni broadeleziou ha sevenaduriou<noinclude><references/></noinclude> 3vt8am29il56c9sze0bg7q02e14e3t4 210492 210462 2026-10-25T22:14:45Z Aveldro 601 210492 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 142 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> Evit Polunezia, an dudidigez anezi a zo bet kaset da benn e-doug an daou vilved diweza eus an istorvez gant tud kroc’hen melen pe c’hell o tont eus Indonezia. A-walc’h a zo eus unvanded ar yez komzet dre holl enezennou Polunezia da ziskouez n’eo ket koz poblidigez an enezennou-ze&nbsp;<ref>{{sc|A. de Quatrefages}}, ''les Polynésiens et leurs migrations'', 1866 ; ''Hommes fossiles et hommes sauvages'', 1884, pp. 401-94 ; Doktor {{sc|P. A. Lesson}}, ''les Polynésiens, leur origine, leurs migrations, leur langage'', 4 levrenn ; {{sc|E. Caillot}}, ''Histoire de la Polynésie orientale, Les Polynésiens orientaux au contact de la Civilisation''.</ref>. 4° ''Amerika''. — E touez an holl relegou-tud o tenna d’ar ragistorvez bet kavadennet en Amerika, n’eus askourn ebet betek-hen a gement a hellfe beza lakaet diarvar war Amzer ar Skourn-Bras. Douaroniez ar vro kerkouls ha neuziou-gouenn an Indianed o-unon a laka anat n’eo bet an den evit dont en Amerika nemed eus Azia dre striz-mor Behring <ref>Tud neuziet-heñvel ouz Indianed Amerika a gaver bremañ c’hoaz amañ hag ahont e-touez poblañs Siberia, Japan, Korea, Mongolia, Tibet, Sina, Indez-Sina, Malezia ha Polunezia, {{sc|A. Hrdlicka}}, ''passim''.</ref>. Tudidigez Amerika n’oufe ket beza bet boulc’het nemed eur wech ma ’z eo bet tudet kevrennou pella ha reterela Azia. A-hend-all, ar rummadou-tud kevannezet ganto Amerika a zo aet kuit eus Azia pell kent ar mare m’eo diwanet enni broadeleziou ha sevenaduriou<noinclude><references/></noinclude> 9zo84jx8a6jmqjm3o0u03keyz9sne0k 102 67208 210463 210302 2026-10-25T21:41:19Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210463 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 143 —|}}</noinclude>bras ar Reter-Pella <ref>Ar sevenaduriou a ziwanas diwezatoc’h e-touez Indianed Amerika (sevenaduriou ar Meksik, sevenadur Inkaed ar Perou, Hag all) a zo amerikan-rik. Bez’ ez int ar frouez eus labour-dourn ha spered an Indianed, ermaez a bep levezon estren, kuit a beb amprest digand ar sevenaduriou a oa o vleunia e kevrennou all ar bed. Kemend-all a zo da lavarout eus al labour-douar hag ar maga-loened. Ar plant a zeuas da veza gounezet gand an Indianed, al loened a voe diouezet ha maget ganto a zo anezo holl plant ha loened ar vro ha n’eo ket plant ha loened degaset eus Azia. Keñveria H. {{sc|Beuchat}}, ''Manuel d’Archéologie américaine, Amérique préhistorique, civilisations disparues'', 1912, pp. 732-5.</ref>. Pe da lavarout gwell, d’ar mare n’edo c’hoaz eus pobladou ar Reter-Pella nemet rummadouigou hemolc’herien, pesketaerien ha kutuilherien eo en em zisrannas diouto ar bagadou aet d’en em skigna dre Amerika. Kement-se holl a denn da lakaat ar c’henta divroadegou o deus tudet an Douarou-Nevez war-dro diwez hen-varevez ar maen ha derou nevez-varevez ar maen, da lavarout eo war-dro 15.000 bloaz diouzomp, hervez amzeroniez ragistorvez Europa. Kement gouenn-dud a oa neuze o chom er Reter-Pella he deus kaset moarvat divroerien daved Amerika ; ac’hano penn-orin an disheñvelderiou a zo bremañ c’hoaz o tiforc’ha an Indianed entre meur a ouenn <ref>Mont en tu all d’ar wirionez eo lavarout war-lerc’h ar genta Spagnoled o deus ergerzet ar vro : « Neb en deus gwelet eun Indian, en deus o gwelet holl ».</ref>. Bez’ e kouez an disheñvelderiou-ze war furm ar glopen, linennadur an dremm, ar vent hag al liou-ken. Melen-gell eo kroc’hen an Indianed dre vras. Koulskoude meuriadou anezo evel Perikueed Hen-Galifornia ha<noinclude><references/></noinclude> g3osh71l21pg7j4y5o9e5qh8bnz6cd0 102 67209 210464 210303 2026-10-25T21:45:02Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210464 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 144 —|}}</noinclude>Charruaed an Uruguay a oa ken du ha Morianed <ref>Aet da get eo bremañ an daou veuriad-ze. « Kaliforniz, eme ar merdead gall La Pérouse, a zo dre o liou heñvel ouz Morianed na vefe ket gloanek o bleo. Da sellout liou c’hroc’hen nemetken, e kredfe d’an den beza en o zouez evel en eur blantadeg eus enez San-Domingo ». « Ar Charruaed, a lavar Pritchard, a zo da renka, en abeg d’o liou-ken, e-touez ar gouennou kroc’hen-du ». Meneget diouz Topinard, ''L’Anthropologie'', mouladur nevez, s. a. pp. 496-7.</ref>. Meuriadou all, evel hiniennou eus ar re a zo o chom er Chako (Amerika ar C’hreisteiz) a zo en eneb gell-splann o liou <ref>« N’eo ket gelloc’h o liou-ken eget liou-ken eur mulzen. N’int ket gelloc’h eget miliadou a Spagnoled hag a Bortugaliz o chom war harzou an trevadennou ha lorc’h enno da veza gwenngroc’heneien », {{sc|Mayne-Reid}}, ''les Peuples étranges'', troïdigez c’hallek gand an itron {{sc|H. Loreau}}, 7{{vet}} mouladur, 1884, p. 131.</ref>. Disheñvel-bras ivez linennadur an dremm diouz ar meuriadou. Mar deo mongolheñvel en o stumm kalz a Indianed, n’o deus eleiz a re all nested ebet ouz gouenn vongoliat Kreiz-Azia. E stummadou-korf an Indianed, ez eus daou hag a zo skignet-ledan en o zouez hag a bouez bras dre ar sklerijenn a ziskouezont teurel war o orin : 1° ar rakkarvanegez gand an Indianed a zo hanter-hent etre dremmadur an Den gwenn ha dremmadur ar Morian ; 2° ar c’heñveriad etre hed an arvrec’h ha hed ar vrec’h, hed ar c’har ha hed ar vorzed a zo ivez ganto hanter-hent etre re an Den gwenn ha re ar Morian. En doare-derez m’emañ bremañ hon anaoudegeziou war ar poent-se, e heller lakaat ez eus bet e tudidigez Amerika pemp enbroadeg lerc’h-ouz-lerc’h :<noinclude><references/></noinclude> 0p2kd3htm7177aaru4mnk9jtkm0tqnc 102 67210 210465 210304 2026-10-25T21:49:30Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210465 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 145 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> 1° Hirbenneien kroc’henet gell-du pe zu, hendadou da ouenn Lagoa-Santa, Charruaed an Uruguay, Perikueed Hen-Galifornia, hag all. Dre Amerika a-bez e kaver roudou eus ar ouenn-ze. Heñvel eo ouz Melaneziz dre veur a stummad eus hec’h askournadur ha deuet eo moarvat eus Reter pe eus Gevred Azia d’ar mare m’edo c’hoaz ar vro-ze e dalc’h hendadou Melaneziz. Ho pet koun o deus darn eus mougeviou an Tonkin daskoret, a-gevret gant binviou nevez-varevez ar maen ha binviou acheulel mesk-mesk, klopenou melaneziat&nbsp;<ref>D^{<small>r</small>} {{sc|P. Rivet}}, ''La race de Lagoa-Santa chez les populations précolombiennes de l’Equateur'', war ''Bull. et Mém. de la Soc. d’Anthr. de Paris'', 5{{vet}} Rummad, Levrenn IX, 1909, pp. 209-73 ; ''Recherches anthropologiques sur la Basse-Californie'', war ''Journ. de la Soc. des Américanistes de Paris'', Rummad nevez, Levrenn VI, 1909, pp. 146-253 ; D^{<small>r</small>} {{sc|R. Verneau}}, ''Les anciens Patagons'', 1903 ; ''Crânes d’Indiens de la Colombie : l’élément papoua en Amérique'', war ''Anthr''. 1924, pp. 353-86 ; {{sc|E. Winslow Gifford}}, ''Californian Anthropometry (University of California Publications in American Archaeology and Ethnology''), Berkeley, 1926 ; ''Anthr''. 1927, pp. 556-7.</ref>. 2° Hirbenneien, hendadou d’ar pep brasa eus an dud aet d’ober meuriadou an Algonkianed, Irokizien, Sioued, Chochoned, Pimaed, Azteked, hag all. Dremmou europatheñvel a gaver alies a-walc’h e-touez ar re-ze. 3° Krennbenneien, eus an neuz-ouenn anvet toltek, skignet ivez evel ar re veneget uheloc’h en teir Amerika. 4° Krennbenneien eus rummad an Athapasked, stankoc’h ha rikoc’h en o metou an dremm {{Tired|vongol-|heñvel}}<noinclude><references/></noinclude> 0q5442ugz5l6wdh3nelxs199fhbdou6 102 67211 210466 210305 2026-10-25T21:55:00Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210466 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 146 —|}}</noinclude>{{Tired2|vongol-|heñvel}}. Eus ar re-ze, an Apached eo ar re a zo aet al larka daved ar c’hreisteiz. 5° An Eskimoed <ref>{{sc|A. Hrdlicka}}, ''The origin and antiquity of the American Indian'', war ''Annual Report of the Smithsonian Institution'', 1925, pp. 481-94 ; ''Anthr''. 1927, pp. 409-11 ; ''Catalogue of human crania in the United States National Museum, war Proceedings of the… Museum'', Levrenn 69, Washington, 1927, pp. 1-127 ; ''Anthr''. 1927, pp. 554-6 ; {{sc|H. Vignaud}}, ''Le problème du peuplement initial de l’Amérique et de l’origine ethnique de sa population indigène'', war ''Journ. de la Soc. des Américanistes de Paris'', 1922, pp. 1-63 (keñveria ''Anthr''. 1923, pp. 415-8 : eveziadennou gand an Doktor {{sc|R. Verneau}}) ; D^{<small>r</small>} Ch. {{sc|André}}, ''Comment s’est peuplée l’Amérique'', war ''La Presse Médicale'', miz gwengolo 1926 ; ''Anthr''. 1927, p. 423. </ref>. ''Da evesaat'' : En daou bennad emeur o paouez lenn a-zivout kavell mab-den, orin ar gouennou-meur ha tudidigez ar bed, hon eus lakaet ar pep gwirheñvela a-douez an dirouestlou bet klasket d’ar c’hudennou-ze gant skianteka ha poelleka gouizieien hon amzer. Arabat d’al lenner ankounac’haat avat ez eus amañ martezeadou ha goulakaduriou eleiz. O c’hortoz ar c’havadennou da zont d’o gwiria pe d’o diskar, e vezo mat ober ganto evel da stern-labour ha da gael da virout ouz ar glaskerien da goll o amzer e huñvreadennou diboell. Ar goulakadur-meur a dalv da ziazez d’ar pajennadou uheloc’h eo ma ’z eo diskennet an holl ouennou-tud eus eur penn-kef nemetken. War ar goulakadur-ze ez eus bet savet kelennadurez an unc’heneliadegez m’eo bet ar brudeta dalc’hiad anezi, e dibenn ar c’hantved diweza, an denoniour<noinclude><references/></noinclude> hn3ru0m1q3drpvg69rcb3y5hwuw0dvc 102 67212 210467 210306 2026-10-25T21:58:17Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210467 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 147 —|}}</noinclude>gall A. de Quatrefages <ref>Ganet e 1810, marvet e 1892. Penna levriou : ''De l’unité de l’espèce humaine'', 1869 ; ''Rapport sur les progrès de l’anthropologie'', 1867 ; ''Leçons professées au Muséum'', war ''Rev. des cours scientifiques'', 1864-1865 ha bloaveziou da heul. Hag all.</ref>. Unc’heneliez mab-den eo ivez kelennadur ar Gredenn gristen. N’eo ket evelato diwar abegou a gredenn hon eus hen degemeret, pa ’z eo gwir e vennomp el levr-mañ chom striz war dachenn ar ouiziegez <ref>Gouiziegez ha Kredenn a respont da ezommou disheñvel a-grenn eus mab-den, ha disheñvel eo ivez ar pal ma tennont d’ezañ. Ar fura, d’hor meno, eo d’ar Gredenn ha d’ar Ouiziegez tremen heb en em gemmeska dre chom pep-hini klos en he zachenn. Speurenn didreuzus etrezo ! Meur a skouer a hellfed degas eus ar strafuilh hag eus ar rouest deuet diwar kemmeska dievez an eil gand eben. N’eo ket aet war-raok a-walc’h ar Ouiziegez betek-hen da veza eun harp divrall d’ar Gredenn (evit gwir, houmañ n’he deus ezomm a harp ebet). E-keñver ar Ouiziegez, gwirionez-dec’h (da vihana, ar pez a greded e pep lealded beza ar wirionez) n’eo ket gwirionez-hizio, ha gwirionez-hizio ne vezo ket gwirionez-warc’hoaz. Ar gwella d’ober, gant-se, d’an dud a gredenn ha d’an dud a ouiziegez eo labourat pep rummad eus e wella war e dachenn, kuit a dabut hag a rendael. An emgleo a vezo labour an oadveziou da zont, hen esperout ha hen heti a reomp, da vihana.</ref>. Degemeret eo bet ganeomp dre ma ’z eo d’hor meno ar gwirheñvela eus an holl c’houlakaduriou a zo bet savet diwar-benn orin mab-den, ha dre ma kouez a-unvan a-hend-all gant traou bet diskuilhet d’eomp dre imbourc’hiou-studia eus hon amzer, evel kemmusted an neuziou-buhezeged, dre hir-amzer pe a-daol-trumm, e plegennou ha dindan levezoniou a zo, e-keñver doare-beva magadurez, gounidegez-douar (evid ar plant), doñvadurez hag embregerez (evid al loened), sevenadurez (evid an dud). N’emañ ket al lec’h amañ da vont hiroc’h d’ar studi-ze, ken hoalus bennak d’ar spered ha ma ’z eo. Lakaomp a-wel ar skouer-mañ hepken,<noinclude><references/></noinclude> 0ifkl0xwlmdvvzpxawgg4wyrgsrlrq7 102 67214 210451 210309 2026-10-25T16:17:05Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210451 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 131 —|}}</noinclude>vro a dalv d’ezo da dachenn-hemolc’h, e teu alïes d’en em sila e korn pe gorn anezi rummadou hemolc’herien diwar gouennou disheñvel o tont a-bell-vro. A-wechou en em gav kemmet en holl d’an holl e berr-amzer poblañs ar vro, eur rummad kadarnoc’h pe c’halloudusoc’h o tiberc’henna ar rummad kent pe dre e beurlaza pe dre e argas. O veza n’o devez ket ezomm an hemolc’herien a sklaved, ar beurlazidigez eo tonkadur an drec’hidi pa na vezont ket evit tec’hel. Troiennou-zo koulskoude e vez espernet ar maouezed yaouank, ha drezo en em sil e gouenn an drec’herien eul lommadig eus gwad an drec’hidi&nbsp;<ref>Arabat koulskoude poueza re war an dro deñval-ze e buhez ar ouezidi. N’eo ket stankoc’h ha didruesoc’h ar brezeliou en o zouez eged e-mesk ar sevenidi. Gant poblou « sevenet » eo e voe graet brasa ha skrijusa lazadegou an istor. E-metou Indianed Amerik an Hanternoz, n’eo deuel da veza stank ar brezeliou etre ar meuriadou nemet goude donedigez Europiz en o bro, pa ’z eo en em gavet diberc’hennet menriadou-zo diouz o douarou-hemolc’h gand an drevadennerien a ouenn wenn, ha ret d’ezo klask douarou nevez dre vont da argadi douar meuriadou pelloc’h. Kent an amzer-ze, e veve peoc’h a-walc’h ar meuriadou Indianed, pep-hini war e gornad. F. S. {{sc|Dellenbaugh}}, ''The North-Americans of Yesterday'', pp. 6-8. </ref>. Hena skeudenn a anavezomp eus an daolenn-ze, bet gwelet nouspet gwech gand ar bed, eo Europa e-pad ar pleistoken-uhela gant he gouennou-tud skignet-ledan drezi ha kemmesket war eun dro, Kro-Magnoniz europatheñvel, da skouer, o veva tu-ha-tu gant Grimaldiz vorianheñvel. 1° ''Afrika hag Eurafrika''. — An hena eus an holl zouarou-bras a vremañ eo Afrika, o veza m’eo manet diveuz diouz ar mor ar pep brasa anezi<noinclude><references/></noinclude> 8141meip70hp5u6bc28tigpwz157llv 102 67215 210452 210310 2026-10-25T16:20:36Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210452 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 132 —|}}</noinclude>abaoe an eil-hoalad <ref>A. {{sc|de Lapparent}}, ''Leçons de Géogr. phys''., trivet mouladur, 1907, pp. 567-8.</ref>. Dalc’husa en e stumm eus holl zouarou-bras ar bed eo ivez, p’he deus miret an temz-amzer tomm a oa o ren war ar C’hentved ha gouennou loened ha plant kar d’ar re a veve e-pad ar plioken. Gouennou koz-koz eo ivez gouennou Morianed Afrika, gounezet ganto o liou-ken ha darn eus o stummadou-korf all dre veva, e-doug oadveziou hir ar plioken hag ar pleistoken-izela, e lodennou tomma hag heolieka an douar-bras-se. Klopenou morianheñvel Oldoway, Refer Afrika, ha Boskop, Kreisteiz Afrika (mar dint e gwirionez eus ar pleistoken), a ziskouez e oa Morianed, pe gentoc’h Kentvorianed, o veva a-benn neuze el lec’hiou-ze eus an Afrik. Anatausoc’h c’hoaz da hender ar gouennou Morianed eo klopenou morian-heñvel Berberia ha Kreisteiz Europa, pa ’z int bet kavet e gweleadou-douar o tenna diarvar d’ar pleistoken. Dianavezusoc’h eo orin ar pobladou kroc’henet-melen o chom e kevrennou kornok Kreisteiz Afrika : Bochimaned, Hottentoted, Koranaed. Ar Goranaed a zo d’ezo diou wareg-abrant teo ha balirek-meurbet ; ouz o gwelout e teu raktal war ar spered ar glopen neanderthalheñvel kavet e Broken-Hill, Rhodezia. Gouenn Vroken-Hill eo moarvat unan eus an danveziou-gouenn m’eo deuet diwarno ar Goranaed ; a-hend-all liou o c’hroc’hen o tenna alies d’an du a desteni ez int en em gemmesket gant Morianed. Eus ar broiou lec’hiet en hanternoz<noinclude><references/></noinclude> 3htap5rcdhcrlg88yd2dx2lrtpjw65k 102 67216 210453 210311 2026-10-25T16:24:39Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210453 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 133 —|}}</noinclude>d’ar c’heheder ez eo deuet hep mar ebet an teir foblad-ze, nemet n’eur ket evit lavarout, zoken dre vras, pe da vare ez int en em skignet e Kreisteiz Afrika. Eun dra hepken a zo diarvar : diaraoget eo bet ganto ar Vorianed er c’hornad-ze eus an douar-bras&nbsp;<ref>R. {{sc|Broom}}, ''A contribution to the craniology of the yellowskinned races of South-Africa'', war ''Journal of the Royal Anthropological Institute'', 1922 ; ''Anthr''. 1924, pp. 579-81.</ref>. Melen pe arvelen eo ivez peurliesa kroc’hen ar Vorianelled (anvet ivez Pugmeïdi, Korred, Korr-heñveled, Korrafrikaned) a zo skignet amañ hag ahont e koadou bras kehederel Afrika <ref>Dreist-holl er vro douret gand ar C’hongo hag an adstêriou anezañ.</ref>, ma vevont enno diwar hemolc’hi nemetken. Sellout a raer anezo peurliesa evel eur furm mibiliet diwar eur ouenn-dud kentvedel m’eo deuet diwarni ar Vochimaned, an Hottentoted hag ar Goranaed. E Reter Afrika, klopenou Nakurru a laka spis e teuas abred-kaer er rannhoalad holoken tud diwar ar ouenn etiopat da veva er vro. Ar Sahara n’eo ket bet a-viskoaz evel m’emañ bremañ eur gouelec’h dizour ha dic’hlasvez oc’h ober kael etre kevrenn hanternoz Afrika tudet gant Morianed. E-pad m’edo Amzer ar Skourn-Bras o ren war Europa, edo gleborek a-walc’h an temz-amzer war eun darn vat eus ar Sahara ha stankoc’h ar glaveier war ar meneziou anezañ. Tachennadou hir a oa dindan steppennou glasvezus anchet-stank gant dourredennou <ref>A-hed glann ar stêriou-ze, e save eus an douar gwez ma kaver bremañ an treujennou kailhastraet anezo. Ar studi a zo bet graet betek-hen eus an douaregi oc’h ober ar Sahara he deus spisaet ez eus bet gant hemañ, a-dal ar rannhoalad silurek, beb eil tro doare eur gouelec’h kras ha dic’hlasvez ha doare steppennou. Da glevout hiroc’h war an traou-ze, lenn E. F. {{sc|Gautier}}, mestr-kelenner e Skol-Veur Aljer, ''Le Sahara'', 1923, pp. 46-86 ; A. {{sc|de Lapparent}}, ''Leçons de Géogr. phys''., pp. 568-74.</ref>. Ar<noinclude><references/></noinclude> lav8l533rhw5ivc3pzdxjshwq4x0mf2 102 67217 210454 210312 2026-10-25T16:27:26Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210454 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 134 —|}}</noinclude>rouedad stêriou m’edo douret ganto ar Sahara d’ar c’houlz-se a oa d’ezo teir c’hreizenn-skigna, anezo teir menezeg o sevel e-kreizig-kreiz ar gouelec’h : an Hoggar (pe Ahaggar), an Air hag an Tibesti. Eus an Hoggar, e tevere davet peder avel an dremmwel stêriou hir aet da hesk hizio. An teir brasa anezo e oa an Igharghar a rede etrezek an hanternoz, an Tainanrasset a rede etrezek ar c’hornog, an Tafassasset a rede etrezek ar c’hreisteiz. Diou vammenn all a oa da stêriou pleistokenel ar Sahara : an Atlas en hanternoz, ar Fouta-Djallon er c’hreisteiz. Eus an Atlas marokat e tevere stêr Saoura. Eus ar Fouta-Djallon e teue an Nijer-Uhela pe Djoliba. An darn-vuia eus stêriou ar Sahara n’o doa ket nerz a-walc’h da ziraez ar mor. Dibenna a raent e lennou bras, kemm-digemm riblennad o aodou evel m’eman breman c’hoaz lenn Tchad. En doare-ze, stêr Saoura a zinaoue e-lec’h m’emañ bremañ izelennou ar Gourara hag an Touat, an Igharghar e-lec’h m’emañ ar chotou-meur <ref>''Chot'' a vez graet gand an Arabed eus lennadou dour-sall aet hogos da hesk a gaver e Kreisteiz Aljeria.</ref>, en tu kreisteiz da gêr Viskra, ouz troad an Atlas tuniziat ; an Djoliba en em astenne betek Taraza ha Taoudeni en hanternoz da Dombouktou. An Tamanrasset a zeue ivez da lenna e Taoudeni. An Tafassasset {{Tired|nemet|ken}}<noinclude><references/></noinclude> rchg67t0kn5sgjbwkcy7mrp1p7luh44 210494 210454 2026-10-25T22:16:03Z Aveldro 601 210494 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 134 —|}}</noinclude>rouedad stêriou m’edo douret ganto ar Sahara d’ar c’houlz-se a oa d’ezo teir c’hreizenn-skigna, anezo teir menezeg o sevel e-kreizig-kreiz ar gouelec’h : an Hoggar (pe Ahaggar), an Air hag an Tibesti. Eus an Hoggar, e tevere davet peder avel an dremmwel stêriou hir aet da hesk hizio. An teir brasa anezo e oa an Igharghar a rede etrezek an hanternoz, an Tainanrasset a rede etrezek ar c’hornog, an Tafassasset a rede etrezek ar c’hreisteiz. Diou vammenn all a oa da stêriou pleistokenel ar Sahara : an Atlas en hanternoz, ar Fouta-Djallon er c’hreisteiz. Eus an Atlas marokat e tevere stêr Saoura. Eus ar Fouta-Djallon e teue an Nijer-Uhela pe Djoliba. An darn-vuia eus stêriou ar Sahara n’o doa ket nerz a-walc’h da ziraez ar mor. Dibenna a raent e lennou bras, kemm-digemm riblennad o aodou evel m’emañ bremañ c’hoaz lenn Tchad. En doare-ze, stêr Saoura a zinaoue e-lec’h m’emañ bremañ izelennou ar Gourara hag an Touat, an Igharghar e-lec’h m’emañ ar chotou-meur <ref>''Chot'' a vez graet gand an Arabed eus lennadou dour-sall aet hogos da hesk a gaver e Kreisteiz Aljeria.</ref>, en tu kreisteiz da gêr Viskra, ouz troad an Atlas tuniziat ; an Djoliba en em astenne betek Taraza ha Taoudeni en hanternoz da Dombouktou. An Tamanrasset a zeue ivez da lenna e Taoudeni. An Tafassasset {{Tired|nemet|ken}}<noinclude><references/></noinclude> hk8rwi8l577f5029zfy4cbqsa99q962 102 67218 210455 210313 2026-10-25T16:30:29Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210455 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 135 —|}}</noinclude>{{Tired2|nemet|ken}} a dize da ziraez ar mor war aod pleg-mor Gwinea, pa heulier an naoz aet da hesk anezañ beteg an Nijer-Izela. Da gredi eo n’eo eus hemañ, graet ''Kouarra'' anezañ gand ar c’hlannidi, nemet red izela an Tafassasset pleistokenel&nbsp;<ref>Da c’houzout hiroc’h war an traou-ze, lenn {{sc|Gautier}}, ''op. cit''. pp. 56-8, 64-75 ; {{sc|de Lapparent}}, ''op. cit''. pp. 575-6. An Nijer-bremañ (4.500 kilometrad red) a zo ouz e ober e gwirionez teir stêr dishenvel dre stuz o doureier ha stumm o zraonienn evel ma ’z int dishenvel dre o orin hag o istor : an Nijer-Uhela pe ''Djoliba'', eus Kouroussa betek Diafarabe ; an Nijer-Krenn pe ''Issa-Ber'', eus Diafarabe beteg Ilo ; an Nijer-Izela pe ''Kouarra'', eus Ilo beteg ar mor. Lenn an taolennadur eus an teir stêr-ze gant {{sc|Lenfant}}, ''Le Niger'', war ''Tour du Monde'', 1903, I, pp. 1-96. A-zivout an naozlaerez (''phénomène de capture'' e galleg) e istor an dourredennou, lenn {{sc|de Lapparent}}, ''op. cit''., pp. 77-9, 199-209.</ref>. Kevannezusted ar Sahara e-doug ar pleistoken a laka splann d’eomp ar perag eus an dra souezus-mañ : puilhder iskis ar binviou maen benet a-skolpadou hag ar binviou maen lufret a gaver a-skign dre ar gouelec’h-ze a-bez, el lec’hiou krasa, dizarempredusa ha marvusa anezañ zoken. Hol lakaat a ra da intent ouspenn penaos ha dre be hent o deus gallet Neanderthaliz tizout Kreisteiz Afrika, hag ivez penaos ha dre be hent ez eo deuet e Norz-Afrika hag e Kreisteiz Europa ar ouenn-dud vorianheñvel a zo bet kavet he relegou e gweleadou douar pleistokenel ar broiou-ze. Bez’e teuas ivez e Berberia, eus ar Beter, moarvat dre heulia aod ar mor Kreizdouarek, Etiopiz kroc’henet-gell. Diwezatoc’h, hemolc’herien ha pesketaerien a ouenn wenn eus Europa a savas o annez war aodou Marok, Aljeria ha Tunizia. An Atlas, uheloc’h<noinclude><references/></noinclude> ggrmw94xjp1zndud8u7wyf7jqf87z3a 210499 210455 2026-10-25T22:19:03Z Aveldro 601 210499 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 135 —|}}</noinclude>{{Tired2|nemet|ken}} a dize da ziraez ar mor war aod pleg-mor Gwinea, pa heulier an naoz aet da hesk anezañ beteg an Nijer-Izela. Da gredi eo n’eo eus hemañ, graet ''Kouarra'' anezañ gand ar c’hlannidi, nemet red izela an Tafassasset pleistokenel&nbsp;<ref>Da c’houzout hiroc’h war an traou-ze, lenn {{sc|Gautier}}, ''op. cit''. pp. 56-8, 64-75 ; {{sc|de Lapparent}}, ''op. cit''. pp. 575-6. An Nijer-bremañ (4.500 kilometrad red) a zo ouz e ober e gwirionez teir stêr disheñvel dre stuz o doureier ha stumm o zraonienn evel ma ’z int disheñvel dre o orin hag o istor : an Nijer-Uhela pe ''Djoliba'', eus Kouroussa betek Diafarabe ; an Nijer-Krenn pe ''Issa-Ber'', eus Diafarabe beteg Ilo ; an Nijer-Izela pe ''Kouarra'', eus Ilo beteg ar mor. Lenn an taolennadur eus an teir stêr-ze gant {{sc|Lenfant}}, ''Le Niger'', war ''Tour du Monde'', 1903, I, pp. 1-96. A-zivout an naozlaerez (''phénomène de capture'' e galleg) e istor an dourredennou, lenn {{sc|de Lapparent}}, ''op. cit''., pp. 77-9, 199-209.</ref>. Kevannezusted ar Sahara e-doug ar pleistoken a laka splann d’eomp ar perag eus an dra souezus-mañ : puilhder iskis ar binviou maen benet a-skolpadou hag ar binviou maen lufret a gaver a-skign dre ar gouelec’h-ze a-bez, el lec’hiou krasa, dizarempredusa ha marvusa anezañ zoken. Hol lakaat a ra da intent ouspenn penaos ha dre be hent o deus gallet Neanderthaliz tizout Kreisteiz Afrika, hag ivez penaos ha dre be hent ez eo deuet e Norz-Afrika hag e Kreisteiz Europa ar ouenn-dud vorianheñvel a zo bet kavet he relegou e gweleadou douar pleistokenel ar broiou-ze. Bez’e teuas ivez e Berberia, eus ar Beter, moarvat dre heulia aod ar mor Kreizdouarek, Etiopiz kroc’henet-gell. Diwezatoc’h, hemolc’herien ha pesketaerien a ouenn wenn eus Europa a savas o annez war aodou Marok, Aljeria ha Tunizia. An Atlas, uheloc’h<noinclude><references/></noinclude> sb37bz7av1ac6z3oibujbp3ngzc9cs2 102 67219 210456 210314 2026-10-25T16:33:29Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210456 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 136 —|}}</noinclude>marteze d’ar c’houlz-se eget m’eman bremañ yenoc’h a-dra-sur eget na deo hizio, a vanas pell didud <ref>{{sc|Vaufrey}}, ''Observations de paléontologie humaine en Sicile, Tunisie et Italie méridionale'', war ''Anthr''. 1927, pp. 151-4.</ref>. Ne voe nemet diwezatoc’h, pa voe klouaraet an temz-amzer war ar meneziou-ze, e teuas hendadou ar Verbered d’en em Ieda dre o zraoniennou ha war an uhelennou en em astenn etre Atlas an Hanternoz hag Atlas ar C’hreisteiz. Lodennou kevannezus ar Sahara aval a chomas e dalc’h ar Vorianed beteg e-kreiz an istorvez. Da vare an impalaerded roman edo c’hoaz ar Sahara en e bez, beteg ouz troad Atlas ar C’hreisteiz, domani gouennou afrikat kroc’henet-du hag a hañval beza bet kerentiet dre ar gwad ha dre ar yez d’ar pobladou bras a zalc’h bremañ ar Soudan : Bambaraed, Haoussaed, Kanourïed, Bornouiz. Aloubidigez ar Sahara gand ar ouenn wenn a zo bet kaset da benn, e-kerz an daou vilved diweza eus an istorvez, da genta ha dreist-holl gand ar Verbered, ha diwezatoc’h gand an Arabed&nbsp;<ref>Stevan {{sc|Gsell}}, ''Histoire ancienne de l’Afrique du Nord'', levrenn I^{<small>a</small>} ha levrennou da heul, ''passim'' ; {{sc|Gautier}}, ''op. cit.'', pp. 100-68.</ref>. 2° ''Eurazia hag Azia''. — An dazkemmadennou a c’hoarvezas e temz-amzer Europa e-doug ar pleistoken o deus pouezet hep mar ebet war ar skignidigez drezi eus ar gouennou-tud evel m’o deus pouezet war skignidigez ar gouennou-loened <ref>L. {{sc|Germain}}, ''Les climats des temps quaternaires d’après les mollusques terrestres et fluviatiles'', war ''Anthr''. 1923, pp. 301-22.</ref>. E-pad an oadvez mousterel e veze kavet<noinclude><references/></noinclude> m9k7gjqldp1yaatvdr4ptapeofo3pyg 210498 210456 2026-10-25T22:18:05Z Aveldro 601 210498 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 136 —|}}</noinclude>marteze d’ar c’houlz-se eget m’emañ bremañ yenoc’h a-dra-sur eget na deo hizio, a vanas pell didud <ref>{{sc|Vaufrey}}, ''Observations de paléontologie humaine en Sicile, Tunisie et Italie méridionale'', war ''Anthr''. 1927, pp. 151-4.</ref>. Ne voe nemet diwezatoc’h, pa voe klouaraet an temz-amzer war ar meneziou-ze, e teuas hendadou ar Verbered d’en em Ieda dre o zraoniennou ha war an uhelennou en em astenn etre Atlas an Hanternoz hag Atlas ar C’hreisteiz. Lodennou kevannezus ar Sahara aval a chomas e dalc’h ar Vorianed beteg e-kreiz an istorvez. Da vare an impalaerded roman edo c’hoaz ar Sahara en e bez, beteg ouz troad Atlas ar C’hreisteiz, domani gouennou afrikat kroc’henet-du hag a hañval beza bet kerentiet dre ar gwad ha dre ar yez d’ar pobladou bras a zalc’h bremañ ar Soudan : Bambaraed, Haoussaed, Kanourïed, Bornouiz. Aloubidigez ar Sahara gand ar ouenn wenn a zo bet kaset da benn, e-kerz an daou vilved diweza eus an istorvez, da genta ha dreist-holl gand ar Verbered, ha diwezatoc’h gand an Arabed&nbsp;<ref>Stevan {{sc|Gsell}}, ''Histoire ancienne de l’Afrique du Nord'', levrenn I^{<small>a</small>} ha levrennou da heul, ''passim'' ; {{sc|Gautier}}, ''op. cit.'', pp. 100-68.</ref>. 2° ''Eurazia hag Azia''. — An dazkemmadennou a c’hoarvezas e temz-amzer Europa e-doug ar pleistoken o deus pouezet hep mar ebet war ar skignidigez drezi eus ar gouennou-tud evel m’o deus pouezet war skignidigez ar gouennou-loened <ref>L. {{sc|Germain}}, ''Les climats des temps quaternaires d’après les mollusques terrestres et fluviatiles'', war ''Anthr''. 1923, pp. 301-22.</ref>. E-pad an oadvez mousterel e veze kavet<noinclude><references/></noinclude> fz8zg1nyqrb9ah90arzq6sz3hnzkmfp 102 67220 210457 210315 2026-10-25T16:36:15Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210457 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 137 —|}}</noinclude>ar c’haro-erc’h hag an olifant hirvlevek e traonienn ar Po. En hevelep koulz, e oa loened doareet diouz an tommder o veva en tu all da venez Apennin, e Grimaldi, hag e Kreisteiz Italia. E-kerz ar pleistoken-uhela, e tiraez loened ar steppennou hanternozel betek Tir Otranta : relegou diwar an olifant hirvlevek, ar frikorneg kreoñennek hag ar pingouin-meur a zo bet kavadennet e mougeviou ar rannvro-ze&nbsp;<ref>{{sc|Blanc}}, ''Grotta Romanelli'', Firenze, 1921 ; {{Reizh|''Rafaello Battaglia''|Rafaello {{sc|Battaglia}}}}, ''L’industrie e la faune pleistoceniche d’Italia'', war ''Rivista di Antropologia'', 1917-1918 ; ''Anthr''. 1922, pp. 146-7 R. {{sc|Fabiani}}, ''Mammiferi quaternari della regione venela'', war ''Memoria dell Instituto geologico della R. Universita di Padova'', 1917-1918 ; ''Anthr''. 1924, pp. 122-4, 312-23 ; 1927, pp. 151-4.</ref>. Gwirheñvel eo o deus ar gouennou-tud heuliet en o divroadegou al loened ma vezent boas da hemolc’hi. Ma kemerer da wir ez eo bet Reter Europa ha Kornog Siberia hena kevannezlec’h ar wenngroc’heneien, e teuer da gredi e vefe e-pad an oadvez mousterel ez eo bet krog hiniennou anezo d’en em sila en Europa da heul an olifant hirvlevek hag ar frikorneg kreoñennek, diou ouenn-loened genidik eus kevrennou hanternoz Eurazia <ref>Keñveria S. {{sc|Reinach}}, war ''Anthr''. 1924, p. 349.</ref>. D’an oadvez-se koulskoude ne hañval beza bet en Europ nemet Neanderthaliz. E-kerz ar pleistoken-uhela hepken, d’ar mare m’edo o founnaat en hon douar-bras loened eus ar steppennou hanternozel, eo m’e welomp poblet gant tud hag a hell beza sellet, an darn-vuia anezo, evel kosa pennou-lignez Europiz-vremañ.<noinclude><references/></noinclude> pn35n8xz14pydrxjeel1frix6hnthk9 102 67221 210458 210318 2026-10-25T16:39:31Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210458 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 138 —|}}</noinclude><nowiki/> <br> E-tro an amzer-ze, ez eas moarvat war-du Reter Azia bagadouïgou gwenngroc’heneien all. Eus divroadeg ar re-man e hellfe dont diskleriadur d’ar vezañs a glopenou europatheñvel e darn eus mougeviou hen-varevez ar maen er Reter-Pella, da hiniennou eus ar stummadou-korf a zo o tont bremañ dre bell-hererez e-touez poblouigou hen-aziat Biz Siberia, ha, dreist-holl, da vezañs anataet-mat e kornadou pella Azia a dud kroc’henet gwenn pe azgwenn ha dremmet heñvel ouz Europiz, evel Aïnoued enezennou Yezo ha Sakhalin <ref>E-touez an Aïnoued, gand ar wazed dreist-holl eo e kaver an dremmou europatheñvel. Ar merc’hed o devez alies stummadou mongolheñvel en o dremm, ha gant darn anezo ez eus stunmadou morianheñvel. Kement-se a dennfe da harpa ez oa nebeut a verc’hed eus o gouenn gant hendadou an Aïnoued hag o doa kemeret danvez o gwragez a-douez pobladou disheñvel-ouenn ar broiou treuzet ganto, {{sc|G. Montandon}}, ''Aïnou, Japonais, Bouriates'', war ''Anthr''. 1927, pp. 97-124, 328-54, ha levrenn-stag, anezi 48 taolenn hed-pajenn, luc’hengravet enno an neu-ziou-gouenn aïnouat.</ref>, Koreïz-zo, Loloed Kornog Bro-Sina <ref>A-zivout neuz-ouenn al Loloed, lenn levriou an Doktor {{sc|Legendre}} meneget uheloc’h, p. 275, n. 2.</ref>, Loutseed ha Kioutseed hanter-ouez traoniennou stêr Salouen ha stêr Tourong <ref>Gwelout ar Gioutseed luc’hskeudennet gand E. {{sc|Roux}}, ''Aux sources de l’Irraouaddi : d’Hanoï à Calcutta par terre'', war ''Tour du Monde'', 1897, I, pp. 253, 256, 257.</ref>, Tibetiz reteriat <ref>Diwar-benn an heñvelder etre Tibetiz o chom e kevrennou reterel ar vro hag Europiz, lenn G. {{sc|Bonvalot}}, ''l’Asie inconnue'', s. a. pp. 280-1, 283 ; {{sc|d’Ollone}}, ''les Derniers Barbares'', 1911, pp. 264, 268 (skeudenn), 271, 276.</ref> hag eur rummad Mongoled bennak <ref>Ar meuriad Tatseu, da skouer (gweladennet gant {{sc|d’Ollone}}, ''op. cit''. pp. 309-10), o chom etre Pan-Yu ha Labrang, er Gevred da lenn Goukou-Nor. E-doug ar c’henta milved kent H. S., pobladou marc’hegerien ha mesaerien-chatal deuet eus ar Chornog hag o komz yezou indezeuropek, Skuthed, Saked, Tokhariz, a zo en em skignet, en hanternoz da uhelennou an Tibet, dre Greiz-Azia betek Mandchouria ; warno e tleer lakaat orin darn eus an dremmou europatheñvel a gaver e poblañs-vremañ ar broiou-ze. Diwezatoc’h ez eo deuet kenwerzerien irdeziranat, siriat, hag all. An argadadegou istorek-ze graet gant Kornogiz a zo da zigemma diouz an ensiladou hemolc’herien ha pesketaerien c’hoarvezet e-pad ar ragistorvez.</ref>. Bete gouzout, e<noinclude><references/></noinclude> d547rfxn1dcld15zswaj28ne4ll04pd 102 67222 210459 210317 2026-10-25T16:42:22Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210459 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 139 —|}}</noinclude>heller, a-unan gant hor c’henvrôad, an Doktor A. F. Legendre, sellout gouennou kroc’henet-melen ar Reter-Pella evel diwanet eus kemmeskadur gwenngroc’heneien deuet eus ar C’hornog gand an dugroc’heneien a zalc’he da genta ar gevrenn-ze eus ar bed. Gwenngroc’heneien all o deus lusket abred-kaer, marteze e-pad ar pleistoken-uhela, daved ar c’hreisteiz, hag en em ledet e Mervent Azia (Azia-Vihana, Armenia). Kemer a rejont tamm-ha-tamm lec’h ar gouennou kroc’henet-gell a zalc’he da genta ar c’hompezennou treuzet gand an Tigr hag an Eufrat, hag en em fenna war Siria hag Arabia. Loenedus a-walc’h e oa neuze ar gevrennad-douar-ze. Olifanted, ejened-meur hag oc’hen-moueek a gaved el lodennou frouezusa hag hanternosa anezi. Dourvarc’hed a oa en he stêriou ha struskañvaled war harzou ar gouelec’hiou kras. Arabia, dreist-holl Kreisteiz Arabia, oadou kreisteizel Persia hag ar Beloutchistan a zo bet moarvat kavell an diou ouenn-veur etiopat ha dravidat. Anat ar gerentiez a zo etre an diou ouenn-ze. O liou-ken a ya eus ar gell-splann beteg ar gell-ruz hag ar gell-du O-diou o deus dremmou linennet moan ha kaer, bleo du gwagennek, rodellek pe azrodellek. Eun nester bennak a zo, a-hend-all,<noinclude><references/></noinclude> 5fska7nakjnevnlws402hoaqo0ib2uf 102 67223 210460 210319 2026-10-25T16:48:04Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210460 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" />{{Niv||— 140 —|}}</noinclude>etrezo diouz eun tu, hag ar ouenn groc’henet gwenn pe wenn-gell anvet gouenn greizdouaregat (''Homo mediterraneus'') diouz an tu all. Eus Arabia, ar ouenn etiopat a zo en em zinaouet war Afrika, dreist-holl war ar c’hevrennou reterel anezi. Eus aodou Persia hag eus ar Beloutchistan, ar ouenn dravidat a zo en em fennet war an Indez. Kosa broïz ar vro-man eo ar gouennou kroc’henet-du hag alïes morianheñvel dre linennadur o dremm ma ’z eo deuet diouto hendadou Tasmaniz, Aostraliz, Melaneziz hag ar Grakvorianed&nbsp;<ref>A. {{sc|Hrdlicka}}, ''The peopling of Asia'', war ''Proceedings of the American Philosophical Society'', Levrenn LX, 1921, pp. 535-45 ; ''Anthr''. 1924, pp. 307-8 ; Davidson {{sc|Black}}, ''Asia and the dispersal of Primates'', war ''Bull. of Geological Society of China'', 1925 ; ''Anthr''. 1928, pp. 148-50.</ref>. 3° ''Okeania''. — Kosa kevannezerien enezennou kuzheol Okeania (Sumatra, Java, Sumbava, Florez, Timor, Borneo, Filipina, Selebez, Molukez) a zo ar gouennou du a veve en Indez kent donedigez Dravidiz, en Indez-Sina hag e Sina kent ar furmidigez er broiou-ze a bobladennou kroc’hen-melen. Peuranataus er c’heñver-ze eo ar c’hlopenou hen-aostraliat kavet e Wadjak (Java). Rummadou kenta an hemolc’herien hag ar besketaerien groc’hen-du a dreizas en Aostralia e voe ar re a zo bet penn-kef da ouenn Tasmaniz. En o goude, e teuas Aostraliz, ar re-mañ o tegas ganto ar c’hi dingo a denn, n’eo ket da ouenn an aourgi <ref>''Canis aureus''. « chakal » gand an Durked.</ref>, hogen da ouenn bleizi an Hanternoz&nbsp;<ref>F. {{sc|Wood-Jones}}, ''The status of the Dingo'', war ''Transactions and Proceedings of the Royal Society of South-Australia''. Levrenn XLV, Adelaïd, 1921, pp. 254-63 ; ''Anthr''. 1922, pp. 546-7.</ref>.<noinclude><references/></noinclude> bsqsnmo43kfraq7gh8ikxjsh1zg2ok3 100 67226 210510 2026-10-25T23:10:28Z Aveldro 601 Pajenn krouet gant : "" 210510 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=journal |Title=[[Istor ar bed - Trede levrenn]] (Gwalarn 44-45) |Author=[[Oberour:Meven_Mordiern|Meven Mordiern]] |Translator= |Editor= |School=Gwalarn |Year=1932 |Publisher=[[Gwalarn]] |Address=Brest |Key=Istor ar bed - Trede levrenn |Source=djvu |Image=1 |Progress=C |Volumes= |Pages=<pagelist /> |Remarks= }} ldejr7osh0huwwpaqyxqz2lqhop1z1d 210518 210510 2026-10-25T23:26:44Z Aveldro 601 210518 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=journal |Title=[[Istor ar bed - Trede levrenn]] (Gwalarn 44-45) |Author=[[Oberour:Meven_Mordiern|Meven Mordiern]] |Translator= |Editor= |School=Gwalarn |Year=1932 |Publisher=[[Gwalarn]] |Address=Brest |Key=Istor ar bed - Trede levrenn |Source=djvu |Image=1 |Progress=C |Volumes= |Pages=<pagelist 1=Golo 2to3=- 4=Titl 5=Taolenn 6=5 89to92=- /> |Remarks= }} 2ksxod5tnz5y7271bja8tw2xjkmiq47 102 67227 210511 2026-10-25T23:12:13Z Aveldro 601 /* Nann adlennet */ Pajenn krouet gant : "<nowiki/> <br> '''Gwalarn''' Niv. 44-45 8-vet Bloavez GOUERE-EOST 1932 KANNADIG GWALARN Priz ar c'houmanant-bloaz: DEK LUR hag eur « prim » kaer war ar marc’had d’ar c’henta a viz eost e oa 115 koumananter chom a ra da gavout 885 ma karfe hol lennerien e vefent kavet en eun devez) !" 210511 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aveldro" /></noinclude><nowiki/> <br> '''Gwalarn''' Niv. 44-45 8-vet Bloavez GOUERE-EOST 1932 KANNADIG GWALARN Priz ar c'houmanant-bloaz: DEK LUR hag eur « prim » kaer war ar marc’had d’ar c’henta a viz eost e oa 115 koumananter chom a ra da gavout 885 ma karfe hol lennerien e vefent kavet en eun devez) !<noinclude><references/></noinclude> 7xg8jctwnokbw7bzrf66fxpri6e2uhn 102 67228 210512 2026-10-25T23:13:15Z Aveldro 601 /* Nann adlennet */ Pajenn krouet gant : "<nowiki/> <br> {{Kreizañ|E gwerz e ti « Gwalarn » :}} Meven Mordiern. — ISTOR AR BED, levrenn I. 14 lur. Meven Mordiern. — ISTOR AR BED, levrenn II. 10 lur. {{Kreizañ|Pep gwir miret striz.}}" 210512 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aveldro" /></noinclude><nowiki/> <br> {{Kreizañ|E gwerz e ti « Gwalarn » :}} Meven Mordiern. — ISTOR AR BED, levrenn I. 14 lur. Meven Mordiern. — ISTOR AR BED, levrenn II. 10 lur. {{Kreizañ|Pep gwir miret striz.}}<noinclude><references/></noinclude> 2eyjb44hnce0ggu39sx2mws93rztrju 102 67229 210513 2026-10-25T23:14:18Z Aveldro 601 /* Nann adlennet */ Pajenn krouet gant : "<nowiki/> <br> {{Kreizañ|ISTOR AR BED}} {{Kreizañ|TREDE LEVRENN}} {{Kreizañ|NEVEZ-VAREVEZ}} {{Kreizañ|AR MAEN}} {{Kreizañ|EN EUROPA}}" 210513 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aveldro" /></noinclude><nowiki/> <br> {{Kreizañ|ISTOR AR BED}} {{Kreizañ|TREDE LEVRENN}} {{Kreizañ|NEVEZ-VAREVEZ}} {{Kreizañ|AR MAEN}} {{Kreizañ|EN EUROPA}}<noinclude><references/></noinclude> cui8axeqalcvgdxyp1amoy31oz0mfcp 102 67230 210514 2026-10-25T23:16:52Z Aveldro 601 /* Nann adlennet */ Pajenn krouet gant : "<nowiki/> <br> GWALARN Kelc'hgelaouenn lennegel miziek krouet e 1925 Rener: Roparz Hemon ''Koumanantou :'' 30 lur ar bloaz (broiou estren: 35 lur). ''Chomlec'hiou :'' pep koumananter a gemm e chomlec'h e-doug e vloavez-koumanant a die kas pevar real evit ar mizou. ''Dournskridou :'' an dournskridou a die beza skrivet gant an dournskriverez pe skrivet spis-meurbet, war eun tu hepken eus ar follenn, gant kalz a lec'h être al linennou.... 210514 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aveldro" /></noinclude><nowiki/> <br> GWALARN Kelc'hgelaouenn lennegel miziek krouet e 1925 Rener: Roparz Hemon ''Koumanantou :'' 30 lur ar bloaz (broiou estren: 35 lur). ''Chomlec'hiou :'' pep koumananter a gemm e chomlec'h e-doug e vloavez-koumanant a die kas pevar real evit ar mizou. ''Dournskridou :'' an dournskridou a die beza skrivet gant an dournskriverez pe skrivet spis-meurbet, war eun tu hepken eus ar follenn, gant kalz a lec'h être al linennou. An dournskridou ne vezont ket kaset en-dro d'an oberourien. ''Kasadennou :'' pep tra, — lizer, pakad pe arc'hant, — a die beza kaset d'ar renerez pe d'ar mererez ''hep ano den ebet'', ha d'ar chomlec'h-maii hepken: GWALARN Boîte Postale 75 BREST (C.C. 96-38, Rennes) PRIZ : 8LUR<noinclude><references/></noinclude> glw1asgiarwgbbhywu1t03nvu3xy4lx 102 67231 210515 2026-10-25T23:22:11Z Aveldro 601 /* Nann adlennet */ Pajenn krouet gant : "<nowiki/> <br> {{Kreizañ|EMBANNADURIOU GWALARN}} {{Kreizañ|1930}} Meven Mordiern. — ISTOR AR BED, levrenn II. — 10 lur. MARVAILHOU AR VRETONED. — Diviet. ENKLASK DIWAR-BENN STAD AR BREZONEO E 1928. — 4 lur. GERIADURIG ESPERANTEK-BREZONEK. — 4 lur. Roparz Hemon. — EUN DRO E KEMBRE (Gwalarn 24). — 2 lur 50. {{Kreizañ|1931}} Abeozen. ~ PEVAR MARVAILH (Gwalarn 28). — 3 lur. Roparz Hemon. — EUR BREIZAD OC'H ADKAVOUT BREIZ. — 1..." 210515 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aveldro" /></noinclude><nowiki/> <br> {{Kreizañ|EMBANNADURIOU GWALARN}} {{Kreizañ|1930}} Meven Mordiern. — ISTOR AR BED, levrenn II. — 10 lur. MARVAILHOU AR VRETONED. — Diviet. ENKLASK DIWAR-BENN STAD AR BREZONEO E 1928. — 4 lur. GERIADURIG ESPERANTEK-BREZONEK. — 4 lur. Roparz Hemon. — EUN DRO E KEMBRE (Gwalarn 24). — 2 lur 50. {{Kreizañ|1931}} Abeozen. ~ PEVAR MARVAILH (Gwalarn 28). — 3 lur. Roparz Hemon. — EUR BREIZAD OC'H ADKAVOUT BREIZ. — 15 lur. OWEN HA LUNET (Gwalarn 30). — 3 lur. DIARMUID HA GRAINNE (Gwalarn 32). — 5 lur. Tanguy Malemanche. — AR BAGANIZ (Gwalarn 34-35). — 10 lur. Sei Chonagon. — NOTENNOU AR GOUBENNER. — 3 lur. Roparz Hemon. — LINA. AN TAN E TI KERNASPREDEN (peziou-c'hoari). — 4 lur. {{Kreizañ|1932}} Meaven. — IWERZON DISHUAL. SKOL S. ENDA. — 4 lur. X. de Langlais. — KANOU EN NOZ. — 10 lur. D. K. Kongar. AR WAZIG. — 3 lur. Y. Drezen. — AN DOUR EN-DRO D'AN INIZI. — 4 lur. Meavenn. — PA C'HOUEZ AVEL WALARN. — 5 lur. Moulerez, 4, str. ar C’hastell, Brest. ''Ar Merour'' : Y. DREZEN. :<noinclude><references/></noinclude> tegybztv9i887zry4kigmnla016fkr2 102 67232 210516 2026-10-25T23:23:57Z Aveldro 601 /* Nann adlennet */ Pajenn krouet gant : "Eur « prim » kaer a vez kinniget gant KANNADIG GWALARN D'ar re a baoo o c'Iioumanant a-raok miz here, e vo kaset, dioustu, an niverenn vrao mouiet e miz meurz, hag evel a prim », evit netra ha war ar marc'had, unan eus al levriou-mañ da zibab : LEVR AL LOENED, TELENN ARVOR, GORSED DIGOR, TONKADUR BUGALE TUIHEANN, GRAMMAIRE BRETONNE, LA PRONONCIATION DU BRETON, L'ORTHOGRAPHE BRETONNE. Evit kaout KANNADIG GWALARN e-pad eur bloaz, kasit dek l... 210516 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aveldro" /></noinclude>Eur « prim » kaer a vez kinniget gant KANNADIG GWALARN D'ar re a baoo o c'Iioumanant a-raok miz here, e vo kaset, dioustu, an niverenn vrao mouiet e miz meurz, hag evel a prim », evit netra ha war ar marc'had, unan eus al levriou-mañ da zibab : LEVR AL LOENED, TELENN ARVOR, GORSED DIGOR, TONKADUR BUGALE TUIHEANN, GRAMMAIRE BRETONNE, LA PRONONCIATION DU BRETON, L'ORTHOGRAPHE BRETONNE. Evit kaout KANNADIG GWALARN e-pad eur bloaz, kasit dek lur hag ar bapereiiii-mañ da : Journal de GWALARN Boîte Postale 75 BREST (Kont Chek-postal: 96-38, Rennes). Ano Adres a c'houlenn kaout KANNADIG GWALARN e-pad eur bloaz. Kas a ran d'eoc'h DEK LUR. Setu aman ano al levr a zibahan evel « prim » :<noinclude><references/></noinclude> s38l8rfpgqipnsj9ziartalrp5ks6rt 102 67233 210517 2026-10-25T23:25:31Z Aveldro 601 /* Nann adlennet */ Pajenn krouet gant : "<nowiki/ <br> Diwar ar 15 a viz HERE 1932 ; KANNADIG GWALARN Kazetenn nevez e brezoneg aes da gompren Eun niverenn bep miz Ma fell d'eoc'h kaout plijadur a-hed ar bloaz, lakait dioustu hoc'h ano evit kaout ar C'hannadig nevez. Savet eo bet evidoc'h, n'eus forz piou oc'h, koz pe yaouank, paour pe binvidik. Skrivet e vo en eun doare aes da gomprein, e brezoneg evel ma vez komzet war ar maez. Ennan e vo Imajou kaer hag e-leiz. Enn... 210517 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aveldro" /></noinclude><nowiki/ <br> Diwar ar 15 a viz HERE 1932 ; KANNADIG GWALARN Kazetenn nevez e brezoneg aes da gompren Eun niverenn bep miz Ma fell d'eoc'h kaout plijadur a-hed ar bloaz, lakait dioustu hoc'h ano evit kaout ar C'hannadig nevez. Savet eo bet evidoc'h, n'eus forz piou oc'h, koz pe yaouank, paour pe binvidik. Skrivet e vo en eun doare aes da gomprein, e brezoneg evel ma vez komzet war ar maez. Ennan e vo Imajou kaer hag e-leiz. Ennan e vo keleier a bep seurt traou dudius, traou kentelius traou fentus. Priz ar c'houmanant-bloaz DEK LUR (Broiou estren: 1S lur)<noinclude><references/></noinclude> 0ox1o81kshy5oa0dxsunhyk4r2kcvf1