Wikimammenn brwikisource https://br.wikisource.org/wiki/Wikimammenn:Degemer MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Media Dibar Kaozeal Implijer Kaozeadenn Implijer Wikimammenn Kaozeadenn Wikimammenn Restr Kaozeadenn Restr MediaWiki Kaozeadenn MediaWiki Patrom Kaozeadenn Patrom Skoazell Kaozeadenn Skoazell Rummad Kaozeadenn Rummad Meneger Kaozeadenn meneger Pajenn Kaozeadenn pajenn Oberour Kaozeadenn oberour TimedText TimedText talk Modulenn Kaozeadenn modulenn Event Event talk 100 67320 210832 210789 2026-11-09T17:33:02Z Aveldro 601 210832 proofread-index text/x-wiki {{:MediaWiki:Proofreadpage_index_template |Type=journal |Title=[[Istor ar bed - Trede levrenn — Stagadenn ]] (Gwalarn 64) |Author=[[Oberour:Meven_Mordiern|Meven Mordiern]] |Translator= |Editor= |School=Gwalarn |Year=1934 |Publisher=[[Gwalarn]] |Address=Brest |Key=Istor ar bed - Trede levrenn (Stagadenn) |Source=djvu |Image=1 |Progress=V |Volumes=[[Meneger:Mordiern - Istor ar bed I, 1929.djvu|Levrenn gentañ]] [[Meneger:Mordiern - Istor ar bed 2, 1930.djvu|Eil levrenn]] [[Meneger:Mordiern - Istor ar bed 3, 1932.djvu|Trede levrenn]] |Pages=<pagelist 1=Golo 2=- 3=Titl 4=Taolenn 5=5 /> |Remarks={{Pajenn:Mordiern - Istor ar bed 3 Stagadenn, 1934.djvu/4}} }} eelcbhc0zrdbxwbys123cs6hx55t153 102 67326 210809 210758 2026-11-09T16:43:22Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210809 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>c’hlopennou o tenna da nevez-varevez ar maen bet kavet er vro a-benn neuze : 688 à oa anezo. Eus ar re-se 58 dre 100 a oa hirbennek, 21 dre 100 krennbennek, 21 dre 100 pennet-etre. N’eo ket bet kemmet dre ar c’havadennou graet abaoe ar c’heñverad-niverennou-se, a hell beza sellet evel o taolenna gwirion a-walc’h ar c’henfeur eus ar gouennou-tud dre Vreiz, Bro-C’hall hag Okitania e-pad nevez-varevez ar maen. An hirbenneien eo a zo c’hoaz an niverusa e Galia, nemet war greski tamm-ha-tamm ez a ar grennbenneien. Setu amañ pisoc’h diskleriadur war se. Okitania, izeloc’h eget ar 46-vet derez led hanternozel (nemet ar gevrennad reterel anezi goloet gant an Alpou hag eilaradennadou diwar an Alpou) <ref>E Monaco (kevrenn reterel Okitania), nevez-oadvezidi ar maen a zo anezo krennbenneien. A-vec’h ma kaver gant hiniennou anezo eun nebeud stummadou diwar Kro-Magnoniz, hag int perc’henn koulskoude d’ar vro-se e-pad ar pleistoken-uhela.</ref> a zo manet poblet en he fez gant hirbenneien rik, diwar gouenn ar Balmaou-Tomm dreist-holl, betek kreiz nevez-varevez ar maen <ref>E mougeo Duruthy, e Sordes (departamant al Landes), ne gaver nemet Kro-Magnoniz. Er Balmaou-Tomm (Lozera), n’eus nemet hirbenneien a ouenn greizdouaregat.</ref>. E-pad oadvez an taoliou-maen, en em ziskouez e poblañs ar vro-se eun nebeud krennbenneien <ref>E Montouliers, departamant an Hérault, nevez-oadvezidi ar maen a zo Kro-Magnoniz hironaet eun tamm gant krennbenneien.</ref> ; war stankaat ez eont enni e-kerz oadvez an arem betek beveza e lec’hiou ’zo an hirbenneien&nbsp;<ref>E menez Keven, e derou nevez-varevez ar maen, n’edo eus ar boblañs nemet hirbenneien berrenebek heñvel a-walc’h ouz Kro-Magnoniz. Rouez-meurbet e chomas ar grennbenneien er meneziou-se a-hed nevez-varevez ar maen. War baotaat ez eont e-pad oadvez an taoliou-maen ha founnaat a reont e-doug oadvez an arem.</ref>.<noinclude><references/> {{Niv||— 6 —|}}</noinclude> jw6v487nmu6pkqyqv438a0qji7vazr8 102 67327 210810 210759 2026-11-09T16:46:16Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210810 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude><nowiki/> <br> Nevez-oadvezidi ar maen ma ’z eus bet kavet o relegou e Solutre (departamant Saône-et-Loire, Bro-C’hall) a zo eur bobl a ouenn gemmesket evel m’hen laka anat o aroueziadur-penn a ya eus 68,3 (hirbennegez-dreist) betek 88,2 (krennbennegez-dreist). An hirbenneien en o zouez a zo diwar gouenn ar Balmaou-Tomm. Ne reont ken nemet 38 dre 100 eus ar boblañs. Ar grennbenneien a zo 33,3 dre 100, an hironed 27 dre 100. E Bro-Velfort, ez eus bet dizouaret e mougeo Cravanches hirbenneien diwar gouenn ar Balmaou-Tomm. Diou glopenn pennet-etre avat, en eur douez ganto, a ziskouez edont lusket da hironaat. Ar pobladou eus ar Champagn a zo bet sebeliet o relegou e kaviou-bezia ar Petit-Morin a oa diwar diou ouenn. Eno emañ c’hoaz an hirbenneien an niverusa (50 dre 100) ; ar grennbenneien n’int nemet 27,3 dre 100. Padal, dre niver an hironed pennet-etre (22,7 dre 100) e weler e oa stag abaoe hir-amzer an diou ouenn d’en em gemmeska. E Breiz-Vihan, relegou nevez-oadvezidi ar maen a zo hogos holl diwar hirbenneien. Rouez-meurbet en o zouez an dud pennet-etre, rouesoc’h c’hoaz ar grennbenneien. E-pad oadvez an arem eo e stagas eun darn eus poblañs Vreiz da grennbennekaat. Diwar ar grennbenneien a zeuas da ouenna er vro d’ar pred-se eo e teu ar re eus ar Vretoned-vremañ a zo boullheñvel o c’hlopenn. Luzietoc’h eo bet an traou en Elzas eget e Breiz. Eno evel e lec’h all e voe Kreizdouaregiz kosa {{Tired|anne|zidi}}<noinclude><references/> {{Niv||— 7 —|}}</noinclude> 6zuk8jlvgmu4ten8owes9cdwm2m9pyq 102 67328 210811 210760 2026-11-09T16:47:57Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210811 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>{{Tired2|anne|zidi}} ar vro. N’eo ket d’ar ouenn-se koulskoude e sav ar gosa poblad gounideien-douar a zeuas da chom er vro e derou nevez-varevez ar maen. Gwir veredadou-tud he deus lezet war he lerc’h, ha hirbennek, hir-enebek ha mentet-uhel eo an dud-se, kenstumm hag orinet hep mar d’ar ouenn hanternoziat. Pobladou hironed, mentet ha pennet-etre, a zeuas goude-se er vro, ha, war o lerc’h, meuriadou all, pennet-etre ivez, hogen berr-ventek. Da ziweza, krennbenneien rik a reas o annez en Elzas en oadvez ar c’houevr <ref>R. Forrer, ''Nouvelles découvertes et acquisitions du Musée préhistorique et gallo-romain de Strasbourg'', war ''Cahiers d’Archéol. et d’Hist. d’Alsace'', miz kerzu 1922 ; ''Anthr.'' 1924, pp. 419-21.</ref>. Rummadou Kreizdouaregiz o deus gallet koulskoude padout pell a-walc’h e lec’hiennou eus ar vro. An dud a oa o chom, e dibenn nevez-varevez ar maen, e kêriadenn Ac’henheim (Elzas-Izela) a genneuzie gant ar ouenn-se : hirbenneien ventet-etre, korfet hag iziliet-moan a oa anezo&nbsp;<ref>F.A. Schaeffer, ''Sépultures d’accroupis et caves des cabanes néolithiques d’Achenheim (Bas-Rhin)'', war ''Cahiers…'' 1926 ; ''Anthr.'' 1928, pp. 163-4.</ref>. {{Kreizañ|<big>HELVETIA</big>}} Poblañs ar c’hêriadennou-war-zour kosa a hañval beza bet anezi krennbenneien dreist-holl. War-dro kreiz nevez-varevez ar maen, e teuas hirbenneien d’en em gemmeska ganto. N’ouzomp ket c’hoaz a be ouenn e oa an hirbenneien-se, pe hanternoziz pe greizdouaregiz e oant <ref>Pa na vez d’ober hepken nemet gant pennou aet en eskern, e vez diaes bras a-wechou digemma gouenn an Hanternoz diouz gouenn ar C’hreisteiz, p’emaint hirbennek ha hirenebek o-diou. </ref>. En oadvez-a-dremen etre dibenn<noinclude><references/> {{Niv||— 8 —|}}</noinclude> dqlkxr0ixv8b7q1bcn0emghmtiffo4x 102 67329 210812 210761 2026-11-09T16:48:51Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210812 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>nevez-varevez ar maen ha derou oadvez an arem, e tiskouez beza war stankaat an hirbenneien en Helvetia, hag e hañval ar re-se beza hanternoziz e gwirionez, evel hiniennou eus ar re a gaver o relegou e darn eus taoliou-maen Bro-C’hall savet en hevelep pred. War-dro dibenn oadvez an arem, e teuas da veza niverusoc’h adarre ar grennbenneien, nemet eun tammig disheñvel eo ar re-mañ diouz krennbenneien nevez-varevez ar maen : krennbennekoc’h egeto ez int, hag ec’honoc’h eo o dalc’had-klopenn. E-pad oadvez an houarn, rummadou nevez a hirbenneien andoniet e gouenn an Hanternoz a zeuas da chom en Helvetia. O annez a reont er gompezenn, o lezel ar meneziou e kerz ar grennbenneien. Beredou bras ar gompezenn kempred d’an oadvez-se n’eus enno, kouls lavarout, nemet relegou Hanternoziz&nbsp;<ref>Relegou diwar tud bihan-iskis a zo bet kavet a-wechou e beziou nevez-varevez ar maen en Helvetia : 1 m. 33, 1 m. 35, 1 m. 42, hag all. Ar c’havadennou-se o deus roet tro da ragistorourien faltaziek da drevaria. E gwirionez, n’eur ket evit ober eus an dudennou vihan-se eur ouenn diouti hec’h-unan a hellfed heñvelekaat ouz Pugmeidi Afrika. Gwir gorred a oa anezo, da lavarout eo tud diwar gouennou ar vro hag a oa bet harzet d’ober o lammgresk dre labour fall gwagrennou zo en o c’horf. Tud vihan a gaver e lec’h all d’ar mare-se. E hent-korriganed ar Mureaux (Seine-et-Oise, Bro-C’hall), ment ar merc’hed a zo 1 m. 55 well-warz ; ar vihana anezo n’eo nemet 1 m. 50. Ment ar wazed sebeliet a-gevret ganto a sav er c’hontrol betek 1 m. 70. D^{<small>r</small>} R. Verneau, ''L’Allée couverte des Mureaux'', war ''Anthr.'' 1890, p. 171. </ref>. {{Kreizañ|<big>ITALIA</big>}} Eur c’hemmeskad gouennou a zo en Hanternoz Italia e-doug nevez-varevez ar maen. Gwech ar grennbenneien eo a zo trec’h dre an niver, gwech an<noinclude><references/> {{Niv||— 9 —|}}</noinclude> 18t6evlj4msclj9gu89nyzjslt2k3td 102 67330 210813 210762 2026-11-09T16:51:14Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210813 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>hirbenneien. Chom a reas ar re-mañ e-pad pell amzer niverus a-walc’h e traonienn ar Po ; a-benn an diwez evelato e voent skarzet-krenn gant ar grennbenneien. Kreisteiz Italia hag an enezennou tro-war-dro, Malta, Sikilia, Sardinia, Korsika, a vanas gant Kreizdouaregiz, hag en o c’herz o deus padet da veza betek hon amzer. {{Kreizañ|<big>ALAMAGN</big>}} Kavadenn Ofnet (Bavaria) a ziskouez e oa Kreizdouaregiz hag Alpiz mesk-ha-mesk o chom e kreisteiz an Alamagn e derou nevez-varevez ar maen (''lato sensu''). E-doug nevez-varevez ar maen, hirbenneien ha krennbenneien a gaver dre-holl en Alamagn. Kalz niverusoc’h eo avat an hirbenneien eget ar re all, nemet n’int ket peurliesa diwar ar ouenn greizdouaregat : hanternoziz eo ez int. E oadvez an arem hag e oadvez an houarn, ez a an hirbenneien ventet-uhel-se war baotaat betek dont e lec’hiou ’zo d’ar pep brasa eus ar boblañs, evel m’eo anat diouz ar relegou kavet er seurt beredou a anver « beredou a-rezadou » (''Reihengräber''). Eur ouenn gaer a oa anezo, mentet-dreist, korfet-bras ha kreñv : 1 metrad 86 eo ment ar wazed, 1 metrad 69 ment ar merc’hed, hervez Von Holder. Etre 71,3 ha 72 eo aroueziadur-penn an eil re hag ar re all, hervez Ecker ha Von Holder&nbsp;<ref>E-pad an istorvez (e-doug ar Grenn-amzer dreist-holl), ez eo aet kalz war grennbennekaat ar boblañs e Kreisteiz an Alamagn, da heul koazadur an neuz-ouenn hanternoziat, Dr Gustav Kraitschek, ''Beiträge zur Frage der Rassenmischung in Mitteleuropa'', war ''Mitteilungen der Anthropologischen Gesellschaft in Wien'', Levr 44, 1914 ; ''Anthr.'' 1921, p. 141.</ref>.<noinclude><references/> {{Niv||— 10 —|}}</noinclude> bipzmnah793a8wltish6abbmud32ura 102 67331 210814 210763 2026-11-09T16:53:15Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210814 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude><nowiki/> <br> {{Kreizañ|<big>SKANDINAVIA</big>}} Hirbenneien eo ar pep brasa eus ar boblañs er vro-se e-pad nevez-varevez ar maen : 67 dre 100. Rouez eo ar grennbenneien : 6 dre 100. An hironed a zo 26 dre 100. E-doug oadveziou an arem hag an houarn, ez eas war hirbennekaat poblañs ar vro : 75 dre 100 eus an dud a zo anezo hirbenneien ventet-uhel e-pad oadvez an arem, 87 dre 100 e-kerz oadvez an houarn. Gwall-zister er c’hontrol e voe kresk ar grennbenneien er c’heit-se : 10 dre 100 e-doug oadvez an arem, 12 dre 100 e-doug oadvez an houarn. {{Kreizañ|<big>POLONIA, UKRENIA, RUSIA</big>}} Eun darn vras eus poblañs ar broiou-se e-pad nevez-varevez ar maen a oa anezi tud hirbennek, hir-enebek, hirfriek ha mentet-uhel. O relegou, livet alies gant pri ruz, a vez kavet e beziou douaret dindan krugellou anvet ''kourganou'' er vro. Stank eo ar c’hourganou-se, dreist-holl war riblennad ar steppennou, adalek Polonia betek troad menez Kaokaz ha Kornog Siberia. 61 dre 100 eus tud ar c’hourganou a oa o ment 1 metrad 70 hag ouspenn. O aroueziadur-penn a zo etre 64 ha 75. Sellet e vez an hirbenneien-se eus Reter Europa evel kerentiet dre ar ouenn da Hanternoziz, ha goulakaat a reer e oant, evel re-mañ, bleo melen ha glaslagadek. Evit d’ar c’houlakadenn-se beza gwirheñvel-meurbet, eur martezead n’eo ken. Arm boazeta Kourganiz Rusia e oa ar vouc’hal-emgann, e maen da genta, e kouevr da c’houde, houmañ heñvel bras ouz bouc’hal-emgann Sumeriz Kaldea <ref>Haddon-Van Gennep, pp. 109-11.</ref>. Hemolc’herien ha mesaerien-loened e {{Tired|hañ|valont}}<noinclude><references/> {{Niv||— 11 —|}}</noinclude> m9lji9zn4af461w045ixjan0plx7i73 102 67332 210815 210764 2026-11-09T16:54:37Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210815 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>{{Tired2|hañ|valont}} beza bet dreist-holl hag en zouez moarvato e voe doñvaet hag embreget evit ar wech kenta ar marc’h. Krennbenneien (hep netra a vongolheñvel e stummadur o dremm) a oa ivez e Rusia e-pad nevez-varevez ar maen, nemet rouez a-walc’h e oant. War-dro dibenn nevez-varevez ar maen, ez ejont war stankaat betek dont da 30 dre 100 eus ar boblañs er c’hevrennou mervent ha kreisteiz eus ar vro. E kourganou an oadvez skuthiat (marevez an armou houarn), ez eo aet gwall-gemmesket poblañs Kreisteiz Rusia, pa gaver enni en eur ser hirbenneien-dreist ha krennbenneien-dreist&nbsp;<ref>Kont A. S. Uvarof, ''Studiou war hena pobloù Rusia'' (e rusianeg), Sant-Peterburg, 1875 ; A. P. Bogdanof, ''Quelle est la race la plus ancienne de la Russie centrale ?'' war ''Congrès intern. d’Anthropol.'' Moskow, 1893, I, stagadenn, pp. 11-24 ; ''Anthr.'' Levr. III, pp. 607 ''et sequitur.''</ref>. {{Kreizañ|<big>AOSTRIA</big>}} Hirbennek e oa nevez-oadvezidi ar maen en Aostria. Ha hirbennek e padas da veza poblañs ar vro betek oadvez an houarn (rannoadvez Hallstatt). Holenerien Hallstatt a oa hirbennek-dreist. N’eur ket evit lavarout pe Hanternoziz pe Greizdouaregiz an hini e oant. {{Kreizañ|<big>HUNGARIA</big>}} Bez’ edo eus ar ouenn greizdouaregat, e-pad nevez-varevez ar maen hag oadvez ar c’houevr, ar pep brasa eus poblañs Hungaria. E-doug oadvez an houarn, e voe argadet hag annezet ar vro gant eun niver stank a grennbenneien a ouenn alpat hag eun<noinclude><references/> {{Niv||— 12 —|}}</noinclude> ibcdwguue2bb22mbznlo2bqbugjcml1 102 67333 210816 210765 2026-11-09T16:56:23Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210816 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>nebeud hirbenneien kenouenn da Hanternoziz, ma ’z eas hogos da get razo hen-ouenn ar vro. A-vec’h ma ra hizio tud an neuz-ouenn greizdouaregat 1 dre 100 eus ar boblañs&nbsp;<ref>Lajos Bartucz, ''La composition anthropologique du peuple hongrois'', war ''Rev. des Etudes hongroises et finno-ougriennes'', levr V, niv. 3-4, 1927 ; ''Anthr.'' 1928, pp. 403-4.</ref>. {{Kreizañ|<big>LEDENEZ AR BALKANOU</big>}} Mat a-walc’h ec’h anavezomp ijinerezou nevez-varevez ar maen e ledenez ar Balkanou. Peuz-dianav avat eo d’imp ar gouennou-tud m’oa poblet ganto al ledenez e-pad ar maread-amzer-se. Unouenn n’oa ket nevez-oadvezidi ar maen a zo bet kavet o relegou e Cucuteni (Roumania). E Bosnia-Herzegovina, er c’hontrol, ar pep brasa eus ar boblañs, e-doug nevez-varevez ar maen, ha, diwezatoc’h, e-kerz oadvez an arem betek oadvez an houarn, a oa anezi hirbenneien : 76 dre 100 eus an dud bet beredet e Glasinac <ref>War-hed 26 kilometrad er biz da Sarajevo. Bered ragistoyek Glasinac a zo enni ugent mil krugell-vein o tenna, an darn-vuia anezo, da genta kevrenn oadvez an houarn (rannoadvez Hallstatt, war-dro 900-500 kent H.S.), ''Anthr.'' 1890, p. 105 ; 1894, p. 474 ; 1895, p. 450 ; 1896, p. 212.</ref> a oa hirbenneien ha tud pennet-etre. Eur palevarz hepken eus an dud douaret eno a oa anezo krennbenneien. Er C’hres, n’eus ket bet dizoloet betek-hen relegou-tud a gement a ve kosoc’h eget derou an istorvez. Ar relegou-se eus an istorvez, o tont dreist-holl eus Attika, a zo peurvuia diwar hirbenneien. Eun nebeud krennbenneien a zo ivez en o zouez : 11 dre 100. En eur ger, keit ha ma heller dezvarn diouz {{Tired|kava|dennou}}<noinclude><references/> {{Niv||— 13 —|}}</noinclude> 9py7hpizu2kpn2i1vef3ypey7nur4i6 102 67334 210817 210766 2026-11-09T17:02:27Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210817 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>{{Tired2|kava|dennou}} re rouez, e hañval beza bet eus hena annezidi ledenez ar Balkanou hirbenneien a ouenn greizdouaregat. Eno avat, evel e meur a vro all en Europa, ez eo bet hogos peurveuzet e meur a lec’h ar boblañs koz-se gant krennbenneien deuet er vro e-pad nevez-varevez ar maen hag oadvez ar metalou. Er boblañs-vremañ, emañ ar grennbennegez o ren er meneziou a c’holo kornog al ledenez : Albania, Montenegro, Dalmatia, Bosnia, Herzegovina, Kroatia. E diabarz hag e kevrennou reterel al ledenez, he deus an hirbennegez dalc’het startoc’h d’he zachenn, dreist-holl e Serbia, e Bulgaria hag e Thessalia. E Serbia, an hirbenneien a zo trec’h dre o niver d’ar grennbenneien ha d’an dud pennet-etre pa ’z eer d’ezo ez digevret : hirbenneien 39,9 dre 100 ; tud pennet-etre 30,7 dre 100 ; krennbenneien 29,8 dre 100. E Bulgaria, a-vec’h ma ’z eus eus ar grennbenneien eur palevarz eus poblañs ar vro. Roudou dister eus ar ouenn hanternoziat a verzer amañ hag ahont, e-touez Balkaniz-vremañ, dre genstummadou bet digevredet <ref>Gwall-zibaot eo kavout, e-mesk Balkaniz-vremañ, bleo melen ha daoulagad glas a-gevret en hevelep den. Peurliesa e vez an dud glaslagadek bleo du pe c’hell-du. Gouzout a reer ez eo an daoulagad glas, er poblañsou a wad gemmesket, an arouez padusa eus eun hironadur gant Hanternoziz.</ref> : bleo melen (2,7 dre 100 e Roumania, 8 dre 100 e Serbia <ref>Rouesoc’h c’hoaz ar bleo du e-mesk Serbiz eget ar bleo melen : 4 dre 100. Al livou-etre eo ar stanka.</ref>, 4 dre 100 en Albania), daoulagad glas (8,9 dre 100 e Roumania, 20 dre 100 e Serbia, 12,5 dre 100 e Bulgaria <ref>Bez’ ez eus 25 dre 100 o zaoulagad louet e-touez Bulgariz.</ref>, 1,5 dre 100 er C’hres)&nbsp;<ref>E. Pittard, ''Les Races et l’Histoire'', 1924, pp. 343-68.</ref>.<noinclude><references/> {{Niv||— 14 —|}}</noinclude> qx1dclg9wwfjpixjfqof231zhnz1axz 102 67335 210818 210767 2026-11-09T17:13:15Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210818 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>{{Kreizañ|<big>ENEZ KRET</big>}} Eur meneg a ziforc’h a zellez enez Kret dre ma ’z eo bet, e-pad oadveziou ar c’houevr hag an arem, kreizenn ar skedusa sevenadur a oa neuze en Europa <ref>Ronald M. Burrows, ''The Discoveries in Crete and their bearing on the History of Ancient Civilisation'', London, 1908.</ref>. Ar soundaduriou graet e Knossos hag ar furchadennou kaset da benn e Phaestos o deus diskuilhet e oa e maen lufret binviou annezidi kenta an daou lec’h-se. Da zezvarn diouz teoder ar gweleadou en em furmet eno e-pad nevez-varevez ar maen, e padas pell ar maread-amzer-se er Gret. Traezou a bep doare, o teurel sklerijenn war vuhez hen-Gretiz, a zo bet kavadennet e liveadou nevez-varevez ar maen e Knossos hag e Phaestos : binviou maen, korn hag askourn, darbodou, roudou logellou, darn anezo kelc’hiek pe hirgelc’hiek, savet gant pri ha skourrou, oc’h ober al leur anezo eur gwelead pri 10 santimetrad treuz, darn all pevarc’hornek e mein diven ha divañson, dilerc’hiadou-pred : kregin, eskern diwar balumed, ejened, moc’h-gouez, deñved, gedon. Eun tamm danvez olifant, en eur douez gant an traou-se, a ziskoueze o doa eneziz skoulmet a-benn neuze darempredou gant Afrika&nbsp;<ref>Arzur Evans, ''The Neolithic and Early and Middle Minoan Ages'', Oxford, 1921. </ref>. N’hon eus relegenn ebet a-ziwar lerc’h Kretiz ar ragistorvez en tu-hont da oadvez ar metalou. E-doug oadvez ar c’houevr (a badas er Gret eus ar bloaz 3.000 betek ar bloaz 2.400 kent H.S.) e oa a ouenn greizdouaregat an darnvuia eus eneziz. Eun nebeud krennbenneien a oa a-benn neuze en enezenn. Stankoc’h e<noinclude><references/> {{Niv||— 15 —|}}</noinclude> 51b6opm7wd4ub4lgj224jcp6csa9a5w 210833 210818 2026-11-09T19:48:42Z Aveldro 601 210833 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude><br> {{Kreizañ|<big>ENEZ KRET</big>}} Eur meneg a ziforc’h a zellez enez Kret dre ma ’z eo bet, e-pad oadveziou ar c’houevr hag an arem, kreizenn ar skedusa sevenadur a oa neuze en Europa <ref>Ronald M. Burrows, ''The Discoveries in Crete and their bearing on the History of Ancient Civilisation'', London, 1908.</ref>. Ar soundaduriou graet e Knossos hag ar furchadennou kaset da benn e Phaestos o deus diskuilhet e oa e maen lufret binviou annezidi kenta an daou lec’h-se. Da zezvarn diouz teoder ar gweleadou en em furmet eno e-pad nevez-varevez ar maen, e padas pell ar maread-amzer-se er Gret. Traezou a bep doare, o teurel sklerijenn war vuhez hen-Gretiz, a zo bet kavadennet e liveadou nevez-varevez ar maen e Knossos hag e Phaestos : binviou maen, korn hag askourn, darbodou, roudou logellou, darn anezo kelc’hiek pe hirgelc’hiek, savet gant pri ha skourrou, oc’h ober al leur anezo eur gwelead pri 10 santimetrad treuz, darn all pevarc’hornek e mein diven ha divañson, dilerc’hiadou-pred : kregin, eskern diwar balumed, ejened, moc’h-gouez, deñved, gedon. Eun tamm danvez olifant, en eur douez gant an traou-se, a ziskoueze o doa eneziz skoulmet a-benn neuze darempredou gant Afrika&nbsp;<ref>Arzur Evans, ''The Neolithic and Early and Middle Minoan Ages'', Oxford, 1921. </ref>. N’hon eus relegenn ebet a-ziwar lerc’h Kretiz ar ragistorvez en tu-hont da oadvez ar metalou. E-doug oadvez ar c’houevr (a badas er Gret eus ar bloaz 3.000 betek ar bloaz 2.400 kent H.S.) e oa a ouenn greizdouaregat an darnvuia eus eneziz. Eun nebeud krennbenneien a oa a-benn neuze en enezenn. Stankoc’h e<noinclude><references/> {{Niv||— 15 —|}}</noinclude> 9xbjhgbshstb7h2883i9kk8efy044lb 102 67336 210819 210768 2026-11-09T17:20:20Z Aveldro 601 210819 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aveldro" /></noinclude>voent, moarvat, d’eur maread kent, rak niverus a-walc’h e oa o hironed e-mesk eneziz. N’eo ket eus Europa, war a hañval, e oa deuet da chom er Gret ar grennbenneien-se. O andon a zo da veza klasket er grennbenneien a oa krog da founnaat er mareou-se en Azia-Vihana. Darn eus an enezennou etre ar Gret hag Anatolia a oa bet tudet ganto ; manet e oa ar re all gant Kreizdouaregiz. E-doug kevrenn genta oadvez an arem (2.400-1.750 kent H.S.), ez a hirbenneien greizdouaregat ar Gret war niverusaat c’hoaz, e-keit m’emañ o rouesaat ar grennbenneien hag o hironed. E dibenn oadvez an arem (war-dro 1.400 kent H.S.) en eneb, e teu a-greiz-holl ar grennbenneien da stankaat hag an hirbenneien da goaza. Ar beuzkoazidigez-se a-daol-trumm eus an hirbenneien, kerkouls hag an niver bras-souezus a hironed a verzer war eun dro en enezenn, a dennfe da anataat e oa bet lazet dre ar c’hleze ar pep brasa eus gwazed ar ouenn greizdouaregat hag e oa bet lodennet ar merc’hed etre an drec’hourien <ref>G. Glotz, ''La Civilisation égéenne'', 1923, pp. 72-3.</ref>. An daolennad-niverennou amañ war-lerc’h a ziskouez splann dre oadvez kenfeuriad ar gouennou-tud er vro : {| |- | || style="text-align: center;" | ''Hirbenneien'' || style="text-align: center;" |''Hironed'' || style="text-align: center;" |''Krennbenneien'' |- | ''Oadvez ar c’houevr''. . . || style="text-align: right;" | 55 dre 100 || style="text-align: right;" | 35 dre 100 || style="text-align: right;" | 10 dre 100 |- | ''&nbsp;&nbsp;&nbsp;—&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; an arem''. . . . . . || style="text-align: right;" | 66,6 dre 100 || style="text-align: right;" | 25,6 dre 100 || style="text-align: right;" | 7,7 dre 100 |- | ''Dibenn an arem''. . . . . . || style="text-align: right;" | 12,5 dre 100 || style="text-align: right;" | 50 dre 100 || style="text-align: right;" | 37,5 dre 100 |} N’eo ket eus Azia-Vihana, evel krennbenneien oadvez ar c’houevr, eo e teue ar grennbenneien a lakaas termen da sevenadur kretek oadvez an arem, hogen<noinclude><references/> {{Niv||— 16 —|}}</noinclude> apexml5t7evs717hzuu8ews3hc2mko4 210820 210819 2026-11-09T17:21:24Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210820 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>voent, moarvat, d’eur maread kent, rak niverus a-walc’h e oa o hironed e-mesk eneziz. N’eo ket eus Europa, war a hañval, e oa deuet da chom er Gret ar grennbenneien-se. O andon a zo da veza klasket er grennbenneien a oa krog da founnaat er mareou-se en Azia-Vihana. Darn eus an enezennou etre ar Gret hag Anatolia a oa bet tudet ganto ; manet e oa ar re all gant Kreizdouaregiz. E-doug kevrenn genta oadvez an arem (2.400-1.750 kent H.S.), ez a hirbenneien greizdouaregat ar Gret war niverusaat c’hoaz, e-keit m’emañ o rouesaat ar grennbenneien hag o hironed. E dibenn oadvez an arem (war-dro 1.400 kent H.S.) en eneb, e teu a-greiz-holl ar grennbenneien da stankaat hag an hirbenneien da goaza. Ar beuzkoazidigez-se a-daol-trumm eus an hirbenneien, kerkouls hag an niver bras-souezus a hironed a verzer war eun dro en enezenn, a dennfe da anataat e oa bet lazet dre ar c’hleze ar pep brasa eus gwazed ar ouenn greizdouaregat hag e oa bet lodennet ar merc’hed etre an drec’hourien <ref>G. Glotz, ''La Civilisation égéenne'', 1923, pp. 72-3.</ref>. An daolennad-niverennou amañ war-lerc’h a ziskouez splann dre oadvez kenfeuriad ar gouennou-tud er vro : {| style="margin: auto;" |- | || style="text-align: center;" | ''Hirbenneien'' || style="text-align: center;" |''Hironed'' || style="text-align: center;" |''Krennbenneien'' |- | ''Oadvez ar c’houevr''. . . || style="text-align: right;" | 55 dre 100 || style="text-align: right;" | 35 dre 100 || style="text-align: right;" | 10 dre 100 |- | ''&nbsp;&nbsp;&nbsp;—&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; an arem''. . . . . . || style="text-align: right;" | 66,6 dre 100 || style="text-align: right;" | 25,6 dre 100 || style="text-align: right;" | 7,7 dre 100 |- | ''Dibenn an arem''. . . . . . || style="text-align: right;" | 12,5 dre 100 || style="text-align: right;" | 50 dre 100 || style="text-align: right;" | 37,5 dre 100 |} N’eo ket eus Azia-Vihana, evel krennbenneien oadvez ar c’houevr, eo e teue ar grennbenneien a lakaas termen da sevenadur kretek oadvez an arem, hogen<noinclude><references/> {{Niv||— 16 —|}}</noinclude> dqdhypub0adupa9ztoauohmkzwjhfpl 102 67337 210821 210769 2026-11-09T17:22:41Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210821 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>eus ar C’hres douarbrazel, pa n’oa anezo estr eget Ac’haiwiz ar skridou gresiek a ziwezatoc’h. Ac’haiwiz eo a zegasas en Hellaz ar gosa rannyez hellenek a gement a voe komzet enni. Hena bro annezet ganto (hena hini bet dalc’het koun anezi gant Gresianed an istorvez) e oa bet korn-douar Dodona, en Epir <ref>''Hellopia'' a veze graet eus ar c’horn-bro-se, D’Arbois de Jubainville, ''Les Premiers Habitants de l’Europe d’après les écrivains de l’Antiquité et les travaux des linguistes'', II, eil mouladur, 1894 pp. 222-3.</ref>. Bez’ ez oa anezo tud vras ha kreñv, kenneuz moarvat d’ar ouenn dinarek a vremañ. Gwirheñvel eo e oa a-benn neuze gant hiniennou en o zouez stummadou-korf o tougen testeni e oa bet gwechall hironerez etre tud o foblad ha Hanternoziz. Ano a zo, da vihana, gant ar skridou a ziwezatoc’h, a veleganed hag a veleganezed glaslagadek e-metou o diskennidi&nbsp;<ref>A. Reinach, ''L’Hellénisation du Monde antique'', 1914, pp. 23-5 ; Glotz, ''op. cit.'' pp. 60-2, 78-80 ; A. Jardé, ''La Formation du Peuple grec'', 1923, pp. 92, 96.</ref>. {{Kreizañ|<big>BREIZ-VEUR HAG IWERZON</big>}} E Breiz-Veur hag Iwerzon, evel en Iberia, eo manet atao rouez-meurbet ar grennbenneien. Stank a-walc’h e hañval beza bet koulskoude ar bagadou anezo o deus treizet ar mor da dizout enezennou ar Gwalarn etre penn-kenta an oadvez azilel ha derou oadvez an arem. Nemet biskoaz n’eo bet an dud, er bagadou-se, niverus a-walc’h da drei neuz-ouenn eneziz. Kreizdouaregiz a ouenn ez eo manet ar pep brasa eus re-mañ, a-hed nevez-varevez ar maen hag e-doug an oadveziou war-lerc’h, betek donedigez Hanternoziz (Kelted ha Germaned an istorvez).<noinclude><references/> {{Niv||— 17 —|}}</noinclude> k350vtnb1suo7d8m4rdtvhoyn0dwfcq 102 67338 210822 210771 2026-11-09T17:23:20Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210822 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude><nowiki/> <br> Kreñva rummad krennbenneien a zouaras e Breiz-Veur eo moarvat an hini a zo bet graet anezañ ''pobl ar c’hrugellou krenn''. Dont a rejont enni e dibenn nevez-varevez ar maen (oadvez ar c’houevr) hag e derou oadvez an arem (2.500-1900 kent H.S.). Eus furm ar grugell e oant boas da sevel war vez o zud varo eo e teu an ano a zo bet lakaet d’ezo. Krenn (da lavarout eo kelc’hiek) e oa ar grugell-se (''Round Barrow''), disheñvel dre se diouz ar grugell-vez hir (''Long Barrow'') a veze savet gant henvroiz an enezennou. Tud bras a-walc’h, frammet-kreñv ha kigennet-nerzus a oa eus ar saverien krugellou krenn. Etre 1 m. 70 hag 1 m. 76 e oa o ment. Ledan e oa o fenn (aroueziadur-penn : etre 80 ha 84), plaen-gernek, sounn-divalir ar c’hil anezañ. Teo-meurbet o diou wareg-abrant. Stouet war-dreñv o zal. Teo ha balirek daou askourn-jod. Balirek hag alies begererheñvel fri. Tolzennek o diou garvan. Doun-meurbet en o eskern eo ar roudou diwar penn-stagell o c’higennou. A-ouenn alpat hironaet-stank gant Hanternoziz e tiskouezont beza, pe c’hoaz ez eus anezo eur skourrad en em zistaget diouz ar ouenn dinarek hag aet da ober e annez en Hanternoz Europa. Tud neuziet peurheñvel outo a oa o veva en Danmark e-pad nevez-varevez ar maen, ha diskennidi o deus lezet er boblañs-vremañ er vro-se hag e lec’hiennou eus arvor an Norvej <ref>''Borreby'' a vez graet eus an neuz-ouenn-se, eus ano al lec’h a Vro-Danmark m’eo bet kavet da genta he relegou.</ref>. N’eo ket eus ar broiou-se koulskoude eller lakaat da zont ar saverien krugellou krenn e Breiz-Veur, pa ’z eo gwir eo disheñvel ar sevenadurez a zegasjont en enezenn diouz an hini a oa o ren e {{Tired|Skan|dinavia}}<noinclude><references/> {{Niv||— 18 —|}}</noinclude> ts9me8r2swj8dqffaotu55z26s6th6o 102 67341 210823 210799 2026-11-09T17:24:52Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210823 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>Merzet ez eus e Polonia, en annezlec’hiou ragistorek o tenna d’ar marevez m’edo ar c’hoadou o kemer lec’h an toundrennou hag ar steppennou, roudou eun ijinerez-maen kreizdouaregek e orin, da lavarout eo degaset er vro moarvat gant eun enbroadeg hemolc’herien ha pesketaerien o tont eus ar C’hreisteiz <ref>L. Kozlowski, ''Stan i zadania badań nad epoką kamienną w Polsce'', war ''Wiadomości Archeologicznych'', 1922 ; ''Anthr.'' 1924, pp. 427-8.</ref>. Kempred gant an amzer-se eo skignidigez ar ouenn greizdouaregat dre Europa. <big>II — ORIN AR OUENN HANTERNOZIAT</big> Ar ouenn-mañ, diouz ma vez lakaet peurliesa, ne vefe anezi nemet eur skourrad eus ar ouenn greizdouaregat bet kemmet d’ezañ e zoare dre hir-veva e broiou yen an Hanternoz. Amwirheñvel eo. Evel ma lavar Boule <ref>''Op. cit.'', pp. 351-2.</ref>, ar ouenn hanternoziat a oa anezi en eur c’horn-bro bennak d’ezi hec’h-unan kerkent hag oadvez ar C’haro-erc’h, hag o veza m’edo skournet hanternoz Europa d’ar marevez-se, ez eo ret d’imp klask he c’havell e kompezennou kreiz, kreisteizel ha reterel Rusia, ha marteze ivez e Kornog Siberia <ref>E-pad m’edo Amzer ar Skourn-Bras o ren war Europa, e hañval beza bet gleborek a-walc’h an temz-amzer e Kreisteiz Rusia ha Kornog Siberia. Ma helle koadeier kreski er c’hompezennou n’eus ken bremañ enno nemet steppennou, ha lennou bras dour-disall en em astenn e-lec’h n’eus ken nemet holenegi ha geuniou dour-sall. Kevannezusoc’h eget bremañ e oa, en eur ger, ar rannvroiou-se.</ref>. Ac’hano, bep ma steuzie ar skournredennou, e vije en em astennet tud ar ouenn-se war-du aod ar Baltik, an Danmark hag al ledenez skandinavek. {{Tired|Kenthanter|noziz}}<noinclude><references/> {{Niv||— 21 —|}}</noinclude> js5f4jnoi4u0ntwpkpsnomr3cpfpqlu 102 67342 210824 210775 2026-11-09T17:25:41Z Aveldro 601 210824 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aveldro" /></noinclude>{{Tired2|Kenthanter|noziz}} a reer eus an hendadou pleistokenel a c’houlakaer d’ar ouenn hanternoziat, ha soñjet ez eus bet e hellfe darn eus Tud al leus beza diwar ar ouenn-se <ref>Tud al leus a reer eus ar meuriadou hemolc’herien olifanted hirvlevek o veva e Kreiz Europa e-pad oadvez ar C’haro-erc’h. Diwar ma vez kavet stank roudou o ijinerezou e gwiskadou-leus ar vro-se e teu d’ezo o ano.</ref>. Bez’ ez eus zoken denoniourien tuet da gredi e vefe gouenn Predmost (alias gouenn Brux) en he fez eur ouenn genthanternoziat <ref>Haddon-Van Gennep, pp. 104-5.</ref>. Darn eus stummadou-korf Predmostiz, da skouer o ment-uhel (1 m. 80) hag o diou wareg-abrant teo ha balirek, a zegas da goun Tud ar c’hourganou a veve e Rusia e-kerz nevez-varevez ar maen. An tri stummad-korf penna o tisheñvelout gouenn hanternoziat Europa diouz gouennou all ar bed — peurwennder ar c’hroc’hen, glasder an daoulagad, melender ar bleo — o deus o zri an hevelep abeg : ar rouester er ouenn-se eus greunennouigou al livadur-ken. Dre an hevelep abeg end-eeun eo ne vez nepred kavet e bugale Hanternoziz ar plustrennou glas kenc’hanedigezel anvet plustrennou mongolek hag a vez (5) (6) (7) Ar plustrennou-se a vez lec’hiet er vugale nevez-chanet war an diglun, ar groazell hag an dric’hornenn. Steuzia a reont e-tro an oad a zaou, tri pe bemp bloaz. Al liou glas maen-to anezo (heñvel a-walc’h ouz liou eur broudvrizelladur tatonadur) a zeu eus m’en em gav dastumet greunennouigou al livadur-ken ouz o ober e gwiskadou douna ar c’hroc’hen e-lec’h beza en ezkroc’hen evel ar greunennouigou a ro e liou du da gen ar Vorianed. Plustrennou mongolek a reer anezo dre m’en em gavont gant hogos holl vugale ar Vongoled (entre 90 ha 98 dre 100). Hogozik ker stank ez int gant bugale Sinaiz, Japaniz, Annamiz, Siamiz, Maleziz, Poluneziz hag Amerindiz. O c’havout a reer alies a-walc’h gant bugale Morianed Afrika (73,3 dre 100), gant bugale Arabed ha Berbered Aljeria ha Tunisia (54,8 dre 100) ha<noinclude><references/> {{Niv||— 22 —|}}</noinclude> 7ntjww3wkdt46pzvoj1uucj2lwtcyku 210825 210824 2026-11-09T17:26:57Z Aveldro 601 210825 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="1" user="Aveldro" /></noinclude>{{Tired2|Kenthanter|noziz}} a reer eus an hendadou pleistokenel a c’houlakaer d’ar ouenn hanternoziat, ha soñjet ez eus bet e hellfe darn eus Tud al leus beza diwar ar ouenn-se <ref>Tud al leus a reer eus ar meuriadou hemolc’herien olifanted hirvlevek o veva e Kreiz Europa e-pad oadvez ar C’haro-erc’h. Diwar ma vez kavet stank roudou o ijinerezou e gwiskadou-leus ar vro-se e teu d’ezo o ano.</ref>. Bez’ ez eus zoken denoniourien tuet da gredi e vefe gouenn Predmost (alias gouenn Brux) en he fez eur ouenn genthanternoziat <ref>Haddon-Van Gennep, pp. 104-5.</ref>. Darn eus stummadou-korf Predmostiz, da skouer o ment-uhel (1 m. 80) hag o diou wareg-abrant teo ha balirek, a zegas da goun Tud ar c’hourganou a veve e Rusia e-kerz nevez-varevez ar maen. An tri stummad-korf penna o tisheñvelout gouenn hanternoziat Europa diouz gouennou all ar bed — peurwennder ar c’hroc’hen, glasder an daoulagad, melender ar bleo — o deus o zri an hevelep abeg : ar rouester er ouenn-se eus greunennouigou al livadur-ken. Dre an hevelep abeg end-eeun eo ne vez nepred kavet e bugale Hanternoziz ar plustrennou glas kenc’hanedigezel anvet ''plustrennou mongolek'' hag a vez (7) Ar plustrennou-se a vez lec’hiet er vugale nevez-chanet war an diglun, ar groazell hag an dric’hornenn. Steuzia a reont e-tro an oad a zaou, tri pe bemp bloaz. Al liou glas maen-to anezo (heñvel a-walc’h ouz liou eur broudvrizelladur tatonadur) a zeu eus m’en em gav dastumet greunennouigou al livadur-ken ouz o ober e gwiskadou douna ar c’hroc’hen e-lec’h beza en ezkroc’hen evel ar greunennouigou a ro e liou du da gen ar Vorianed. Plustrennou mongolek a reer anezo dre m’en em gavont gant hogos holl vugale ar Vongoled (entre 90 ha 98 dre 100). Hogozik ker stank ez int gant bugale Sinaiz, Japaniz, Annamiz, Siamiz, Maleziz, Poluneziz hag Amerindiz. O c’havout a reer alies a-walc’h gant bugale Morianed Afrika (73,3 dre 100), gant bugale Arabed ha Berbered Aljeria ha Tunisia (54,8 dre 100) ha gant bugale ar Yuzevien en hevelep broiou (47 dre 100). Dr Noël, ''La tache bleue congénitale dite « mongolique » chez les Nègres africains'', war ''Anthr.'' 1922, pp. 215-20 ; Hermann Ten-Kate, ''Osservazioni sulle macchie turchine congenite nei ragazzi tunisini ed algerini'', war ''Rivista di Antropologia'', Levr. XXVIII, 1927 ; ''Anthr.'' 1928, pp. 414-5.<noinclude><references/> {{Niv||— 22 —|}}</noinclude> td6ndy95z8lxoo5p4rqoz0usbpw4fiu 210826 210825 2026-11-09T17:27:26Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210826 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>{{Tired2|Kenthanter|noziz}} a reer eus an hendadou pleistokenel a c’houlakaer d’ar ouenn hanternoziat, ha soñjet ez eus bet e hellfe darn eus Tud al leus beza diwar ar ouenn-se <ref>Tud al leus a reer eus ar meuriadou hemolc’herien olifanted hirvlevek o veva e Kreiz Europa e-pad oadvez ar C’haro-erc’h. Diwar ma vez kavet stank roudou o ijinerezou e gwiskadou-leus ar vro-se e teu d’ezo o ano.</ref>. Bez’ ez eus zoken denoniourien tuet da gredi e vefe gouenn Predmost (alias gouenn Brux) en he fez eur ouenn genthanternoziat <ref>Haddon-Van Gennep, pp. 104-5.</ref>. Darn eus stummadou-korf Predmostiz, da skouer o ment-uhel (1 m. 80) hag o diou wareg-abrant teo ha balirek, a zegas da goun Tud ar c’hourganou a veve e Rusia e-kerz nevez-varevez ar maen. An tri stummad-korf penna o tisheñvelout gouenn hanternoziat Europa diouz gouennou all ar bed — peurwennder ar c’hroc’hen, glasder an daoulagad, melender ar bleo — o deus o zri an hevelep abeg : ar rouester er ouenn-se eus greunennouigou al livadur-ken. Dre an hevelep abeg end-eeun eo ne vez nepred kavet e bugale Hanternoziz ar plustrennou glas kenc’hanedigezel anvet ''plustrennou mongolek'' hag a vez<noinclude><references/> {{Niv||— 22 —|}}</noinclude> ky72774c4z1bsdr6abxxc6stjb4eku0 102 67343 210827 210776 2026-11-09T17:28:24Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210827 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>kavet ken alies gant bugale ar gouennou bleo du, zoken gant bugale ar re anezo a zo gwenn o c’hroc’hen, evel ar ouenn greizdouaregat hag ar ouenn alpat&nbsp;<ref>Ar plustrennou-se a vez lec’hiet er vugale nevez-chanet war an diglun, ar groazell hag an dric’hornenn. Steuzia a reont e-tro an oad a zaou, tri pe bemp bloaz. Al liou glas maen-to anezo (heñvel a-walc’h ouz liou eur broudvrizelladur tatonadur) a zeu eus m’en em gav dastumet greunennouigou al livadur-ken ouz o ober e gwiskadou douna ar c’hroc’hen e-lec’h beza en ezkroc’hen evel ar greunennouigou a ro e liou du da gen ar Vorianed. Plustrennou mongolek a reer anezo dre m’en em gavont gant hogos holl vugale ar Vongoled (entre 90 ha 98 dre 100). Hogozik ker stank ez int gant bugale Sinaiz, Japaniz, Annamiz, Siamiz, Maleziz, Poluneziz hag Amerindiz. O c’havout a reer alies a-walc’h gant bugale Morianed Afrika (73,3 dre 100), gant bugale Arabed ha Berbered Aljeria ha Tunisia (54,8 dre 100) ha gant bugale ar Yuzevien en hevelep broiou (47 dre 100). Dr Noël, ''La tache bleue congénitale dite « mongolique » chez les Nègres africains'', war ''Anthr.'' 1922, pp. 215-20 ; Hermann Ten-Kate, ''Osservazioni sulle macchie turchine congenite nei ragazzi tunisini ed algerini'', war ''Rivista di Antropologia'', Levr. XXVIII, 1927 ; ''Anthr.'' 1928, pp. 414-5. </ref>. Liou melen ar bleo, degaset da Hanternoziz dre ar rouesaat enno eus greunennouigou al livadur-ken, a zo bet merzet a-wechou o tont a-daol-trumm en hon amzer gant Europiz bleo du da heul kleñvedou grevus, nemet herezel n’eo ket neuze al liou o devez gounezet er c’hiz-se : ne dremen ket a dad da vugel. Bez’ ez eus a-hend-all en Amerika, e-touez Chukunakiz striz-douar Darien (Stad Panama) eur strollad Indianed, anvet Indianed wenn, a zo gwenn ruz-roz o c’hroc’hen, melen-aour o bleo ha liou glas-ruz o tenna war al loued o daoulagad (heñvel-meurbet eo al liou-mañ ouz al liou a vez gant daoulagad ar vugale nevez-c’hanet). Ar stummadou-se gant Chukunakiz n’o deus talvoudegez ebet e-keñver skiant ar gouennou, pa ’z eo gwir e teuont d’ezo dre zarvoud, eus ar c’hleñved anvet gwennarderez <ref>''Albinismus''. Ar gwennarderez a zeu eus peursteuzidigez al livadur-ken. Gwennarded a vez kavet e-touez Europiz ha Morianed Afrika. </ref>. Dellezek a evez eo kouls-koude an darvoud-se o veza ma ’z eo deuet Indianed bleo melen striz-douar Darien, dre en em strolla hag en em nesaat kenetrezo, d’export eur rummad niverus a-walc’h o veva digevret diouz an Indianed velengroc’henek yac’h kenouenn d’ezo&nbsp;<ref>Haddon-Van Gennep, pp. 250-1. </ref>.<noinclude><references/> {{Niv||— 23 —|}}</noinclude> hv8gjdrcyaj1qcxokgy35q562u1ounp 102 67345 210828 210778 2026-11-09T17:29:19Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210828 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>deuet ac’hano « d’en em astenn lerc’h-ouz-lerc’h war Europa », a zo tud ha n’o deus biskoaz beajet a-dreuz d’ar vro-se, studiet war al lec’h he doare ha doare ar re a chom enni. Kemmeska a reont daou dra disheñvel : ec’honder ar vro dalc’het gant ar grennbenneien aziat ha niver ar re-mañ. Bras divent eo ar vro dalc’het gant ar grennbenneien vongolheñvel, kalz brasoc’h eget Europa, hogen a-holl-viskoaz ez eo bet dindan douarou fraost ha gouez, toundrennou en hanternoz, c’hoadou hir diziwez er greizenn, steppennou ledan ha meneziou uhel er c’hreisteiz, kement-se holl oc’h ober evel peder riblennad ledan ha hir en em astenn keñver-ha-keñver a-dreuz da holl Azia eus reter da gornog. Mar deo bras divent ar vro, rouez-meurbet eo an dud o chom enni, ha n’eo ket souez. Toundrennou, c’hoadou, steppennou ha meneziou n’int ket evit maga « eur morad-tud ». A-holl-viskoaz ez eus bet eus an dud-se hemolc’herien ha pesketaerien. Eun nebeud amzer kent derou an istorvez, darn eus ar re o chom er c’hirsteiz a zo en em daolet da vaga chatal. Hogen nag an hemolc’h nag ar peuri n’int doareou-beva hag a hell rei lusk d’eur ouenn da baotaat ha da duda stank eur vro, pa c’houlennont an eil hag egile gouelec’hiou evit ober berz. Hemolc’herien ha pesketaerien an Hanternoz a zo anezo eun nebeud miliadou tud hepken <ref>Ar Samoyeded, da skouer, a zo 18000 anezo en eur vro brasoc’h ar gorread anezi eget hini Galia.</ref>. Stankoc’h eo magerien-chatal ar c’hreisteiz. Ar re niverusa anezo koulskoude (a zo ivez ar re sevenata), ar Vongoled, n’int ket en tu-hont da dri milion. Ha n’eo ket da gredi e vefent bet biskoaz niverusoc’h&nbsp;<ref>An niver a dri milion roet gand Ivanovski evit ar Vongoled, eo moarvat an hini tosta d’ar wirionez. Hogos digresk e chom ar boblañs anezo. Ar gaeznez, an naplez hag an niver re vras a veleien hag a leaned gonestlet da veva dizemez, a vije, hervez ar skrivagner-se, an tri fenn-abeg o herzel ouz ar Vongoled-vremañ da baotaat. Keñveria ar pez a lavar Prjevalski, ''Mongolie et Pays des Tangoutes'', troidigez c’hallek gant G. du Laurens, 1880, p. 57. </ref>.<noinclude><references/> {{Niv||— 25 —|}}</noinclude> cw15bnml8yvbxouoqzt5ljju63624n7 102 67346 210829 210779 2026-11-09T17:31:00Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210829 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude><nowiki/> <br> 3° Ar grennbenneien kroc’hen-gwenn o chom e kevrennou kornok Kreiz Azia a zo kalz niverusoc’h eget ar Vongolheñveled, o veza ma ’z eus gounideien-douar eus ar pep brasa anezo (n’eus nemet al labour-douar a gement a hellfe maga « moradou-tud »). Ha koulskoude n’eo ket par o niver da vent ar vro dalc’het ganto, pell ac’hano ! Ha setu perak. Re rouez eo an tachennadou-douar strujus ha douret-mat er gevrenn-ved en em astenn etre tolzennad ar Pamir hag aradennad menez Zagros, re striz eo gorread an tachennadou-se, re zarnaouet ez int dre ec’honderiou bras a zouarou dizec’het ha difrouezus. Gouelec’hiou traez ec’hon-meurbet an Turkestan (''Kara-Koum'' « an Traez Du », ''Kizil-Koum'' « an Traez Ruz », ''Ak-Koum'' « an Traez Gwenn », ''Bek-pak-dala'' « Steppenn an Naon »), gouelec’h bras an Holen (''Dacht-i-Kevir'') en Hanternoz Persia, gouelec’h bras Lot (''Dacht-i-Lout'') e Kreiz Persia, gouelec’hiou Kirman, C’haran, Registan ha Makran e Kreisteiz an hevelep bro, n’int ket lec’hiou ma hell an den beva ha paotaat <ref>Lenn, e levr G. Bonvalot, ''Du Caucase aux Indes à travers le Pamir'', 1889, taolennadur an douaron poultrennek-se eus Kreiz Azia. Lenn ivez : E. Boulangier, ''Voyage à Merv'', 1888 (mouladur distag diwar ''Tour du Monde'', 1887) ; Major Percy Molesworth Sykes, ''Ten Thousand Miles in Persia'', London, 1902 (troidigez c’hallek berraet war ''Tour du Monde'', 1905, ha mouladur distag ''A travers la Perse orientale'', 1907) ; ''A Fifth Journey in Persia'', war ''Geographical Journal'', 1906 ; Koronal H. Mac-Mahon, ''Recent Survey and Exploration in Seistan'', ''ibid.'' 1906.</ref>. Da<noinclude><references/> {{Niv||— 26 —|}}</noinclude> 8tg2gqhuazylejay4olc0hyf27u4uxq 102 67347 210830 210780 2026-11-09T17:31:46Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210830 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>evesaat eo ouspenn o deus ar grennbenneien europa-theñvel-se komzet gwechall (hag e talc’hont da gomz bremañ c’hoaz, rummadou anezo) yezou indez-europek <ref>Kalz anezo a zo bet turkekaet abaoe ar Grenn-amzer.</ref>. Kenoberiet o deus, evit eun darn vras hep mar ebet, da skigna a-dreuz da greizenn Azia betek harzou Mandchouria ar yezou indezeuropek a veze komzet enni er Grenn-amzer. N’eus netra o lakaat anat e vefe anezo diskennidi eus hena poblañs ar broiou m’o c’haver hizio. Bez’ e hell beza anezo — hag o yezou hag o neuz-ouenn a dennfe d’hen anataat — gourvibien eus enbroerien deuet di eus ar C’hornog. Abaoe nevez-varevez ar maen, emañ tudet menez Kaokaz, Armenia hag Azia-Vihana gant eur boblañs krennbennek niverek a-walc’h he deus kaset alies bagadou divroerien davet broiou ar Reter e-keit ha ma kase bagadou all davet broiou ar C’hreisteiz. Ar c’horn-douar-se a hañval beza bet eur greizenn m’eo en em skrignet diouti ar grennbennegez war hanterenn gornogel Azia, e-pad m’edo en Europa Helvetia eur greizenn-grennbennekaat all evit poblañs hon douar-bras-ni. Marteze ez eus kerentiez etre krennbenneien Kornog Azia ha krennbenneien Europa. Marteze n’eus ket. Ma lakaer ez eo deveret, dre dreuz-furmusted, ar gouennou krennbennek eus gouennou hirbennek kosoc’h <ref>En Azia evel en Europa, e hañval beza bet hirbenneien eus kenta annezidi ar broiou tudet bremañ gant krennbenneien.</ref> — ar goulakadur-se a rank an den hen ober pa zalc’h da unc’heneliez mab-den — eun dra splann eo e hell beza c’hoarvezet an darvoud-se, en eun doare digevret, e meur a lec’h dindan {{Tired|heñ|vel-levezoniou-natur}}<noinclude><references/> {{Niv||— 27 —|}}</noinclude> 0hq9gydtpi63yq2nzhj9trhz0hcfxj0 102 67348 210831 210781 2026-11-09T17:32:46Z Aveldro 601 /* Adlennet */ 210831 proofread-page text/x-wiki <noinclude><pagequality level="3" user="Aveldro" /></noinclude>{{Tired2|heñ|vel-levezoniou-natur}} <ref>Bez’ ez eus denoniourien (Bogdanof, Ranke, Lissauer, Giuffrida-Ruggeri, hag all) hag a sell krennbenneien Europa evel gwir Europiz dre o orin, gaolet eus hen-boblans hirbennek ar vro. Kerkent hag ar bloaz 1900, e oa bet difennet ar meno-se gant an Doktor Adolf Bloch, ''De l’origine des brachycéphales néolithiques de la France'', war ''Congrès intern. d’anthropol. et d’archéol. préhist.'', Paris, 1900, p. 271 et sequitur.</ref>. En Europa, evel e kevrennou all eus ar bed, e hañval ar grennbennegez beza diwanet en dud o chom war veneziou uhel, en amezegiez ar skournredennou-meur. Bez’ e vije eus ar grennbennegez dre vras ar pez a zo bet lavaret eus ar grennbennegez plaengernek <ref>Evesaet ez eus bet ne vez kejet ouz ar grennbenneien kern-plaen nemet e kevrennou Europa a oa skournet e-pad ar pleistoken. Hevelep skignadur a bobladou krennbennek kern-plaen a vez merzet, e kevrennou all eus ar bed, el lec’hiou goloet gwechall a skournredennou, dreist-holl en Amerika, G. L. Sera, ''La distribuzione geografica dei brachiplaticefali ed i relitti della fauna glaciale in Europa'', war ''Rev. de Biologie'', III, feskennad Ia ; ''Anthr.'' 1922, p. 314.</ref> : eun dazkemmadur iskleñvedoniel e natur diwanet e rummadou-tud ’zo dindan levezon an temz-amzer skournredel ha deuet da veza herezel enno dre hir-amzer.<noinclude><references/> {{Niv||— 28 —|}}</noinclude> o5p31kwiixmashvpifdrex6ys8xa4vk